भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
यन्त्रप्रवाहैः शिशिरैः१६४९रघूणामन्वयं वक्ष्ये
यमात्मनः सद्यनि सनि५६रघोरवष्टम्भमयेन५३
यवनीमुखपद्मानां६१रजः कणैः खुरोद्धूतैः८५
यशोभिराब्रह्मसमं१८२८रजोभिः स्यन्दनोद्भूतै२९
यः सुबाहुरिति राक्षसो११२९रणः प्रववृते तत्र भीमः१२७२
यस्मिन्महीं शासति वाणि७५रतिस्मरो नूनमिमाव१५
यस्यात्मगेहे नयनाभि४७रतेर्गृहीतानु नयेन
यस्यावरोधस्तनचन्द४८रथाङ्गनाम्नोरिव भाव२४
यां सैकतोत्सङ्गसुखोचि१३६२रथात्स यन्त्रा निगृहीत१४५२
यासौ राज्यप्रकाशाभिर्व१५२९रथी निष्षङ्गी कवची५६
यावत्प्रतापनिविधरा७१रथो रथाङ्गध्वनिना४१
यावदादिशति पार्थिव११रसातलादादिभवेन१३
यावन्नाश्यायते वेदिर्भि१७३७रसान्तराण्येकरसं१०१७
युधाजितश्च संदेशात्स१५८७राघवान्वितमुपस्थितं११३५
युवां युगव्यायतबाहुं३४राघवास्त्रविदीर्णानां१२५१
यूपवत्यवसिते क्रिया११३७राघवोऽपि चरणौ तपो११८९
येनं रोषपरुषात्मनः११६५राघवो रथमप्राप्तां ना१२९६
योगनिद्रान्तविशदैः१०१४राजन्यप्रजासु ते कश्चिद१५४७
योषितामुडुपतेरिवा१९३४राजर्षिवंशस्य रविप्रसू१४३७
यौवनोन्नतविलासिनी१९राजसत्वमवधूय मातु११९०
राजापि तद्वियोगातंः१२१०
रक्षसा मृगरूपेण व१२५३रांत्रावनाविष्कृतदीपभा१६२०
रक्षोवघान्तो न च मे प्र१४४१रात्रिंदिवविभागेषु१७४९
रघुनाथोऽप्यगस्त्येन१५५४रात्रिर्गता मतिमतां६६
रघुपतिरपि जातवे१२१०४राम इत्यभिरामेण१०६७
रघुमेव निवृत्तयौवरामं पदातिमालोक्य१२८४
रघुरश्रुमुखस्य तस्य१३राममन्मथशरेण ता११२०
रघुर्भृ शं वक्षसि तेन६१रामस्तवासनदेशत्वाद्भू१२२४
रघुवंशप्रदीपेन१०६८रामस्य मधुरं वृत्तं१५३४

६६२ रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गश्लोकःसर्गश्लोकः
रामाज्ञाया हरिचमूपत१३७४वचसैव तयोर्वाक्यम१२९२
रामादेशादनुगता सेना१५वत्सस्य होमार्थविधे६६
रामोऽपि सह वैदेह्या१२२०वत्सोत्सुकापि स्तिमि२२
रावणस्यापि रामास्तो१२९१वधनिर्धूतशापस्य१२५७
रावणावग्रहक्लान्त१०४८वधूर्भक्तिमती चैना९०
रावणावरजा तत्र राघ१२३२वनान्तरादुपावृत्तः४९
रुदता कुत एव सा८५वनेषु सायंतनमल्लि१६४७
रूपं तदोजस्वि तदे३७वन्यवृत्तिरिमां शश्व८८
रूपे गीते च माधुर्यं१५६५वपुषा करणोज्झितेन३८
रेखामात्रमपि१७वयसां पङ्क्तयः पेतुर्ह्रं१५२५
वयोरूपविभूतीनामे१७४३
लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा को१२३९वयोवेषविसंवादिरा१५६७
लक्ष्मणानुचरमेव११वर्जोदकैः काञ्चनशृङ्ग१६७०
लक्ष्यते स्म तदनन्तरं११५९वंशस्थितिं वंशकरेण१८३१
लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य५७वसिष्ठधेनोरनुया१९
लङ्केश्वरप्रणतिभङ्ग१३७८वसिष्ठमन्त्रोक्षणजा२७
लताप्रतानोद्ग्रथितैःवशी विवेश चायोध्यां१५३८
लब्धपालनविधौ न१९वशी सुतस्तस्य वशंव१८१३
लब्धप्रशमनस्वस्थ१४वसन्स तस्यां वसतौ१६४२
लब्धान्तरा सावरणेऽपि१६वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सा१७३८
ललाटोदयमाभुग्नं८३वस्वोकसारामभिभूय१६१०
ललितविभ्रमबन्धवि३६वागर्थाविव संपृक्तौ
लवणेन विलुप्तेज्यास्ता१५वाङ्मनःकर्मभिः पत्यौ१५८१
लिङ्गैर्मुदः संवृतविक्रि३०वाच्यमत्वात्प्रणति१३४४
लोकान्तरसुखं पुण्यं६९वाच्यस्त्वया मद्वचनात्स१४६१
लोकेन भावी पितुरेव१८३८वापीष्विव स्रवन्तीषु१७६४
लौल्यमेत्य गृहिणी परि१९१९वामनाश्रमपदं ततः११२२
वामेतरस्तस्य करः३१
वङ्गानुत्खाय तरसा३६वार्षिकं संजहारेन्द्रो१६

श्लोकानुक्रमणिका ६६३

श्लोकःसर्गेश्लोकःश्लोकःसर्गेश्लोकः
विक्रमव्यतिहारेण सामा१२९३वीक्ष्य वेदिमथ रक्तवि११२५
विग्रहाच्चं शयने पराङ्मु१९३८वीचिलोलभुजयोस्तयो११
वितानसहितं तत्र भेजे१७२८वीरासनैर्ध्यानजुषामृ१३५२
विदितं तप्यमानं च१०३९वृक्षेशयायष्टिनिवासभ१६१४
विद्धि चात्तबलमोजसा११७६वृत्तं रामस्य वाल्मीकेः१५६४
विद्वानपि तयोर्द्वास्थ्यः१५९४वृन्ताच्छ्लथं हरति६९
विघ्नेरधिकसंभारस्ततः१५६२वेणुना दशनपीडिताध१९३५
विधेः सायन्तनस्यान्ते५६वेलानिलः केतकरेणु१३१६
विनयंन्ते स्म तद्योधा६५वेलानिलाय प्रसृताभु१३१२
विनाशात्तस्य वृक्षस्य१५२१वेश्मानि रामः परिवर्हं१४१५
विनीताध्वश्रमांस्त६७वैदर्भनिर्दिष्टमसो कु
विन्ध्यस्य संस्तम्भयिताम६१वैदेहि पश्यामलयादद्रि१३
विप्रोषितकुमारं तद्राज्यं१२११वैमानिकाः पुण्यकृत१०४६
विभक्तात्मा विभुस्तासा१०६५वैवस्वतो मनुर्नाम११
विभवेऽपि सति त्वया६९व्याघ्रानभीरभिमुखोत्प६३
विभावसुः सारथिनेव३७व्यादिदेश गणशोऽथ११४३
विभूषणप्रत्युपहारह१६८०व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः१३
विरक्तसंध्याकपिशं१३६४व्यूहावुभौ तावितरेत५४
विरचिता मधुनोपव२९व्यूह्य स्थितः किंचिदिवोत्त१८५१
विलपन्निति कोसलाधि७०व्योमपश्चिमकला स्थिते१९५१
विललाप स बाष्पगद्गं४३व्रणगुरुप्रमदाधर३२
विलासिनीविभ्रमदन्त१७व्रताय तेनानुचरेण
विलुप्तमन्तःपुरसुन्द१६५९
विलोचनं दक्षिणमञ्जशक्येष्वेवाभवद्यात्रा१७५६
विशश्रमुर्नमेरूणां७४शङ्खस्वनाभिज्ञतया६४
विशीर्णतल्पाट्टशतोनि१६११शतैस्तमक्षणामनिमेष४३
विषादलुप्तप्रतिपत्ति४०शत्रुघातिनि शत्रुघ्नः१५३६
विसृष्टपार्श्वानुचरस्यशब्दादिनिर्विविश्य सुखं१८
विस्रस्तमसादपरो वि१४शब्दादीन्विषयान्भोक्तुं१०२५

१६४ रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
शमितपक्षबलः शत१२श्लाघ्यस्त्यागोऽपि वै१५६१
शय्यागतेन रामेण१०६९श्वगणिवागुरिकैः प्रथ५३
शय्यां जहत्युभयप७२श्वश्रूजनं सर्वमनुक्रमेण१४६०
शरीरमात्रेण नरेन्द्र१५श्वश्रूजनानुष्ठितचारु१४१३
शरीरसादादसमग्र
शरैरुत्सवसंकेता७८स एवमुक्त्वा मघवन्त५२
शशंस तुल्यसत्त्वानां७२स कदाचिदवेक्षित३२
शशाम वृष्ट्यापि वि१४स किंवदन्तीं वदतां१४३१
शशिनमुपगतेयं कौ८५स किल संयुगमूर्ध्नि स१९
शशिनं पुनरेति शर्वरी५६स किलाश्रममन्त्यमाश्रि१४
शापोऽप्यदृष्टतनयान८०स कीचकैर्मारुतपूर्ण१२
शिरीषपुष्पाधिकसौकु१८४५स कुलोचितमिन्द्रस्य सा१७
शिलीमुखोत्कृत्तशिरः४९स क्षेमधन्वानममोघ१८
शुशुभिरे स्मितचारु३७सखा दशरथस्यापि१५३१
शुशुभे तेन चाक्रान्तं१७२९स गत्वा सरयूतीरं देहत्या१५९५
शैलोपमः शैवलम४६स गुणानां बलानां च१७६७
शैशवेऽभ्यस्तविद्यानांस गुप्तमूलप्रत्यन्तः२६
शोचनीयासि वसुधे यां१५४३संगमाय निशि गूढचारि१९३३
श्मश्रुप्रवृद्धिजनिता न१३७१सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्र३८
श्येनपक्षपरिधूसरा११६०सङ्ग्रामस्तुमुलस्तस्य६२
श्रियः पद्मानिषण्णायाः१०स चतुर्धा बभौ व्यस्तः१०८४
श्रुतदेहविसर्जनः२५स च प्राप मधूपघ्नं कुम्भी१५१५
श्रुतस्य यायादयमन्त२१स चानुनीतः प्रणते५४
श्रुतिसुखभ्रमरस्वन३५स चापकोटी निहितंक६६
श्रुत्वा तथाविधं मृत्युं१२१३स चापमुत्सृज्य विवृद्ध६०
श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गो१५४४संचारपूतानि दिगन्त१५
श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मे१२६६संचारिणी दीपशिखेव६७
श्रेणीबन्धाद्वितन्वद्भि४१स च्छिन्नबन्धद्रुतयु४९
श्रोत्राभिरामध्वनि७२स च्छिन्नमूलः क्षतजेव४३

श्लोकानुक्रमणिका ६६५

श्लोकसर्गश्लोकःश्लोकसर्गश्लोकः
स जहार तयोर्मध्ये१२१९स धातुभेदारुणयानने१६३२
स जातकर्मण्यखिले१८संध्याभ्रकपिशस्तस्य वि१२२८
स तक्षपुष्कलो पुत्रौ१५८९स नन्दिनीस्तन्यमनि६९
स तत्र मञ्चेषु मनोज्ञस नर्मदारोधसि४२
स तथेति विनेतुरुदा९१स नादं मेघनादस्य१२७९
स तद्वक्त्रं हिमक्लिष्टकि१५५२स निर्विश्य यथाकामं५१
स तपःप्रतिबन्धमन्यु८०स निवेश्य कुशावत्यां१५९७
संतानकमयी वृष्टि१०७७स नैषधस्यार्थपतेः सुता१८
संतानकामाय तथे६५स नौ विमानादवतीर्य१६६८
संतानश्रवणाद्भ्रातुः सीमि१९१४सन्तस्तस्याभिगमनाद१७७२
संतानार्थाय विधये३४स न्यस्तचिह्नामपि
स तावदभिषेकान्ते१७१७स परार्ध्यगतेरशोच्य२७
स तावाख्याय रामाय१५७१स पल्वलोत्तीर्णवराह१७
स तीरभूमी विहितोप१६५५स पाटलायां गवि२९
स तीर्त्वा कपिशां सैन्यै३८स पितुः पितृमान्वंशमा१७
स तेजो वैष्णवं पत्न्यो१०५४स पुरं पुरुहूतश्रीः कल्प१७३२
स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भ१५३२स पूर्वजन्मान्तरदृष्ट१८५०
सत्रान्ते सचिवसखः८७स पूर्वजानां कपिलेन१६३४
सत्यामपि तपःसिद्धौ९४स पूर्वतः पर्वतपक्षसा४२
स त्वं निवर्तस्व विहाय४०स पृष्टः सर्वतो वार्तामा१५४१
स त्वनेकवनितासखो१९५३स पौरकार्याणि समीक्ष्य१४२४
स त्वं प्रशस्ते महिते२५सप्तच्छदक्षीरकटु४८
स त्वं मदीयेन शरीर४५सप्तसामोपगीतं त्वां१०२१
संदष्टवस्त्रेष्वबलानि१६६५स प्रतस्थेऽरिनाशाय१२६७
स दक्षिणं तूणमुखेन५७स प्रतापं महेन्द्रस्य३९
स ददर्श सभामध्ये स१५३९स प्राप हृदयन्यस्तमणि१२६५
सदयं बुभुजे महाभुस बभूव दुरासदः
स दुष्प्रापयशाः प्राप४८संबन्धमाभाषणपूर्वं५८
स धर्मस्य सखः शश्वद१७३९सभाजनायोपगतान्स१४१८

६६६
रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
संभाव्य भर्तारममुं५०सर्वत्र नो वार्तमवेहि१३
संमोचितः सत्त्ववता५६सर्वातिरिक्तसारेण१४
संमोहनं नाम सखे५७सर्वासु मातृष्वपि वत्स१४२२
सम्यग्विनीतमथ वर्म९४सर्वेर्बलाङ्गैर्द्विरदप्र५९
समतया वसुवृष्टिविस लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्व१४४४
समदुःखसुखः सखीज६५स ललितकुसुमप्रवाल७०
सममापन्नसावास्ता१०५९स विभुर्विबुधांशेषु१५१०२
सममेव समाक्रान्तंस विद्धमात्रः किल ना५१
समानेऽपि हि सौभ्रात्रे१०८१स विवेश पुरीं तया७४
समाप्तविघ्नेन मया२०स विश्वजितमाजह्रे८६
स मारुतिसमानीतमहौ१२७८स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा१२१८
समुद्रपत्त्योर्जलसंनि१३५८स वृत्तचूलश्चलकाक२८
स मुहूतं क्षमस्वेति१५४५स वेलावप्रवलया३०
स मृण्मये वीतहिरस शापो न त्वया राज७८
स मोलरक्षोहरिभिः स१४१०स शुश्रुवान्मातरि भाग१४४६
स ययौ प्रथमं प्राचीं२८सशोणितैस्तेन शिलीमु३५
संरम्भं मैथिलीहासः१५३६ससज्जुरश्वक्षुण्णानां४७
सरलासक्तमातङ्ग७५स संनिपात्यावरजान्ह१४३६
सरसीष्वरविन्दानां४३स सत्त्वमादाय नदीमु१३१०
स राजककुदव्यग्रपाणि१७२७स सीतालक्ष्मणसखः स१२
स राजलोकः कृपवं३१स सेतुं बन्धयामास१२७०
स राज्यं गुरुणा दत्तंस सेनां महतीं कर्षन्पू३२
स रावणहतां ताभ्यां१२५५स सैन्यपरिभोगेन४५
सरितः कुर्वती गाधाः२४स सैन्यश्चान्वगाद्रामं१२९४
सरित्समुद्रान्तरसीञ्च१४स स्वयं चरणरागमा१९२६
संरुद्धचेष्टस्य मृगे४३स स्वयं प्रहतपुष्करः१९१४
सरोषदष्टाधिकलोहि५८संहारविक्षेपलघु४५
सर्पस्येव शिरोरत्नं ना१७६३स हुत्वा लवणं वीरस्त१५२६
रवेञ्जस्तवमविज्ञात१०२०स हत्वा बालिनं वीरस्त१२५८

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
स हि प्रथमजे तस्मिन्न१२१६सुखश्रवा मङ्गलतूर्य१९
स हि सर्वस्य लोकस्यसुतां तदीयां सुरभेः८१
सा किलाश्वासिता चण्डी१२सुते शिशोवेव सुदर्शना१८३५
सा केतुमालोपवना१६२६सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ१०७१
साङ्गं च वेदमध्याप्य किं१५१३सुरगज इव दन्तैर्भ१०८६
सा चूर्णगौरं रघुनन्दन८३सुरतश्रमसंभृतो५१
सातिरेकमदकारणं१९१२सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भ११
सा तीरसोपानपथाव१६५६सुवदनावदनासव३०
सा दृष्टनीवारबलीनि१४२८सेकान्ते मुनिकन्याभिः५१
सा दुर्निमित्तोपगताद्वि१४५०सेनानिवेशान्पृथिवीक्षि
सा दुष्प्रधर्षा मनसा२७सेनापरिच्छदस्तस्य१९
साधयाम्यहमविघ्नम११९१सेयं मदीया जननीव१३६३
सांनिध्ययोगात्किल तत्रसेयं स्वदेहार्पणनि५५
सा नीयमाना रुचिरान्न१४४८सेव्यमानो सुखस्पर्शः३८
सानुप्लवः प्रभुरपि१३७५सैकतं च सरयू विवृ१९४०
सा पौरान्पौरकान्तस्य१२संषा स्थली यत्र विचिन्व१३२३
सा बाणवर्षिणं रामं यो१२५०सोऽधिकारमभिकः१९
सा मंदुरा संश्रयिभिस्तु१६४१सोऽपश्यत्प्रणिधानेन७४
सा यूनि तस्मिन्नभिलाष८१सोपानमार्गेषु च येषु१६१५
सा लुप्तसंज्ञा न विवेद१४५६सोऽस्त्रव्रजैश्छन्नरथः प६०
सा वक्रनखधारिण्या१२४१सोऽस्त्रमुग्रजवमस्त्रको११२८
सा शूरसेनाधिपतिं सु४५सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा१०४४
सा साधुसाधारणपार्थिव१६सोऽहं सपर्याविधिभा२२
सा सीतामङ्कमारोप्य१५८४सोऽहमाजन्मशुद्धा
सा सीतासंनिधावेव तं१२३३सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा६८
साहं तपः सूर्यनिविष्ट१४६६सौमित्रिणा तदनु संस१३७३
सा हि प्रणयवत्यासी१०५७सौमित्रिणा सावरजेन१४११
सीता तमुत्थाप्य जगाद१४५९सौमित्रेर्निशितैर्बाणैर१५२०
सीतां हित्वा दशमुखरि१४८७स्तम्भेषु योषित्प्रतिमा१६१७

६६८ रघुवंशमहाकाव्ये

श्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकःश्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकः
स्तूयमानः क्षणे तस्मि१७१५स्वासिधारापरिहृतः१०४१
स्तूयमानः स जिह्वाय स्तु१७७३स्वेदानुविद्धाद्रंनखक्ष१६४८
स्थाणुदग्धवपुषस्तपो१११३हंसश्रेणीषु तारासु१९
स्थाने भवानेकनरा१६हरैर्यथैकः पुरुषोत्त४९
स्थाने वृता भूपतिभिः१३हरेः कुमारोऽपि कुमार५५
स्थितः स्थितामुच्चलितःहविर्भुजामेघवतां च१३४१
स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यां१५हविरावर्जिते होत६२
स्नात्वा यथाकाममसो१६७३हविःशमीपल्लवलाज२६
स्नानाद्रंमुक्तेष्वनुधूप१६५०हविषे दीर्घसत्रस्य८०
स्निग्धगम्भीरनिर्घोष३६हस्तेन हस्तं परिगृह्य२१
स्फुरत्प्रभामण्डलभानु१४१४हा तातेति क्रन्दितमाक७५
स्मरतेव सशब्दनूपु६३हीनान्यनुपकर्तृणि१७५८
स्रगियं यदि जीवितापहा४६हुतहुताशनदीप्तिव४०
स्रष्टुर्वरतिसर्गात्तु१०४२हृष्टापि सा ह्रीविजिता६९
स्वप्रकीर्तितविपक्षमङ्गनाः१९२२हृदबस्थमनासन्न१०१९
स्वरसंस्कारवत्यासौ पुत्रा१५७६हेमपक्षप्रभाजालं१०६१
स्वर्गामिनस्तस्य तर्मै१८३६हेमपत्रागतं दोर्भ्यामा१०५१
स्वशरीरशरीरिणाव८९हैयंगवीनमादाय४५
स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्त६६ह्रेपिता हि बहवो नरे११४०
स्वाभाविकं विनीतत्वं१०७९

रघुवंशपद्यानां छन्दसां विवरणम्

सर्गाःछन्दांसि
अनुष्टुप् १-९४, प्रहर्षणी ९५ ।
उपजातिः १-४, ६, ८-२५, २७-४५, ४७-५७, ५९-६९, ७१-७४, इन्द्रवज्रा ५, ७, २६, ४६, ५८, ७०, मालिनी ७५ ।
वंशस्थम् १-६९, हरिणी ७० ।
अनुष्टुप् १-८६ प्रहर्षणी ८७, ८८ ।
उपजातिः १, २, ४, ६-८, १०-१२, १४-२१, २३-२६, २८-३४, ३६, ३७, ३९, ४१-५२, ५४-५९, ६१, ६२, इन्द्रवज्रा ५, ९, १३, २२, ३५, ३८, ४०, ६०, उपेन्द्रवज्रा ३, २७, ५३, वसन्ततिलका ६३-७३, मालिनी ७४, ७५, पुष्पिताग्रा ७६ ।
उपजातिः १-१४, १६-२१, २३-४२, ४४, ४६, ४८-६०, ६३, ६४, ६६-७४, ७६-८२, इन्द्रवज्रा १५, २२, ४३, ४५, ४७, ६१, ६२, ६५, ७५, ८३, उपेन्द्रवज्रा ८४, मालिनी ८५, पुष्पिताग्रा ८६ ।
उपजातिः १, ३-१५, १७-३५, ३७-३८, ४०-४२, ४४-४८, ५०, ५३, ५५-५८, ६०-६९, इन्द्रवज्रा २, १६, ३६, ३९, ४३, ५१, ५२, ५४, ५९, उपेन्द्रवज्रा ४९, मालिनी ७०, ७१ ।
वैतालीयं १-९०, तोटकम् ९१, प्रहर्षणी ९२, वसन्ततिलका ९३, ९४, मन्दाक्रान्ता ९५ ।
द्रुतविलंबितम् १-५४, वसन्ततिलका ५५-६३, ७६-८२, शालिनी ६४, प्रहर्षणी ६५, औपच्छन्दसिकम् ६६, मालिनी ६७, रथोद्धता ६८, मञ्जुभाषिणी ६९, पुष्पिताग्रा ७०, ७१, ( विषमवृत्तम् ७२ ) स्वागता ७३, वैतालीयं ७४, मत्तमयूरम् ७५ ।
१०अनुष्टुप् १-८५, मालिनी ८६ ।
११रथोद्धता १-९१, वसन्ततिलका ९२, मालिनी ९३ ।
६७०रघुवंशमहाकाव्ये
सर्गाःछन्दांसि
१२अनुष्टुप् १-१०१, मालिनी १०२, वसन्ततिलका १०३, नाराचम् (सिंहविक्रीडितम्) १०४।
१३उपजातिः १, ३-८, १०-१५, १८, २०-२६, २८-३५, ३७, ३९-४६, ४८, ५०-६१, ६३, ६४, ६६, ६७, इन्द्रवज्रा २, १६, १७, २७, ३६, ३८, ४७, ६२, ६५, उपेन्द्रवज्रा ९, १९, ४९, वसन्ततिलका ६८-७८, प्रहर्षणी ७९।
१४उपजातिः १-५, ७-१२, १४, १६-२२, २४-४९, ५१-५५, ५७, ५९-६८, ७०-७२, ७४, ७६-८२, ८४-८६, इन्द्रवज्रा ६, १३, १५, २३, ५०, ५६, ५८, ६९, ७३, उपेन्द्रवज्रा ७५, ८३, मन्दाक्रान्ता ८७।
१५अनुष्टुप् १-१०२, मन्दाक्रान्ता १०३।
१६उपजातिः १, ३, ४, ६-१४, १६-१८, २०-३५, ३७-४०, ४२-४९, ५२-५९, ६१-६३, ६५, ६७-६९, ७१-७८, ८०-८५, इन्द्रवज्रा २, ५, १५, १९, ३६, ४१, ५०, ५१, ६०, ६४, ६६, ७९, उपेन्द्रवज्रा ७०, वसन्ततिलका ८६, मन्दाक्रान्ता ८७, ८८।
१७अनुष्टुप् १-८०, मन्दाक्रान्ता ८१।
१८उपजातिः १, २, ४-१५, १७-२०, २३, २५, २६, २८, २९, ३१, ३३-३७, ४१-४४, ४६-५१, इन्द्रवज्रा ३, १६, २२, २४, २७, ३०, ३२, ३८-४०, उपेन्द्रवज्रा २१, ४५।
१९रथोद्धता १-५५, वसन्ततिलका ५६, मन्दाक्रान्ता ५७।

रघुवंशमहाकाव्ये कालिदास-वर्णितानां राज्ञां वंश-विवरणम्

(दिलीपादारभ्याऽग्निवर्णपर्यन्तम्)

             दिलीपः
               │
              रघुः
               │
              अजः
               │
             दशरथः
  ┌──────┬─────┴─────┬──────┐
 रामः  लक्ष्मणः    भरतः   शत्रुघ्नः
  │
 ┌┴─────┐
कुशः   लवः
 │
अतिथिः
 │
निषधः
 │
नलः
 │
नभः
 │
पुण्डरीकः
 │
क्षेमधन्वा
 │
देवानीकः
 ↓

६७२ रघुवंशमहाकाव्ये

<div align="center">

( देवानीकः )
|
┌───────┴───────┐
( पुत्री ) अहीनगुः
|
पारियात्रः
|
शीलः
|
उन्नाभः
|
शङ्खणः
|
व्युषिताश्वः
|
विश्वसहः
|
हिरण्यनाभः
|
कौशल्यः (सोमसुतः)
|
पुत्रः
|
पौष्यः
|
ध्रुवसन्धिः
|
सुदर्शनः
|
अग्निवर्णः

</div>

(इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं है / This page is blank)

[मुद्रा (Seal/Stamp):]

... संस्कृत महाविद्यालय जय...

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।

इस पृष्ठ पर कोई भी पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ अत्यधिक जीर्ण-शीर्ण, रिक्त तथा टेप आदि से ढका हुआ प्रतीत होता है।