परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

[३७ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १५१

उक्तयुक्तेः ; एतत् 'येन विधिरि'त्यत्र भाष्य-कैयटयोर्ध्वनितम् । यत्र त्वर्धं तदधिकं वा विकृतं तत्र जातिव्यञ्जकभूयोवयवदर्शना- भावेन तत्त्वाप्रतीतौ कार्यसिद्धयर्थं विकृतानल्रूपावयवत्वप्रतीत्यर्थं च स्थानिवत्सूत्रम् । क्वचित्तु लक्ष्यानुरोधान्न्यायानाश्रयणम् , तेन 'अभीयादि'- त्यादिसिद्धिः ।

आश्रित्य 'उदके केवल' इति स्वरापादनपरं भाष्यं त्वेकदेश्युक्तिः । अत एव 'अभीयादि'- त्यत्र भान्ते अभिशब्दत्वातिदेशाभावेन उत्सर्गात्परत्वाद् ह्रस्वो नेति प्राहुः । अन्ये तु— 'उदके केवल' इति सूत्रस्थभाष्यविरोधान्नैतद्युक्तम् । 'अभीयादि'- त्यत्र तु न्यायस्यानित्यत्वाद् ह्रस्वाप्रवृत्तिः ; अत एव 'अभीयात् पतञ्जलिर्'त्यादौ न जश्त्वमिति वदन्ति । उक्तयुक्तेरिति । लोकव्यवहारादित्यर्थः । ध्वनितमिति । तत्र हि 'अक्तपरिमाण- वाचकाः संख्यापरिमाणशब्दा नैवाधिके न्यूने वा प्रवर्तन्त' इत्युक्तम् । नन्वनेनैव न्यायेन सर्वत्र सिद्धेः स्थानिवत्सूत्रं व्यर्थमत आह—यत्रेति । अर्धं तदधिकं वेति जातिव्यञ्जकभूयोऽवयवदर्शनाभावे हेतुभूतमेवैतत् , न तु न्यायाप्रवृत्तौ । अत एव अर्धाधिकविकारभूते मुखादौ न्यायेन श्वत्वावगतिः । कार्येति । 'रामाये'त्यादौ सर्वविकारे स्थानिवत्त्वेन दीर्घसिद्धयर्थमित्यर्थः । वस्तुतस्तु— स्वसमभिव्याहृतवर्णघटितत्व-स्वनिष्ठोद्देश्यता निरूपितविधेयताश्रया- वधिकपूर्वत्वैतदुभयसम्बन्धेन द्वित्वशास्त्रीयोद्देश्यताश्रयविशिष्टस्य 'पूर्वोऽभ्यास' इत्यनेन अभ्याससंज्ञाबोधनात् 'चकारारे'त्यादौ दोषाभावेन परिभाषा निष्फलैव, न वा 'रामौ' इत्यादौ पदत्वाद्यसिद्धिः । यथोद्देशपक्षे पूर्वं जातपदत्वस्य आनुमानिकस्थान्यादेशभावेन औकारान्ते सुलभत्वात् । न च शक्ततावच्छेदकातिदेशार्थं तत् ; अकारान्तवृत्तिशक्तताव- च्छेदकधर्मातिदेशाभावेऽपि औकारान्तवृत्तेस्तस्य पूर्ववदतिदेशेन 'रामावि'त्यादौ बोध- सम्भवात् । न च 'उदके केवल' इति सूत्रस्थभाष्यविरोधः, ज्ञापकपरभाष्यविरोधवत्

ह्रस्वाप्रवृत्तिरिति । 'वार्णादाङ्गं बलीयः' इति परिभाषया प्रथमं ह्रस्वे पश्चात्सवर्ण- दीर्घे कृतेऽनन्तरं 'लक्ष्ये लक्षण'न्यायेन ह्रस्वाप्रवृत्तौ 'अभीयादि'त्यस्य सिद्धौ न तदर्थमस्य अनित्यत्वमत आह—अत एवेति । मूले—विकृतानल्रूपेति । विकृतोऽनल्रूपोऽवयवस्तत्त्वमित्यर्थः, तेन यशश्शब्दाण्णिचि टिलोपे अनेनास्त्वालाभेन स्थानिवत्त्वेन तत्त्वमाश्रित्य अस्मायेति विनिः सिद्ध्यति । अनेन न्यायेन तु विकृतावयवनिबन्धनकार्यं न सेत्स्यतीति भावः ।

१५२ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे, ३७ प० विचारः ] स्पष्टं च क्वचिन्न्यायाप्रवृत्तिः 'प्रथमयोः पूर्वसवर्ण' इत्यत्र कैयटेन दर्शितेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ३७ ॥ ॥ इति शास्त्रत्वसम्पादनोद्देशनामकं प्रथमं प्रकरणम् ॥ तस्याकिञ्चित्करत्वात् । न च 'देवदत्तौ आरतुरि'त्यादौ देवादेः समुदायस्याभ्याससंज्ञा- पत्तिः । पदसंस्कारपक्षे 'आरतुरि'त्यस्य सिद्ध्युत्तरं देवदत्तशब्देन तयोगादिति वाच्यम् ; वाक्यसंस्कारपक्षाऽऽश्रयणेन देवदत्तादिशब्दस्य द्वित्वशास्त्रीयोद्देश्यताश्रयसमभि- व्याहृतत्वेन तद्घटिततादृशसमुदायेऽभ्याससंज्ञाया अप्रवृत्तेः । अभ्याससंज्ञीयविशिष्टपदार्थे स्वनिष्ठोद्देश्यता निरूपितविधेयताश्रयद्वित्वप्रयोजकप्रत्ययान्ततदादिघटकेति विशेषणदानेन अदोषाच्चेति दिक् ॥ ३७ ॥ ॥ इति भूत्तितिलके शास्त्रत्वसम्पादनोद्देशनामकं प्रथमं प्रकरणम् ॥ मूले—स्पष्टं चेति । अत्र स्पष्टं यथा स्यात्तथेति योज्यम् ; अन्यथा 'दर्शिते'त्यस्य स्त्रीलिङ्गत्वेन तदसङ्गतिः स्पष्टैव ॥ ३७ ॥ ॥ इति श्रीवैयाकरणप्रवर-'गणपतिशास्त्रिमोकाटे'कृते तत्त्वप्रकाशिकाभिधे 'भूति'-व्याख्याने शास्त्रत्वसम्पादनोद्देशनामकं प्रथमं प्रकरणम् ॥

२ प्रकरणे ३८-३९ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १५३ अथ बाधबीजनाम द्वितीयं प्रकरणम् -: ० :- पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः ॥ ३८ ॥ पूर्वात्परं बलवत् , विप्रतिषेधशास्त्रात् पूर्वस्य परं बाधकमिति यावत् ॥ ३८ ॥ नन्वेवं 'भिन्धी'त्यत्र परत्वात्तातङा बाधितो धिर्न स्यादत आह— पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम् ॥ ३९ ॥ -: ० :- अथ भूतिलके द्वितीयं प्रकरणम् शास्त्रत्वसम्पादकोद्देशप्रकरणानन्तरं क्रमप्राप्तं बाधबीजप्रकरणमारभमाणस्तद्- बीजानि सङ्कल्य दर्शयति—पूर्वपरेति । उत्तरोत्तरं बलीय इति । आनुपूर्व्ये द्वे वाच्ये इति द्वित्वम् । पूर्वपरेति समस्तपदघटक-पूर्वपूर्वपदप्रतिपाद्य-शास्त्रापेक्षया उत्तरोत्तरपद- प्रतिपाद्यशास्त्रस्य बलवत्त्वमित्यर्थः । तथा च सति विरोधे बलीयसा दुर्बलं बाध्यत एवेति तु लोकतः सिद्धम् । अनुमानप्रयोगमाह—पूर्वादिति । 'परशास्त्रं पूर्वशास्त्रावधिकबलवत् परशास्त्र- त्वात्' । पक्षतावच्छेदकस्य हेतुत्वेनांस्य अप्रयोजकतया विपरीतशङ्काकलुषितत्वात् तन्निरासायाऽऽह—विप्रतिषेधशास्त्रादिति । एतेन विप्रतिषेधशास्त्ररूपहेतोः शब्दरूपत्वेन आकाशवृत्तित्वाद्वैयधिकरण्येन नानुमानसम्भव इत्यपास्तम् ॥ ३८ ॥ नन्वेवमिति । एवम् = परशास्त्रस्य परत्वरूपबलवत्त्वेन बाधकत्वकल्पनायाम् । धिर्न स्यादिति । अत्र केचित्—तातङ्विधेर्वैकल्पिकत्वेन तदभावपक्षे ध्यादेशेनोक्त- रूपसिद्धेरवतरणासङ्गत्या 'भिन्धको'त्यत्र धिना परत्वाद बाधितोऽकज् न स्यादिति पाठभेदेन अवतारयन्ति । तन्न ; घेरन्तरङ्गत्त्वेनातुल्यबलत्वात् परत्वेन बाधासम्भवात् । अत एव भाष्ये 'अन्तरङ्गत्वाद्वित्वेकजि'त्येवोक्तम् । यत्त—विकल्पस्थलेऽभावस्यापि विधेयत्वेन 'तातङा बाधित' इत्यस्य 'तातङ- भावेन बाधित' इत्यर्थादवतरणसङ्गतिरिति केचित् । तदपि न समीचीनम् ; अप्राप्त- विभाषास्थलेऽभावस्य सिद्धत्वेन शास्त्रेण तद्विधानासम्भवात् । अत एव 'मुमुक्षत' इत्यत्र 'मुचोऽकर्मंस्ये'ति गुणाभावपक्षे अत्र 'लोपोऽभ्यासस्ये'त्यभ्यासलोपो न । अन्ये तु—'भिन्धी'ति भिन्तादित्यस्योपलक्षणम्, क्वचिद् भिन्तादित्येव मूल- पाठः । तथा च 'भिन्तादि'त्यत्र तातङा बाधितो धिर्नैव स्यादिति तातङि स्थानि- वद्भावप्रतिषेधानर्थक्यमिति शङ्कायामाह—पुनः प्रसङ्गेति । अत एव 'पुनः प्रसङ्ग- २०

१५४ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- नन्वेवं 'तिसृणामि'त्यत्र परत्वात्तिस्रादेशे पुनस्त्रयादेशः स्यादत आह— सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद् बाधितमेव ॥ ४० ॥ -: ० :- तत्र क्वचिच्चरितार्थयोरेकस्मिन् युगपदुभयोरसम्भवेन बाधकाभावात् पर्यायेण तृजादिवच्छास्त्रद्वयप्रसङ्गे नियमार्थं विप्रतिषेधसूत्रमिति 'सकृद्-

विज्ञानमि'त्येतावदनुक्त्वा, 'सिद्धमि'त्येतदन्तं भाष्यकृतोक्तम् । इत्थञ्च 'पुनः प्रसङ्गविज्ञानमि'त्येव परिभाषा, भाष्ये तातङि स्थानिवद्भावप्रतिषेधानर्थक्य- शङ्कानिवारकतया सिद्धशब्दान्तमुपन्यस्तम् । प्रसङ्गे सति = शास्त्रस्य प्राप्तौ सत्याम् ; पुनस्तस्य विज्ञानात् = पुनर्बुद्धिविषयीकरणात् सिद्धमतो वार्तिकं तत्प्रतिषेधाय आवश्यक- मिति तदाशयमुपवर्णयन्ति ।

४० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १५५ गति'न्यायसिद्धिः । यथा तुल्यबलयोरेकः प्रेष्यो भवति, स तयोः पर्यायेण कार्यं करोति, यदा तमुभौ युगपत्प्रेषयतो नानादिक्षु च कार्ये, तदा उभयोर्न करोति यौगपद्यासम्भवात् , तथा शास्त्रयोर्लक्ष्यार्थयोः क्वचिल्लक्ष्ये यौग- पद्येन प्रवृत्त्यसम्भवादप्रतिपत्तौ प्राप्तायामिदं परविध्यर्थम् । तत्र कृते यदि पूर्वप्राप्तिरस्ति, तर्हि तदपि भवत्येवेति पुनः प्रसङ्गविज्ञानसिद्धिरिति विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । यत्तु कैयटादयो व्यक्तौ पदार्थे प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपप्लवादुभयोरपि शास्त्रयोस्तल्लक्ष्यविषययोरचारितार्थ्येन पर्यायेण द्वयोरपि प्राप्तौ परमेवेति नियमार्थमिदमिति 'सकृद्गति'न्यायसिद्धिः । अत्र पक्षे एतन्नियमवशात् एतल्लक्ष्यविषयपूर्वशास्त्रानुपप्लव एव । जातिपक्षे तु उद्देश्यतावच्छेदका- क्रान्ते क्वचिल्लक्ष्ये चरितार्थयोर्द्वयोः शास्त्रयोः 'सत्प्रतिपक्ष'न्यायेन युगपदु- भयासम्भवरूपविरोधस्थल उभयोरप्यप्राप्तौ परविध्यर्थमिदमिति पुनः प्रसङ्ग- विज्ञानसिद्धिरित्याहुः । तन्न ; व्यक्तिपक्षे सर्वं लक्ष्यं शास्त्रं व्याप्नोति, न जातिपक्षे इत्यत्र मानाभावात् । 'न ब्राह्मणं हन्यादि'त्यादौ जात्याश्रयसकल- व्यक्तिविषयत्वार्थमेव जातिपक्षाश्रयणस्य भाष्ये दर्शनात् । अत एव 'सरूप'सूत्रे भाष्ये जातौ पदार्थेऽनवयवेन साकल्येन विधि- प्रवृत्तेः 'गौरनुबन्ध्य' इत्यादौ सकलगवानुबन्धनासम्भवात् कर्मणो वैगुण्य- मुक्तम् । द्रव्यवादे चासर्वद्रव्यावगते 'गौरनुबन्ध्य' इत्यादावेकः शास्त्रोक्तो- ऽपरोऽशास्त्रोक्त" इत्युक्तम् । किञ्च नहि भाष्योक्ततृजादिदृष्टान्तस्य व्यक्ति- ण्वुल्तृजूरहितप्रयोगस्यापि साधुतापत्तेः । इत्थञ्च प्रकृतेऽपि बाधकाभावात् 'त्रेस्त्रय' एतच्छास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं त्रयादेशस्य तिसृत्रयैतद्वृत्त्यन्यतरत्वेनैव स्यात् । एवं 'त्रिचतुरोरि'ति शास्त्रविधेयस्य 'तिसृ'त्यस्यापि उक्तान्यतरत्वेनैव व्यापकत्वं स्यादिति भावः । व्यक्तौ पदार्थ इति । 'व्यक्तिः पदानां वाच्ये'ति मत इत्यर्थः । ननु परमेवेति नियमकल्पने तद्व्यक्तिविषयक कल्पितपूर्वशास्त्रस्य वैयर्थ्यं दुर्वारमित्यत आह - अत्र पक्ष इति । जातिपक्ष इति । जातिपदं प्रवृत्तिनिमित्तपरम् । सत्प्रतिपक्षन्यायेनेति । यथा सत्प्रति- पक्षस्थले न कस्यापि साध्यस्यानुमितिः, परस्परप्रतिबन्धात्तत्रापि तथैव न कस्यापि शास्त्रस्य प्रवृत्तिः स्यादित्यर्थः । इदमिति । विप्रतिषेध इति शास्त्रमित्यर्थः । सर्वं लक्ष्य- मिति । कर्म द्वितीयान्तम् । शास्त्रमिति । कर्तृ प्रथमान्तम् । उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन अन्वयस्य सर्वस्मिन्नेव पक्षे अभियुक्तैरङ्गीकारादित्यर्थः । अस्मिन् लोकसिद्धेऽर्थे भाष्य- सम्मतिं सप्रपञ्चं निरूपयति - न ब्राह्मणं हन्यादिति ।

पक्ष एव सर्वविषयत्वं न जातिपक्ष इत्यत्र मानमस्ति । अपि च व्यक्तिपक्षेऽप्यन्यव्यक्तिरूपविषयलाभेन चरितार्थयोर्व्यक्ति- विरोधात्स्वविषयकत्वं न कल्पयतीति वक्तुं शक्यम्। जातिपक्षेऽपि तज्जात्या- श्रयतद्व्यक्तिविषयकत्वमेव नैतद्व्यक्तिविषयत्वमित्यत्र विनिगमकाभावः । तत्र लक्ष्यानुसारात् क्वचिच्छास्त्रीयदृष्टान्ताश्रयणम्, क्वचिल्लौकिक- दृष्टान्ताश्रयणमिति भाष्यसम्मतमार्ग एव युक्त इति बोध्यम् । द्वयोः कार्ययोर्यौगपद्येनासम्भव एव विप्रतिषेधशास्त्रोपयोगी । इदम्

कैयटमतं दूषयित्वा स्वमतं निगमयति—तत्रेति । शास्त्रीयदृष्टान्तेति । 'तृजादिभि- स्तुल्यं पर्यायः प्राप्नोती'ति भाष्योक्ततृजादिदृष्टान्तेत्यर्थः। लौकिकेति। यथा 'तुल्यबले'ति भाष्योक्तलौकिकदृष्टान्तेत्यर्थः । यौगपद्येनासम्भव इति । एकस्मिन् प्रयोगे यौगपद्येनासम्भवो विप्रतिषेध- शास्त्रप्रवृत्त्युपयोगी, न तु केवलमेकस्य कार्यद्वयासम्भव एव । अत एव भाष्ये

कैयटमतं दूषयित्वेति । अयम्भावः—कैयटः व्यक्तिपक्षे प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपप्लवात् 'राम + भ्यस्'इत्यर्थमुपप्लुत-'सुपि च, बहुवचने झल्येदि'त्येतयोरचारितार्थ्यात् तृजादिदृष्टान्तेन अन्यतरत्वेन व्यापकत्वं व्यापकत्वकुक्षिप्रविष्टाधिकरणतायां वा सङ्कोचे निरुक्तलक्ष्ये उभयोः पर्यायेण प्राप्तौ परनियमत्वार्थत्वेन सकृद्गतिन्यायसिद्धिः। जातिपक्षे हि उपप्लवाभावात् क्वचित् चारितार्थयोः 'सत्प्रतिपक्ष'न्यायेन निरुक्तलक्ष्येऽप्राप्त्या परविध्यर्थत्वेन 'पुनः प्रसङ्ग- विज्ञान'न्यायसिद्धिरित्याह । तन्न ; उभयपक्षेऽपि सम्भवति लघुधर्मस्य व्यापकतावच्छेदकत्वे गुरुधर्मस्य तत्त्वासम्भवेन उद्देश्यतावच्छेदके सङ्कोचः स्यादित्युभयन्यायासिद्धिरिति नागेशेनोक्तम्- 'व्यक्तिपक्ष' इत्यारभ्य 'अपरोऽशास्त्रोक्तः' इत्यन्तेन । तत्र कैयटः प्रत्यवतिष्ठते—'नैवम्, यतो ह्युद्देश्यतावच्छेदके सङ्कोचे व्यक्तिपक्षे तल्लक्ष्ये उभयोरप्राप्तौ उपप्लुतशास्त्रवैय्यर्थ्यमेव स्यादिति तत्राधिकरणतायामेव सङ्कोचः । जातिपक्षे तु सूत्रवैय्यर्थ्याभावात् सम्भवति उद्देश्यतावच्छेदके सङ्कोच' इति ; अत आह नागेशो मूले—किञ्चेति । तृजादिदृष्टान्तेनाधिकरणतायां सङ्कोचे तस्य च दृष्टान्तस्य जातिव्यक्त्युभयपक्षकत्वे बाधकाभावेन जातिपक्षेऽप्यधिकरणतायां सङ्कोचे उभय- न्यायासिद्धिस्तदवस्थैवेति तदाशयः । न केवलं प्राप्तिमात्रेणाधिकरणतायां सङ्कोचः, अपि तु यत्रोभयशास्त्रवैयर्थ्यं तत्रैवा- धिकरणतायां सङ्कोचः । अन्यथा 'श्रीशः' इत्यत्र 'इको यणचि' इत्यस्य 'अकः सवर्णे दीर्घः' इत्यस्य च प्राप्त्या तत्राप्यधिकरणतायां सङ्कोचे पर्यायापत्तिर्दुर्द्धरैव स्यात् । तस्मात् सूत्रवैयर्थ्ये- ऽधिकरणतायां सङ्कोचः, तत्सार्थक्ये च उद्देश्यतावच्छेदके एव । तत्र सूत्रवैयर्थ्यं व्यक्तिपक्षे एव, न जातिपक्षे इति तत्र तृजादिदृष्टान्तप्रसक्तिरिति कैयटाभिमतमाशयं खण्डयन्नाह नागेशो मूले-अपि चेति । यत्रोपप्लवकशास्त्रवैयर्थ्यं तत्रैवाधिकरणतायां सङ्कोचो न पुनरुपप्लुतशास्त्रवैयर्थ्यं तत्प्रयो- जकम् । अत एव व्यक्तिपक्षे 'श्रीशः' इत्यत्र यण् न इति तदाशयः । तस्माल्लक्ष्यानुरोधेन क्वचित् तृजादिदृष्टान्ताश्रयणम्, क्वचिच्च लौकिकन्यायाश्रयणमिति भाष्यसम्मत एव पक्षः श्रेयानिति तत्त्वम् ।

४० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १५७ 'इको गुणे'ति सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । यथा 'शिष्टादि'त्यादौ तातङ्-शाभावयो- र्युगपत् प्रवृत्तौ स्वत्वनिमित्तानन्तर्यसम्भवो यद्यपि तातङादेः स्थानिवद्भा- वेनास्त्येव तत्; तथाप्यादेशप्रवृत्त्युत्तरमेव स, न तु तत्प्रवृत्तिकाले । एवं नुम्-तृज्वत्वयोः 'प्रियक्रोष्टूनी'त्यादौ युगपदसम्भवो 'यदागमा' इत्यस्य नुम्प्रवृत्त्युत्तरं प्रवृत्तेः । एवं 'भिन्द्धी'त्यत्र तातङ्-धिभावयोर्युगपदेकस्थानि- सम्बन्धस्य अङ्गरूपनिमित्तानन्तर्यस्य चासम्भवो बोध्यः । नुम्नुटोरपि नुट्च- जादिविभक्त्याऽऽनन्तर्यबाधो नुमि ह्रस्वान्ताङ्गबाध इत्यसम्भवाद्दिप्रतिषेधः । क्वचिद्दिष्टानुरोधेन पूर्वशास्त्रे स्वरितत्वप्रतिज्ञाबलात् स्वरितेनाधिकं 'नावश्यं द्विकार्ययोग एव विप्रतिषेधः, तर्ह्यसम्भवेऽपी'त्युक्तम् । 'द्विकार्ययोग' इत्यस्य द्वाभ्यां कार्याभ्यां योगो यस्यैकस्य स न विप्रतिषेधविषय इत्यर्थः । यथा शिष्टादिति । हिशब्दाव्यवहितपूर्वत्वं धात्वव्यवहितपरत्वं चेत्यादि सर्वं विधेये विशेषणमिति भावः । वस्तुतस्तु—तत्तच्छास्त्राणां स्वविधेयघटितं साध्विति बोधनवत् तदितरत् असाध्वित्येतावत्पर्यन्तं बोधनेऽपि व्यापारः; अत एव गव्यादीनामसाधुत्वम् । तथा च 'शिष्टादि'त्यादौ 'शाहावि'ति शास्त्रेण 'शाही'त्यस्य साधुत्वं 'शास्तादि'त्यस्य असाधुत्वं बोध्यते । 'तुह्योरि'ति शास्त्रेण च 'शास्तादि'त्यस्य साधुत्वं 'शाही'- त्यस्यासाधुत्वं बोध्यत इति परस्परविरोधः स्पष्ट एव । एवं 'प्रियक्रोष्टूनी'त्यत्रापि बोध्यम् । नुम्-नुटोर्विषये तु 'वारीणामि'ति लक्ष्यस्यैवोभाभ्यां साधुत्वबोधनेऽप्यु- भयोरपूर्वबोधकत्वासम्भवेनैकस्य विधायकत्वम्, अपरस्यानुवादकत्वं वक्तव्यम् । तत्र 'कस्यानुवादकत्वं कल्प्यमि'ति विचारे अनुवादकस्य लोके निकृष्टतया परिगणनेन विरोधः स्पष्ट एव । मूलोक्तं तु न युक्तम्; आदेशप्रवृत्तिकाले निमित्तानन्तर्याभावेऽपि विधेये विशेषणमिति । हिशब्दाव्यवहितपूर्वस्य शासः प्रसङ्गे शासाधुरित्यर्थे शामात्रस्य साधुत्वापत्त्या निमित्तस्य विधेयविशेषणत्वमावश्यकमिति भावः । वस्तुतः 'अन्तरतम'परिभाषया शामात्रस्याऽऽदेशत्वाप्राप्त्या विधेये निमित्तविशेषणं नाऽऽवश्यकमित्यतः प्रकारान्तरेण विरोधमाह—वस्तुतस्त्विति । परस्परविरोधः स्पष्ट एवेति । उभाभ्यामपि शास्त्राभ्यां नकारघटितस्य 'वारिनामि'त्यस्यैव साधुत्वबोधनात् नुमुत्तरं दीर्घो न भविष्यतीति तु अन्या कथेति भावः । वारीणामिति लक्ष्यस्यैवेति पाठस्तु चिन्त्यः । वस्तुतस्तु 'ह्रस्वनद्यापो नुट्' इत्यनेन अजन्ताङ्गं हलादिविभक्तिश्चेति द्वयोः पौर्वापर्यस्य साधुत्वशासनं 'इकोऽचि विभक्तौ' इत्यनेन नान्ताङ्गाजादिविभक्त्योरव्यवहितपौर्वापर्यस्य साधुत्वशासनमिति विरोधस्य सुपादत्वेनानुवादक- त्वोक्तिश्चिन्त्यैवेति बोध्यम् ।

१५८ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- कार्यमित्यर्थात्पूर्वमेव भवति । तेन 'सर्वे पूर्वविप्रतिषेधा सङ्गृहीता इति 'स्वरितेने'ति सूत्रे भाष्ये । विप्रतिषेधसूत्रस्थ-परशब्दस्य इष्टवाचित्वात् तत्सङ्ग्रह इति विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये ॥ ४० ॥ नन्वेवम् 'एधते' इत्यादौ परत्वाद्विकरणे 'अनुदात्तङित' इत्यादि- तदुत्तरं स्थानिवत्त्वादिना तत्सत्त्वेन असम्भवोपपादनस्यैवासम्भवात् । किञ्च यदा- गमा' इति न्यायस्य आगमप्रवृत्तिकाले एव प्रवृत्तिः, 'आद्यन्तावि'ति शास्त्रसहकारेण उद्देश्यग्रहणग्राह्यत्वविशिष्टानामागमानां तत्तच्छास्त्रैर्विधानात् । किञ्च स्वस्वनिमित्ता- न्तर्याऽसम्भवोऽपि दुरुपपाद एव । पूर्वोक्तरीत्या निमित्तानां विधेयविशेषणत्वेन तदुप- पादने तु तेषां विधेयकुक्षिप्रविष्टत्वेन 'शास्ती'त्यादावपि हिपरकशादेशापत्तिः । न च विशिष्टस्य विधेयत्वेऽपि 'प्राप्ताप्राप्तविवेक'न्यायेन शाशब्द एव विधेयता पर्यवस्यति, हिशब्दपूर्वत्वं तु 'सर्वादीनि'त्यादौ सर्वार्थवाचकत्वमिव उद्देश्यगतमेवापेक्षितमिति न दोष इति वाच्यम् ; 'शिष्टादि'त्यत्राप्युद्देश्ये शास्-धातौ हिशब्दपूर्वत्वस्य सत्त्वेनासम्भवस्य दुरुपपादत्वादिति दिक् । परशब्दस्य इष्टवाचित्वादिति । अपरमिति पदविभागेन वा तत्सङ्ग्रह इति केचित् ॥४०॥ पूर्वविप्रतिषेधस्य भाष्योक्तस्थल एव प्रवृत्तिरित्याशयेन शङ्कते—नन्विति । एधत इति । ननु विकरणस्य कृताकृतप्रसङ्गित्त्वेन अतुल्यबलत्वादवतरणासङ्गतिरिति चेत्— असम्भवादिति । ननु प्रवृत्तिकालिकं विरोधमादाय विप्रतिषेधसूत्रस्य निष्प्रत्यूहं प्रवृत्तेः सम्भव एवेत्यरुचेराह—किञ्चेति । तत्तच्छास्त्रैर्विधानादिति । इदमपि न युक्तम्— प्रवृत्तिकाले उद्देश्ये तृजन्तत्वाभावेन तृजन्तरूपविधेये सर्वनामस्थानरूप-निमित्तान्तर्यबाधरूप- विरोधस्य तादवस्थ्यात् प्रवृत्त्युत्तरं नास्तीत्यन्यदेतदित्यत आह—किञ्चेति । निमित्तस्य उद्देश्ये विशेषणत्वेऽसम्भवो दुरुपपादः, विधेये विशेषणत्वे 'शास्ती'त्यादौ दोषः, आवृत्त्या उभयविशेषणत्वे च गौरवमत आह—न च विशिष्टस्येति । 'प्राप्ताप्राप्तविवेक'- न्यायेन विधेयताङ्गीकारे 'शास्तो'त्यादौ न दोषः । वैशिष्ट्यञ्च—स्वरूपेणैव । तच्च उपलक्षणम्, न तु विशेषणम्, विधानकाले तदभावात्, विधानोत्तरन्तु तदस्त्येव । अत एव 'उद्देश्यगतं तद- पेक्षितमि'त्युक्तिः सङ्गच्छते इति भावः । तदेतदाह—असम्भवस्य दुरुपपादत्वादिति ॥ ४० ॥ मूले—एधत इति । 'स्पर्धते' इत्यादीनामुपलक्षणमिदम् । 'एधते' इत्यत्र तु अनुदा- त्तेत्करणसामर्थ्यात्तत्प्रवृत्तेः । स्पर्धाधातोरनुदात्तेत्त्वस्य तु लिटि युज्विधौ च चरितार्थत्वमिति न तत्सामर्थ्याश्रयणं युक्तम् । एधेस्तु लिटि आम्प्राप्त्या अजादित्वात् 'अनुदात्तेतश्च हलादेः' इत्येतद्विहितयुचोऽप्राप्त्या चारितार्थ्याभावात् । न च 'एधिषीष्ट' इत्यत्र चारितार्थ्यम्, सीयुट- ष्टित्वात् तकारावयवत्वेन व्यवधानाभावादिति वाच्यम् ; 'अनुदात्तेन्ङिद्घातोरव्यवहितपरस्य निर्दिश्यमानस्य लस्यात्मनेपदमि'त्यर्थात् सीयुड्विशिष्टस्य 'यदागम'परिभाषाप्रयोज्यत्वेन निर्दिश्यमानत्वाभावात् । अवतार्यमाणपरिभाषाघटक 'विकरणं'ति पदं सीयुटादीनामुपलक्षणम्, तेन परिभाषासत्त्वे सीयुटमपि बाधित्वा पूर्वं नियमप्रवृत्त्या सर्वेष्टसिद्धिरिति ।

४१ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १४९ नियमानुपपत्तिः, तेन व्यवधानादत आह— विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ ४१ ॥ —: ० :— अत्र 'वृद्भ्यः स्यसनोः'ति सूत्रेण स्ये विभाषाऽतङ्‌विधानं ज्ञापकम् ; अत्र केचित्—'एधत' इत्यस्य 'एधिष्यत' इत्यस्योपलक्षणत्वेन तत्र तस्य शब्दान्तरे प्राप्नुवत्त्वेनानित्यत्वात् परत्वेन बाधस्य सुवचत्वमिति वदन्ति । तन्न ; 'एध+ल्' इत्यवस्थायां विकरणेभ्यः परत्वात्तिबादिषु कृतेषु पूर्वं नियमप्रवृत्तावपि तद्घटकेष्वेव परेषु विकरणप्रवृत्तेर्वाच्यतया शब्दान्तरे इत्यस्य विषयाभावात् । न हि पूर्वमष्टादशसु परेषु विकरणस्य प्रसङ्गो नियमप्रवृत्त्युत्तरं तु नवस्वेवेति तत्प्रवृत्तिः सुवचा । सर्वथा तेष्वेव शब्देषु परतो विकरणप्रवृत्तेः शब्दान्तर इत्यस्य विषयाभावात् । अन्ये तु—विकरणस्य नित्यत्वेऽपि नियमानुपपत्तिर्दुर्वारेत्यवतरणसङ्गतिः । 'परान्नित्यं बलवदि'त्युत्तरमस्याः परिभाषायाः पाठे कर्तव्ये पूर्वं पाठस्तूभयोः सङ्ग्रहार्थं इति वदन्ति । यत्तु—केचिद्वक्ष्यमाणानुमानेन नित्यस्य परावधिकबलवत्त्वेऽपि पूर्वावधिक- बलवत्त्वकल्पने मानाभावः । न च 'दण्डापूपिक'न्यायेन तत्सिद्धिः ; फलाभावेन तद- कल्पनात् । अन्तरङ्गादौ तु परशास्त्रबाधकत्वासिद्धये तत्कल्पनावश्यकत्वादिति प्राहुः । तन्न ; परान्नित्यमि'त्यत्र परपदस्यानित्यपरत्वेन तस्य पूर्वं शास्त्रापेक्षया बलवत्त्वस्यापि वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव 'परत्वान्नित्यत्वाच्चे'ति भाष्यादि सङ्गच्छते । विकरणानां खश्श्वानशादौ नियमशास्त्राणां लिडादौ चारितार्थ्यं बोध्यम् । स्यविकरणस्यापवादत्वं तु न शङ्क्यम् ; 'भविष्यति गम्यादय' इति निर्देशेन 'तक्र'न्यायस्यानित्यत्वेन अप्रवृत्तौ परत्वादेव बाधप्रवृत्तेस्तत्रापि सत्त्वादिति दिक् । विभाषाऽतङ्‌विधानमिति । अतङिति- च्छेदः, परस्मैपदेति तदर्थः । क्वचित्तु विकल्पविधानं ज्ञापकमिति पाठः ; अत एवाग्रे विकल्पविधानं व्यर्थं स्यादित्युकम् । अत्र कल्पे विषयसप्तम्याश्रयणं विप्रतिषेधशास्त्रबाधश्चेति पक्षान्तरमाह— तिबादिषु कृतेष्विति । तिप्-तस्-झीति सामान्यशास्त्रेणेत्यर्थः । विहितानां नियम इति पक्षं स्वीकृत्यैव प्रकृतपरिभाषाया अवतरणदानेन पूर्वं सामान्यशास्त्रेण विहितेषु तिङ्क्षु परतो विकरणानां प्रवृत्तेस्तदुत्तरं नियमेन क्रियमाणा व्यावृत्तिरव्यवहितपरत्वाभावान्न स्यात् । अत एव मूले नियमानुपपत्तिर्दर्शिता, न तु तिङामप्राप्तिरिति ध्येयम् । परिभाषायां स्वीकृतायामपि पूर्वं तिङां प्रवृत्तेः तत्प्रवृत्तिकाले स्वरूपविकरणस्याभावेन 'वृद्भ्यः स्यसनोः' इत्यस्याप्रवृत्त्या ज्ञापितेऽपि स्वांशे चारितार्थ्याभाव इत्यतः स्य इति विषय- सप्तम्याश्रयणम्, तेन तस्य वृताद्यव्यवहितपरत्वेन तत्रानुदात्तङित इति नियमप्रवृत्त्याऽऽत्मनेपद- मेव स्यादिति पक्षे परस्मैपदविधानार्थं 'वृद्भ्य' इत्यस्य आवश्यकत्वमिति स्वांशे चारितार्थ्य- मित्याशयेनाह—अत्र कल्प इति ।

१६० परिभाषेन्दुशेखरः [२ प्रकरणे- अन्यथा स्यव्यवधाने नियमाप्रवृत्तौ सामान्यशास्त्रेणोभयसिद्धौ विकल्प- विधानं व्यर्थं स्यात् । अत्रार्थे ज्ञापिते तु स्य इति तत्र विषयसप्तमी बोध्येति ‘अनुदात्तङित’ इत्यत्र भाष्य-कैयटयोः स्पष्टम् । विकरणव्यवधानेऽपि नियमप्रवृत्तेरिदं ज्ञापकमिति ‘शदेः शित’ इत्यत्र भाष्ये ध्वनितम् । वस्तुतः अस्माज् ज्ञापकादनुदात्तङित इत्यादिप्रकरणं तिबादिविध्येक- वाक्यतया विधायकम् । तत्र ‘धातोरे’ति विहितपञ्चमी, तत्समानाधि- करणमनुदात्तङित’ इत्यादि विहितविशेषणमेव । एवञ्च लावस्थायां स्येऽपि तद्व्यवधाने तङ्सिद्धिः । शबादिभ्यस्तु पूर्वमेव नियमः । यद्वा लमात्रापेक्षत्वात् विकरणव्यवधान इति । शदेः शित इत्यत्र भाष्ये ध्वनितमिति । तत्र हि 'न्यविशते'त्यत्र वक्ष्यमाणमूलोक्तरीत्या अटोऽनित्यत्वेन नित्यत्वाद्विकरणे तदन्तस्याटि विश्धातोर्नैः परत्वाभावेन नियमो न प्राप्नोतीत्याशयेन 'उपसर्गनियमोऽड्व्यवाये उपसंख्यानमि'ति वार्तिककृतोक्तम् । तच्चोक्तार्थस्वीकारे एव सङ्गच्छते ; अन्यथाऽनेनाऽड्व्यवधाने 'नेर्विश' इत्यस्य प्रवृत्तिस्वीकारेऽपि विकरणव्यवधानेन तिबादीनां विशः परत्वाभावान्नियमा- प्राप्त्या तदसङ्गतिः स्पष्टैव । ननु 'तिप्-तस्-झी'ति सूत्रेण विहितानामनुदात्तङित इत्यादिनियमे तु जात- प्रत्ययानां निवृत्तिः ; तदनुरोधेन कल्पितप्रकृतीनां निवृत्तिर्भिन्नवाक्यत्वकल्पना चेति दूषणमित्याह—वस्तुत इति । तत्र = तिबादिविधायकसूत्रे । विहितविशेषणस्वीकारा- देव लिट् ‘लुनाती’त्यादौ न तिबाद्यादेशाः । इदं च विहितविशेषणं ‘स्यतासी’ इत्यत्र ‘आयादय’ इत्यत ‘आर्धधातुक’ इत्यनुवृत्त्या लावस्थायामेवान्तरङ्गत्वेन स्यादय इति भाष्यानुरोधेन । वस्तुतस्तु — स्यादिभ्यः परत्वादेव तिबादय इति दिग्योगलक्षणपञ्चम्यामपि न दोषः । न च स्यप्रत्ययो नित्यः ; शब्दान्तरे प्राप्नुवतो विधेरनित्यत्वात् । न च ‘विपराभ्यामि’त्यादीनामनेकपदसापेक्षत्वेन अन्तरङ्गत्वात् स्ये तद्व्यवधाने तिबादि- प्रवृत्त्यर्थं विहितविशेषणमिति वाच्यम् ; विपराभ्यां परत्वयोग्यात् जेरित्यर्थस्य शेखर एव सिद्धान्तितत्वेन तस्यान्तरङ्गत्वाभावात् । पूर्वमेवेति । तद्विधौ कर्त्रर्थसार्वधातुक- परत्वस्यापेक्षणादिति भावः । एकवाक्यतया विधानमिति पक्षे विहितविशेषणाश्रयण- प्रयुक्तं गौरवमत आह — यद्वेति । इदं प्राचामनुरोधेन । तदसङ्गतिः स्पष्टैवेति । एवञ्च अत्र कल्पे ‘तस्मिन्नि’ति परिभाषाया अबाध इति लाघवम् । नन्वेवमपि व्यवधानस्य शरणीकर्तव्यतया ‘तस्मादित्युत्तरस्य’ ‘इत्यस्य’ बाधा इति पूर्वसमत्वमिति चेत् — सत्यम् । अत्र कल्पे विप्रतिषेधशास्त्रस्याबाधात्, परिभाषाश्रयणे तु तद्बाध- कल्पनादिति पूर्वपक्षापेक्षयाऽत्र पक्षे लाघवमिति बोध्यम् ।

४१ पृ० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १६१ अन्तरङ्गा आदेशा लकारविशेषापेक्षत्वात् स्यादयो बहिरङ्गा इति दिग्योग- लक्षणपञ्चम्यामपि न दोषः । अत्र पक्षे 'वृद्भ्यः स्ये'ति सूत्रं स्वविषय इति व्याख्येयम् । आत्मनेपदशब्दादौ भाविसंज्ञा आश्रयणीयेति तत्त्वम् । भिन्नवाक्यतया सामान्यशास्त्रविदितानां नियमे तु लुगादिनेव निय- मेन जातनिवृत्तिरङ्गीकार्या । 'भुक्तवन्तं प्रति मा भुङ्क्था इति ब्रूयात् ; किं तेन कृतं स्यादि'ति न्यायस्तु नात्र शास्त्र आश्रयितुं युक्तः, नियमादि- शास्त्राणां वैयर्थ्यापत्तेः । ननु नियमविधानमिति पक्षे लादेशाभावेन परस्मैपदादिसंज्ञाभावात् तद्विधानानु- पपत्तिरत आह—भाविसंज्ञेति । किं तेन कृतं स्यादिति । तथा च वाक्यानर्थक्यमिति भावः । न च बलवदनिष्टा- ननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वरूपलिङाद्यर्थस्य नञादिनाऽभावो बोध्यते, तेन तत्सत्त्वे बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वाभावो लिङादिभिर्गम्यते । तथा च 'भुक्त- वन्तमि'त्यत्र 'त्वत्कर्तृकं भोजनं बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वाभाववदि'ति बोधनस्य सम्भवात् कथं तदानर्थक्यमिति वाच्यम् ; विध्यर्थे लिङो विधानात् प्रवृत्ति- जनकत्वेन तात्पर्यविषयत्वं तदर्थः । नञादिसत्त्वे च निवृत्तिजनकत्वेन तात्पर्यविष- यत्वं भासते । तथा च कृतभोजने निवृत्त्यप्रयोजकत्वेन तन्नैरर्थक्यस्य स्पष्टत्वात् । नात्र शास्त्र इति । वस्तुतस्तु—एतच्छास्त्रे तदाश्रयणेऽपि न दोषः, शास्त्रे प्रवृत्ते- र्ज्ञानरूपतया तिबादिशास्त्रेण जनितस्य 'इदं साध्वि'ति ज्ञानस्य नियमशास्त्रेण निवृत्ति- तद्विधानानुपपत्तिरिति । एकवाक्यताकरणे 'लस्य स्थाने आत्मनेपदं भवति' इत्यर्थः स्यात्, स चानुपपन्नः ; तदानीमात्मनेपदज्ञानाभावात् । तज्ज्ञानञ्च 'तङानावात्मनेपदम्' इत्येत- ज्ज्ञानाधीनम् । तज्ज्ञानञ्च लस्थानिकत्वापेक्षणेन 'तिप्-तस्-झी'त्यादिवाक्यार्थनिश्चयानन्तरमित्य- न्योन्याश्रयेण विधानानुपपत्तिरिति भावः । अथ 'तङानावि'त्यस्य 'तङानौ आत्मनेपदसंज्ञौ स्तः' इत्येवास्त्वर्थः, मास्तु लस्थानिकौ तङानावेति वाच्यम् ; शाननः चानशश्च प्राप्तात्मनेपदसंज्ञावारणार्थं तस्याऽऽवश्यकत्वात् । किञ्च अस्याः परस्मैपदसंज्ञापवादकत्वेन 'उत्सर्गसमानदेशा' इति न्यायेन तस्यापि लस्थानिकत्वस्य आवश्यकत्वात् । ननु 'अनुदात्तङित आत्मनेपदम्' इत्यादीनां नियमार्थत्वात् अनुदात्तेङ्ङिद्धातोरेवाऽऽत्मने- पदमिति नियमात् अन्येभ्यः परस्मैपदे सिद्धे तद्विधानार्थं कृतस्य शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्' इति सूत्रस्य वैयर्थ्यमिति चेत्—सत्यम् । अनुदात्तेङ्ङिद्धातोः सामान्यशास्त्रतः प्राप्तपरस्मैपदवारणार्थं तस्याऽऽवश्यकत्वात् । कृते तु तस्मिन् शेषादेव परस्मैपदमिति नियमात् अनुदात्तेदादीनां धातूनां शेषत्वाभावात् परस्मैपदाप्राप्तेरदोषात् । न च 'वृद्भ्यः स्यसनोः' इति सूत्रस्य नियमार्थत्वेन उभयं भवति तर्हि एषामेवेति नियमेन अन्येषामुभयपदव्यावृत्तेरदोष इति वाच्यम् ; नियमस्य सजातीया- २१

१६२ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- ध्वनितं चेदं 'स्थानेऽन्तरतम' इति सूत्रे भाष्ये । शास्त्रानर्थक्यन्तु वृद्धिसंज्ञासूत्रे तिरस्कृतम् । सामान्यशास्त्रेणोत्पत्तिस्तु सरूपसूत्रस्थकैयट- रीत्या प्रधानानुरोधेन गुणभेदकल्पना तावत्प्रकृतिकल्पनया कार्या, प्रत्यय- निवृत्तौ च तत्कल्पितप्रकृतेरपि निवृत्तिः कल्प्येति गौरवमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ४१ ॥ परान्नित्यं बलवत् ॥ ४२ ॥ — : ० : — कृताकृतप्रसङ्गित्वात् । तत्र अक्लृप्ताभावकस्य अभावकल्पनापेक्षया सम्भवात् । निवृत्तिश्च तज्ज्ञानधर्मिकभ्रमत्वप्रकारकज्ञानरूपा । तत्साधुत्वे पुण्यजनकता- वच्छेदकत्वाभावप्रकारकज्ञानरूपा वा । पूर्वशास्त्रेण तादृशसाधुत्वबोधनस्य फलन्तु साधुष्वेव शास्त्रं प्रवर्तते इति नियमानुसारेण उत्तरशास्त्रप्रवृत्तये तदीयोद्देश्यतावच्छे- दकसम्पादनमेव, तेन भाष्यीय-गगर्यादिशब्देषु न शास्त्रप्रवृत्तिरिति दिक् । ध्वनितमिति । तत्र हि तस्य सूत्रस्य जातानामान्तरतमादेशानां निवर्तकत्व- मुक्तम् ॥ ४१ ॥ परान्नित्यं बलवत् । 'नित्यं परशास्त्रावधिकबलवत्, कृताकृतप्रसङ्गित्वादित्यनुमान- प्रयोगः । ननु उत्सर्गबहिरङ्गयोर्नित्यत्वेऽपि तदपेक्षयाऽनित्यापवादान्तरङ्गयोर्बलवत्त्वेन हेतोर्व्यभिचार इति चेन्न । साध्यदलीयपरपदार्थे अन्तरङ्गापवादभिन्नत्वरूपविशेषण- दानेनादोषात् । न चैवमपि अनित्यपरशास्त्रस्यैव 'विप्रतिषेध' इति शास्त्रेण प्राबल्य- बोधनाद्धेतोर्बाधितत्वमिति वाच्यम् ; अनेन नित्यस्य प्राबल्यबोधनेन विप्रतिषेधाभावात् तत्सूत्राप्राप्त्या बाधासम्भवात् । न च श्रुतत्वाद्धिप्रतिषेधसूत्रसहकृतेन पूर्वानुभावेन पूर्वं- मनित्यपरशास्त्रस्य बलवत्त्वे प्रमाणनिश्चिते बाधितत्वादेतस्य अनुमानस्यासम्भव इति वाच्यम् ; विप्रतिषेध इत्येतच्छब्दोच्चारणसामर्थ्यादेव पूर्वमेतत्प्रवृत्तेर्ज्ञापनेनादोषात् । 'परानित्यमि'त्यत्र परपदमनित्यपरम्, तेन अनित्यपूर्वशास्त्रस्य नित्यशास्त्रावधिक- परत्वाभावेऽपि तद्बाधकत्वं नित्यपरशास्त्रस्य सिद्धयति । अत एव च 'परत्वान्नित्यत्वा- च्चे'ति भाष्यादिग्रन्थाः सङ्गच्छन्ते । अत्र हेतुदले त्रैपादिकभिन्नत्वे सतीति निवेशनीयम्, तेन नित्यत्रैपादिकस्य सापादिकाऽनित्यापेक्षया बलवत्त्वविरहेऽपि न क्षतिः । एवं 'पूर्वात् परं बलवदि'ति पूर्वोक्तानुमानेऽपि पूर्वपदार्थे नित्यान्तरङ्गापवादभिन्नत्वं हेतुदले त्रैपा- दिकभिन्नत्वं च निवेशनीयमित्यन्यत्र विस्तरः । ननु पक्षतावच्छेदकस्यैव हेतुत्वेन अन्वयदृष्टान्ताभावेन हेतोरप्रयोजकत्वशङ्का तदवस्थैवेत्यत आह—तत्राक्लृप्तेति । बाधद्वयकल्पनापेक्षया एकस्य बाधस्य कल्पने पेक्षतया समुच्चितोभयपदव्यावृत्तेरपि एकपदस्य प्राप्तस्य व्यावत्याभावात् । अनुदात्तेङिद्धातो- रात्मनेपदमेवेति नियमेन सिद्धेरेतत्सूत्रं व्यर्थमिति तु वक्तुमशक्यम् ; आत्मनेपदनिमित्तहीनाद् धातोरुभयपदप्राप्तेः ॥ ४१ ॥

'? No, look at the conjunct: ह् + र = ह्र. Below it is nothing, so ह्र. Then द: जिह्रदि'ति. Wait! What root has aṅga 'जिह्रद्'? Wait! 'ह्राद्' (ह्रादेः) -> णिच् -> ह्रादि -> चङ् -> जिह्राद् -> ह्रस्व -> जिह्रद्! 'मा भवान् अजीह्रदत्' / 'मा भवानुजिह्रदत्' (with un-? No, 'मा भवानजीह्रदत्' or 'मा भवान् अजिह्रदत्')! Wait, look at the text in L24: "'मा भवानजीह्रदि'ति"?! Wait! Look at the first letters of the quote: ' म ा भ व ा न [ु or ज?] ... Wait! Look closely at the letter after 'भवान्': It is 'अ' or 'उ'? It's 'अ'! Wait, look: ' म ा भ व ा न जी ह्र दि ' ति ! Wait, is it "अजीह्रदत्" or "अजीह्रदिति"? Look: ' म ा भ व ा न (भवान्) then: अ (a) जी (jee) ह्र (hra) दि (di) ' त ि (ti) Wait, why "दि'ति"? Wait, in

् करणे, which is उभयपदी (डुकृञ् is ञित् and स्वरितेत्)! So by 1.3.72 ‘स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले’, it gets आत्मनेपद (or नियम: ञितः कर्त्रभिप्राये एव आत्मनेपदम्)! And look at line 10: ‘करिष्यते’ इति ! Let's re-examine line 10: द्वितीयोदाहरणम्—‘करिष्यत’ इति or ‘करिष्यते’ इति? Look at 'त' in 'करिष्यत': above the त, there is a faint stroke, or is it 'करिष्यते'? Wait, in "करिष्यते", the 'े' matra might be slightly light, or it might be 'करिष्यते'. Let's look very closely: Yes, there is a slant stroke above 'त' in 'करिष्यते'! It is ‘करिष्यते’ इति ! And in line 11: ‘स्वरितञित’ or ‘स्वरितञितः’? Look at the end of the quote: ‘स्वरितञितः’ इत्यस्य ! Wait, does it have visarga inside the quote? Line 11: ‘स्वरित ञित’ or ‘स्वरितञितः’? There is a visarga! ‘स्वरितञितः’ ! Wait, is there

४६-४८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १६५ यदा तु शास्त्रव्यतिरेकेण तद्विधेयकार्ययोरेव नित्यत्वादिविचारो यदाऽपि व्यक्तिविशेषाश्रयणाभावः, तदाऽऽह— क्वचित् कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता ॥ ४६ ॥ —: ❀ :— कृते द्वितीये नित्यत्वेनाभिमतस्य पुनः प्रसङ्गमात्रं नित्यत्वव्यवहारे प्रयोजकम् , न तु बाधकाबाधितफलोपहितप्रसङ्गोऽपि तथेति भावः ॥४६॥ तदाऽऽह— यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥ ४७ ॥ —: ✻ :— क्वचित्तु बाधकाबाधितफलोपहितप्रसङ्ग एव गृह्यते ; तदाऽऽह— यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्यनित्यम् ॥ ४८ ॥ —: ❀ :— परत्वाद् गुणे कृते रूपासिद्धिरत आह—यदा त्विति । एवञ्च लक्ष्यानुरोधादेषैव परिभाषा तत्र स्वीक्रियत इति भावः । कृताकृतप्रसङ्गि नित्यमिति प्रथमांशघटकप्रसङ्गांशे बाधकाबाधितत्वरूपविशेषण- सत्त्वासत्त्वद्वैविध्येनोक्तपरिभाषाऽपि द्विविधेत्याशयेऽऽनाह—कृते द्वितीय इति ॥ ४६ ॥ बाधकाबाधितफलोपहितप्रसङ्ग एवेति । इदमेव तु सार्वत्रिकमिति तत्त्वम् । कृते द्वितीय इतीति । यस्य च लक्षणान्तरेणेत्यस्योदाहरणं त्वामाचष्टे, त्वापयती'- त्यादि । मपर्यन्तस्य त्वमौ पररूपात्पूर्वं नित्यत्वाट्टिलोपः, वृद्धिः, पुक् । अत्र पररूपे कृते एकचा- त्वात् 'प्रकृत्यैकाजि'ति प्रकृतिभावेऽपि टिलोपस्य प्रसङ्ग इति यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यमिति प्रकृतपरिभाषया नित्यत्वात् टिलोपस्यैव प्रवृत्तेः । न चान्तरङ्गतवात्पररूपे प्रत्येकाजिति प्रकृतिभावे च 'त्वादयति, मादयति' इत्येवं रूपमिति वाच्यम् ; 'नाजानन्तर्यं' इति सत्त्वे तन्निषेधात्, तदसत्त्वे अन्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वाच्च । नन्वेवमपि वार्णपरिभाषया टिलोपस्यैव प्रवृत्तेष्टिलोपस्य नित्यत्वं नोपयुज्यत इति चेत्, तदा उदाहरणान्तरं मृग्यम् । धर्मिग्राहकमानाद्भावकार्य विषय एव वार्णपरिभाषा-प्रवृत्तिरित्यन्ये ॥ ४६ ॥ सार्वत्रिकमितीति । एतद्वचनोदाहरणं 'स्योनः' इति । अत्र 'गुणात् पूर्वं नित्यत्वादूठ् गुणस्तु ऊठि यणा बाधितत्वादनित्य' इति मूले स्पष्टम्, 'अस्मै' इति च कौमुद्यां स्पष्टम् ।

१६६ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे— सप्तमे कैयटेन एतदुपष्टम्भकं लोकव्यवहारद्वयमुदाहृतम्—'वालि- सुग्रीवयोर्युध्यमानयोर्भगवता वालिनि हतेऽपि सुग्रीवस्य वालितः प्राबल्यं न व्यवहरन्ति, भगवत्सहायैः पाण्डवैर्जये लब्धेऽपि पाण्डवानां प्राबल्यं व्यवहरन्ति चे'ति । सर्वं चेदं लक्ष्यानुरोधाद् व्यवस्थितम् ॥ ४८ ॥ ‘लुटः प्रथमस्ये’ति सूत्रे भाष्ये— स्वरभिन्नस्य प्राप्नुवन्विधिर्नित्यो भवति ॥ ४९ ॥ —: ✤ :— इति पठ्यते । उपष्टम्भकमिति । ष्टभिधातौ सकारटकारयोरुपदेशे सत्त्वेन आद्यसकारस्य ष्टुत्वेन षकारो न षत्वेनेति बोध्यम् । व्यवहारद्वयमिति । अत्र केचित्—रामायणे वालिसुग्रीवयोर्युद्धप्रसङ्गे सुग्रीव- पलायनस्य रामकर्तृकवालिहननस्य च सुप्रसिद्ध्या सुग्रीवस्य वालितः प्राबल्यं न व्यवहरन्तीति युक्तमेव। एवं भारते युद्धे भगवत्कर्तृक-शस्त्रग्रहणाभावप्रतिज्ञायाः पाण्डवकर्तृक-कौरवपराजयस्य च स्पष्टमुल्लेखात् कौरवेभ्यः पाण्डवानां प्राबल्यं व्यवहरन्तीत्येतदपि युक्तमेवेति दृष्टान्त-दार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तं वैषम्यम् ; अन्तर्यामितया प्रेरणामात्रेण तत्त्वं तु उभयसाधारणमित्ययुक्तोऽयं सन्दर्भंविरुद्धो ग्रन्थ इति वदन्ति । परे तु—भगवता युद्धे शस्त्रग्रहणाभावरूपस्वप्रतिज्ञायाः परिरिरक्षिषया शस्त्र- ग्रहणेऽकृतेऽपि पाण्डवशस्त्रादिषु विशेषशक्त्युत्पादनादिद्वारा सैनिकद्वारा राजेव शत्रून् जिघांसुर्भगवान्नैव कौरवान् विजये । अत एव ‘निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्’ इत्यनेन भगवान् स्वप्रतिज्ञाभङ्गभिया स्वयं साक्षात् शस्त्रमदिधीर्षुरर्जुनं समबोधयत् । इत्थं च यथा ततोऽधिकबलवत्त्वव्यवहारप्रयोजकस्य वालि-कौरवदमनकर्तृत्वस्य मुख्यबीजस्य भगवत्येव सत्त्वेऽपि नोभयत्र तद्व्यवहारः, एवं कृताकृतप्रसङ्गरूपस्य बलवत्त्वप्रयोजकमुख्य- व्यवहारस्य न सर्वत्र बलवत्त्वप्रयोजकत्वमित्यत्यन्तसन्दर्भशुद्धः समदृष्टान्त-दार्ष्टान्तिको ग्रन्थ इति ग्रन्थतत्त्वविदो विदाङ्कुर्वन्त्विति प्राहुः ॥ ४८ ॥ स्वरभिन्नस्येति । स्वरेण भिन्नस्येत्यर्थः । स्वरोऽपि शब्दान्तरत्वसम्पादक इति भावः । एतत्परिभाषोदाहरणं 'दध्युदकमि'ति । अत्र हि 'दधि+उदकमि'ति स्थिते अत्र केचिदिति । हैमवतीकारा इति तदर्थः ॥ ४८ ॥ मूले—लुटः प्रथमस्येति सूत्रे भाष्य इति । तत्र हि “श्वः कर्ता' इत्यत्र ‘तास्यनु- दात्तेत्' इति स्वरस्य डारौरसाञ्च प्राप्तेः परत्वात्प्राप्तमनुदात्तं बाधित्वा नित्यत्वात् डा इत्युक्त्वा अनुदात्तस्यापि कृताकृतप्रसङ्गितया नित्यत्वमाशङ्क्य, शब्दान्तरस्य प्राप्त्या तस्यानित्यत्वे उक्ते डाशब्दोऽपि भिन्नस्वरस्य प्राप्नुवन्नित्य इत्युभयोरनित्यत्वात् परत्वादनुदात्तस्वर” इत्युक्तम् ।

४९ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १६७ यत्र त्वेकस्यैव कार्यस्य परत्वं नित्यत्वं च, तत्रेच्छयाऽन्यतरत्तदुभयं वा तस्य बलवत्त्वे नियामकमुल्लेख्यम् । अत एव तत्र तत्र परत्वान्नित्य- त्वाच्चेति भाष्ये उच्यते । वस्तुतस्तत्र परत्वादित्युक्तिरेकदेशिनः । स्पष्टं चेदं विप्रतिषेधसूत्र- कैयटे । 'णौ चङि'ति ह्रस्वापेक्षया नित्यत्वान्तरङ्गत्वप्रयुक्तद्वित्वस्य प्रथमतः प्रवृत्तौ नित्यत्वादित्येव भाष्य उक्तम् । एवं नित्यान्तरङ्गयोर्बलवत्त्वमपि यौगपद्यासम्भव एवेति बोध्यम् ॥ ४९ ॥ नब्विषयस्येत्याद्युदात्तत्वेन इकारस्यानुदात्तस्य यणादेशः प्राप्नोति । उदके केवल इति कृते तु 'उदात्तस्ये'ति स्वरान्तरस्य प्राप्तत्वेन यणादेशोऽनित्यः । तथा च तं बाधित्वा उदके केवल इत्यस्य परत्वात्प्रवृत्त्याऽन्तोदात्तस्य यणि 'उदात्तस्वरितयोर्यण' इति स्वरितत्वमुकारस्य सिद्ध्यतीति भावः । अन्यतरत्तदुभयं वेति । न च तस्य नित्यत्वे तुल्यबलविरोधाभावेन विप्रति- षेधसूत्राप्रवृत्तेरेतदयुक्तमिति वाच्यम् ; विप्रतिषेधे नित्यान्तरङ्गापवादभिन्नेन पूर्व- शास्त्रेण सह परशास्त्रस्य विरोधे सति परं कार्यमिति विप्रतिषेधसूत्रार्थेन परशास्त्रस्य नित्यत्वेऽपि पूर्वशास्त्रस्य नित्यत्वाद्यभावेन विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्तौ बाधकाभावात् । पूर्वपदार्थे नित्यादिभिन्नत्वविशेषणदानेनोपपत्तौ परपदार्थेऽपि तद्विशेषणदाने माना- भावात् । तुल्यबलविरोध इति वृत्तेरपि तुल्यबलेन नित्यादिभिन्नेन पूर्वशास्त्रेण सह विरोध इत्येवार्थः, न तु 'तुल्यबलयोर्विरोधे' इत्यर्थो मानाभावात् फलाभावाच्च । न च द्वयोर्नित्यत्वेऽन्तरङ्गत्वे वा परत्वाद् बाधो न स्यात् पूर्वशास्त्रस्य तद्भिन्नत्वा- भावादिति वाच्यम् ; स्ववृत्तिनित्यत्वाभावविशिष्टं यन्नित्यत्वं तदभाववता स्ववृत्ति- तन्निरूपितान्तरङ्गत्वाभावविशिष्टं यदन्तरङ्गत्वं तदभाववता चेति पूर्वपदार्थे विशेषणदानेन अदोषात् । एवं 'परान्नित्यमि'त्यत्र परपदार्थे स्ववृत्तितन्निरूपिता- न्तरङ्गत्वाभावविशिष्टं यदन्तरङ्गत्वं तदभाववतेति विशेषणं देयम्, तेन द्वयोरन्त- रङ्गत्वेऽपि नित्यत्वाद् बाधसिद्धिरिति दिक् । पूर्वशास्त्रस्य नित्यान्तरङ्गत्वापवादत्वे तु अतुल्यबलत्वं स्पष्टमेव । अत्रैवोपोद्- बलकमाह—अत एवेति । परत्वादित्युक्तिरेकदेशिन इति । पूर्वोक्त-यत्त्वित्यादिना प्रतिपादित-केचिन्मते तु नित्यत्वादित्युक्तिरेवैकदेशिन इति दिक् । यौगपद्यासम्भव इति । विरोधे सत्येव बल- वता दुर्बलस्य बाधदर्शनादिति भावः ॥ ४९ ॥ सिद्ध्यतीति भाव इति । अन्ये तु—स्वर-यणित्यनयोः कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात् परत्वात् स्वरे ततो यणि इष्टसिद्धेर्नतत्फलमिति वदन्ति । परे तु—पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात् प्रागन्तरङ्गोऽपि एकादेशो नेत्यत्रैकादेशपदं सन्धि- कार्यस्योपलक्षणम्, तेनैव सिद्धेरिदं निष्फलमित्याहुः ॥ ४९ ॥

१६८ परिभाषेन्दुशेखरः [२ प्रकरणे— नित्यादप्यन्तरङ्गं बलीयः, अन्तरङ्गे बहिरङ्गस्यासिद्धत्वात्; तदाऽऽह— असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ ५० ॥ —: ❀ :— अन्तर्मध्ये = बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायमध्ये, अन्तर्भूतान्यङ्गानि निमित्तानि यस्य तदन्तरङ्गम्। एवं तदीयनिमित्तसमुदायाद् बहिर्भूताङ्गकं बहिरङ्गम्। एतच्च 'खरवसानयोर्'ति सूत्रे 'असिद्धवत्' सूत्रे च भाष्य- कैयटयोः स्पष्टम्। नित्यादिति। 'अन्तरङ्गं नित्यादधिकबलवत्, अन्तरङ्गत्वादित्यनुमानप्रयोगः। अनुकूलतर्कमाह—अन्तरङ्गे बहिरङ्गस्येति। एतेनास्य हेतोः पक्षमात्रवृत्तित्वादप्रयोजक- मिदमित्यपास्तम्। बहिरङ्गशास्त्रीयेति। इदमन्तरङ्गत्वस्वरूपपरिचायकम्, न तु लक्षणकुक्षिप्रविष्टम्, एवं बहिरङ्गलक्षणे तदीयनिमित्तेत्यपि, तेन नान्योन्याश्रयः। तथा च स्वप्रवृत्तौ निमित्तत्वेन आश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायस्तद्विशिष्टं स्वापेक्षयान्तरङ्गमित्यर्थः। वैशिष्ट्यं च—स्वघटकनिमित्तकत्व-स्वघटकेतरानिमित्तकत्वोभयसम्बन्धेन। 'ग्रामणिने'- त्यादौ नुम्विधायकशास्त्रप्रवृत्तौ आश्रीयमाणशब्दसमुदायः 'ग्रामणी आ' इति, तद्घटक- प्रकृतिमात्रसापेक्षत्वाद् ह्रस्वस्यान्तरङ्गत्वम्। नुमस्तु ह्रस्वापेक्षया नान्तरङ्गत्वम्, किन्तु बहिरङ्गत्वमेव, ह्रस्वनिमित्तभूतप्रकृतीतरविभक्तिनिमित्तकत्वादिति बोध्यम्। इत्थं च स्वप्रवृत्तौ निमित्तभूतो यावान् शब्दसमुदायस्तद्विशिष्टत्वं स्वापेक्षया बहिरङ्गत्वम्। परिभाषायां प्रथमोपस्थिताऽपि बहिरङ्गस्य 'पाठक्रमादार्थक्रमो बलीयान्' इति न्यायेन प्रथममन्तरङ्गपदार्थं विविनक्ति। तत्र समुदायज्ञानस्य पदार्थज्ञानपूर्वकत्वात् प्रथमं तदन्तर्गतान्तः- शब्दार्थं कथयति। तत्रान्तःशब्दस्य नित्यसापेक्षत्वात् 'कस्यापेक्षया' इति जिज्ञासायामाह— मूले—बहिरङ्गशास्त्रीयेत्यादि। एवम्, अन्तःशब्दार्थं बोधयित्वा समुदायपदार्थमाह मूले— अन्तर्भूतान्येत्यादिना। अत्रेदं बोध्यम्—अन्तरङ्गत्वञ्च अनेकविधं देशिक-कालिकादिभेदात्। तत्र देशिकं पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वेन 'पट्व्या, मृद्व्या, असृग्भुवत्' इत्यादौ, कालिकत्वेन 'खट्वोढकादौ'। नव्यमते अपरनिमित्तकत्वेनापि 'पचावेदम्' इत्यादौ, अन्तर्भूतनिमित्तकत्वेन 'विश्वौहः, पयोडि' त्यादौ। एवम्—एकपदसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वं 'प्रेद्ध' इत्यादौ प्राचां मते अर्थसंज्ञाकृताल्पापेक्षत्वम्। 'गोष्ठेरः, पचेत्' इत्यादौ 'रुद्यादि'त्यादौ 'स्रजिष्ठ' इत्यादौ पूर्वं पूर्वमन्तरङ्गत्वमिति सर्वेषां लक्ष्या- नुरोधाद् व्यवस्थेति नातिप्रसङ्गः। तत्रान्तर्भूतनिमित्तकत्वं परिष्कुर्वन्नाह—स्वप्रवृत्ताविति। अत्र स्वपदेन बहिरङ्गशास्त्रं ग्राह्यम्। ग्रामणिनेत्यादाविति। इदमुपलक्षणम्—ग्रामणीनीत्यस्य। 'ग्रामणि + आ' इत्यत्र तु 'आङो नाऽस्त्रियाम्' इत्यनेन परत्वाद् बाधान्नुमोऽप्राप्तेः। नाविधायकस्य च ह्रस्वोत्तरमेव घिसंज्ञाया प्राप्त्या तत्र ह्रस्वान्तरङ्गत्वोपेक्षाभावाच्च।

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १६९ अत्राङ्गशब्देन शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यते, शब्दशास्त्रे तस्यैव प्रधान- त्वात्, तेन अर्थनिमित्तकस्य न बहिरङ्गत्वम्। अत एव 'न तिसृचतसृ' इति निषेधश्चरितार्थः; अन्यथा स्त्रीत्वरूपार्थनिमित्तकतिस्रपेक्षयान्तरङ्ग- त्वात् त्रयादेशे तदसङ्गतिः स्पष्टैव। अत एव त्रयादेशे 'श्रन्तस्य प्रतिषेध' इति 'स्थानिवत्'सूत्रस्थभाष्य-वार्तिकादि सङ्गच्छते। एतेन 'गौधेरः, पचेदि'त्यादौ एयादीनामङ्गसंज्ञासापेक्षत्वेन बहिरङ्ग- वैशिष्ट्यञ्च—स्वनिमित्तकत्व-स्वघटकेतरनिमित्तकत्वोभयसम्बन्धेनेति तत्त्वम्। इदं चान्त- रङ्गस्य नित्यावधिकबलवत्त्वे उदाहरणम्। परावधिकबलवत्त्वे तु 'रियती'त्यादि। अत्र हि परत्वात्प्राप्तं गुणं बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वादियडिति बोध्यम्। अत एवेति। अर्थनिमित्तकस्य बहिरङ्गत्वभावादेवेत्यर्थः। न च त्रयादेशोत्तरं तिस्रादेशे दीर्घवारणाय 'न तिस्रि'ति चरितार्थमिति वाच्यम्; त्रयादेशस्यैव दीर्घ- स्याप्यन्तरङ्गत्वेन पूर्वं प्रवृत्तौ पश्चात्तिस्रादेशे लक्ष्ये लक्षण'न्यायेन पुनर्दीर्घाप्राप्त्या सूत्रवैयर्थ्यस्य सुपादत्वात्। न च 'त्रेस्त्रय' इत्यादौ उद्देश्यनिमित्तयोर्विशिष्टरूपत्वेन 'अर्थवद्ग्रहण'परिभाषया उपस्थितार्थद्वयस्य निमित्तत्वेन साम्यमिति वाच्यम्; तिस्रा- देशेऽपि तत्परिभाषोपस्थितार्थस्य स्त्रीत्वरूपार्थस्य विभक्तिसंज्ञारूपार्थस्य चेति त्रयाणां निमित्तत्वेनाऽऽधिक्यात्, त्रेस्त्रय' इत्यादौ परिभाषया उपस्थितार्थस्य द्वेधा भानेऽपि अर्थस्यैक्येन अर्थद्वयनिमित्तकत्वाभावाच्च। गोधेर इति। ननु एयादेरङ्गसंज्ञा-प्रत्ययसंज्ञोभयापेक्षत्वस्येव लोपविधा- यकस्यापि लोपसंज्ञा-वल्संज्ञोभयनिमित्तकत्वेन साम्यम्। न च लोपस्य विधेयत्वेन अनिमित्तत्वम्; लोपस्य विधेयत्वेऽपि संज्ञाया अविधेयत्वेन निमित्तत्वे बाधका- भावात्। किञ्च आयन्नादौ अङ्गसंज्ञाया अन्यथासिद्धत्वेन अनिमित्तत्वमित्यरstore...रुचेराह— पचेदिति। अत्र हि इयादेशस्य अत्संज्ञा, अङ्गसंज्ञा, सार्वधातुकसंज्ञा, स्वं रूपमि'त्येतद्- अर्थद्वयस्य निमित्तत्वेन साम्यमिति। वस्तुतः—तिस्रादेशविधायकस्य अल्पनिमित्त- कत्वमेव, न साम्यम्। तथा हि, 'अर्थवत्'परिभाषोपस्थाने अर्थाश्रयः अर्थत्वार्थेति अंशत्रयो- पस्थानम्। प्रकृते 'त्रेस्त्रयः' इत्यत्र त्र्यंशे आमंशे च 'अर्थवत्'परिभाषोपस्थित्या अंशषट्कोप- स्थितिः, 'त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ' इत्यत्र तु स्त्रीत्वरूपार्थस्य तन्निष्ठायाः स्त्रीत्वत्वजातेः 'अर्थवत्'परिभाषया पूर्वोक्तांशत्रयस्य चोपस्थितिरिति पञ्चानामुपस्थितिरिति तिस्रादेशस्यैव चान्त- रङ्गत्वमिति बोध्यम्। अर्थस्यैक्येनेति। अत्र अर्थशब्दोऽभिधेयपरः, तेन 'स्वं रूपमि'ति बोधितस्त्रिशब्दाभि- धेयोऽर्थत्वम्, अर्थश्च गृह्यते। तत्र आद्यस्य जातिरूपस्यैक्येनेति तदर्थः। एवञ्च अर्थत्वेन भाना- दर्थस्य ऐक्यमिति भावः। 'उपस्थितार्थस्य द्वेधा भाने' इत्यत्रापि अर्थशब्दमभिधेयपरं मत्वा अर्थत्वरूपो व्याख्येयः। एतेन प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थयोरैक्यस्य उपपादनासम्भवादिदमयुक्त- मित्यपास्तम्। २२

ेति ।" Wait, what is the word? "मूले—अपरनिमित्तकत्वेन अन्तरङ्गत्वाच्चेति ।" Yes, अन्तरङ्गत्वाच्चेति ।

Line 21: "तथा च अनया बहिरङ्गत्वसमानाधिकरणान्तरङ्गत्वस्य प्राबल्यबोधनात् पूर्वोक्तलक्ष्ये संज्ञा-" Let's check: तथा च अनया बहिरङ्गत्वसमानाधिकरणान्तरङ्गत्वस्य प्राबल्यबोधनात् पूर्वोक्तलक्ष्ये संज्ञा-

Line 22: "निरपेक्षत्वेन वलिलोपस्यान्तरङ्गत्वेऽपि परनिमित्तकत्वेन बहिरङ्गत्वात् तादृशान्तरङ्गत्वाभावेन न" Let's check: निरपेक्षत्वेन वलिलोपस्यान्तरङ्गत्वेऽपि परनिमित्तकत्वेन बहिरङ्गत्वात् तादृशान्तरङ्गत्वाभावेन न

Line 23: "असिद्धत्वं वलिलोपापेक्षया एयादीनामित्येवं व्याचक्षते केचित् । तत् खण्डयन्नाह—न च नव्यनय" Wait, does it say "एयादीनामित्येवं" or "इयादीनामित्येवं"? Look at the letter: 'एयादीनामित्येवं'! Yes, it is 'ए' here too! Wait, look at line 23: "