पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

(५) सू—ॐ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ ॐ ॥ २० ॥ (६) कार्योत्पत्तावेव कारणस्य विनाशाच्च न विशेषकार्यो- त्पत्तिः ॥ २० ॥ (७) सू—ॐ ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥ ॐ ॥ २१ ॥ रोधः , सुधाविरोधश्चेति वाच्यम् । द्वितीयतृतीयसूत्रयोरर्थान्तरा- भिप्रायेण तत्प्रवृत्त्या विरोधाभावात् ॥ (५) एवं विरलपरमाणुभ्यो मिलितपरमाणूत्पत्तिमभ्युपेत्य व्यव- हाराद्यसम्भवो दर्शितः । अथ विसदृशकार्योत्पत्तिमपि निराकुर्वत्सूत्र- मुपन्यस्य व्याचष्टे—उत्तरेति ॥ कार्यशब्दः सदृशकार्यपरः । विषयस- प्तमीयम् । सामर्थ्यादिति शेषः । तथा च कारणस्य सदृशकार्यजनन एव सामर्थ्यादित्यर्थः । न तु विसदृशकार्योत्पत्तौ । अन्यथा घटात्पटो- त्पत्तिप्रसङ्गात् इत्येवशब्दार्थः । कार्यकारणपदाभ्यां उत्तरपूर्वशब्दौ व्याख्यातौ । कार्योत्पत्तावेव कारणस्य सामर्थ्यादिति हेत्वन्वययोग्यं सूत्रे नञनुवृत्त्या लब्धं साध्यं दर्शयति—नेति । विशेषेभ्यो विरलेभ्यः परमाणुभ्यो विशेषकार्योत्पत्तिः मिलितपरमाणुरूपविसदृशकार्योत्प- त्तिर्न युक्तेत्यर्थः । चशब्दो भिन्नक्रमेणात्राप्यन्वेति । न केवलं वित्ति- व्यवहारयोरसम्भव इति तदर्थः । एवेत्यनेन विशेषकार्योत्पत्तिश्चेत्यने- न च सौत्रचशब्दोऽवधारणार्थः समुच्चयार्थश्चेत्युक्तं भवति ॥ (६) ननु सदृशकार्यजनने समर्थमपि कारणं कार्यमुत्पाद्य पश्चा- त्तत्र वैसादृश्यमुत्पादयति, न चातिप्रसङ्गः । विशेषकार्योत्पत्तेरदृष्टा- धीनत्वादित्यतस्तत्रोत्तरत्वेनापि उत्तरोत्पाद इति समग्रसूत्रं योजय- ति—कार्येति ॥ अत्र पक्षे उत्तरोत्पाद इति सतिसप्तमी । निरोधाच्चे- त्यपिशब्दान्वयः। तथा च 'उत्तरोत्पादे' कार्योत्पत्तौ सत्यामेव 'पूर्वनि- रोधात्' पूर्वस्य कारणस्य विनाशाच्च नोक्तविशेषकार्योत्पत्तिर्युक्तेत्य- र्थः । अन्यथा पूर्वनिरोधात् पूर्वाचार्याङ्गीकृतक्षणिकत्वविरोधादिति चशब्दसूचितार्थः । तत्त्वप्रदीपे तु इतश्च न विशेषकार्योत्पत्तिरित्यव- तारितत्वात् चशब्दस्य पूर्वहेतुसमुच्चायकत्वमुक्तम् । अतएवैकं कार्य- मिति पूर्वहेतुव्याख्यानरूपं भाष्यमपि विशेषकार्योत्पत्तिनिरासकतया व्याख्यातम् ॥ (७) एवं विसदृशकार्योत्पत्तिनिरासेन व्यवहारादिकं पराकृत्ये- दानीं प्रतिक्षणकार्योत्पत्तिमेव निराकुर्वत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—अस

[ अधि - ७. सू - २२. ] दीपिकासहितम्. ५०३ कारणे विनष्टे कार्यमुत्पद्यते चेत्तत्कार्यमिति प्रतिज्ञाहानिः। (८) तत्काले कारणमस्ति चेद्विनाशाकारणाभावाद्यौगपद्यं सर्वकार्याणाम् ॥ २१ ॥ (९) सू— ॐ ॥ प्रतिसङ्ख्याऽप्रतिसङ्ख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छे- दात् ॥ ॐ ॥ २२ ॥ तीति ॥ कारणे विनष्ट इत्यनेनासतीत्यस्यार्थ उक्तः। कार्यमुत्पद्यते चे- दित्यनेन सूत्रे उत्तरोत्पाद इत्यस्यानुवृत्तिः सूचिता। अस्य पक्षान्तरत्व- द्योतनाय-चेदिति। यदीत्यर्थेऽयम्। अतस्तर्हीति लभ्यते। तदिति त- न्त्रं। तस्य तत्कार्यमिति प्रतिज्ञायाः सैद्धान्तिकप्रतिज्ञापदानां हानि- र्विरोधः स्यादित्यर्थः। कार्यकाले कारणस्य सत्त्वावश्यंभावेन तदन- भ्युपगमे तस्य तत्कार्यत्वमिति व्यपदेशो विरुद्ध इति भावः ॥ (८) पक्षान्तरोद्घाटनपरमन्यथेत्येतद्व्याचष्टे—तत्काल इति ॥ का- र्योत्पत्तिक्षण इत्यर्थः। कारणे सत्येवकार्यमुत्पद्यते चेदिति पर्यवसिता- र्थः। यौगपद्यं स्यादिति शेषः। कुत इत्यतः सूत्रकृदभिप्रेतहेतुमाह- विनाशकारणाभावादिति। कार्योत्पत्तिक्षणरूपद्वितीयक्षणे कारणस्य सत्त्वेन तस्यास्तद्विनाशकत्वायोगात्, विनाशकान्तरस्य चाभावात्। तृतीयादिक्षणेऽपि सतस्तस्मात्पुनः कार्योत्पत्तयः स्युः। कारणे सति कार्यं भवत्येवेति नियमात्। तेभ्यस्तथेति सर्वकार्याणां यौगपद्यमवि- च्छेदेनोत्पत्तिः स्यादित्यर्थः। एवं तत्काल इति वाक्यं यस्मिन् काले कारणमस्ति तत्काले कारणसत्त्वकाले कार्यमस्ति चेत् तस्यापि कि- ञ्चित्कार्यकारणत्वेन तत्सत्त्वकाले कार्यान्तरस्यापि सत्त्वापत्त्या तस्या- प्येवं सत्त्वापत्त्या सर्वकार्याणां विनाशकारणाभावाद्यौगपद्यं युगपदव- स्थानं स्यात्। ततश्चैकस्यां घटिकायां कुलालशालापरिपूर्तिप्रसङ्ग इ- त्यपि व्याख्येयम्। अतएव कारणे विनष्टे कार्यमुत्पद्यते चेदिति प्रथम- पक्षवैपरीत्येनान्यथाशब्दार्थमनभिधायोभयविधयौगपद्यापादनाय त- त्काले कारणमस्ति चेदिति वाक्यविन्यासः कृतः ॥ (९) एवं क्षणिकवादे कार्योत्पत्तिं निराकृत्य विनाशं च निराकुर्वन्सू- त्रं पठित्वा व्याचष्टे—प्रतिसङ्ख्येति ॥ नियमादित्यनेन विच्छेदोऽनिय- मस्तदभावोऽविच्छेद इति हेतोरर्थान्तरमभिप्रैति। अभ्युपगमोपलक्ष- कमेतत्। कार्योत्पत्त्यविच्छेदादित्यर्थान्तरं तु न युज्यत इत्युत्तरवा- क्यस्य न हि कार्योत्पत्तिविच्छेदो युज्यत इति योजनयाऽभिहितं बो

५०४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्यां - २. पां - २. ] कारणे सति कार्यं भवत्येवेति नियमान्निस्सन्तानः स सन्तानश्च विनाशो न युज्यते ॥ २२ ॥ ख्यम् । सन्तानः कार्यपरम्परा निर्गतः सन्तानो यस्मान्नाशात्स तथो- क्तः । सन्तानमन्तरेणेति यावत् । ससन्तान इत्यस्य प्रतियोगितया सन्तानेन सहित इत्यर्थः । विनाश इत्युभयान्वयी । कारणस्येति शे- षः । चः समुच्चये । निस्सन्तानः ससन्तानश्चेत्यनेन प्रतिसङ्ख्याऽप्रति- सङ्ख्याशब्दौ व्युत्क्रमेण व्याख्यातौ । तत्राद्यनाशे सन्तानस्य नाशा- न्वयाभावः । द्वितीये तु तस्याप्येवं अविच्छेदोऽपि। प्रथमपक्षे कार्यवि- च्छेदाभावः , द्वितीये तु सन्तानोच्छेदाभावरूप इति विवेकः । विना- शश्चेति चशब्दो न केवलं विनाशद्वयसमुच्चये , किन्तु न केवलं प- रपक्षे कार्योत्पादो न युज्यते , किन्तु विनाशश्चेति समुच्चयेऽपि । ते- न सूत्रे चशब्दोऽनुवर्त्य इति सूचितम् । न युज्यत इत्यनेनाप्राप्तिशब्दो ऽनुपपत्त्यर्थकतया व्याख्यातः । यद्यपि प्रतिसङ्ख्याऽप्रतिसङ्ख्यानिरो- धशब्दौ प्रतिसङ्ख्यापदोक्तबुद्धिपूर्वकविनाशार्थकतया बौद्धैः परिभा- षितौ । तथापि घटादेः प्रतिक्षणविनाशस्याबुद्धिपूर्वकत्वात् सन्तानेन सहात्यन्तिकविनाशस्य मुसलप्रहारादिजन्यस्य प्रायेण बुद्धिपूर्वकत्वा- त्प्रतिक्षणविनाशसन्तानविनाशौ तदुभयशब्दार्थत्वेनोक्तावित्यदोषः । प्रतिक्षणे जायमानस्य घटादेः निस्सन्ताननाशस्य प्राथमिकत्वादात्य- न्तिकनाशस्य ससन्तानस्य चानन्तरभावित्वात् तदभिप्रायेण भाष्ये व्युत्क्रमेण व्याख्यानम् । अनेन न केवलं क्षणिकमते कार्योत्पत्तिर्युक्ता , किन्तु प्रतिसङ्ख्याऽप्रतिसङ्ख्यानिरोधावपि , कुतोऽविच्छेदात् । न हि कार्योत्पत्तिविच्छेदो युज्यते । क्षणिकत्ववादिना हि प्रतिक्षणं कारणं कार्यमुत्पाद्य नश्यतीति वक्तव्यम् । अन्यथा सन्तानसाहित्येन नाशा- पत्तेः । क्षणिकत्वविरोधाच्च। क्षणिकस्य चोत्पत्तिकाल एव वियोगका- लः । एवं चेत् कार्योत्पत्तिकाले सतः कारणस्य तद्वियोगकालेऽपि स- त्त्वं प्राप्तम् । अन्यथा कार्येण वियोगानुपपत्तेः । एवं वियोगकालेऽपि कारणं कार्यमुत्पादयेत् । सतोऽपि कारणस्य कुतः कार्योत्पादकत्वम्,अ- विच्छेदात्,कारणे सति कार्यं भवत्येवेति नियमाभ्युपगमात्। एवं तदु- त्पत्यनन्तरमपि कार्यान्तरमुत्पादयेदिति सिद्धः कार्योत्पत्त्यविच्छेदः । एवं सति हि घटस्यात्यन्तिको नाशः न त्वसतः, अतोऽसौ सत्त्वात्कार्यं उत्पादयेदेव । कुतोऽविच्छेदात् । कारणे सति कार्यं भवत्येवेति निय-

[ अधि - ७. सू - २३. ] दीपिकासहितम्. ५०५ (१०) सू—ॐ ॥ उभयथा च दोषात् ॥ ॐ ॥ २३ ॥ कारणे सति कार्यं भवत्येवेति नियमे सर्वदा कार्यभा वान्त्र कार्यकारणविशेषः । अनियमे कार्यानुत्पत्तिः ॥२३॥ मात्, तत्कार्यं चैवमिति कार्यपरम्परायाः अविच्छेदात् कथं सन्तानो च्छेदावसर इत्यतोऽपि न क्षणिकपक्षो युक्त इति सूत्रार्थ उक्तो भ वति । केचित्तु—अविच्छेदादित्यस्य विच्छेदाभावादित्यर्थः । कारणे सति कार्यं भवत्येवेति नियमादिति भाष्योक्तहेतुस्तूपस्कृतः, न सौत्र पदोक्त इति कारणस्य कार्योत्पत्त्युत्तरक्षणेऽपि सत्त्वमिति चाहुः ॥ (१०) ननु तथाऽपि सतां भावपदार्थानां न क्षणिकता निषेद्धुं शक्या, घटादेर्घटान्तररूपार्थक्रियाकारित्वं खलु सत्त्वं नाम । न च तत् क्षणि कतामन्तरेणोपपद्यते । यद्याद्यक्षणे घटो घटान्तरमुत्पाद्य न स्वयं न श्यति, तर्दा घटान्तरमपि तथेत्यनन्तकार्यापातः। ततश्चैकस्यां घटिका यां कुलालशालापरिपूर्तिस्स्यात् । अतोऽर्थक्रियाकारित्वरूपसत्त्वसिद्धयै क्षणिकत्वमेष्टव्यं भावानामित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे-उ भयथेति॥ नियमे अनियमे इत्यनेन उभयथेत्येतद्व्याख्यातम्। सर्वदा.का र्याभावात् । क्षणिकमते कार्यस्य यावत्कारणभावित्वादित्यनेन दोषादि ति सौत्रहेतोरुपपादकश्चशब्दसूचितो हेतुर्दर्शितः । 'न कार्यकारण विशेषः' सव्येतरगोविषाणवत् कार्यकारणयोर्विशेषः कार्यकारणभा वो न स्यादित्यनेन 'कार्यानुत्पत्तिः' यतः कार्योत्पत्तिर्न स्यात् इत्यनेन च पक्षद्वयेऽपि दोषादित्युक्तो हेतुर्विवृतः । तत्रानियमपक्षे कारणे सत्य पि कदाचित्कार्याभावाङ्गीकारे तत्काले कारणस्यार्थक्रियाकारित्वाभा वेनासत्त्वापत्तिः । ततश्चासतः कारणात् कदाऽपि कार्योत्पत्तिर्न स्या दित्यनिष्टप्रसङ्गान्तरोपस्कारेण सौत्रहेतुर्योज्यः । एवमनियमपक्षे कार णस्य घटादेः अर्थक्रियाकारित्वरूपसत्त्वाभावेन ततः कल्प्यमाना क्ष णिकताऽपि व्याहन्येतेति चशब्दसूचितानिष्टप्रसङ्गान्तरं च द्रष्टव्यम् । कार्योत्पत्तिरित्यनन्तरं नान्यतरपक्षावलम्बेन घटादीनां घटान्तररू पार्थक्रियाकारित्वेन सत्त्वं वाच्यम्, किन्तु जलाद्याहरणादियोग्य त्वेनेति परोक्तापादकासिद्धेर्न तदनुपपत्त्या क्षणिकता कल्प्येत्यसम ञ्जसमिदं दर्शनमिति वाक्यशेषः । अनेन च सौत्रचशब्दस्य परपक्ष ए वोभयथा दोषसत्त्वादस्मत्पक्षे च दोषाभावादिति हेतुसमुच्चायकत्वं ६४

५०६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - २. ] ( ११ ) सू—ॐ ॥ आकाशे चाविशेषात् ॥ ॐ ॥ २४ ॥ दीपादिषु विशेषदर्शनात् क्षणिकत्वेनान्यत्रापि क्ष णिकत्वमनुमीयते चेदाकाशादिष्वविशेषदर्शनादन्य त्रापि तदनुमीयेत ॥ २४ ॥ प्रतिज्ञासमुच्चायकत्वं च अभिप्रेति ॥ ( ११ ) ननु माभूदर्थापत्त्या क्षणिकत्वसिद्धिः । तथाऽपि विमतं क्षणि कं, सत्त्वात्, यत्सन्न तत् क्षणिकम्, यथा दीपादि, सन्तश्चामी भावाः पदार्था इत्यनुमानेन सेत्स्यति । न च दृष्टान्ते साध्यवैकल्यम् । यद्वि रुद्धधर्माधिकरणं तन्नानेति व्याप्तेः । पूर्वोत्तरक्षणयोः प्रदीपे परिमाण विशेषदर्शनेन वस्तुभेदस्याप्यावश्यकत्वात्तत एव क्षणिकतासिद्धेरि त्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—आकाशे चेति ॥ दीपादि ष्विति वायुक्तानुमानदृ

[ अधि - ७. सू - २५. ] दीपिकासहितम्. ५०७ ( १२ ) सू-ॐ ॥ अनुस्मृतेश्च ॥ ॐ ॥ २५ ॥ ज्ञयाऽन्वयः। अत्र वाद्युक्तानुमाने प्रतिपक्षानुमाने च पक्षसाध्यहेतुदृष्टा न्तानां समुच्चये अर्थापत्त्यनुमानसमुच्चये च सौत्रश्चशब्दः। तथा चा यं सूत्रार्थः-यदि दीपादौ विशेषात् क्षणिकत्वस्य सिद्धत्वादन्यत्रा पि तद्दृष्टान्तेन तदनुमीयते । तर्ह्याकाशेऽविशेषात् स्थायित्वस्य सिद्ध त्वेन तद्दृष्टान्तेन सत्त्वहेतुनैवाक्षणिकत्वमप्यनुमीयेत। सत्त्वहेतोराका शे दीपादौ नीलिमादौ चाविशेषात् । अतः सत्त्वहेतोः स्वेनैव प्रतिप क्षितत्वान्नानेनापि क्षणिकत्वसिद्धिः, न केवलमर्थापत्त्येति॥ ( १२ ) एवं प्रतिपक्षेण सत्त्वानुमानं निरस्य प्रमाणबाधेनापि निरा कुर्वत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे--अनुस्मृतेरिति ॥ तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञा नादिति । यद्दृष्टपूर्वं तदेवेदं घटादीति पूर्वोत्तरदेशकालसम्बन्धिनोरे क्यविषयकप्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः । स एवाहमित्यनुक्त्वा तदेवेदमिति जडविषयकप्रत्यभिज्ञाप्रदर्शनं न परमत इवात्ममात्रस्थायित्वपरमिदं सूत्रमिति प्रदर्शनाय । चशब्दः पूर्वहेतुसमुच्चये । अस्यापि पूर्वसाध्ये नान्वयः। उक्तं हि चन्द्रिकायां-सप्तमाष्टमयोः क्षणभङ्गविरोधिस्था यित्वरूपैकसाध्यान्वयस्य सम्भव इति। ननु परिलूनपुनर्जातकुन्तल कलापे सोऽयं कुन्तलकलाप इति प्रत्यभिज्ञायाः इवास्याः प्रत्यभिज्ञायाः भ्रान्तित्वाङ्गीकारान्न तद्बाधः सत्त्वानुमानस्येत्यतः तत्र प्रत्यभिज्ञाया थार्थ्यसूचकानुपदसूचितं दोषमविशेषादिति हेतुमापाद्यापादकोपस्का रपूर्वकमाह-प्रत्यभिज्ञाया इति । 'भ्रान्तित्वे' बाधकं विनाऽपि भ्रा न्तित्वकल्पने 'विशेषदर्शनस्यापि' दीपादौ क्षणिकत्वसाधकतयोक्त परिमाणभेदादिदर्शनस्यापि । अपिः समुच्चये । 'भ्रान्तित्वं' स्याद् विशेषादिति शेषः । ननु तत्त्वद्योतटीकायामनुस्मृतेश्च

५०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - २. पा - २.] तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानाच्च । प्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्वे विशेषदर्शनस्यापि भ्रान्तित्वम् ॥ २५ ॥ ८. अधिकरणम् ॥ (१) शून्यवाद्मपाकरोति— सू—ॐ ॥ नासतो दृष्टत्वात् ॥ ॐ ॥ २६ ॥ अदृष्टत्वान्नासतः कारणत्वं युज्यते ॥ २६ ॥ भिज्ञया चात्यन्ताभेदावगाहनादिति चेत् । उच्यते—यदा हि पूर्वोत्त रकालभाविनोः अभेदः प्रत्यभिज्ञाविषयोऽङ्गीक्रियते तदा सावधारण स्य प्रत्यभिज्ञानस्य भ्रमत्वेऽपि तदिदमिति न भ्रमः, तेनैव च स्थायित्व सिद्धिर्भवति । यदा तु कालद्वयसम्बन्धो विषयः, तदा सावधारणम पि न भ्रम इति । तथा च तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञायाः तद्देशतत्कालस म्बन्ध्येवैतद्देशैतत्कालसम्बन्धीति विशेष्यमात्रैक्यविषयकत्वेनेदं भा ष्यं प्रवृत्तम्, न तु.विशिष्टैक्यविषयकत्वेन, तादृश्याश्च भ्रान्तित्वमनि ष्टमेवेति नापाद्यत्यानुपपत्तिः । विशिष्टविषयकत्वेऽपि निरवधारणप्र त्यभिज्ञानस्याभ्रमत्वमेवेति तस्य भ्रान्तित्वापादने नानुषपत्तिः, न वा ग्र न्थान्तरविरोध इति ध्येयम् ॥ ७ ॥ ॥ इति समुदायाधिकरणम् ॥ ८. अधिकरणम् ॥ (१) अत्राधिकरणार्थं दर्शयति—शून्येति ॥ शून्यमेव जगत्कारण मिति वदतां माध्यमिकार्ना वादं समयं निराकरोति सूत्रकृदित्यर्थः । श्रुतिप्रामाण्यानभ्युपगमेन तद्विरोधाभावादसङ्गत्यापि संवृतिसम्ब न्धेन जगत्कारणत्वोपपत्तेः शून्यतत्वादेव जगदुदयसम्भवादीश्वरेणो पयोगाभावात्तस्य जगत्कारणत्वमयुक्तम् । तस्यैव तल्लक्षणमित्येतत् सुतरामयुक्तमिति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—नेति । अदृष्टत्वादित्यतः । प्राक् प्रमाणाभावादित्युपस्कार्यम् । तथा चासतः सर्वधर्मविकलत्वरूपासत्त्वोपेतस्य शून्यस्य जगत्कारणत्वं न युज्यते । कुतः? तत्र प्रमाणाभावात् । न चासिद्धिः । शून्यकारणत्वस्य ‘दृष्टत्वा त् ’ अप्रत्यक्षत्वात् । तत एव तदुपजीव्यनुमानाविषयत्वात् । एवमेव शून्यकारणतावगमकागमस्याप्यदर्शनादिति योजना । एतेन सौ

[ अधि - ८. सू - २७. ] दीपिकासहितम्. ५०९ ( २ ) सू—ॐ ॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ ॐ ॥ २७ ॥ असतः कारणत्वे उदासीनानां हेयोपादेयबुद्धिवर्जिता- नां खपुष्पादीनामपि सकाशात्कार्यसिद्धिः । अहेतोरीश्वरादौ व्यभिचारो निरस्तः । अस्य हेतुसाधकहेतुत्वाभ्युप- गमेन साक्षाद्धेतुत्वानभ्युपगमात् । अत एव तत्त्वप्रदीपे—प्रमाणेनादृ- ष्टत्वादित्येवोक्तम् ॥ ( २ ) नन्वदृष्टमपि जगत्कारणत्वं शून्यस्याभ्युपगतं चेत्को दोषः । ननूक्तमदृष्टत्वादेव अप्रामाणिकत्वान्नाङ्गीकारार्हतेति, न अदृष्टत्वेन दृ- ष्टानुमानानुपपत्तावपि सामान्यतो दृष्टवोपपत्तेः । कारणस्य हि का- र्यवत् वस्तुत्वेन सत्त्वे निषिद्धे कार्यत्वेन हेतुनाऽसत एव जन्म सेत्स्य- तीत्याशङ्कापरिहाराय

५१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - २. ] ( ३ ) चशब्दान्न चेदन्यत्रापि न स्यात् अविशेषात् ॥ २७ ॥ ( ४ ) सू—ॐ ॥ नाभाव उपलब्धेः ॥ ॐ ॥ २८ ॥ न च जगदेव शून्यमिति वाच्यम् । दृष्टत्वात् ॥ २८ ॥ ( ५ ) सू—ॐ॥वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ॥ ॐ ॥ २९ ॥ ( ३ ) खपुष्पादीनामकारणत्वेऽपि को दोष इत्यतस्तत्र स्वाभिमता सिद्धिरूप दोषोक्तिपरतया सौत्रचशब्दं व्याचष्टे—चशब्दादिति ॥ अस्याविशेषादित्यनन्तरं अध्याहारेण इतिसूचितमित्यनेनान्वयः । किं सूचितमित्यतस्तदाह—न चेदिति । खपुष्पादीनामपि सकाशात्कार्य सिद्धिर्नास्ति चेदित्यर्थः । 'अन्यत्र' अन्यतः खपुष्पाद्यन्यबौद्धाभिमतशू- न्यात् 'अपि' जगदाख्यकार्योत्पत्तिः 'न स्यात्' इत्यर्थः । ननु शू- न्यस्य कारणत्वे खपुष्पादिकारणत्वापादनमसङ्गतं हेत्वभावादित्यत आह—अविशेषादिति । शून्यस्य खपुष्पादेश्चासत्त्वाविशेषादित्यर्थः । तथा च सर्वधर्मविकलत्वरूपासत्त्वं हेतुः । अत्र दृष्टान्तस्तु शून्यमेवे- ति भावः । अनेन तर्कस्य विपर्ययपर्यवसानेन प्रकृतोपयोग उक्तो भ- वति ॥ ( ४ ) भवेदेतद्दूषणं यदि शून्यतत्त्वात्परमार्थतो मृत्पिण्डाद्घट इव जगदुत्पद्येत । नैतदस्ति । शून्यस्य जगदाकारेण परिणामानभ्युपगमा- त् । किन्तु संवृतिशब्दिताज्ञानविशेषादसतो रजताकारेणेव शून्यस्या- पि जगदाकारेण अवभासाख्यविवर्तत्वाभ्युपगादित्याशङ्कां परिहर- त्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे-नेति ॥ एवकारो भिन्नक्रमः । तथा च 'शून्य- मेव' शून्यरूपमसदेव 'जगत्' जगदाकारेणावभाति न परमार्थतो जगद- स्तीति न वाच्यमित्यर्थः । न केवलमेतावत् , किन्त्वदृष्टिदोषपरिहारा- य यदसदेव रजताकारेणावभातीति वचनं तदपि न युक्तमिति चश- ब्दार्थः । अनेन सौत्राभावशब्दो भवतीति भावः सन्, न भावोऽभाव इति व्युत्पत्त्या असत्पर इत्युक्तं भवति। 'दृष्टत्वात्' सदिति प्रतीयमान- त्वादित्यनेन उपलब्धेरिति सौत्रहेतुर्व्याख्यातः । एवं दृष्टत्वादित्येतत् नेदं रजतं , किन्तु शुक्तिकैवेति बाधदर्शनादिति परोक्तसाधकनिरास- कत्वेनापि व्याख्येयम् ॥ ( ५ ) ननु सदिति दृश्यमानस्य स्वप्नस्य रज्जुभुजङ्गादेश्चासत्त्वं दृष्टम्। अतो जगतस्सत्त्वेन दृष्टत्वेऽपि तद्वदसत्त्वं किं न स्यादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—वैधर्म्याच्चेति ॥ 'दृष्टस्य' सत्त्वेनोपल-

: स+ौ=सौ. Look at line 6: अ+ाwith two strokes? Wait, look atअपि- in Sanskrit: "अपिः"? No, in Sanskrit grammar, when referring to the word 'अपि', it is called 'अपिशब्दः' or simply 'अपिः'. But why would there be strokes above? Wait, look at:औ? Wait, could the whole word be: [दृष्टस्येत्यनेन] बाध्यस्य ।? Wait, what if the word is: ध्यस्य । अपिः? Wait, look at the dot above? Wait, look at the first two words again: Word 1: ध्यस्य ।(orध्वस्य ।orष्टस्य ।) Word 2: अपिःorओपःorअपि? Wait! Is that a smudge, or is it: अपिःwith a blur? Look at the letter:अthenपि- the loop ofिgoes fromपback overअ? In many Indian fonts, the िmatra onपcurves to the left! Whenिis onप, the curve goes leftwards over the preceding space or letter. Here पि` has the curve

५१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - २. पा - २.] ९. अधिकरणम् ॥ ( १ ) विज्ञानवादमपाकरोति— सू—ॐ ॥ न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ॐ ॥ ३० ॥ कण्ठतोऽनुक्तत्वादनुक्तत्वम् । न च द्वयमपि वैधर्म्यशब्देनैव वक्तुं यु क्तमिति चशब्दो व्यर्थ इति वाच्यम्। आवृत्तिं विनैव तत्सूचनार्थत्वात्। न च चशब्दस्योक्तशङ्कापरिहारकतया व्याख्याने तत्त्वोद्योतटीकायां इह चशब्देन सूचितं जगद्धर्मिकवैधर्म्यं वैधर्म्यशब्दार्थत्वेनाङ्गीकृत्य दू षणान्तरसमुच्चयार्थश्चकार इत्युक्तत्वात् तद्विरोध इति वाच्यम् । 'चे ति दृष्टे विरुद्धताम्। निष्प्रमाणत्वमप्यस्य दर्शयामास विश्वकृत्' इत्यनु व्याख्यानोक्तरीत्या मानाभावप्रत्यक्षविरोधरूपदूषणान्तरसमुच्चायक स्यापि चशब्दस्य बाधकप्रमाणाभावरूपार्थत्वस्यापि सम्भवेन विरो धाभावात् । परं तु वैधर्म्यधर्मिव्यत्यासमात्रं । तच्च न प्रमेयविरुद्धम् । अस्तीत्यनन्तरं यत इति शेषः । अस्यातोऽपि न स्वप्नादिवदिति पूर्वे णान्वयः ॥ ८ ॥ ॥ इति असदधिकरणम् ॥ — * — ९. अधिकरणम् ॥ ( १ ) एतदधिकरणप्रतिपाद्यं दर्शयति—विज्ञानवादमिति ॥ चतु र्विधेषु सौगतेषु मध्ये वैभाषिकसौत्रान्तिकमाध्यमिकेषु त्रिषु निरस्ते षु अधुना क्रमप्राप्तं तुरीयं विज्ञानपरिणतं तन्मात्रमेवेदं जगत् न तु त तोऽतिरिक्तमिति वदतां योगाचाराणां वादं मतं निराकरोत्यस्मिन्नधि करणे सूत्रकृदित्यर्थः । नित्यं निरञ्जनं विज्ञानतत्त्वमेव खलु विद्यमानं तन्मात्रमेवेदं जगत्, न तु ततोऽतिरिक्तमस्ति। तथा च ततएव जगदु दये नेश्वरेण कृत्यमित्ययुक्तं तस्य जगत्कारणत्वलक्षणमिति प्राप्ते सि द्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—नेति । विज्ञानमात्रं तद्रूपमेव जगत् न ततोऽतिरिक्तमस्तीति न युक्तमित्यनेन न भाव इति साध्यांशः साव धारणं कृत्वा जगत्पदाध्याहारेण च व्याख्यातः। भावशब्दस्य विज्ञाना र्थकत्वं च भवतेरनुभवार्थत्वात् उपसर्गा हि धातुलीनस्यार्थस्य व्य ञ्जका एवेति सुधोक्त्या सिद्धं । प्रसिद्धज्ञानपदं विहाय भाव इत्युक्ति स्तु परमते भवतीति भाव इति व्युत्पत्त्या भावशब्देन सद्विवक्षि

स्य व्याचष्टे—क्षणिकत्वञ्चेति । ज्ञानमित्युक्त्या सूत्रे भावस्येत्यनुष- Wait, क्षणिकत्वञ्चेति or क्षणिकत्वंचेति? It has क्षणिकत्वञ्चेति (with ञ्च). And after व्याचष्टे: dash —. At end of L12: भावस्येत्यनुष- or भावस्येत्यनुष? ङ्गो starts L13.

`ङ्गो दर्शितः । क्षणिकं यत इति शेषः । ज्ञानस्य क्षणिकत्वादाशुतरवि-`
Check:
`ङ्गो दर्शितः ।`
`क्षणिकं यत इति शेषः ।`
`ज्ञानस्य`
`क्षणिकत्वादाशुतरवि-`

`नाशत्वादित्येतदर्थानां स्थायित्वादित्यस्याप्युपलक्षकम् । चशब्दो वा`
Check:
`नाशत्वादित्येतदर्थानां स्थायित्वादित्यस्याप्युपलक्षकम् । चशब्दो वा`
Matches 100%.

`तत्समुच्चायक इत्याशयेनार्थानां घटादीनां चेत्याद्युक्तमुक्तं साधितं 'उ-`
Wait, quote before `उ`?

५१४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - २. ] प्रमाणाभावात्सर्वश्रुतिस्मृतियुक्तिविरुद्धत्वाच्च नैते प- क्षा ग्राह्याः ॥ ३२ ॥ ❖ ❖ ❖ १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) स्याद्वादिमतं दूषयति— सू—ॐ ॥ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ ॐ ॥ ३३ ॥ णाश्च । स्मृतयस्तु ‘स एव भूयः’ इत्याद्याः उक्ताः वक्ष्यमाणाश्च । युक्त- यस्तु सूत्रोक्ता एव द्रष्टव्याः । एते वेदविद्वेषिणां वैभाषिकसौत्रान्ति- कशून्यवादिविज्ञानवादिनां पक्षाः प्रेक्षावद्भिर्न ग्राह्याः नोपादेयाः इति। अनेन नैते ग्राह्या इत्यस्याध्याहारः सूचितः। अत्र श्रुत्यादिविरोधवचन- मधिकारिणं प्रत्येव न तु परं प्रति तन्मते तेषां अप्रामाणिकत्वादिति ध्येयम् । तथा चायं तत्त्वप्रदीपदिशा सूत्रार्थः । सर्वथा सर्वप्रकारेषु प्रत्यक्षक्षणिकत्वकल्पने परोक्षप्रत्यक्षबिम्बप्रतिबिम्बजगद्युगलकल्पने शू- न्याद्वैतकल्पने विज्ञानाद्वैतकल्पने प्रकटने प्रच्छादने वा सर्वेषां वेदद्वे- षिणां पक्षाः नोपपद्यन्ते । कुतोऽनुपपत्तेः । उपपत्तिपदोपलक्षितप्रमाण- सामान्याभावात्प्रमाणविरुद्धत्वाच्च । स्थायिनोः जीवेशयोरनङ्गीकारा- च्च । अतो न ग्राह्या इति ॥ ९ ॥ ॥ इति अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥ —-::*-— १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अधिकरणार्थं दर्शयति—स्यादिति ॥ सप्तप्रकारिणो जग- तः कायपरिमाणाजीवात्मनो दृष्टादृष्टसाधनैश्चोत्पत्तिसम्भवात्किमी- श्वरेण कृत्यमित्युक्तं लक्षणसूत्रमिति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्य- स्य व्याचष्टे—नेति । सत्स्यादित्याद्यनुवादेन जैनोक्तस्य सूत्रकृद्बुद्धि- स्थस्य नञर्थप्रतियोगिनः सप्तभङ्गित्वस्य सूत्रे अध्याहृततच्छब्देन प- रामर्शः कार्य इति सूचितम् । अत्र जगत्सत्स्यादित्यनेन सत्त्वाख्यैकप्र- कारोऽभिहितः। असत्स्यादित्यनेनान्यप्रकारः । सदसत्स्यादित्यनेन स- दसत्त्वरूपोऽपरः प्रकारोऽभिहितः। ततः उक्तपक्षत्रयादन्यश्चकारादन्य- स्तुनस्ततोऽन्यस्ततोऽन्यदपि स्यादित्यनेन प्रकारचतुष्टयमनूदितम् । त- था हि—ततः सदसद्भ्यां अन्यदिति सदसद्विलक्षणत्वप्रकारोक्तिः । पुनः सत्स्यात्ततोऽन्यत्स्यादिति अन्वयेन सत्त्वे सति सदसद्विलक्षण-

[ अधि - १०. सू - ३४. ] दीपिकासहितम्. ५१५ सत्स्यादसत्स्यात्सदसत्स्यात्ततोऽन्यच्च स्यादित्येतदे कस्मिन् युज्यते । अदृष्टत्वेनासम्भवात् ॥ ३३ ॥ ( २ ) सू—ॐ ॥ एवं चात्माकात्स्न्र्यम् ॥ ॐ ॥ ३४ ॥ जीवस्य । शरीरपरिमितत्वाङ्गीकारेऽण्वादिशरीरस्थ त্বরূপोऽन्यः प्रकारोऽनूदितः । एवमसत्स्यात्ततोऽन्यच्च स्यादित्यन्वये न असत्त्वे सत्यसद्विलक्षणत्वरूपप्रकारोऽभिहितः । तथा सदसत्स्या त्ततोऽन्यत्स्यादित्यन्वयेन सदसत्त्वे सति सदसद्विलक्षणत्वरूपोऽपरः इ ति पूर्वोक्तप्रकारत्रयेण सहास्य सप्तत्वमित्येवं रूपमेतत् । तद्दोषपरि जिहीर्षुणा जिनेनोक्तं जगतः सप्तभङ्गित्त्वमेकस्मिन् वस्तुनि न युज्यते इत्यर्थः । कुतो नेत्यत उक्तस्यासम्भवादेतस्यासम्भावितत्वादिति हे तोर्हेत्वन्तरसाध्यत्वात्तद्धेतुत्वेनासत इति सूत्राददृष्टत्वादिति पदमनु वर्त्य योजयति—अदृष्टत्वेनेति । सदसद्भ्यामन्यभङ्गिन एवाप्रामाणि कत्वेन एकस्मिन् सप्तभङ्गित्त्वस्य सुतरामप्रामाणिकत्वेनेत्यर्थः ॥ ( २ ) यदपि जीवस्याणुत्वे सर्वाङ्गवेदनानुसन्धानायोगाद्व्यापृतत्वे च देहान्तरगतस्याप्यनुसन्धानप्रसङ्गाच्छरीरपरिमितत्वमुक्तं जिनेन तत्र प्रष्टव्यं, किं तत् स्वीयसर्वशरीरावयवगतचेष्टोपपत्त्यर्थमुपेयते । उत शरीरावच्छिन्नत्वमन्तरेणात्मनः स्वतः परिमाणाभावाद्वा । तत्राद्यपक्षं प्रतिक्षेप्तुं प्रवृत्तं सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—एवं चेति ॥ जीवस्येत्यादि ना जैनमतप्रसङ्गसन्निधापितमात्मनः शरीरपरिमाणत्वमेवमित्यनेन प रामृश्यते । चकारोऽङ्गीकारद्योतक आत्मशब्दश्च जीवपर इत्युक्तं भव ति। एवमेवमित्येतदापादकपरतया व्याख्यायात्माकार्त्स्न्यमित्येतदेकं प दं कृत्वा स्यादित्यध्याहारेणापाद्यपरतया व्याख्याति-अण्वादीति । पि पीलिकादिशरीरस्थस्यैवेत्यर्थः । जीवस्येत्यनुषज्यते । तत्तत्परिमाण स्येत्यपि द्रष्टव्यम् । हस्त्यादीति । गजगर्दभादिशरीर इत्यर्थः । कर्मव शात्प्राप्ते सतीति शेषः । 'अकार्त्स्न्यं' तस्य तत्रापूर्णता स्यादित्यर्थः । त तश्चात्मनः कायपरिमाणाभ्युपगमेऽपि न सर्वशरीरावयवगतचेष्टोपप त्तिरिति भावः। एवं शरीरपदं सावधारणं कृत्वाऽऽवृत्त्याण्वादिशरीरस्था दिपदद्वयोः विनियमेनाण्वादीत्यादिवाक्यं हस्त्यादिशरीरस्य तत्परिमा णस्यात्मनोऽण्वादिशरीरेपि पिपीलिकादिशरीरे कर्मवशात्प्राप्ते सति त च्शरीर एवाकार्त्स्न्यं स्यात् पूर्णता न स्यादतिरेकस्स्यादिति यावत्। तथा च शरीरपरिमाणत्वभङ्ग इत्यपि व्याख्येयम् । अत एवोभयत्रा

५१६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - २. ] स्य हस्त्यादिशरीरेऽकात्स्न्यं स्यात् ॥ ३४ ॥ ( ३ ) ॐ ॥ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ॐ ॥ ३५ ॥ तत्तच्छरीरस्थस्य तत्तत्परिमाणत्वमिति न मन्तव्यम् । विकारित्वादनित्यत्वप्रसक्तेः ॥ ३५ ॥ दिशब्दः । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे—हस्त्यादिशरीरस्थस्याण्वादिशरीर प्राप्तौ तच्छरीर एवात्मनः कात्स्न्यं न स्यादिति । अनेन सूत्रे एवमात्मा कात्स्न्यं च स्यादिति चशब्दस्यान्वयः, स चातिरेकसमुच्चयार्थ इ त्युक्तं भवति । केचित्तु-एतदर्थे भाष्येऽपि अकात्स्न्यमित्येतदनन्तरं चे ति शेष इत्याहुः । यद्वा-सूत्रे आत्मेति प्रथमान्तं भिन्नं पदं कात्स्न्यं अका- त्स्न्यमिति द्वेधा विच्छेदः । चः समुच्चये

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण दिया गया है:

[ अधि - १०. सू - ३६. ] दीपिकासहितम्. ५१७ (४) सू- ॐ॥ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशे षात् ॥ ॐ ॥ ३६ ॥ परिमाणाभावे स्वरूपाभावप्राप्त्याऽन्त्यपरिमाणस्थिते स्तदर्थत्वेन शरीरस्थितेरुभयनित्यत्वादविशेषेण स यल्लक्षणं तन्निवृत्तिरूपोऽन्यथाभाव एव तदनित्यतानिबन्धनं नान्यथा भावमात्रं जीवस्य लक्षणं च चैतन्यादिकमेव न सुखादीत्यस्मदभ्युप गमोऽत इति सुधोक्तिः ॥ (४) इदानीं शरीरावच्छेद मन्तरेणात्मनः स्वतः परिमाणाभावा त्तदर्थं कायपरिमाणत्वमङ्गीक्रियत इति द्वितीयपक्षं निराकुर्वत्सूत्रं प ठित्वा व्याचष्टे - अन्त्येति ॥ अत्र पूर्वसूत्राद्देयं चेत्यनुषज्यते । अन्त्या वस्थितेरित्यावर्तते। चशब्दो हेतुसमुच्चये अवधारणेऽप्यर्थे च । प्रसङ्ग इति शेषः। तथा चैवं सूत्रभाष्ययोजना-एवं च एवं सति क्षपणकेन श रीरावच्छेदमन्तरेणात्मनः स्वतः परिमाणाभावरूपप्रसङ्गभयाच्छरी रपरिमाणत्वेऽङ्गीकृते सत्यन्त्यावस्थितेः प्रसङ्गोऽन्त्यस्य मुक्तिकालीनस्या पि शरीरस्य स्थितेः प्रसङ्गः तदापि तत्सत्त्वमङ्गीकार्यं स्यात्कुतोऽन्त्याव स्थितेरन्त्यपरिमाणस्थितेरन्त्ये मुक्तौ परिमाणसत्त्वस्यावश्यकत्वात्तद र्थत्वेन परिमाणावच्छेदकत्वेन शरीरस्थितेरप्यावश्यकत्वादवच्छेदकं विनाऽवच्छेद्यसत्वायोगात्,मुक्तौ जीवे परिमाणस्थितिरेव कुतोऽन्त्याव स्थितेरन्त्ये मुक्तौ जीवस्य स्थितेस्तदर्थत्वेन परिमाणावस्थितेरावश्यक त्वात्। जीवसत्त्वेऽपि परिमाणावश्यकत्वं कुतः? यद्द्रव्यं तत्परमाणुवदि ति व्याप्तेः । परिमाणशून्यस्य द्रव्यस्यासत्त्वात् परिमाणाभावे स्वरूप सत्त्वस्याप्यभावप्राप्त्या तत्सिद्धेः । नन्वस्तु मोक्षे शरीरसत्त्वं किमनि ष्टमिति चेत् , तथा सति उभयनित्यत्वादुभयस्य मुक्तात्मशरीरयोर्नि त्यत्वप्रसङ्गात् । मुक्तिकालीनत्वेन हेतुना आत्मदृष्टान्तेन शरीरस्यापि नित्यत्वसाधनसम्भवात् । अस्तु मुक्तौ शरीरस्य नित्यत्वं किमनिष्टमि ति चेत्तथा सति सर्वशरीरनित्यत्वं स्यात्सर्वेषामधुनातनशरीराणाम पि नित्यत्वप्रसङ्गात् । कुतोऽविशेषात् परिमाणविशेषात् परिमाणाव च्छेदकजडशरीरत्वाविशेषेण तत्प्राप्तेः। यदि चैतद्दोषपरिहाराय मुक्त देहस्याप्यनित्यत्वं, तर्ह्यविशेषादुभयस्य मुक्तिसंसारयोरविशेषप्रसङ्गा त् । यदि चैतद्दोषपरिहारायान्त्ये मोक्षे एवं शरीरपातेऽपि तत्परिमाण स्यावस्थितिरङ्गीक्रियते, तर्ह्यविशेषात्संसारेऽपि परिमाणपरिवर्तनाभा

५१८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - २. ] वैशरीरनित्यत्वं स्यात् ॥ ३६ ॥ -:*:— ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) पाशुपतपक्षमपाकरोति— सू—ॐ ॥ पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ॐ ॥ ३७ ॥ 'यं कामये तंतमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमे धाम्' ( ऋ. १०-१२५-५. ) 'अहं रुद्राय धनुरातनो मि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ' (ऋ. १०-१२५-६.) 'अ स्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । षप्रसङ्गादिति नात्मनः कायपरिमाणत्वपक्षो युक्त इति ॥ १० ॥ ॥ इति नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥ -: ॐ :- ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अधिकरणार्थं दर्शयति—पाशुपतेति ॥ पशुपतेरमी पाशुप ता इति विग्रहः । तथा च पाशुपतशाक्तेयसौरस्कान्दगाणापत्यभेदेन बहुविधेषु वैदिकाभासेषु मध्ये ये शैवपाशुपतकालामुखमहाव्रतभेदेन चत्वारः पशुपतिपारम्यवादिनः, तेषां पक्षमस्मिन्नधिकरणे निराकरो ति सूत्रकृदित्यर्थः । सार्वज्ञ्यादिगुणशाली पशुपतिरेव प्रकृतिमुपादा नीकृत्य हरिहिरण्यगर्भादिजगदुत्पत्त्यादि करोति । तथा श्रुतिस्मृतयो ऽस्मिन्नर्थे भवन्ति । तथा च का वार्ता हरेर्जगत्कारणत्वस्य । अतो न लक्षणसूत्रं युक्तमिति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—पत्यु रिति । इत्यादिश्रुतेरिति पञ्चमी । समुदायैकवचनमेतत् । आदिशब्दे न 'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः' ( ) इत्यादिकं गृह्यते। 'पारतन्त्र्येण' परतन्त्रत्वाख्यदोषावगमेन पारतन्त्र्यं जननमरणदेरप्युपलक्षकम्। अनेनहेत्वसिद्धिःपरिहृता । पारतन्त्र्येणेत्य सामञ्जस्यपदस्यार्थान्तरं भावे ष्यञमभिप्रेत्याह-असमञ्जसत्वादिति । दोषत्वादित्यर्थः । पशुपतेरिति विपरिणामेनात्रापि सम्बध्यते । पशुप तिः पशूनां पाशबन्धविमोक्षद इति ईश्वर इति च पत्युरिति पदस्यार्थ द्वयम्। ईश्वरत्वं चाज्ञजनप्रसिद्ध्याऽन्यस्यापीत्यतः-पशुपतिरित्याह,यो गेनान्योऽपि पशुपतिर्भवतीत्यतः-ईश्वर इति चाह । उभयसमभिव्या हाराच्छिवस्यैव प्राप्तिः । न जगत्कर्तेत्यनेन प्रकरणाल्लब्धस्य जगत्कर्तृ

-Line 14:षे' चतुर्मुखपञ्चममुखच्छेत्त्रे प्रमेयदीपोक्तरीत्या संहारकाले ब्राह्मणा-Line 15:दिसर्वप्राणिविद्विषे इति वा, सुधारीत्या व्यत्ययेन ब्रह्मद्विषां दैत्यानांLine 16:शरवे हिंसकायेति वा, चन्द्रिकारीत्या दक्षप्रजापतिद्विषे इति वा रु-Line 17:द्राय । द्वितीयार्थे चतुर्थी । उक्तविशेषणकरुद्रमिति । 'हन्त वा उ' ह-Line 18:न्तुमेव, न तु भीषणाद्यर्थम्, प्रलये दुर्गरूपेण हननात् । धनुः 'आत-Line 19:नोमि' विस्तारयामि सज्यं करोमीति वा । अहं 'जनाय' जनस्य 'स-Line 20:मदं' सम्मदं हर्ष सन्ततमोदं वा करोमि । अहं 'द्यावापृथिवी' तदु-Line 21:पलक्षितानूर्ध्वाधोलोकान् धारण्या 'आविवेश' च्छन्दसि परोक्षेLine 22:लिट् । अहमस्य जगतः 'पितरं' ब्रह्माणं 'मूर्धन्' मूर्

५२० ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - २. पा - २. ] ( २ ) सू—ॐ ॥ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥ ॐ ॥ ३८ ॥ अशरीरत्वात्तस्य जगता सम्बन्धो न युज्यते कर्तृत्वेन मृतपुरुषवत् ॥ ३८ ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ॐ ॥ ३९ ॥ पृथिव्याद्यधिष्ठाने स्थितो हि कुलालादिः कार्यं करो ति, न चास्य तदस्ति ॥ ३९ ॥ णा ध्यानेन च प्रवृद्धे भरणे पूजने हविर्भिः कृते सति तत्प्रसादात् 'व याः' अहंतत्त्वाभिमानित्वेन जनानां बन्धको रुद्रः 'रुद्रियं महित्वं' रौद्रं पदं 'विदे' विविदे लेभे । हि प्रसिद्धमेतत् । तथा हि 'अश्विनौ' युवामपि विष्णुपूजयैव तत्प्रसादात् 'इरावत्' अन्नवत् 'वर्तिः' वर्त नं समस्तभोगवत्पदं 'यासिष्टं' अयासिष्टे प्राप्तुवन्तौ स्त इति । 'ए को नारायणः' इत्यादिकं श्रुत्यन्तरवाक्यम् । अनेन प्रलयेऽभावोऽवग म्यते । महाप्रलये नारायण एक एव प्रधान आसीत् । तदा स्वातन्त्र्ये ण 'न ब्रह्मा' न चतुर्मुख आसीत, न 'शङ्करो' रुद्रश्चासीदित्यर्थः ॥ ( २ ) युक्त्यन्तरेण पशुपतेर्जगत्कारणत्वं पराकुर्वत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—सम्बन्धेति ॥ अशरीरत्वादित्यनेन न केवलं पारतन्त्र्यादेः, किन्त्वशरीरत्वाच्चेति चशब्दसमुच्चेतव्यो हेतुर्दर्शितः । 'तस्य' पशु पतेरिति । अनेन सूत्रे पत्युरित्यस्यानुवृत्तिर्दर्शिता । 'जगता' कार्ये ण । जगत्पदं अशरीरस्य क्वचिदपि कार्यकर्तृत्वेन सम्बन्धो न युज्य ते सुतरां सर्वस्मिन्निति कैमुत्यद्योतनाय । सूत्रेऽनुपपत्तेरिति पञ्चमी प्रयोगेऽपि नात्र सम्बन्धानुपपत्तेः हेतुत्वं साध्याविशेषप्रसङ्गात् , कि न्तु साध्यत्वं, पञ्चमी तु चशब्दसूचिताशरीरत्वस्य हेतुत्वज्ञापिकेति प्र दर्शनाय युक्तेरित्यनुक्त्वा न युज्यत इति निर्देशः कृतः । ननु कार्येण जगताऽपि सम्बन्धमात्रमशरीरस्यापि सम्भवति गगनादेर्घटादिसंयो गदर्शनात् अतः कोऽसावत्र विवक्षितः सम्बन्धोऽयुक्त इत्यतः कार्यकार तृभाव इति भावेनोक्तं—कर्तृत्वेनेति । 'कर्तृत्वेन सम्बन्धः' कर्तृत्वरू पसम्बन्धः । अत्र दृष्टान्तमाह—मृतेति । त्यक्तदेहवदित्यर्थः । अने न—न केवलमसामञ्जस्यात्, किन्तु पत्युरशरीरत्वाच्च न जगता कार्य कर्तृभावरूपसम्बन्धो युक्त इति सूत्रार्थोऽभिहितः ॥ ( ३ ) हेत्वन्तरेण पशुपतेर्जगत्कारणत्वं पराकुर्वत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—अधिष्ठानेति ॥ 'चो' यतोऽस्य पत्युरतदधिष्ठानं नास्त्यतो

[ अधि - ११. सू - ४०. ] दीपिकासहितम्. ५२१ (४) सू—ॐ ॥ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॥ ॐ ॥ ४० ॥ इदमेव जगतस्तस्य करणवदधिष्ठानादिरूपं नित्यस्यापि कस्य चिद्भावाद्युज्यत इति चेत्— ऽपि न जगत्कर्तृत्वमित्यनेन 'अधिष्ठानानुपपत्तेः' अधिष्ठानाभावाच्च न पत्युः जगत्कर्तृत्वमिति सूत्रार्थो दर्शितः। अत्राप्रयोजकत्वमाशङ्क्य तत्परिहाराय सूत्रे अधिष्ठानाभावादित्यनुक्त्वा अधिष्ठानानुपपत्तेः अ- धिष्ठानाख्यव्याप्याभावादित्युक्तिबलात्सूचितां व्यतिरेकव्याप्तिं सामा- न्यतः सहदृष्टान्तं दर्शयति—पृथिव्यादीति । 'पृथिव्याद्यधिष्ठाने' भूम्याद्यधिकरणे । हिः प्रसिद्धौ । 'कार्ये' घटादि ॥ (४) उक्तमाक्षिप्य समादधत्सूत्रमुपन्यस्याक्षेपांशं तावद्व्याचष्टे —करणवदिति ॥ इदमेवेति । मायादिकारकसमुदायरूपं जगदेवेत्य- र्थः । न ततोऽन्यत् मृग्यमित्येवशब्दार्थः । 'तस्य' ईश्वरस्य । अनेन सूत्रे पत्युरिदमेवेति पदानुषङ्गो दर्शितः । 'करणवत्' करणमस्मदा- दिशरीरेन्द्रियादि तद्वत् समानं भवति , साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयत्वसा- म्यात् । यत एवमतस्तस्य् इदमेवाधिष्ठानादिस्वरूपं भवतीत्यर्थः । आदिपदेनेह विवक्षितं सम्बन्धोपपादकं शरीरं गृह्यते । यद्यप्यस्य सू- त्रस्य व्यवहिताव्यवहितपूर्वसूत्रद्वयोक्तानुपपत्तिद्वयपरिहारनिरासक- त्वात् व्यवहितपूर्वसूत्रेऽशरीरत्वस्य हेतुत्वेनोक्तत्वात् इदमेव विश्वं शरीरादिरूपमिति वक्तव्यम् । अतएवानुव्याख्याने 'देहादिवद्विश्वम्' इत्युक्तम् । तथाऽपि सन्निहितपरित्यागकारणाभावादधिष्ठानादिरूप- मित्यक्तावपि उभयानुपपत्तिपरिहारप्रतीतेस्तन्निरासोऽत्र युज्यत एवे- त्याशयेनाधिष्ठानादीत्युक्तम् । अनुव्याख्याने तु उभयानुपपत्तिपरिहार- निरासकत्वज्ञापनायोभयमध्ये 'करणवच्चेत्' इत्यस्य सूत्रस्य व्याख्या- त्वात् तदनुसारेण सन्निधिमनादृत्य देहादिवदित्युक्तमिति न विरोधः। अधिष्ठानादिरूपमित्यनन्तरं अतो न तदनुपपत्तिरिति वाक्यशेषः । ननु प्रलये सर्वस्यापि विनाशात् कारकसमूहस्यापि नाधिष्ठानत्वाद्, युज्यत इत्यत आह—नित्यस्येति । अपिः प्रलयेऽपीत्यध्याहृतेनान्वेति। अधिष्ठानादीति भावप्रधानमिहानुषज्यते । युज्यत इति चावर्तते । त- था च यतः प्रलयेऽपि 'कस्यचित्' मायादिरूपकारकसमूहस्य नि- त्यस्य 'भावात्' विद्यमानत्वात् तस्याधिष्ठानादिरूपत्वं युज्यते तदुक्तं युज्यत इति च योजना ॥ ६६