पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

Here is the line-by-line Devanagari transcription of the provided page:

६८२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ] एक एव यतः स्रष्टा ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः ॥ इति पाद्मे । (७) त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया । रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥ अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य चैकराट् । हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः ॥ इति च ब्रह्माण्डे ॥ २१ ॥ —: ❖ :— १३. अधिकरणम् ॥ (१) 'अद्भ्यो हीदमुत्पद्यते आपो वाव मांसमस्थि च भव भूत इत्यार्थः । तदवान्तरा इत्यस्यैकपदत्वे तस्य विष्णोस्तस्यां सृष्टौ द्वारभूता इत्यर्थः । यतस्सर्वरूपाणां स्रष्टाऽतः सर्वेनाम्नां चेत्यप्यन्वयः। तथा च पूर्वपक्षिश्रुतेः द्वारविषयत्वेन सावकाशत्वान्न तद्विरोध इति भावः । न च मुख्यार्थसम्भवे किममुख्यार्थाश्रयणेनेति वाच्यम् । यतः कर्तृत्वशक्तिरूपं मुख्यकर्तृत्वं 'एक एव स्रष्टा' इत्यनेन विष्णोरेव, नान्येषां तस्यैव त्रिवृत्कर्तृत्वादित्युक्त्वा 'ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः' इत्य नेनेतरेषां द्वारकारणत्वरूपामुख्यकर्तृत्वमेवोक्तम् । इति पाद्मे इत्यस्य वचनादित्यध्याहारेण नामरूपक्लृप्तिः परादेवेति पूर्वेणान्वयः ॥ (७) सूत्रार्थं स्मृतिसमर्थितं चाह—त्रिवृदिति ॥ आद्यश्चस्त्वर्थः। तथाशब्द उपमायाम् । द्वितीयश्चशब्दः समुच्चये । भवतीति शेषः । तथा च 'यतस्त्रिवृत्क्रिया' पृथिव्यप्तेजसां मिश्रीभावकरणं विष्णोस्स म्बन्धि भवति । यतश्च रूपं 'तदपेक्षया' त्रिवृत्क्रियाऽपेक्षयैव भवति । यतश्च नाम 'रूपापेक्षं' तत्साध्यं यतश्च 'व्यवहारः' अभिलपनादिरूपः 'तदात्मकः'नामापेक्षः अतो नाम्नो रूपस्य व्यवहारस्य च हरिरेव 'एकराट्' स्वतन्त्रः कर्ता, नान्यः । यतः कर्ता भगवान् अतः सर्वजी वानां पिता । न केवलमेतावत्, किन्तु 'प्रभुः' स्वामी चेत्यर्थः स्मृति द्वयसमुच्चये चशब्दः ॥ १२ ॥ ॥ इति संशाधिकरणम् ॥ —: ❖ :— १३. अधिकरणम् ॥ (१) अत्राधिकरणे शरीरकारणश्रुतिविरोधः परिह्रियते । तन्नोप

[ अधि - १३. सू - २२. ] दीपिका सहितम्. ६८३ *'ह्यापः शरीरमाप एवेदं सर्वम्' इति कौण्डिन्यश्रुतिः। ( २ ) अम्मयं तु यतो मांसमतस्तृप्तिश्च मांसतः । इति च भारतं ॥ ( ३ ) 'पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मा' (बृ. ५-२-१३.) इ लक्षणाभिप्रायेण कोटिद्वयमात्रे सन्देहबीजं दर्शयन् पूर्वपक्षं च दर्श- यति—अद्भ्य इति ॥ हिशब्दः प्रसिद्धौ । 'इदं' शरीरम् । एवं प्रतिज्ञा- तमपां सर्वशरीरकारणत्वमुपपादयति—आप इति । आपो मांसं भव- न्ति, अस्थि च भवन्तीति प्रत्येकमन्वयः। यत इति शेषः। अतः 'आपः शरीरं' अब्जन्यं शरीरमित्यर्थः । शरीरस्य मांसाद्यात्मकत्वादिति भा- वः। निगमयति—आप एवेति 'इदं' शरीरम् । श्रुतिरिति । आप्यत्वं शरीरस्य वक्तीति शेषः। अनेन शरीरमाप्यमेवेत्येकः पूर्वः पक्षः प्रद- र्शितो भवति ॥ ( २ ) नन्वाप्यत्वश्रुतेः पार्थिवत्वादिप्रापकश्रुत्यन्तरविरोध इत्या- शङ्क्य सयुक्तिकत्वेनास्याः प्राबल्यमित्याह—अम्मयमिति ॥ तुशब्दोऽ- वधारणे भिन्नक्रमः । यतो मांसमम्मयं, अत एव मांसतः तृप्तिर्जायते तर्पकत्वस्याब्धर्मत्वेन कार्यानुस्यूतेरावश्यकत्वादिति भावः। 'भारते' शरीरस्याप्यत्वे युक्तिरुक्तेति शेषः । शरीरैकदेशस्य मांसस्याप्य- त्वे तर्पकत्वाख्ययुक्तिकथनाच्छरीरस्याप्याप्यत्वे युक्तिरुक्तप्रायेति भावः ॥ ( ३ ) संशयकोट्यन्तरप्रदर्शनाय श्रुत्यन्तरमुदाहरति—पृथिवी- मिति ॥ 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणः चक्षुरा- दित्यं मनश्चन्द्रं दिशःश्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मा' इति बृहदा- रण्यकश्रुतौ वागादीनामंशेन गमनमुक्त्वा आत्मशब्दितदेहान्तर्गतपर- मात्मरूपस्याकाशपदोक्तमूलरूपप्राप्तिरुच्यते । तथा च पुरुषस्य वाक् अग्निमप्येति, पुरुषस्य शरीरं 'पृथिवीमप्येति' तत्र लीनं भवति, पुरुष- स्य 'आत्मा' देहान्तर्गतो हरिः 'आकाशं' मूलरूपिणं परमात्मानं प्रा- प्नोतीत्यर्थः। 'आत्मा' जीवः आकाशं परमात्मानमाप्नोतीति व्या- ख्याने तु 'पुरुषस्य' जीवस्य 'आत्मा' जीव इत्यन्वयायोगादयुक्तम् । 'आकाशाख्यं स्वरूपं तु विष्णुस्तद्धृदि संस्थितः' इति बृहद्भाष्य

६८४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ] ति च श्रुतिः । ( ४ ) अतो ब्रवीति— सू—ॐ ॥ मांसादिभौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ ॐ ॥ २२ ॥ वीकार्यत्वासिद्धिः । अनेन शरीरं पार्थिवमित्यपरः पूर्वः पक्षः प्रदर्शितो भवति । एवं शरीरस्य तैजसत्वपूर्वपक्षेऽपि 'सोऽग्नेर्देवयोन्या आहुति- भ्यः सम्भूय हिरण्यशरीर ऊर्ध्वः स्वर्गं लोकमिति' ( ऐ.ब्रा.७-४.) इति बह्वृचब्राह्मणवाक्यमुदाहर्तव्यम् । 'सः' यजमानो देवेभ्यः स्वदत्ताहु- तिप्रदानेन देवपोषकत्वेन 'देवयोन्याः' देवमुखादग्नेः स्वेन दत्ताहुति- भ्यां निमित्तेभ्यो हिरण्यशरीरः 'सम्भूय' भूत्वा 'ऊर्ध्वः' ऊर्ध्वगतिस्सन् स्वर्गं लोकमेतीति श्रुत्यर्थः । एवं शरीरस्य भूतत्रयात्मकत्वेऽपि 'इमा स्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य' ( छा.६-४-७.) इत्यादिश्रुतिरुदाहर्तव्या । 'इमाः' तेजोऽबन्नात्मिकाः तिस्रो देवताः ॥ ( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे— अत इति ॥ यतोऽनेकधा विरुद्धश्रुतिरस्ति । यतश्च देहस्य भूतत्रयात्मकत्वश्रुतेः एकैकभूतोपा- दानकत्वश्रुतिविरोधेनाप्रामाण्ये तन्न्यायेन जगत्कारणत्वश्रुतेरप्यप्रा- माण्यान्न तया विष्णोर्जगत्कारणतासिद्धिः, अतस्तन्निराकरणार्थं सि- द्धान्तमाह— सूत्रकार इत्यर्थः । इति श्रुतेरित्यनेन यथाशब्दमिति या श्रुतिः सूचिता, यच्च श्रुतेरङ्गीकारहेतुत्वं सूचितं तद्विवृतं भवति । तेन विपक्षे श्रुतिविरोध उक्तः । ब्राह्मणे 'यत्कठिनं' मांसादि सा पृथिवी । 'यद्द्रवं' शोणितादि तदापः । 'यदुष्णं' मज्जादि तत्तेज इति श्रुत्यर्थः । मांसादीति शोणितादिमज्जादीत्यनयोरुपलक्षणम् । अतएव टीकायां श- रीरेऽस्ति शोणितमज्जादीत्युक्तम् । तत्र प्रत्येकमादिशब्दान्वयः । अस्थि शोणितेत्यपपाठः । सूत्रे मध्यमधातुजन्यत्वेन मांससमयोः शोणितमज्- योरैव ग्राह्यत्वात्, अस्तीति क्रियापदस्यैव अपेक्षितत्वाच्च । तत्र प्रथमा- दिशब्देन मनःपुरीषयोर्ग्रहणम् । द्वितीयेन मूत्रप्राणयोः, तृतीयेनास्थि- वाचोर्ग्रहणम् । एवेत्यनेन पूर्वसूत्रादेवार्थस्य तुशब्दस्यानुवृत्तिस्सूचि- ता । चार्थो वा एवकारः। भौममित्येतत् आप्यं तैजसमित्यनयोरुपलक्ष- णम् । अत्र सर्वत्र तत्त्वप्रदीपोदाहृता सूत्रे यथाशब्दमित्यनेन सूचिता भाष्ये श्रुतेरित्यनेनोपलक्षिता टीकायामपि यथाशब्दत्वादित्यनेनोक्ता 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यस्स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमः तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मनः' ( छा.६-५-१. ) इति तथा 'अ-

[ अधि - १३. - सू - २२. ] दीपिकासाहितम्. ६८५ 'यत्कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं तदापो यदुष्णं तत्तेजः' ( गर्भ. ३. ) इति श्रुतेर्मांसाद्येव भौमं, न सर्वशरीरम् । अब्तेजसोश्च कार्यं यथाशब्दमङ्गीकर्तव्यम् । ( ५ ) 'यद्वावाथो विमिश्रं विमिश्राद्धयेतद्भवति मिश्रानि हि भू न्नमयं हि सोम्य मनः' ( छा. ६-६-५. ) इति छन्दोगे पुरीषमांसमनसां पार्थिवत्वश्रुतिः, एवं 'आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुः तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठस्स प्राणः' (छा. ६-५-२.) इति तथा 'आपोमयः प्राणः' (छा. ६-६-५.) इति मूत्रशोणि- तप्राणानामाप्यत्वश्रुतिः, एवं 'तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थ- [L11

६८६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ] तानि तस्मादेवैवमाचक्षते भूतानि' इति हि काषाय- श्रुतिः । ( ६ ) पञ्चभूतात्मकं सर्वं तदप्येकविवक्षया । एकभूतात्मकत्वेन व्यवहारस्तु वैदिके ॥ द्वौ हेतू च । तथा च 'यत्' यस्मात् विमिश्राणि भूतानीति प्रसिद्धं, 'अथो' तस्मात् यच्छरीरे मांसादि तदपि विमिश्रमेव स्यात् । न चा- प्रयोजकता हेतोः, हि यस्मात् 'एतत्' मांसादि 'विमिश्रात्' भूम्या- देर्भवति 'अथो' तस्मात्कार्यस्य कारणानुरूपत्वादिति भावः । ननु भूतानां विमिश्रत्वमेव कुतोऽवगतमित्यतो भूतशब्दवाच्यत्वादित्याह- तस्मादेवेति । सम्भूतत्वात्सहभूतत्वाद्विमिश्रत्वादेवेत्यर्थः । अनेन वह्नि- मत्तादेव धूमवत्त्वमित्यादाविव विमिश्रत्वादेव पृथिव्यादीनि भूतानी- त्येवमाचक्षते विद्वांस इत्युक्त्वा विमिश्रत्वस्य व्यापकता भूतशब्दवा- च्यत्वस्य तु व्याप्यता बोध्यते । तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् तस्य, त- दभावे तच्छब्दप्रवृत्त्ययोगात् । वस्तुतो भूतानामादिसृष्टौ मिश्रत्वेनैव सृष्टत्वाच्चेति भावः । अत्र तत्त्वप्रदीपे विमिश्रं शरीरादि मांसादि चेति व्याख्यानेन शरीरे अब्तेजसोश्च कार्यमस्तीत्यत्रापीयं श्रुतिः प्रमा- णमिति सूचनाच्छङ्कोत्तरटीका शरीरविषयतयाऽपि व्याख्येया । श्रुति- रित्यनन्तरं मांसादीनामनेकभूतकार्यत्वं शरीरस्याप्यनेकभूतात्मकत्वं चक्तीति शेषः । अनेन—यच्छरीरे मांसादि तदेव भौमम्, न सर्वशरी- रं, किं तर्हि शरीरे 'इतरयोः' अब्तेजसोश्च कार्यं शोणितमज्जाधरती- त्यङ्गीकार्यम् । कुतो ? यतः तदङ्गीकरणं 'यत्कठिनम्' इति 'अन्नम- यम्' इति 'यद्भाव' इति च श्रुत्यनुसारि भवति अतः । अथ वा—न केवलं मांसादि भौमं, किन्तु मांसादौ 'इतरयोः' अब्तेजसोश्च का- र्यमस्तीत्यङ्गीकार्यम् । कुतो ? यतो 'यथाशब्दं' तद्भवति 'यद्भाव' इ- ति श्रुत्यनुसारि भवति अतः । यत एवमतो न मांसस्याप्यत्वे युक्तिवि- रोध इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ६ ) मांसादीनामनेकभूतकार्यत्वात् तदपेक्षयाऽऽप्यत्वोक्तिर्युक्ते- त्युक्तार्थे स्मृतिं चाह—पञ्चेति ॥ यद्यपि पार्थिवादि सर्वशरीरेष्वपि मां- सादिकं सर्वमेकैकशः पञ्चभूतात्मकं 'तदपि' तथाऽपि 'एकविवक्षया' एकैकभूतसम्बन्धविवक्षया 'एकभूतात्मकत्वेन' एकभूतकार्यत्वेन भौ- ममित्यादिरूपेण वैदिकवचनं व्यवहारोऽस्ति ॥

दौदकमित्याप्यत्वेन व्यवहारः, 'तेजोऽशितं त्रेधा वि-" Wait, "गतादप्सम्बन्धादौदकमित्याप्यत्वेन" - look at 'न्धा': yes, "गतादप्सम्बन्धादौदकमित्याप्यत्वेन".

Line 12: "धीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुः तदस्थि भवति' (छा. ६-५-३.) इति श्रु-"

Line 13: "तौ च तेजिष्ठत्वनिमित्तादस्थिषु तैजसत्वेन वचनमिति ज्ञेयम् । इयं च"

Line 14: "योजना यत्र प्रायो भूतसाम्यं तस्मिन्नंशे एकैकभूतानूनत्वविवक्षया तत्त-"

Line 15: "दात्मकत्वं श्रुतिषूच्यते इत्युक्तिनानात्वेऽप्यविरोध इति तत्त्वप्रदीपेऽपि"

Line 16: "प्रदर्शिता । अत्रास्थ्रामित्यस्थिपदेन भूतसाम्यस्थलीयास्थिग्रहणम् । त-"

Line 17: "था च भूतसाम्यस्थले काठिन्यादिनिमित्तेनैकत्रैव भौममित्याद्यनेकव्य-"

Line 18: "वहारस्तस्यैवोदाहरणेन प्रदर्शनं यथाऽस्थ्रामित्यर्थ

६८८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ] (८) कथं तर्हि विशेषवचनमित्यत आह - सू — ॐ ॥ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ ॐ ॥ २३ ॥ भूतानां तु विशेषसंयोगादेव विशेषव्यवहारः । (९) पार्थिवानां शरीराणामर्धेन पृथिवी स्मृता । इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपस्तेजस्तु भागतः ॥ चेति वाक्यशेषः ॥ (८) यदि शरीरं नैकभूतप्रकृतिकं, कथं तर्हि विशेषोक्तिरित्युक्ता- र्थमाशङ्क्य तत्परिहाराय सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—कथमिति ॥ तर्हीति श्रवणात् यदीति लभ्यते । यदि शरीरं नैकभूतोपादानकमिति तदर्थः। विशेषवचनमिति । आपः शरीरं, पृथिवी शरीरं, हिरण्यशरीर इति विशेषोक्तिरित्यर्थः । एवमिदमेव वाक्यं यदि मांसादिकं नैकभूतप्रकृ- तिकं, कथं तर्हि भौमं मांसमित्यादिविशेषव्यवहार इत्यप्यवतारणीयम्। भूतानामिति । पृथिव्यादिभूतानां पार्थिवादिशरीरेषु मांसादिषु च ‘वि- शेषसंयोगात्’ सम्बन्धाधिक्यात्तदपेक्षयैव ‘विशेषव्यवहारः’ पार्थिव- माप्यमित्यादिविशेषोक्तिरित्यर्थः । न तु एकैकभूतात्मकत्वादित्येवार्थः। उपपद्यते यत इति शेषः । अस्यातो न विशेषोक्तिविरोध इति लब्ध- साध्येनान्वयः । अनेन — सूत्रे तुरेवार्थः । तच्छब्दो वैशेष्यपरः । वैशे- ष्यशब्दश्च स्वार्थे ष्यञन्तो वा विशेषिणां भाव इति भावे ष्यञन्तो वा भूतानां धर्मिणां विशेषसंयोगपरः । पञ्चमी ल्यब्लोपनिमित्तेति सूचि- तम् । तथा च यतः ‘तद्वादः’ आपः शरीरं, आपो वाव मांसमित्यादि- विशेषोक्तिः ‘वैशेष्यात्तु’ भूतानां धर्मिणां संयोगाधिक्यमपेक्ष्यैवोपपद्य- ते, अतो न शरीरस्य मांसादेर्वा नैकभूतोपादानकत्वे तद्विरोधः शङ्क्य इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ (९) ननु शरीरे मांसादिषु वा भूतानां विशेषसंयोग एव कुतः ?, सर्वशरीरेषु सर्वभूतानां विशेषसंयोगाभावे च पुनः एकैकभूतप्राचु- र्यविवक्षया पार्थिवादिविशेषोक्त्ययोग इत्यत आह—पार्थिवानामि- ति॥ पृथिवीस्थितानां स्थलजानां शरीराणां ‘अर्धेन भागेन पृथिवी स्मृ- ता’ तेष्वर्धं पृथिवीभाग इत्यर्थः । तेषामर्धादितरस्मिन् अर्धे ‘त्रिभागि- न्य आपः’ त्रयोऽब्भागाः, तत्र स्मृता इति यावत् । ‘भागतस्तु तेजो’ भागमात्रं तेजः एकस्तत्र तेजोभाग इत्यर्थः । स्मृत इति विपरिणामेना- नुषज्यते । एवं सामान्यतः पार्थिवाप्यशरीरेषु सर्वेष्वपि स्वस्वभाग-

[ अधि - १२. सू - २७. ] दीपिकासहितम्. ६८९ इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् । स्वर्गस्थानां शरीराणामर्धे तेज उदाहृतम् ॥ इति च बृहत्संहितायाम् । (१०) सर्वाध्यायार्थावधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः । (११) गारुडे च- अध्यायान्ते द्विरुक्तिस्स्याद्वेदे वा वैदिकेऽपि वा । चतुष्टयमस्तीति ज्ञेयम् । अयं विशेषो न पार्थिवादिषु नियतः, किन्तु सर्वत्र नियत इत्याह-भेदश्चेति । विशेषसंयोग इत्यर्थः । 'प्रतिपूरुषं' पार्थिवादिप्रतिशरीरं सर्वशरीरेष्वपि नियत इत्यर्थः । तथाच पार्थिवा दिदेहभेदेन तत्तद्भूतविशेषसंयोगस्य प्रमाणोक्तत्वात् न तस्यासि द्धिः, न वा तद्भावपक्षोक्तदोष इति भावः । तैजसशरीरेष्वेतं विशेषमा ह-स्वर्गस्थानामिति । 'इतरेऽर्धे त्रिभागिन्न आपः' इति स्वर्गशरीरेऽ पि बोद्धव्यमिति तत्त्वप्रदीपोक्तेः 'इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपः' इत्यत्रा प्यनुषञ्जनीयम् । तथा तेजःपदस्थाने पृथिवीपदं प्रक्षिप्य पृथिवी भाग त इत्येतदपि । तथा च अर्धे तेजः इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपः पृथिवी तु भागतः उदाहृता इत्यर्थः । एवं जलजानां शरीरेष्वर्धमापः इतरेऽर्धे त्रिभा गिनी पृथिवी भागमात्रं तेज इत्यपि द्रष्टव्यम् । 'बृहत्संहितायां' वचना दिति शेषः । अस्य विशेषसंयोगादेवेति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ (१०) ननु किमर्थं सूत्रपदे द्विरुक्तिः । अध्यायसमाप्तिज्ञापनार्थे मिति चेत्, तस्या अर्थभेदेन ज्ञातुं शक्यत्वात् । अन्यथा पादान्तेऽपि तत्प्रसङ्गादित्यतो द्विरुक्तेः प्रयोजनं दर्शयति-सर्वेति ॥ सर्वो योऽय मध्यायर्थः तस्यैवमेवेत्यवधारणं निश्चयस्तदर्थः प्रयोजनं यस्याः सा तथोक्ता । 'द्विरुक्तिः' द्विर्वचनं 'अध्यायान्ते' सर्वाध्यायान्तिमसूत्रे । पदस्य क्रियते इति शेषः ॥ (११) उक्तमेव किमर्थमुच्यत इत्यतोऽनुक्तमपि प्रयोजनं प्रमाणविशे षेणाह-गारुडे चेति ॥ पूर्वाध्यायोक्तस्मृतिसमुच्चये, न केवलमस्मा भिः, किन्तु गारुडे चेति समुच्चये वा चशब्दः । 'अध्यायान्ते' अध्या यान्तिमसूत्रेषु पदस्येति शेषः । 'वैदिके' वेदानुसारिषु । अपिः समु च्चये। वावेति निपातौ नियमसूचकौ । भागवताद्यायुक्तनियमस्य व्यभि चारमाशङ्क्याह-विचार इति । व्यापकधर्मनिर्णयहेतुव्याप्यधर्मनिश्च य इत्यर्थः । यथोक्तं 'जिज्ञासा धर्मनिर्णयः' इति । यद्वा-पूर्वोत्तरष ८७

६९० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ] विचारो यत्र सज्जयेत पूर्वोक्तस्यावधारणे ॥ ( १२ ) अनुक्तानां प्रमाणानां स्वीकारश्च कृतो भवेत् । विनिन्द्य चेतरान् मार्गान् सम्पूर्णफलता तथा ॥ इति च ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्र भाष्ये द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः. ॥ द्वितीयाध्यायस्समाप्तः ॥ ॥ ॐ ॥ क्षबलाबलचिन्तेत्यर्थः 'यत्र' यस्मिन् ग्रन्थे 'सज्जयेत' सम्बध्येत येन क्रियेत इति यावत् । तत्राध्यायान्त इति पूर्वेणान्वयः । पूर्वोक्तस्येति । अध्यायादिमारभ्योक्तार्थस्येत्यर्थः 'अवधारणे' अवधारणार्थम् ॥ ( १२ ) उक्तमुक्त्वा द्विरुक्तेः पूर्वानुक्तं प्रयोजनविशेषमाह—अनुक्ता नामिति ॥ सूत्रपदैर्मुखतोऽनुक्तानामित्यर्थः । सूचितानामिति यावत् । 'स्वीकारः' सङ्ग्रहो द्विरुक्तेरिति शेषः । प्रयोजनविशेषान्तरमाह— विनिन्द्येति । 'इतरान्' सूत्रतदनुकूलेतरान् 'मार्गान्' ज्ञानोपायान् तथाविधानि शास्त्राणि 'विनिन्द्य' विषयादिशून्यत्वेन अनुपादेयानी ति गर्हयित्वा अनुक्तानां प्रमाणानां स्वीकारश्च कृतो भवेदित्यन्वयः । अनेन निन्दनाख्यं प्रयोजनं सूचितम् । द्विरुक्तेः प्रयोजनविशेषान्तरं चाह—सम्पूर्णेति । विशिष्टमोक्षसाधनतेत्यर्थः । तथाशब्दः समुच्चये । शास्त्रस्योक्ता भवतीति शेषः । इति गारुडे इत्यन्वयः । अस्य सर्वोध्या येत्यादिनोक्तमुक्तमित्यध्याहृतेनान्वयः ॥ १३ ॥ इति मांसाधिकरणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां श्रीमद्रघुनाथतीर्थपूज्यपादानां शिष्येण श्रीमज्जगन्ना थयतिना कृतायां श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यदीपि कायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ द्वितीयाध्यायस्समाप्तः ॥ ॥ ॐ ॥

ानुष्ठेयत्वेन... * Wait, what if it is अवश्यानुष्ठेयत्वेन? Yes, अवश्य + अनुष्ठेयत्वेन combined with akas savarne dirghah gives अवश्यानुष्ठेयत्वेन! * Wait, "अवश्य" can be used as an adjective: अवश्यम् / अवश्या / अवश्यः? No, but in Sanskrit compounds or sandhi: अवश्य + अनुष्ठेय = अवश्यानुष्ठेय! * Yes! "अवश्यानुष्ठेयत्वेन" is a perfectly valid tatpurusha/karmadharaya compound: अवश्यमनुष्ठेयम् = अवश्यानुष्ठेयम्, तस्य भावस्तत्त्वं, तेन -> "अवश्यानुष्ठेयत्वेन निरूप्यन्ते"! * Therefore, the last letter of line 12 is definitely श्या! अवश्या! * And line 13 starts with नुष्ठेयत्वेन! That explains it completely! * Line 13: नुष्ठेयत्वेन निरूप्यन्ते अत्रेति साधनविचार इत्यर्थः । 'अयं' उपक्रम्य * Line 14:माणः । अनेन समन्वयाविरोधार्थकाभ्यां अध्यायाभ्यामस्यान्तर्यल * Wait,मस्यान्तर्यल

६९२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] ( २ ) भूतबन्धो हि बन्धः । भूतबन्धस्तु संसारो मुक्तिस्तेभ्यो विमोचनम् । इति वाराहे ॥ ( ३ ) तच्च मरणे भवति । भूतानां विनिवृत्तिस्तु मरणं समुदाहृतम् । भूतानां संप्रयोगश्च जनिरित्येव पण्डितैः ॥ इति भारते । अतः किं साधनैरिति । ( २ ) अत्राधिकरणे भगवत्प्राप्तिसाधनवैराग्याय जीवस्य भूतावि- योगः समर्थ्यते । पूर्वपक्षयति—भूतेति ॥ यन्निवृत्त्यर्थं वैराग्यादि सा- धनमिष्यते स बन्धो नाम पञ्चभिः भूतैर्बन्ध इत्यर्थः । उपलक्षणमेतत् । बन्धनिवृत्तिर्मुक्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । हिशब्दो यत इत्यर्थे । अत इत्युत्त- रेणान्वेति । कुत एतदुभयमवगतमित्यत आह—भूतबन्धस्त्विति । तुः एवार्थः । यस्संसाराख्यो बन्धः स भूतबन्ध एवेत्यर्थः । मुक्तिस्त्विति चाऽन्वयः । तथा च या बन्धनिवृत्त्याख्या मुक्तिः सा तेभ्यो भूतेभ्य आ- त्यन्तिकविमोचनमेव, नान्येत्यर्थः । वाराहे पुराणवचने उक्तमिति शे- षः । न केवलमस्माभिरिति चार्थः ॥ ( ३ ) ततः किमित्यत आह—तच्चेति ॥ चस्त्वर्थः । तथा च तद्भूत- विमोचनं तु 'मरणे' प्राणत्यागे सति तन्निमित्तं भवतीत्यर्थः । यद्वा— 'मरणं समुदाहृतम्' इत्यभेदोक्तेर्मरणशब्दार्थेऽन्तर्भवति तद्रूपं भवती- त्यर्थः । भूतविमोचनं मरणे भवतीत्येतत्कुत इत्यत आह—भूतानामि- ति । तुः अवधारणे । चः समुच्चये । तथा च पूर्वपक्षे भूतनिवृत्तिरात्य- न्तिक्यभिमता । सा च तद्वियोगः स च मरणाविनाभावीति वा भूत- संयोगवियोगावेव जनिमरणे इति वा पण्डितैः समुदाहृतमित्यर्थः । भार- त इत्यनन्तरं पूर्ववच्छेषश्चार्थश्च बोध्यः । किञ्चाऽत इत्यत आह-अत इ- ति । तथा च यतो बन्धनिवृत्त्यर्थं साधनान्यनुष्ठेयानि, सा च मरणमेव तत्कारकं वा, मरणं च नियतत्वान्न साधनसापेक्षं, अतो वैराग्यादि- साधनैः किं कृत्यं, न किमपीति न तान्यनुष्ठेयानीति योजना । साधनै- रिति सामान्योक्त्या वैराग्यादिसर्वसाधनविचारारम्भप्रयोजकतया जिज्ञासासूत्रस्य शास्त्रेणेवास्याधिकरणस्य साधनाध्यायेनौपोद्घाति- की सङ्गतिरुक्ता भवति । अत एवास्य वैराग्यप्रतिपादनारम्भप्रयोज- कत्वादेतत्पादेनाप्यस्ति सङ्गतिरित्यभिप्रेति । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे—

[ अधि - १. सू - १. ] दीपिकासहितम्. ६९३ (४) अत आह— सू—ॐ ॥ तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूप णाभ्याम् ॥ ॐ ॥ १ ॥ शरीरान्तरप्रतिपत्तौ भूतसंपरिष्वक्त एव गच्छति । (५) 'वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति.. मोक्षस्य मरणातिरिक्तकारणायत्तत्वं प्रदर्श्य साधनविचारस्य प्रयोज कत्वप्रतिपादनात्मकमिदमधिकरणं स्वर्गादिगतिनिरूपणया वैराग्या ख्यप्रथमसाधनप्रतिपादनारम्भात्मकं च भवतीति । अत एवास्य प्र थमपादादौ निवेशः । प्रथमातिक्रमे कारणाभावात् ॥ (४) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ शरीरेत्यनेन मांसादीति पूर्वसूत्रे प्रकृतं शरीरमिह तच्छब्देन ग्राह्यमिति सूचितम् । ऐहिकशरीरादन्यच्छरीरं शरीरान्तरम् , भूतपरिष्वङ्गेन इहागतिवैय र्थ्यपरिहारायोक्तम् । तदन्तरप्रतिपत्तौ प्राप्ताविति तादर्थ्ये सप्तमीयम् । भूतसम्परिष्वक्त इत्यनेन तत्तच्छरीरारम्भकत्वेन प्रस्तुतभूतसंयुक्त इ त्येवं सम्परिष्वक्तपदं व्याख्यातम् । समित्युक्त्या मुक्तिपर्यन्तं परिष्व क्त एव, न मध्ये वियुक्त इत्याह । तदनूद्य व्याख्यातमेवेति रंहतीत्य स्यार्थो—गच्छतीति । ज्ञो जीव इत्यस्ति । यतोऽत इति शेषः । अस्य न मरणे आत्यन्तिकः भूतवियोग इत्यध्याहृतसाध्येनान्वयः । अनेन 'भू तानां विनिवृत्तिः' इत्येतद्भागनिवृत्तिपरम् । एवं भूतसंप्रयोगोऽपीत्युक्तं भवति ॥ (५) भूतसंयुक्तस्यैव गतिरसिद्धेत्यतः प्रवृत्तं प्रश्नेत्यादिकं व्याच ष्टे—वेत्थेति । छान्दोग्यस्थाविमौ प्रश्नपरिहारौ । श्वेतकेतुर्नाम ऋषिः स्वपितृसमीपेऽभ्यस्तविद्यः पाञ्चालानां समितिं जगाम । तत्र तद्देशा धिपतिः प्रवाहणो नाम राजा पण्डितंमन्यस्यास्याहङ्कारशान्त्यै परीक्षा र्थं पञ्च प्रश्नानप्राक्षीत्। तत्र 'वेत्थ' इति पञ्चमप्रश्नवाक्यम् । तस्यायमर्थः- हे श्वेतकेतो 'यथा' येन क्रमेण येन प्रकारेण च द्युपर्जन्यधरापुरुषयोषा ख्येषु पञ्चस्वग्निषु आहुत्यधिकरणत्वेन अग्निशब्दवाच्येषु मध्ये योषा ख्याग्नौ रेतोरूपायां पञ्चम्यामाहुतौ हुतायां 'आपः' अद्भिः सम्परिष्वक्तो जीवो लब्धदेहः 'पुरुषवचसः' पुरुषनामवान् भवति, तं क्रमं प्रकारं च वेत्थ किमिति । एवं पृष्टः श्वेतकेतुः 'नैव भगव इति' (छा.५-३-३.) अहं नैव वेदेत्यवोचत् । तर्हि कथं विद्वानिति ब्रवीषि इति राज्ञा साक्षेपम

-ahuti result: "इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति". In many texts it's written (छा. ५-३, ९) or (छा. ५-३-९). Here, the dot is . after छा, then ५-३, ९ then there is a small circle ०. So ( छा. ५-३, ९० ) or ( छा. ५-३, ९.० ).

Check line L14:
`ण रेतोरूपायां ' पञ्चम्यामाहुतौ ' योषाख्यायां हुतायां प्रक्षिप्तायां मर`
Wait, is there a space between `रेतो` and `रूपायां`?
In the print: `रेतोरूपायां` - `रेतो` and `रूपायां` are together, no space.

Check line L17:
`ष्यकारीयः, न तु प्रश्नोत्तरयोरन्यतरः। सूत्रे पित्रसामर्थ्यज्ञापनाय ज्ञा`
Wait, after `ष्यकारीयः,`: comma followed by space.
`प्रश्नोत्तरयोरन्यतरः।`: danda, then space.

Check line L24:
`ष्ष्वक्तस्य`: looks like `ष्ष्वक्तस्य` (with double ष, common in South Indian prints for conjuncts like परिष्वक्त -> परिष

[ अधि - ३. सू - २. ] दीपिकासहितम्. ६९५ अप्शब्दस्तु त्र्यात्मकत्वाद्युज्यते, भूयस्त्वाच्चापाम् । ( २ ) तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः । इति भागवते ॥ २ ॥ नां त्रिवृत्करणशून्यत्वान्न त्र्यात्मकत्वमिति वाच्यम् । आदिकाले मि- श्रत्वेन सृष्टानां भूतानां त्रिवृत्करणेन पुनर्मिश्रीकृतानां जीवशरीरस्थ- त्वेन तेन सहागतानामपि तेषां त्रिवृत्कृतत्वाविरोधात्, त्रिवृत्कृतजा- तीयत्वाद्वा । ननु यद्यापो भूतत्रयात्मिक्यः, कथं तर्हि तत्र विशिष्या- प्शब्दप्रयोग इत्यतस्तन्नोत्तरतया भूयस्त्वादित्यंशो योज्य इत्याशयेना- ह—भूयस्त्वादिति । आधिक्यादित्यर्थः । चस्त्वर्थेऽवधारणे च । तथा च अप्शब्दस्त्वप्सु युज्यते यतोऽतो न तत्र तदुक्तिविरोधः । कुतः ? अ- पां भूयस्त्वादेवेति योजना । अनेन हेतुद्वयस्यापि तुशब्दसूचितसाध्ये- नान्दयो दर्शितः । द्युत्युदकरूपधर्मिभेदात्साध्यभेद इति ज्ञातव्यम् । यद्वा—अस्त्वपां क्षितिसलिलानलात्मकत्वेन श्रुतौ तद्ग्रहणेऽन्यभूताना- मपि प्राप्तिः । तथाऽपि अपामिव भूतान्तरस्यापि सर्वभूतात्मकत्वात् अपामेव ग्रहणे को विशेषहेतुरित्यत आह—भूयस्त्वादिति । ‘पार्थि- वानां शरीराणां अर्धेन’ इत्युक्तप्रकारेण सर्वदेहेषु सम्भूय भूतेजसोर-

६९६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू— ॐ ॥ प्राणगतेश्च ॥ ॐ ॥ ३ ॥ 'यत्र वावै भूतानि तत्र करणानि नित्यानि ह वा एता- नि भूतानि करणानि न चैतानि कदाचिद्वियुज्यन्ते न च विलीयन्ते' इति भालवेयश्रुतेः प्राणगतेर्भूतान्यपि ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे वैराग्यसिद्ध्यर्थं जीवस्य भूतैः सह गतिः सम- र्ध्यते । सूत्रे हेतुकथा भूतसम्परिष्वक्त एव रंहति जीव इति साध्या- नुवृत्तिसूचनात् तत एव न भूतानि सह गच्छन्तीति तद्विरोधिपूर्वप- क्षस्य सिद्धत्वात्तमनुपन्यस्य सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे--प्रा- णेति ॥ सूत्रे चशब्दः प्राणानां भूतैस्सहाविनाभावार्थक इत्यभिप्रेत्य त- दसिद्धिपरिहाराय तत्र श्रुतिमुदाहरति--यत्रेति । व्याप्तेरागमिकत्वा- त्रात्र दृष्टान्तो मृग्यः । यद्यपि टीकायां प्राणपदोक्तेन्द्रियाणां व्यापक- तावगतेः भूत्यारपि तथैव प्रतीतेः सूत्रभाष्ययोश्च तेषां व्याप्यताबोधा- न विरोधो भाति । तथाऽपि यत्रैव भूतानि तत्रैव करणानि इत्येवकार- शिरस्कतया श्रुतिव्याख्यानात्, तत्सहगन्तृप्राणा अविनाभूता यैरिति टीकाविवरणाच्च भूतानां व्यापकतोपपत्तेः । समव्याप्त्यभिप्रायेण वा श्रुतिटीकाप्रवृत्तेर्न विरोधः । प्राणगतेः इत्यतः प्राक् व्यापकत्वेनावगते रित्युपस्कार्यम् । अनेन श्रुतेर्व्याप्तिग्राहकत्वं अभिप्रैति । श्रुतेः सिद्धमिति वाऽन्वयः । अस्मिन् पक्षे नोपस्कारः । हेत्वसिद्धिपरिहारस्तु 'ये प्राण- मनूत्क्रामन्ति' ( ) इत्यादितत्त्वप्रदीपोदाहृतश्रुत्या लोकप्रसि- द्धितश्च कर्तव्यः । भाष्ये भूतान्यपि सन्तीति पाठे गन्तृजीवेन सह गति- मन्ति वर्तन्ते सह गच्छन्तीति यावदिति व्याख्येयम् । श्रुत्यनुसार्येयम् । न केवलं प्राणाः किन्तु भूतान्यपि जीवेन सह गच्छन्तीत्यपिशब्दार्थः । य- द्यपि वह्निगमनेऽपि धूमगमनाभावाद्व्यभिचारः । तथाऽपि नियमेन संयु- क्तयोर्मध्ये व्यापकगमने व्याप्यगमनमवश्यं भावि । प्राणभूतयोर्यथा नियतसंयोगः न तथा वह्निधूमसामान्योरिति न व्यभिचारः । श्रुतौ वावेत्यवधारणे । 'भूतानि' पृथिव्यादीनि 'करणानि' चक्षुरादीन्द्रि- याणि । न केवलं भूतेन्द्रिययोर्देशिकी व्याप्तिः, कालतोऽप्यस्तीत्याह- नित्यानीति । उभयविधां व्याप्तिमुपपादयति--न चैतानीति । भूतानि

[ अधि-४. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ६९७ सह गच्छन्तीति सिद्धम् ॥ ३ ॥ * ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू-ॐ ॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ॐ ॥ ४ ॥ 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्रा णः' (बृ. ५-२-१३.) इत्यादिश्रुतेः न प्राणानां जीवेन सह गतिरिति चेत्— करणानि चेत्यर्थः । आमोक्षमिति भावः ॥ ३ ॥ ॥ इति प्राणगत्यधिकरणम् ॥ ❖ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे प्राणानां जीवेन सह गतिः समर्थ्यते । सूत्र ए व पूर्वपक्षस्योक्तत्वात् तदुपन्यस्य पूर्वपक्षांशं तावद्व्याचष्टे—अग्न्या दीति ॥ बृहदारण्यके 'यत्रास्य' इत्यादावग्न्यादीन् प्रति प्राणानां ग तिश्रुतेरित्यर्थः । आदिशब्देन 'चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रमसं दिशः श्रोत्रम्' (बृ. ५-२-१३.) इत्यादिर्गृह्यते । पूर्वपक्षहेतुभागं व्याख्याय नेत्यस्यावृत्त्या प्राणगतेरित्यस्यानुवृत्त्या च लब्धं साध्यं दर्शयति—नेति । प्राणानामि न्द्रियाणां जीवेन सह गमनं नेति । अनेन पूर्वहेतोरसिद्धिरुक्ता भवति । 'यत्र' यदा मरणकाले 'मृतस्य' म्रियमाणस्य 'अस्य' पुरुषस्य जी वस्य सम्बन्धिनी 'वाक्' वागिन्द्रियमग्निमप्येति । 'वातं' वायुं 'प्रा णः' श्वासादिरूपो जडवायुस्तदभिमानी मुख्यप्राणश्च प्राप्नोति । 'श्रो त्रं' एकेन रूपेण 'दिशो' दिग्देवानप्येतीत्यर्थः । अत्र विष्णोस्तत्तद्दे वानां चैकांशेन जीवं त्यक्त्वा स्वस्वमूलरूपप्राप्तिः, अंशान्तरेण तु जी वेन सह गमनमभिप्रेतम् । यथोक्तमैतरेयभाष्ये— म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः । त्यक्त्वा भागेन गच्छन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥ इति ॥ तथा बृहद्भाष्ये— आकाशाख्यं स्वरूपं तु विष्णुस्तद्बुद्धि संस्थितः । भागतोऽभागतश्चैताननुयाति जनार्दनः ॥ इति । पूर्वपक्षे तु सामस्त्येन गतिः श्रुत्यर्थः । न च मुख्यप्राणस्या ८८

६९८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] ( २ ) न, भागतोऽग्न्यादिप्राप्तेः । ( ३ ) पुरुषस्य मृतौ ब्रह्मन् प्राणा भागत एव तु । अधिदैवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥ प्यंशेन गमने 'अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते' इत्युक्तिविरोध इति वाच्यम्। वायुः अनावृत्तिमोक्षप्रद इति वा अनस्य मुख्यप्राणस्य अवृत्तिः असत्त्वमिति वा देहपाते अनस्यावृत्तिः कारणमिति वा तस्य व्याख्यानात् ॥ ( २ ) सिद्धान्तांशं व्याचष्टे—नेति ॥ न प्राणानां श्रुतिबलाद् सहगतिर्वक्तव्येत्यर्थः । कुतो नेत्यतस्तद्धेतुत्वेन उक्तश्रुतेः साव- काशत्वादित्याशयेन तदुक्तचोद्ये प्रवृत्तस्य भाक्तत्वादित्यंशस्या- ग्न्यादिगतिश्रुतेः भाक्तत्वात् गतिश्रुत्योर्भाक्तत्वादित्युभयत्रान्वय- मभिप्रेत्याह—भागत इति । भागेनेत्यर्थः । प्राणानामित्यनुवर्तते । श्रुतेरिति शेषः । तथा च प्राणानामग्न्यादीन् प्रति भागतः प्राप्तेः श्रुतेरपि प्राणानामग्न्यादीन् प्रति भागतः प्राप्तिविषयत्वादित्यावृत्त्या योजना ॥ ( ३ ) जीवेन सह के चन प्राणभागा गच्छन्ति, अग्न्यादीन् प्रति तु के चनेत्ययं विभागः कुतोऽवगत इत्यत आह—पुरुषस्येति ॥ जीवस्येत्यर्थः । उभयान्वयीदम्—पुरुषस्य मृतौ सत्यां पुरुषस्य प्राणा इति । 'ब्रह्मन्' हे ज्ञानिवृद्धेति चतुर्मुखो नारदं प्रति वक्ति । 'प्राणाः' इन्द्रियाणि तद्देवाश्च । एवेति समस्तभागं व्यावर्तयति । तुशब्दो मृतौ त्विति वा प्राणास्त्विति वाऽन्वेति । द्वितीयान्वयेनोपचि- तेष्वेवायं विवेक इति सूचितम् । 'अधिदैवं' अग्न्यादीन् 'तं' पुरु- षम् । ननु प्रतिमरणं अधिदैवमिन्द्रियभागापगमे कालतः सर्वापगमः स्यात् । तथा च सर्वभूतापगमः प्राप्त इत्यत आह—पुनरिति । स्वर्गा- दिभोगानन्तरं भूलोकं प्राप्तस्य शरीरान्तरप्राप्तौ सत्यां यमनुव्रजन्ति 'तमेव' पुरुषं जीवमनुसृत्य तेन सह शरीरान्तरं प्रविशन्तीत्यर्थः । गमनप्रवेशयोः समुच्चये चशब्दः । अत्र जीवानां भूलोके शरीरत्याग- प्राप्त्योरेवेन्द्रियाणां गमनागमनयोरभिप्रेतत्वेन स्वर्गादिभोगाय पूर्व- शरीरत्यागेन ज्योतिर्मयादिशरीरान्तरप्राप्तौ गमनागमनयोरभावात्त- दुक्तमनुपपत्तिरिति चोद्यानवकाशः । गतैर्भागैरपि पुनः विशेषोपभोगसिद्धये ।

[ अधि - ५. सू - ५. ] दीपिकासहितम्. ६९९ पुनश्शरीरसंप्राप्तौ तमेवानुविशन्ति च ॥ इति ब्राह्मे ॥ ( ४ ) ब्रह्माण्डे च— मृतिकाले जहत्येनं प्राणा भूतानि पञ्च च । भागतो भागस्त्वेनमनुगच्छन्ति सर्वशः ॥ इति ॥ ४ ॥ —::— ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॥ ॐ ॥ ५ ॥ भोग्यलोकमनुप्राप्तम् ॥ इत्यैतरेयभाष्यस्याप्ययमेवाभिप्रायः । अत्र एकादशेन्द्रियाणां पञ्चभू- तानां च लिङ्गशरीरात्मना अनादितो जीवेन सह विद्यमानानामपि प्र- तिसृष्टिकाsubscription: तिसृष्टिकालं 'तेषां भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयते' इत्युक्तरीत्या उ- पचयो भवति । प्रलये च तदपचयः । उपचितभागेष्वपि मरणकाले केषां चिद्भागानां गमनम् । पुनश्शरीरप्राप्तावागमनं चेति विशेषः तुश- ब्देन चशब्देन च सूचितो द्रष्टव्यः ॥ ( ४ ) ननु भागतोऽग्नयादीन् प्रति गच्छद्भिः प्राणैस्सह भूतानां गतिरस्ति न वा । अस्ति चेत् न जीवेन सह गतिः, सामस्त्येन तान् प्रत्येव गतत्वात् । न चेत्प्राणभूतयोः समव्याप्त्यभाव इत्यत आह— ब्रह्माण्डे चेति ॥ न केवलं ब्राह्मे अग्नयादिप्राप्तेरुक्तिः, किन्तु ब्रह्माण्डे चेति समुच्चये चशब्दः । का उक्तिरित्यतः तां पठति—मृतीति । 'एनं' पुरुषं 'भागतो जहति' त्यजन्तीत्यर्थः । 'सर्वशो भूतानि' पृथिव्या- दिसर्वभूतानि प्राणांश्चैनमनुगच्छन्तीत्यर्थः । तथा च प्राणैस्सह भूता- नां भागतो गतिसत्त्वेऽपि न सर्वशो गमनमिति जीवेन सहापि भागतो गतिर्युक्तेति भावः । आद्यश्चशब्दः समुच्चये । द्वितीयस्तुशब्दार्थो विशेषद्योतकः ॥ ४ ॥ ॥ इति अग्नयाद्यधिकरणम् ॥ —::— ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे भूतानां जीवेन सह गतिराक्षिप्य समाधीयते। पूर्व- पक्षस्य सूत्र एवोक्तत्वात् तत्पठित्वा पूर्वपक्षांशं तावद्व्याचष्टे-प्रथम इ- ति ॥ 'तस्मिन्' (छा. ५-४-२०) इति छान्दोग्यवाक्योदाहरणेन प्रथम इत्य

७०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] 'तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति' (छा. ५-४- २.) इति प्रथमाग्नौ श्रूयते न भूतानि जुह्वतीति । अतो नेति चेत्— (२) न, ता एव प्रस्तुता आपः श्रद्धारूपेण हूयन्ते 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' (छा. ५- स्यावृत्तिस्सूचिता । जुह्वतीत्यनन्तरं श्रूयत इत्यनुवर्तते । यत इति शेषः । श्रूयते न श्रूयत इत्यनेन श्रवणादश्रवणादित्युभयथा पदच्छेदस्सूचि तः । नेति । न भूतानां जीवेन सह गतिरित्यर्थः । अनेन नेत्यस्य आवृ त्तिस्सूचिता । तथा च यतः 'प्रथमे' 'तस्मिन्' इत्युपक्रमवाक्ये 'प्र थमे' स्वर्गाख्यप्रथमाग्नौ श्रद्धासहितस्य जीवस्य होमः श्रूयते, यतश्च भूतानि जुह्वतीति न श्रूयते, अतो नेति योजना । श्रुतौ श्रद्धाशब्दः पूर्व पक्षे श्रद्धामात्रयुक्तजीवपरः । सिद्धान्ते त्वजहल्लक्षणया श्रद्धयाऽद्भि श्च सम्परिष्वक्तं जीवमाह । तथा च 'तस्मिन्' द्युलोकाख्ये 'एतस्मि न्' आदित्यादिसमिदादिविशिष्टे 'द्यादीनां देवताभोगस्थानत्वात् अग्नित्वम्' इति तत्त्वप्रदीपोक्तेः देवताभोगस्थानत्वात् अग्निशब्दवा च्ये नारायणाधिष्ठाने द्युपर्जन्यधरापुंस्त्रीख्याख्यपञ्चाग्निषु मध्ये प्रथमाग्नौ द्युलोकाधिपतयो देवाः श्रद्धां तद्येष्टवन्तं यजमानं 'श्रद्धा सोमवर्षा द्यादीनां देवभोग्यत्वादाहुतित्वम्' इति तत्त्वप्रदीपोक्तरीत्या आहुति रूपं 'जुह्वति' निक्षिपन्तीत्यर्थः ॥ (२) सिद्धान्तांशं व्याचष्टे—नेति ॥ प्रथमाग्नौ भूतसहितस्य हो माश्रवणात् न भूतानामसहगतिः कल्पनीयेत्यर्थः । कुतो नेत्यतस्तत्रो क्तहेत्वसिद्धेरिति हेतुमभिप्रेत्य कुतः सेत्यतस्तत्र हेतुत्वेन ता एव ही ति सूत्रखण्डं व्याचष्टे—ता इति । यत इत्यादौ संयोज्यम् । अनेन सौ त्रो हिर्व्याख्यातः । ता इत्यनूद्य प्रस्तुता इति व्याख्यानम् । 'वेत्थ' इ ति वाक्ये प्रकृता इत्यर्थः । आप एवेत्यन्वयः । न श्रद्धामात्रमित्येवा र्थः । 'श्रद्धारूपेण' श्रद्धाशब्दार्थरूपतया 'हूयन्ते' होम्यतया श्रूयन्ते । श्रद्धाशब्दस्याजहल्लक्षणया श्रद्धोपयुक्तजीवपरत्वादिति भावः । अपां श्रद्धाशब्दार्थत्वं कुत इत्यतस्तत्र हेतुत्वेनोपपत्तेरिति सूत्रखण्डं व्याच ष्टे—इतीति । इत्युपसंहारंत्विति । एवं सति एवंरूपोपसंहारवाक्यस्योपप न्नत्वादविरुद्धत्वादित्यर्थः । अन्यथोपसंहारानुसारणोपक्रमार्थकल्पने उपसंहारानुपपत्तेस्तद्विरोधेनोपक्रमस्य प्रबलप्रमाणविरुद्धार्थबोधक

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का अक्षरशः एवं पंक्तिशः लिप्यन्तरण (Transcription) नीचे दिया गया है:

[ अधि - ६. सू - ६. ] दीपिकासहितम्. ७०१ ९-१०) इत्युपसंहारोपपत्तेः ॥ ५ ॥ * ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ ॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ॐ ॥ ६॥ अग्न्यादिगतिः प्रत्यक्षतः श्रूयते । अतः प्रत्यक्षाश्रवणा न्न युक्तमिति चेत्— ( २ ) न, ‘अथैनं यजमानं किं न जहाति भूतान्येव भूतैरेव गच्छति भूतैर्भुङ्क्ते भूतैरुत्पद्यते भूतैश्चरति भूतैर्विचर- त्स्वरूपाप्रामाण्यप्रसङ्गादिति भावः ॥ ५ ॥ ॥ इति प्रथमाधिकरणम् ॥ * ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे जीवस्य भूतैः सह गतिस्समर्थ्यते । पूर्वपक्षस्य सूत्र एवोक्तत्वात्तदुपन्यस्य पूर्वपक्षांश