रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

२१४ रसार्णवे क्षीरयुक्ता¹ बहुफला ग्रन्थियुक्ता² च पार्व्वति³ । नाम्ना चटुलपर्णीति⁴ शस्यते रसबन्धने ॥ ६७ ॥ एकवीराकन्दरसे⁵ मूकमूषा⁶गतं रसम् । धमेन्मुखानिलैर्बद्धो⁷ भक्षणाय प्रशस्यते ॥ ६८ ॥ रक्तकञ्चुकिकन्दं तु⁸ स्त्रोतस्येन तु पेषितम्⁹ । मूषायां¹⁰ पूर्वयोगेन कुरुते¹¹ रसबन्धनम् ॥ ६६ ॥ वृश्चिकापत्तिका¹²वोजं नारी¹³क्षोरसमन्वितम् । धमयेत्¹⁴ पूर्ववत् सूतं भक्षणार्थाय वार्त्तिकः¹⁵ ॥ १०० ॥ (1) D has क्षीरसुक्ता. K has क्षीरे युक्ता. (2) D reads ग्रन्यीसुक्ता. K reads ग्रंथोयुक्ता. (3) K reads पार्व्वतौ, which is gram. inc. (4) D reads चत्पलपर्णी. K reads चतर्लपणीति. M reads चञ्चलपन्नेति. It is very difficult to find out the proper term from all these texts. We have adopted the above text after referring to the meaning of these terms. (5) M reads कन्दकस्ये (6) Both D and K read मूकम्नूषा. [ ष being pronounced as ख. ] (7) धमें मुखानिलेर्वद्धो, a variant in D. भर्मन्मुखानिलोद्बङ्गो, a variant in M. (8) D reads रक्तकंचुकीकन्देषु. K reads कंचुकि in place of कञ्चकि. M reads रक्तकञ्चकि- कन्दात्, which appears to be incorrect. (9) D has पंषिता, which is incorrect. M reads पेषयेत्, which is not accurate here. (10) Both D and K read मूर्खायां. (11) M reads erroneously क्रूरिते. (12) D has कृखकापत्त्रिका. M has वृश्चीवपत्तका. (13) M reads कारि, which is evidently an error of the scribe. (14) K reads धामयेत्. (15) D reads वार्त्तिके. K reads मच पार्थ य वार्त्तिकं. M reads वात्तिकः. All the texts are incorrect.

द्वादशः पटलः । २१५ वज्रकन्दं समादाय¹ रसमध्ये² विनिक्षिपेत् । गजेन्द्राख्यं³ पुटं दत्त्वा सप्तधा बद्धतां⁴ नयेत् ॥ १०१ ॥ भक्षयेत् तं रसं प्राज्ञः⁵ षण्मासादमरो भवेत् ॥ १०२ ॥ लाङ्गलोकन्दमादाय कर्कोटीकन्दमेव च । रसं तन्मध्यगं⁶ कृत्वा खेदयेन्मर्द्दयेत् पुनः⁷ ॥ १०३ ॥ म्रियते⁸ नात्र सन्देहो ध्मात⁹स्तीव्रानलेन तु । शुकचञ्चुगतं सूतं पुटयेद्धामयेत्ततः¹⁰ ॥ १०४ ॥ शतांशं वेधकर्त्तायं¹¹ देहसिद्धिकरो भवेत् ॥ १०५ ॥ हंसपादोरसं¹² सूतं शूककन्दोदरे क्षिपेत्¹³ । गजेन्द्रपुटनं¹⁴ दद्यात् म्रियते¹⁵ नात्र संशयः ॥ १०६ ॥

(1) वज्रकन्दं समानीयात् , a variant in D. (2) D reads रसं मध्ये. So also K. (3) D has गजेन्द्राणां. (4) D reads वन्दातां, which is incorrect. M reads बन्धतां. (5) भक्षयेच्च रसं प्रातः, a variant in D. K reads भक्षयेच्च रस प्राज्ञः. (6) D has रसं तं मध्यगं. (7) M reads ततः. (8) Both D and M read मृयते, which is gram. inc. (9) Both D and K read स्नातं, which is not accurate here. (10) This charaṇa and the next three charaṇas are not found in K. M reads धापयत्तः. (11) M reads वेधयेत् कर्त्ता, which has no clear sense (12) D has हसपादरसं. (13) शुककन्दरसो भवेत्, a variant in D. M reads शुककन्दोदरे क्षिपेत्. (14) D has गजिन्द्रं पुटनं. K has गजेन्द्रपुटकं. (15) Both D and M read मृयते, which is incorrect

२१२ रसार्णवे हंसाङ्घ्रि¹ शुकतुण्डीं च¹ गृहीत्वा² मर्दयेद्रसम् । क्रौञ्चपादोदरे'दत्त्वा³ ततो⁴ दद्यात् पुटत्रयम् ॥ १०७ ॥ म्रियते⁵ नात्र सन्देहो लक्षवेधी महारसः ॥ १०८ ॥ तृण⁶ज्योतिरिति ख्याता शृणु दिव्यौषधी प्रिये । निशासु⁷ प्रज्ज्वलेन्नित्यं नाह्नि ज्वलति⁸ पार्व्वति । तस्या मूले तु निक्षिप्तं क्षीरं रक्तं भवेत् प्रिये ॥ १०९ ॥ तन्मूलरसगन्धाश्मै⁹र्मातुलुङ्गाम्लपेषितैः¹⁰ । शुल्वपत्रं विलिप्तं तु¹¹ भवेद्धेम पुटत्रयात्¹² ॥ ११० ॥ तन्मूलचूर्णसंयुक्तो¹³ रसराजः सुरेश्वरि¹⁴ । मातुलुङ्गरसे घृष्ट¹५मभ्रकं चरति क्षणात् ॥ १११ ॥ (1) हंसांघ्री शुकचंचुश्च, a variant in D. हंसांघ्रि शुकशुंशुं च, a variant in K. हंसांघ्रि शुकतुण्डी च, a variant in M, which is incorrect. (2) M reads गृहीत्वा, which is not unanimously correct. (3) M reads छिद्रा. (4) D has भानीं. K has भातो. (5) D reads erro- neously मृयते. This hemistich and the next four are not found in M. (6) D reads चण, which is evidently an error of the scribe. (7) This hemistich and the next are not found in D. (8) K reads वलति. (9) D reads गन्धाश्व. (10) K reads पेषिते, which is incor- rect. (11) शुल्बपत्रविलिप्तं तु, a variant in D, which is not correct. (12) D reads पुटत्रयम् , which is not correct. (13) सं चूर्णचूर्णमंसिक्तो, a variant in D, which has no sense. K reads संलिप्तो. M reads संयुक्तं. which is grammatically incorrect. (14) D has रसराजिन्द्ररेश्वरो, which is incorrect. M reads सुरेश्वरी, which is also incorrect. (15) K reads रसेर्मेद्यं. M reads रसेनैव.

द्वादशः पटलः। २१७ अघोषटौं¹ प्रवक्ष्यामि रसबन्धकरीं² प्रिये। एकमेव³ भवेन्नालं तस्य रोम तु⁴ वेष्टनम् ॥ ११२ ॥ तस्याग्रे च भवेत् पुष्पं शुकतुण्डस्य सन्निभम्⁵। तत्पत्राणि च देवेशि शुकपिच्छनिभानि च।⁶ तत्कन्दं कुष्ठसंस्थानं⁷ क्षीरं सिन्दूर⁸सन्निभम् ॥ ११३ ॥ जलं स्रवेन्मधूच्छिष्टं⁹ तत्समादाय पार्वति। वेधयेत् सर्व्वलोहानि काञ्चनानि भवन्ति च ॥ ११४ ॥ रसतालकतुत्थानि¹⁰ मर्दयेद्घोषटौरसैः। आतपे म्रियते¹¹ तप्तो रसो दिव्यौषधीबलात्¹² ॥ ११५ ॥ वेधयेत् सप्त¹³ लोहानि लक्षांशेन वरानने ॥ ११६ ॥¹⁴ (1) D has प्रधांचंटौँ, which is unintelligible. K has अधोपटौं. M has अघोषटिँ. (2) M reads रसबन्धकरं, which is incorrect. (3) D reads एकमेव, which is incorrect. (4) D reads रोमं तु. K reads रामं तु. M reads रोगम. (5) D has सन्निभः. M has शुक- तुण्डेष. (6) This hemistich and the next are wanting in D. (7) M reads कूर्मसंस्थानं. (8) K reads सिंदूर, which is incorrect. (9) D has स्रावेत्. K has मधुदिष्टं, which is incorrect. M has जल- द्वयमधूच्छिष्टे. (10) रसतालुकतुत्थानि, a variant in D. रसतालक- तुत्थानि, a variant in K. ससतालकतुत्थानं, a variant in M. (11) D reads मृतये which is incorrect. K reads स्नौते, which is unintelli- gible. M reads मॄयते, which is gram. inc. (12) D has दीप्तौषधी- बलात् , which is not correct. (13) M reads सर्व. (14) After this śloka we find in D—अथ रक्तं च देवेशि &c., a portion of चित्रककल्प, which is described afterwards; and in K—ज्योतिष्मतीतैलविधिं, which will be mentioned after चित्रककल्प. We have adopted the text in M. 28

२१८ रसार्णवे अथ रक्तसुहीकल्पं¹ वक्ष्यामि सुरसुन्दरि² । सुहीक्षीरेण शुल्बस्य³ पत्रलेपं तु कारयेत्⁴ ॥ ११७ ॥ क्षीरेण तापयेद्भूयः⁵ सप्तवारं वरानने । आवर्त्तितं⁶ भवेद्यावज्जाम्बूनदसमप्रभम् ॥ ११८ ॥ (अथातस्तिलतैलेन पाचयेच्च दिनत्रयम् । तथा शुल्बस्य पत्राणि वेध्यं जाम्बुनदं भवेत् ॥)⁷ रसं रक्तसुहीक्षीरं⁸ कुनटीं गन्धकाभ्रकम्⁹ । दरदञ्चैव लोहानि सहस्रांशेन वेधयेत्¹⁰ ॥ ११९ ॥ सुहीक्षीरं समादाय¹¹ निशाद्धं हेम चोभयम्¹² ।

(1) सुहिकल्पं प्रवक्ष्यामि, a variant in D. सुहीकल्पं प्रवक्ष्यामि, a variant in K. अथ रक्त सुहीकल्पं, a variant in M. (2) D reads विख्यातं च सुखं दिने. K reads विख्यातं सुरवन्दि

द्वादशः पटलः। २१८ कुनटीं गन्धचूर्णंञ्च¹ सर्व्वमेकत्र मर्दयेत् ॥ १२० ॥ अनेनैव प्रकारेण निशार्द्धं हेम शोधयेत् । गुटिकाकृत्य तेनैव² नागं विध्यति³ तत्क्षणात् ॥ १२१ ॥ अथातः स्थलपद्मिन्या⁴ दिव्यौषध्या विधिं शृणु ॥१२२॥ पद्मिनीसदृशी पत्रैः⁵ पुष्पैश्चापि च तादृशी⁶ । भङ्गे चैव⁷ भवेत् क्षीरं रक्तवर्णं सुशोभनम् ॥ १२३ ॥ आक्रम्य⁸ वामपादेन पश्येद्गगनमण्डलम्⁹ । पश्येच्च¹⁰ तारकायुक्तं¹¹ गहनञ्चत्रमण्डलम् । लक्षयोजनतो¹² देवि सा ज्ञेया¹³ स्थलपद्मिनी ॥ १२४ ॥ तस्याः¹⁴ पञ्चाङ्गमादाय हरगौरीसमन्वितम् । मनःशिलातालयुक्तं माक्षिकेण समन्वितम् ॥ १२५ ॥

(1) K reads कुनटीं गन्धकं चूर्णेन, which seems to be partially in- correct. (2) D reads गुटिकाकृता तेनैव. K reads गुटिकाकृतामानेनैव. M reads पुटीकृत्यन्तु तेनैव. All these texts are partly incorrect. (3) D reads वेधति, which ought to have been वेधयति. (4) D has प्रध्याम्यसा पद्मिन्या, an incomplete and incorrect charana. (5) पद्मिनी तु शुभपत्रैः, an incorrect reading in D. M reads पद्मिनीसदृशा पत्रैः. (6) M reads पत्रैरपि च तादृशैः, wherein the first term is tautological. (7) M reads भङ्गेऽपि च. (8) D reads प्राक्रम्य. (9) पश्येदूर्ध्वं तु मण्डलम्, a variant in D. (10) D has दृश्येष, which has no sense. (11) M reads तारकालोक. (12) M has लक्षयेज्जायतौ, which has no sense. (13) D reads सा गेयाथ, which mars the metre. (14) Four hemistichs commencing from तस्याः are not found in M.

२२० रसार्णवे मर्दयेत् सप्तरात्रं तु तेन शुल्कञ्च वेधयेत्¹ । सहस्रांशेन देवेशि² विद्धं³ भवति काञ्चनम् ॥ १२६ ॥ तस्याः पञ्चाङ्गमादाय पूर्वोक्तविधिना प्रिये⁴ । चारयेत्⁵ सूतराजन्तु⁶ मूकभूषागतं⁷ धमेत् ॥ १२७ ॥ म्रियते⁸ मूषिकामध्ये संकोचेन न संशयः⁹ । तेनैव सर्व्वलोहानि सहस्रांशेन वेधयेत् ॥ १२८ ॥ अथातः¹⁰ संप्रवक्ष्यामि कुमुदिन्या¹¹ विधिं प्रिये । भित्त्वा काश्मोरिपाषाणे¹²पूर्णिमायांस्तु कारयेत्¹³॥१२६॥ तस्याः पञ्चाङ्गमादाय भावयेत्तु मनःशिलाम् । खर्परे¹⁴ धारयित्वा तु भावयेत्तु पुनः पुनः ॥ १३० ॥ (1) मानं गुल्वं च वेधयेत्, a variant in D. (2) D reads साह- स्रांशे देवेशि, thus destroying the metre. (3) D reads सिद्धिः. K reads शुद्धं. (4) K has भूत्रों only for this charaṇa. (5) D reads मारयेत्. (6) M reads सूतराजश्च. (7) D has मूकं भूषागतं. K has सुकभूषागतं. Both are incorrect. (8) M reads मृद्यते, which is gram. inc. (9) संकेतेन मयेन च, a variant in D, the sense whereof is not clear. (10) The whole piece relating to कुमुदिनी is not found in M. (11) D reads कुमुदिन्यां, which is incorrect. (12) D reads काश्मीरपाषाणे. (13) पूर्णिमायां कारयेत् प्रिये, a variant in D. After this śloka we find in D the follow- ing hemistich--कुमुदिनिकन्दमादाय तस्य मध्ये रसं क्षिपेत् ; and in K--समु- दायानि प्रशस्ता चित्रकस्य यथा नि चाकंदाद्विकसंति हि. These seem to be re- dundant. (14) K reads खापरे (a slang term.)

द्वादशः पटलः । २२१ खर्परं द्रावितं नागं¹ तत्कल्केन युतं² कुरु । काश्मीरद्रवतुल्यं हि³ जायते कनकं ध्रुवम् ॥ १३१ ॥ चित्रकस्य यथा ग्राह्यं⁴ कथयामि समासतः⁵ ॥ १३२ ॥ चित्रकस्त्रिविधो ज्ञेयो⁶ रक्तः कृष्णो रसायने⁷ । शुक्लो⁸ व्याधिप्रशमने श्रेष्ठो मध्यः कनीयसः⁹ ॥ १३३ ॥ कृष्णं रक्तं सितं¹⁰ वापि हेमन्ते नोद्धरेद्¹¹बुधः ॥ १३४ ॥ कृष्णचित्रकमुत्पाट्य¹² गोभिर्नाघ्रातमोखरि¹³ ।

(1) खर्परंसंचिपे द्रवितं नागं, an absurd reading in D. (2) D reads सुतं,, which is incorrect. (3) काचिद्रवास द्रव्यतुल्यं हि, an absurd reading in D. (4) D reads यथागुह्यं, wherein the first term is incorrect. This hemistich is not found in K. (5) M reads समानतः, which is incorrect. (6) D reads गेयो. M reads विविधं चित्रको ज्ञेयः, wherein the first term is incorrect. (7) D and K read रक्ताकृष्णो. M reads कृष्णो रवो रसायनम्, wherein the mid- dle term is incorrect. (8) D reads शुक्ले, which is not correct. K reads शु only. M reads शुक्ल (without any suffix), which is gram. inc. (9) श्रेष्ठमध्यकनीयसः, a variant in D. श्रेष्ठमध्यकणीयसः, a variant in K. श्रेष्ठमध्यात् कनीयसम्, a variant in M. All are incorrect. (10) K reads श्रितं, which is erroneous. M reads erroneously रवं in place of रक्तं. (11) K reads चोद्धरेह, which is not accurate. (12) Both D and K read कृष्णचित्तं समुत्पाद्य ; but the term is चित्रक and not चित्त. (13) गोपनौयातिखिचरी, a variant in D. गंभिर्नाघ्रामताश्वरी, an incorrect variant in K. M reads नौखरी, which is gram. inc.

..." Wait, look at the editor's text in line 6: Could it be: "रक्ताक्षास्फोटनेन तु"? Wait, why "रक्ताक्षा"? What is the plant? "रक्तचित्रकमुद्धरेत्" Wait! Is there an offering of "रक्त..."? Wait! Look at footnote 7: "(7) D reads रक्तामाल्योदनेन तु, which is incorrect. M reads रक्त...दनेन च, which is an error of the scribe." Wait, in line 6, what is printed? Let's look character by character at line 6: र (ra) क्ता (ktā) Next character: Is it 'भ्या'? Look at the shape: Left part: a loop. Then a vertical stroke, with a diagonal connection? Wait, isn't that 'क्षा'? Wait! Look at 'क्षा' in 'तत्क्षणात्' (line 4): In 'तत्क्षणात्', क्ष has: Top loop, going down, loops back, then vertical line: क्ष. In line 6, look at that character: Top loop, goes down, loops, vertical line with 'ा' and attached to... WAIT, look at 'क्षा' in 'कृष्णपक्षे' (line 6, 2nd word): 'क्षे': loop

द्वादशः पटलः । २२३ रक्तचित्रकभल्लात-तैललिप्तं पुटेन तु¹ । चन्द्रार्कपत्रं देवेशि जायते हेम शोभनम् ॥ १४० ॥ नागिनीकन्दसूतैन्द्रं² रक्तचित्रकसंयुक्तम्³ । पत्रलेपप्रमाणेन⁴ चन्द्रार्कं काञ्चनं भवेत् ॥ १४१ ॥ रक्तचित्रकसंयुक्तो रसोऽपि सर्व्वदो भवेत् ॥ १४२ ॥⁵ ज्योतिष्मतीतैलविधिं⁶ वक्ष्यामि शृणु पार्व्वति ॥ १४३ ॥ ज्योतिष्मती नाम लता या च⁷ काञ्चनसन्निभा । वल्लीवितानबहुला हेमवर्णफला शुभा ॥ १४४ ॥⁸ आषाढपूर्व्वपक्षे तु⁹ गृहीत्वा¹⁰ बीजमुत्तमम् । तिलवत् काथयित्वा तु¹¹ हस्तैः पादैरथापि वा¹² । तस्य तैलं¹³ समादाय कुम्भे ताम्रमये क्षिपेत्¹⁴ ॥ १४५ ॥ (1) M reads भवेन तु, which has no clear sense. (2) नागनी- करसूतेन्द्र, a reading in D. नागिनिकरसूतेन्द्रं, a reading in K. नाभीनिकन्द- सूतन्तु, a reading in M. We have adopted the above text, after col- lating all the texts. (3) M reads संवृतम्. (4) M reads प्रतापैस्तु. (5) This hemistich is not found in M. After this we find in D चित्रककल्पः and in K कंदचित्रककल्पः. (6) M reads अथ ज्योतिष्मती- तैलं. (7) M reads याति, which is not correct. (8) This hemistich is not found in M. (9) Both D and K read पूर्व- पक्षस्य. (10) M reads गहीत्वा, which is not unanimously correct. (11) D reads कल्पयित्वा तु. M reads व्यतीत्य साधयित्वा च. (12) D has हस्तोपादैरथापि वा, which is incorrect. K and M have हस्तपादैरथापि वा. (13) D and K read तस्यास्तैलं. (But the word बीजं is neuter.) (14) कुम्भे ताम्रे पयो क्षिपेत्, a variant in D, wherein the third term is incorrect.

२२४ रसार्णवं तापयेद्भूगतं¹ कुम्भं क्रमादूर्द्धं तुषाग्निना । षष्मासे तु व्यतिक्रान्ते² स घटः काञ्चनं भवेत् ॥ १४ तं तु³ हेममयं कृत्वा तैलमाक्षिकमिश्रितम्⁴ । प्रतिवापे⁵ निषिञ्चेत् तत् हेम ताम्रसमं⁶ भवेत् ॥ १४७ तथाच शतवेधि⁷स्यात्—विद्यारत्न⁸मनुत्तमम् ॥ १४८ ॥ दम्भारोहां⁹ प्रवक्ष्यामि रसबन्धकरीं प्रिये¹⁰ । स्पर्शवेधे तु¹¹ सा ज्ञेया सर्व्वकार्य्यार्थसाधिनी ॥ १४६ ॥ शस्त्राच्छिन्ना¹² महादेवि दग्धा वा पावकेन तु¹³ । प्ररोहति क्षणाद्दिव्या¹⁴ दग्धा च्छिन्ना महौषधी¹⁵ ॥१५०॥ (1) D reads भूमितं. M reads स्थापयेत्. (2) षष्मासं तु व्यतिक्रम्य, a variant in D. षष्मासे त्वभ्यतिक्रान्ते, a variant in M. (3) D reads सङ्कलं, which has no sense. K reads तान्धं. (4) तेन मक्षिकमिश्रितम्, a variant in D. K reads तेन instead of तैल. (5) This hemis- tich and the next one are not found in D. M reads प्रतिवाप. (6) K reads हेमं ताम्रमयं. (7) K has अथातश्शतवेधी. M has तथा च शत- वेधी. (8) M reads विद्यारत्न, which seems to be incorrect. (9) D and K read दग्धलोहं, which appears to be incorrect. M reads दम्भा- रोहं, which is also incorrect ; since we see just afterwards तस्याः पुष्पं &c. (10) रसबन्धकरा भवेत्, a variant in D. रसबन्धकरी भवेत्, a variant in K. (11) Both D and K read स्पर्शवेधेषु. (12) D reads शस्त्राश्छिन्ना, which is incorrect. (13) D reads erroneously दग्धा चापचकेन तु. (14) प्ररोहन्ति क्षणाद्देवि, a variant in D, wherein the first word is incorrect. प्ररोहेत् सत्त्वचा दिव्या, a variant in K, wherein the second word is incorrect. (15) K reads erroneously मोषधी. M reads दग्धा सा तु महौषधी.

द्वादशः पटलः । २२५ रक्तं पीतं सितं कृष्णं¹ तस्याः पुष्पं प्रजायते । चणकस्येव पत्राणि सुप्रसूतानि लक्षयेत्² ॥ १५१ ॥ सा स्थिता गोमतीतीरे³ गङ्गायामर्बुदे⁴ गिरौ । उज्जयिन्या⁵ दक्षिणातो वनान्तेषु च दृश्यते⁶ ॥ १५२ ॥ तस्याः कन्दरसं⁷ दिव्यं कृष्णराजि⁸समन्वितम् । ताम्बूलेन⁹ समं कृत्वा गुटिकां¹⁰ कारयेद्बुधः ॥ १५३ ॥ सर्वेषामेव लोहानां¹¹ द्रुतानां वह्निमध्यतः¹² । सहस्त्रं वेधयित्वा तु काञ्चनं कुरुते क्षणात् ॥ १५४ ॥ तथैव म्रियते सूतः¹³ कान्तहेमाभ्रसंयुतः । कुरुते काञ्चनं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ १५५ ॥¹⁴ (1) श्वेतं पीतं सितं कृष्णं, a variant in D. श्वेतं पीतं सितं कृष्णं, a variant in K. (2) D reads भनयेत्. M reads सुप्रभूतानि. (3) साक्षी- गतामन्तरे तीरे, an absurd variant in D. K reads गौतमीतीरे. M reads सा स्थिरा. (4) D has गङ्गायाथाश्रयं. M has गङ्गायमर्बुदे. Both the texts seem to be incorrect. (5) K reaus उज्जयिन्यां. (6) वनं तेषु च दृश्यंते, a variant in D वनां तेषु न दृश्यते, a variant in K. Both the readings seem to be incorrect. (7) D reads कान्तरसं, which has no clear sense. K and M read तस्य, which is gram. inc. (8) D reads कृष्वरक्त. K reads कृष्णराति. (9) D has तव कृष्णेन. (10) M reads घटकां, which is evidently incorrect. (11) D reads सर्वेषामपि वस्तूनां. (12) D has वह्निभूतानां मध्यतः. दत्तान् वह्निमध्यगं, an absurd variant in K. (13) D reads मृतं and reads its adjec- tive संयुतः. But M reads सूतं and reads its adjective संयुक्तः, which is gram. incorrect. (14) This hemistich is wanting in D and M. 29

२२६ रसार्णवे कटुतुम्बोति विख्यातां¹ देवि दिव्यौषधीं शृणु² ॥१५६॥ तस्या वीजानि³ संगृह्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्⁴ ॥ १५७ ॥ एकविंशतिवारांस्तु⁵ भाव्यं धात्रोरसेन तु । पयसा सहितेनैव विस्रभेषजसंयुतम् ॥ १५८ ॥ बीजं यन्त्रे विनिक्षिप्य तैलं संगृह्य पण्डितः ।⁶ रसं मूर्च्छापयेत्तेन⁷ चक्रमर्द्देन मर्दयेत्⁸ ॥ १५८ ॥ गोपित्तं शिखिपित्तञ्च काङ्कोकाशोससंयुतम्⁹ । तारतुल्यानि चैतानि सर्व्वेषां सूतकः समः¹⁰ ॥ १६० ॥ मेषशृङ्गे निधातव्यं¹¹ मासमेकं¹² निरन्तरम् । ──────────────────────────────────────────────────────────── (1) D and M read कटुतुम्बी तु विख्याताः (2) देवि दिव्यौषधी शृणु, a variant in D and M. K reads दिव्यौषधं and at the same time reads its adjective विख्यातां, which is gram inc. (3) D reads तस्य बीजानि. M reads तस्य वन्नानि. Both are incorrect. (4) D has an incomplete charana सूक्ष्मचूर्णं कारयेत्. M reads चारयेत्, which seems to be incorrect. (5) All the texts read वाराणि. But the term वार is a masculine. It means otherwise, when it is a neuter. (6) This hemistich is not found in D and K. (7) M reads मुच्छापयेत्तेन, which is gram. incorrect. (8) This hemistich is not found in D. K has an incomplete charana चक्रमर्दात्. M reads चक्रमर्देय. (9) This hemistich is not found in D. कावीकासीसकेयुतं, a variant in K. काङ्ककासीसयुतम्, a variant in M. (10) M reads सूतर्कसमः, which seems to be incorrect. (11) मेषशृङ्गेण घातव्य, a variant in D. मेषविङ्गुल घातव्या, an incorrect variant in M. (12) D reads याम- मेकं. K reads यावमेकं, which is incorrect.

द्वादशः पटलः । २२७ लोहदण्डेन संसिक्तं$^1$ सर्व्वलोहानि वेधयेत् ॥ १६१ ॥ गन्धकं लोहदण्डेन एकविंशतिभावितम् । युक्तं$^2$ लोहमनेनैव$^3$ जम्बोर$^4$रससंयुक्तम् । सबोजं सूतकोपेतम्$^5$ अन्धमूषा$^6$निवेशितम् । भूगतं मासमेकन्तु$^7$ तांर काञ्चनतां नयेत् ॥ १६२ ॥ दलस्य भागमेकं तु$^8$ तारपञ्चकमेव च$^9$ । शुल्कस्य पञ्चभागञ्च$^{10}$ बोजञ्चैकञ्च योजयेत् ॥ १६३ ॥ एते द्वादश भागाः स्युः सर्व्वं$^{11}$ तद्धारयेत् क्षितौ । स्थानस्यास्य निपेकं तु$^{12}$ भूदण्डेन तु$^{13}$ कारयेत् ॥ १६४ ॥ पञ्चविंशद्दिनै स्ते तु$^{14}$ जायते कनक समम्$^{15}$ ॥ १६५ ॥ घोरकन्दविधिं वक्ष्ये रूद्धिसिद्धिकरं परम् । [

म्र" - wait, look at the first letter: Is it 'ग' or 'द' or 'दोष'? Look at 'ग': rounded left, vertical right: like in 'गन्धपाषाण'. Wait, look at the first letter: it has a round back, like 'द' or 'ग'? Wait, the verse has "घोषताम्र". Ghoshataamra is bell-metal/tamra, or K reads "दोषताम्र" (defective copper)? Wait, look at the letter: it has a loop at top? No, look at footnote 11: "(11) K reads दोषताम्र, which is incorrect." Wait! Look at the letter in footnote 11: It's 'दोषताम्र'! The first letter is 'दो': द with ो matra! Let's compare 'दो' with 'गो': 'गो' has two vertical parts: a left leg and a right stem with an o-matra. Here, it is a single curved letter with an o-matra: that is definitely 'दो'! So it is "दोषताम्र"! Yes, "दोषताम्र, which is incorrect." That makes so much sense, because dosha-tamra vs ghosha-tamra!

Line : "correct. (13) M reads गुलिका. (14) D has कलहत्तस. M" Wait, "कल

द्वादशः पटलः । २२६ मिलन्ति¹ सर्व्वलोहानि द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १७३ ॥ गन्धकं रसकं ताप्यं पारदं रक्तचन्दनम् । कदल्या रससंयुक्तं² तारमायाति काञ्चनम्³ ॥ १७४ ॥ शाकवृक्षस्य निर्य्यासं पत्रे तस्य च गालयेत्⁴ । शिग्रुमूलस्य चूर्णं तु तद्रसेन विमर्दयेत् ॥ १७५ ॥ प्रलिप्य शुल्वपत्राणि पुटे क्षिप्त्वा विपाचयेत् । तद्धुतं⁵ काञ्चनं दिव्यं भवेल्लक्षणसंयुतम्⁶ ॥ १७६ ॥ फलानि शाकवृक्षस्य⁷ परिपक्वानि संदृहेत्⁸ । तद्रसेन युतं⁹ प्राज्ञः सप्तरात्रन्तु भावयेत् ॥ १७७ ॥ तद्रसेन समायुक्तं मञ्जिष्ठामिश्रितं¹⁰ तथा । लेपयेत्ताम्रपत्राणि ध्मातं भवति काञ्चनम् ॥ १७८ ॥ देवदाल्या महौषध्या¹¹ विधिं वक्ष्यामि तत्परम्¹² । सा श्वेता व्याधिनाशे च¹³ कृष्णा पीता रसायने ॥ १७६ ॥

(1) D reads मीलित. (2) M has मद संयुक्त. (3) सं-लक्षाणि कारयेत्, a variant in M. (4) पत्रे त्वथ्य च गाम्तं, an incorrect variant in D. यद्रतः परिगालयेत्, a variant in K. This hemistich and the next one are wanting in M. (5) D reads उद्यत K reads उद्धृत [correct form is उद्धृत.] (6) भवें लक्षणमंयुत, a variant in K, which is partly incorrect. (7) M reads मक्रवृक्षस, which seems to be incorrect. (8) D reads पक्वानि च संग्रहॆत्, which is incomplete. M reads संग्रहॆत्. (9) M reads हृतं. (10) D reads erroneously मञ्जिष्टामिश्रितं. M reads मञ्जिष्ठा- मिलितं. (11) D has देवदाल्यमहौषध्यो. M has देवतःल्या महोषध्या. Both are incorrect. (12) D reads वदामि M reads तल्वतः (= तत्त्वतः). (13) M reads वायुशमने.

२३० रसार्णवे पौर्णमास्यां¹ त्रयोदश्यां राहुग्रस्ते दिवाकरे । अथवा² कृष्णपञ्चम्यामिमां विधिवदुद्धरेत् ॥ १८० ॥ देवदालोफलं³ देवि विष्णुक्रान्ता च सूतकम् । मूर्च्छयेद्बन्धयेत् क्षिप्रं शुक्लं हेम करोति च ॥ १८१ ॥ देवदालोफलं मूल-मौखरोरस एव च ।⁴ तोयेन मदितं कृत्वा⁵ वङ्गं स्तम्भयति⁶ क्षणात् ॥ १८२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि⁷ श्वेतगुञ्जाविधिं प्रिये ॥ १८३ ॥ कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यां वा⁸ सुरार्चिते । कपाले मृत्तिकां न्यस्य सेचयेत् मलिजेन तु ॥ १८४ ॥ बीजानि सितगुञ्जायाः⁹ पुष्पयोगेन वापयेत्¹⁰ । वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण कुर्यात् संग्रहणं¹¹ तथा ॥ १८५ ॥ ॐ नमो भगवति श्वेतवज्रि¹² श्वेतपर्वतनवासिनि¹³ सर्व्व- कार्याणि कुरु कुरु अप्रतिहते¹⁴ नमो नमः स्वाहा ॥ (1) K reads पौर्णिमास्यां (2) D reads erroneously यदा. (3) K has देवदालिफल०. M has देवतालोफल Both are incorrect. (4) This hemistich is not found in M. (5) K reads मर्दनं कृत्वा. M reads यद्वा, which is incorrect. (6) D reads भाव्यं रुध्यते. M reads वंकं. (7) अथातः संप्रवक्ष्यामि, a variant in K. (8) D and M have च, which is not proper. (9) D has सितगच्छाया, which seems to be incorrect. (10) पुष्ययोगे तु वापयेत्, a variant in D. K reads पुष्ययोगे तु. (11) M reads erroneously मयग तथा. (12) D and K read भगवतो श्वेतवज्रो. (13) D has श्वेतपर्वते वासिनि. (14) K reads प्रतिहते, which appears to be an error of the scribe.

द्वादशः पटलः । २२१ अनेन मनुना प्रोक्ता सिद्धिर्भवति नान्यथा । षण्मासेन तथा वह्नौ मन्त्रपूतेन रक्षयेत् ॥ १८६ ॥¹ शुद्धगुल्बं² तु संगृह्य मूषामध्ये तु संस्थितम्³ । त्रिपञ्चपलसंख्यं तु⁴ कर्षार्द्धसितगुञ्जया⁵ ॥ १८७ ॥ सङ्केकत भवेत्सारं⁶ तस्य गन्धविवर्जितम् । शङ्कारोति⁷समायुक्तं गुञ्जाचूर्णं सङ्केकतः । देवानां भूषणं देवि जायते हेम शोभनम्⁸ ॥ १८८ ॥ ॥ इत्यौषधिक्रिया ॥⁹ चन्द्रोदकेन¹⁰ देवेशि वक्ष्यामि¹¹ रसबन्धनम् ॥ १८९ ॥ शुक्लपक्षे पूर्णमास्यां दृष्ट्वा¹² पूर्णेन्दुमण्डलम् ।

(1) This śloka is not found in D and M. (2) K reads शुद्धं गुल्वं M reads शुद्धगुल्कं, which is incorrect. (3) K reads मूखामध्ये, [which = मूषामध्ये.] D reads संस्थिताम्, which is gram inc. (4) विपञ्च- पलसंख्याता, a variant in D. द्विपंचपलसंख्यं तु, a variant in K. द्विपञ्च- फलसंख्यन्, a variant in M. We have adopted the above reading after collating all the texts. (5) D has. कर्षाङ्घ्रि सितगुञ्जया. K has कर्षाङ्के सितगुञ्जया. M has कर्षांङ्ग्रे' सिगुञ्जय, which is incomplete. (6) M reads भवेत्समं. (7) D reads शङ्करारति, which is evidently an error of the scribe. K reads शङ्करोती. (8) M reads भुवनं, which creates a tautology. (9) This is not found in D and M. (10) After गुञ्जाविधि we find in M कर्पूरोरसबन्धन, but in D and K चन्द्रोदकविधि. Hence we place the latter first. (11) D reads जायते. (12) D reads दृष्टा. K reads दृष्टा. Both are incorrect.

११२ रसार्णवे निर्गच्छन्ति महीं भित्त्वा चन्द्र॑तोयान्यनेकधा ॥ १८० ॥ कानिचिन्मृत्तिवर्णानि रसेन लवणानि तु । कानिचिच्चन्द्रतुल्यानि व्योमभासानि कानिचित् । चन्द्रहस्तैरभिवर्द्धरन् क्षीयेरन् तत्तयेण सु ॥ १८१ ॥ दृष्ट्वा' चन्द्रोदकं मन्त्री' पौर्णमास्यां विशेषतः । निर्गच्छति१० महीं भित्त्वा चन्द्रहस्तैा विवर्द्धते ॥१८२॥११ चेत्रबन्धं पुरा १२ कृत्वा देवमभ्यर्थ्य १३ शङ्करम् । चतुर्दश्यां च१४ तत्क्षेत्रं पूजयित्वा १५ विचक्षणः । अहोरात्रोषितो भूत्वा बलिं तत्र निवेदयेत् ॥ १८३ ॥ (1) D reads erroneously चन्द्रो. (2) D has कानिचिन्मृत्तिकावर्णानि, which mars the metre. K has कानिचिन्मृत्तवर्णानि, which is not proper here. (3) D reads च. (4) D reads व्योमभाकानि, which is unintelligible. (5) चन्द्रहस्ताभिहस्ते, a variant in D. K reads चन्द्रहस्ताभिवर्डेत्. Both the readings are incorrect. (6) D has बीयेतेतान् वर्द्धन तु, wherein the second term is incorrect. K reads चीयते. The above-mentioned ślokas commencing from चन्द्रोदकेन देवेशि &c. and ending in ततक्षयेण तु are not found in M. (7) D reads दृष्ट्वा. K reads दृष्टा. None of them is correct. (8) K has मवि, which is incorrect. (9) K reads पौर्णिमास्यां. M reads प्रयत्नतः After this we find in D the following hemistich — यद्रूपं तस्य कर्त्तव्यं पौर्णमास्यां प्रयत्नतः, which we have rejected. (10) D reads निगच्छन्तु. M reads निर्गयति. None is correct. (11) This hemistich is not found in K. (12) M reads तदा. (13) D reads दैवमर्थ्य च. M has दैवमभ्य यत्नतः, an incomplete charaṇa. (14) M reads तु. (15) We find in M a redundant letter च after पूजयित्वा.

द्वादशः पटलः । २२१ पूर्णमास्यां¹ च रात्रौ च गत्वा तस्य समीपतः² । चन्द्रोदकं तु संगृह्य³ मन्त्रयुक्तं सुमन्वितम्⁴ । आलोड्य मधुसर्पिभ्यां पिबेत्तत्तु⁵ समाहितः ॥ १८४ ॥ पीतमात्रेण तेनैव मूर्च्छा भवति तत्क्षणात्⁶ । चन्द्रोदये ततो दृष्टे⁷ क्षीरं तस्य तु दापयेत् । सप्तरात्रप्रयोगेण⁸ चन्द्रवन्निर्मलो⁹ भवेत् ॥ १८५ ॥ एकविंशतिरात्रेण¹⁰ जीवेद्¹¹ब्रह्मादिनत्रयम् । एकमास¹²प्रयोगेण ब्रह्मायुः स भवेन्नरः¹³ ॥ १८६ ॥ चन्द्रोदकेन गगनं रसं हेम च¹⁴ मर्दयेत् । मूषा¹⁵मध्यगतं ध्मातं तत्क्षणाद्गुटिका भवेत् ॥ १८७ ॥

(1) M reads पौर्णमास्यां. (2) गत्वा तु तत्समीपतः, a variant in K. (3) D reads संयाह्वं. (4) K reads समंन्वितं. (5) D reads पिबेत्तं तु. M reads पिबेत्तन्. Both are gram. incorrect. (6) सूत बध्नाति तत्त्ववशात्, a variant in D. (7) चन्द्रोदयेन ते दृष्टे, a variant in D. M reads ततस्तिष्ठेत्, which is gram. inc. (8) M reads षर्धमासे प्रयोगेण. (9) M reads निर्मल भवेत्, which is not gram. correct. (10) प्राकृविंशत्तिचारेण, a variant in D, which has no clear sense. एकविंशतिशारेण, a variant in K. (11) K reads रुपेद्र, which is inaccurate here. (12) D reads षह्मास. (13) ब्रह्मा- युर्जायते नरः, a variant in D, wherein the first term is incorrect. K reads ब्रह्मायुर्जीयते नरः, wherein the middle term is gram. incorrect. (14) Both D and K read हेमं च ; [but the word is usually spelt as हेमन्.] (15) K reads मूछा (= मूषा). 30