रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

. K reads चिमासे मध्यभुक्त, Wait, does it say "प्रत्यहम्." or "प्रत्यहं."? Look at: "त्रिमासैः प्रत्यहं." or "त्रिमासैः प्रत्यक्."? Wait! Look at the word: "त्रिमासैः प्रत्यक्."? Wait, in line : "त्रिमासं प्रत्यहं¹⁰ पिवेत् ।" In footnote (10): "D reads त्रिमासैः प्रत्यक्."? Wait! Look at the letter after "प्रत्य": Is it "ह" with anusvara, or "क्"? Wait, look at "प्रत्यक्." - the letter is 'क्'! It has a vertical line with a loop on the left and a hook on the right: that's a 'क'! With a virama? Or is it 'हं'? Wait, compare it with 'क' in 'भुक्त' right next to it: 'चिमासे मध्यभुक्त,'. Look at the character after 'प्रत्य': it has the vertical stem, a left loop, and a right hook! It is 'क्.' or 'क.'! Wait, wait, why would D read 'त्रिमासैः प्रत्यक्'? 'प्रत्यक्' is a real Sanskrit word (meaning inwards, westward, or each/every, or variant of प्रत्यहं)! Wait, or is it 'प्रत्यहं'? No, look at 'ह' in 'अष्टादशः' or 'भूत्वा' or 'गृह':

४०२ रसार्णवे शोधितं व्योमताप्याभ्यां¹ पतितं तदनन्तरम्² । तन्दुलीयकभृङ्गाङ्ग³-पेषितं वापितं⁴ रसम् । चारोटमिति सेवेत⁵ प्रथमं देहसिद्धये⁶ ॥ १२ ॥ अथवा भक्षतां प्राप्तं⁷ षट्वारं⁸ कञ्चुकयोगतः । यावत् संवत्सरं पूर्णं तावदारोटकं भजेत्⁹ ॥ १३ ॥ शिखाजतु¹⁰क्षौद्रविडङ्गसर्पि¹¹ र्लौहाभयापारदताप्यभस्म¹² । चापूर्यते दुर्बलदेहधातून्¹³ त्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः ॥ १४ ॥

(1) B has शोधितव्योमताप्या, an incomplete variant. D has शोधितं व्योम तां याति, which is senseless. K has शोधितं व्योम ताप्यं हि. (2) D reads तं तदनन्तरम्, an incomplete charana. (3) तण्डुलक भृङ्गाङ्गं in D. तंडुपूवलंगाङ्गं in K. Both are incorrect variants. (4) योषितं वासितं, an incorrect reading in D. K wants वापिसं. (5) D reads आरोटमिति संवृते, wherein the last term is incorrect. K reads संभूते. (6) D reads देहशोधये, which is grammatically incorrect. K reads erroneously देहसिद्धयेत्. (7) B has यातं. D has प्रोक्तं, which is incorrect. (8) B reads षड् वा. (9) K reads भवेत्. (10) K reads शिखांजन. (11) K has विडवंगसर्पि. D has क्षीरविडङ्ग- लोहा. K has क्षौद्रवीडांकवं, which seems to be partly incorrect. (12) तथाभयपारदताप्यसङ्गा, an incorrect variant in D. (13) आपूर्या दुर्वहनेव देहै धातून्, an incorrect reading in D. चापूर्यं तद्वलदेहधातून्, also an incor- rect reading in K.

): English digit 5! In line 20: "(5) विभागामलक" Look at (6): "(6) B has" Look at (7): "(7) मधुसंमिश्रितं" Look at (8): "(8) B reads" Look at (9): "(9) K reads" Look at (10): "(10) D and K have" Look at (11): "(11) लिह्याद्रसं..." Wait, but look at the font of 5 in line 22: "(5) K reads" -> wait! In line 22: after "a variant in B.", it says "(9) K reads"! Wait, why does it look like 9? Wait, in line 22: "(8) B reads एवं वर्षोपयोगेन. (9) K reads" -> wait, is that '(9)'? Yes, it's '(9)'! And in line 20: "(5) विभागामलक". And in line 24: "(11)"! Yes, they are Latin/English digits: (1), (2), (3), (4), (5), (6), (7), (8), (9), (10), (11)! Wait, look at superscript numbers in the verse text: Line 2: क्षौद्र¹- Line 3: रसं² Line 3: कान्त³ Line 7: तत्⁴ Line

४०४ रसार्णवे वर्षं वर्षार्धमथवा पूर्व्वमेवं¹ तु भक्षयेत् ॥ २२ ॥ वज्रजीर्णे रसो² देवि ह्युत्तमः³ परिकीर्त्तितः । मध्यमो हेमजीर्णस्तु तारजीर्णोऽधमः⁴ प्रिये ॥ २३ ॥ हेमजीर्णे भक्षसूते⁵ रुद्रत्वं भजिते⁶ व्रजेत् । विष्णुत्वं तारजीर्णे तु⁷ ब्रह्मत्वं भास्करेण तु ॥ २४ ॥ तीक्ष्णजीर्णे धनाध्यक्षः सूर्य्यत्वं चपलाक्षये तु⁸ । वाजरे तु⁹ शशाङ्कत्वम् अनलत्वं तु रोढ़के¹⁰ । सामान्येन तु तीक्ष्णेन शक्रत्वं प्राप्नुयान्नरः ॥ २५ ॥ एवं यो लोहजीर्णं तु भक्षयेद्गाससूतकम्¹¹ । जलेन जलरूपः स्यात्¹² खलेन खलतां व्रजेत् ॥ २६ ॥ तेजोऽधिके तथा तेजः वायोरप्यधिको बली । हर्त्ता कर्त्ता स्वयं साक्षात् प्रापानुग्रहकारकः ॥ २७ ॥ (1) B and D read पूर्व्वमेकं. (2) D reads वद्यचाररसो, which seems to be incorrect. (3) K reads ह्युत्तमः. (4) B reads erroneously तारजीर्णसमः. D reads ताराजीर्णोधमः, which is also incorrect. (5) हेमजीर्णे भक्षसूतो, a variant in D. हेमजीर्णे भक्षसूतं, a variant in K. (6) D reads भचितं. K reads भचितो. Both are incorrect. (7) B reads तारजीर्णस्तु. D reads विष्णंत्वं तारजीर्णे तु, wherein the first term is incorrect. (8) B has सूर्य्यत्वं तु पटागले. D has सूर्य्यस्त्वं च प्रतन्यते. K has सूर्यस्त्वं चपगले. (9) D reads वौजरे तु, which is incorrect. (10) This charaṇa is not found in D. K has चमरत्वं तु मारीउचे, which seems to be incorrect. (11) B reads सूतके, which seems to be incorrect. (12) B has जलरुपं च D has जलरूपस्य (जलदपः स).

अष्टादशः पटलः । ४०५ यत्र¹ मूत्रपुरीषं तु साधकस्तु परित्यजेत्² । पाषाणो मृन्मयं तत्र सृष्टं भवति काञ्चनम्³ ॥ २८ ॥ प्रस्वेदस्रस्र⁴ गात्रस्य लोहान्यष्टौ च वेधयेत् । तत् सर्व्वं कनकं नित्यं⁵ भक्षिते द्वादशे⁶ पले । वज्रतुल्यो महादेवि अजरामरकारिणि⁷ ॥ २६ ॥ भस्मसूतं तथा तारं⁸ भक्षयेत् षोडशं पलम्⁹ । अथवा तारजीर्णे तु भक्षयेद्भस्मसूतकम् । शुक्लञ्च वङ्गघोषं च¹⁰ तत्स्वेदात् तारतां व्रजेत् ॥ ३० ॥ अथवा¹¹ तीक्ष्णजीर्णे तु भक्षयेद्भस्मसूतकम् । मूत्रेण तस्य सृष्टं तु वङ्गं व्रजति¹² तारताम् ॥ ३१ ॥ एतैकेन निषेकेण¹³ स्तम्भनं नागवङ्गयोः¹⁴ ॥ ३२ ॥ गुञ्जामाचं¹⁵ रसं देवि हेमजीर्णं तु भक्षयेत् । (1) D and K read यस्य, which seems to be incorrect. (2) D has साधकस्य प्रयोजयेत्. (3) This hemistich is not found in K. (4) D reads प्रचेपाद्वाह्य. (5) D reads नीला. (6) प्रक्षिपेद्वादशे, a variant in D. (7) K reads अजरामरकारकं. (8) This hemistich is not found in D. (9) B reads षोडशे पले, which is grammatically incorrect. This hemistich is not found in D. (10) This hemistich and the next one are not found in B. D reads शुक्लीवचं वङ्गघोषै. K reads शूलीचं. (11) D reads अन्यया. (12) B and D read भवति, which is incorrect. [व्रजति is the correct reading.] (13) D reads विषेचेन. K reads विक्षेपेण. Both are incorrect. (14) B reads यस्रवंगयोः. D reads समनं. (15) B reads गुञ्जाताम्रं [मानं].

४०६ रसार्णवे द्विगुञ्जां तारजीर्णस्य रविजीर्णस्य तन्मयम्¹ ॥ ३३ ॥ तीक्ष्णाभ्रकान्तमाषकं² गुच्छैका द्राविका भवेत्³ । वज्रवैक्रान्तजीर्णं तु भक्षयेत् सर्पिषान्वितम्⁴ ॥ ३४ ॥ नागं वङ्गं रसं भस्म⁵ विषोपविषसंयुतम् । मात्रायुक्तं ततश्चैव⁶ भक्षयेच्च रसायने⁷ ॥ ३५ ॥ हेम तारं तथा कान्तं जायतेऽग्निसहं क्रमात् । सद्यस रसराजोऽयं देहसिद्धिं प्रदापयेत् ॥ ३६ ॥ वज्रायस्कान्तमाक्षीक-वैक्रान्ताभ्रककाञ्चनैः । एतैर्जीर्णैर्यथालाभं रसः शस्तो रसायने⁸ ॥ ३७ ॥ षडेवोपरसांश्चैव⁹ भक्षणार्थं च वाहयेत्¹⁰ । भक्षणात्तीक्ष्णजीर्णस्य¹¹ पलमेकं तु भक्षयेत्¹² ॥ ३८ ॥ दशवर्षसहस्राणि वज्रकायः स जीवति¹³ ॥ ३६ ॥ एवञ्च द्वादशपलं तीक्ष्णजीर्णं तु भक्षयेत् ।

(1) B has चतुगुंञ्जाः वपुजीर्णस्य, which destroys the metre. (2) D has an incomplete charaṇa—तीक्ष्णाभ्रकान्त. K has तीक्ष्णाभ्रकान्तमपि. (3) B reads द्रवलो. D wants this charaṇa. K reads द्रावको, which is not gram. correct. (4) संसेव्य सर्षपयोजितम्, a variant in D. K reads सर्पि- योजितम्. (5) D has नागवङ्गवशाकोट. K has नागं वंगं वसा किटि. (6) मूतयुक्तं हेमहंसं is the reading in D. मूतयुक्तं वंगं is the reading in K. (7) D has त्यजेत कचिद्रसायने. K wants this charaṇa and the next eleven ones. (8) The ślokas 36th and 37th are not found in D. (9) षड् तेऽप्युरसाचैव, a variant in D. (10) B reads न वाहयेत्. D reads चारयेत्. (11) भक्षणातस्य तीक्ष्णं तु, a variant in D. (12) भक्षयेत् भक्तिभावयम्, a variant in D. (13) This hemistich and the next one are not found in D.

अष्टादशः पटलः । ४०७ एवं जीवेन्महाकल्पं¹ प्रलयान्ते शिवं व्रजेत् ॥ ४० ॥ भस्मनः शुल्वजीर्णस्य पलेके लक्षमायुषः । द्विपले कोटिरायुष्यं त्रिपले ब्राह्मायुषम्² ॥ ४१ ॥ चतुःपले वैष्णवायुः रुद्रायुः पञ्चमे पले । षष्ठे पले च संप्राप्ते महाकल्पं स जीवति³ ॥ ४२ ॥ भस्मनो हेमजीर्णस्य पलेन ब्राह्मायुषम्⁴ । द्विपले वैष्णवायुष्यं रुद्रायुस्त्रिपलेन तु⁵ । चतुःपलेन देवेशि शिवत्वं प्राप्नुयान्नरः⁶ ॥ ४३ ॥ हेमजीर्णे भस्मसूते⁷ त्रिपले भक्षिते क्रमात्⁸ । अष्टाशीति⁹सहस्राणि योगिन्यो बलदर्पिताः¹⁰ । तस्य तिष्ठन्ति¹¹ किं कार्यं कामरूपी भवेन्नरः ॥ ४४ ॥ यद्यद्भावयते रूपं तत्तद्रूपधरो¹² भवेत् । मितैः पलैकादशभिः¹³ हेमभस्मानि¹⁴ भक्षयेत् ॥ ४५ ॥

(१) एवं जीव महाकाले, a variant in D. (२) B reads ब्रह्मावायुतं. (३) This śloka is not found in D. (४) This hemistich is not found in D. K reads पल ब्रह्मापलायुतं, which has no sense. (५) K reads erroneously जीपचेन. (६) शिवत्वं समवाप्नुयात्, a variant in D. शिवतत्वमवाप्नुयात्, a variant in K. (७) D reads हेमजीर्णे भस्मभूते, which is partly incorrect. (८) B reads erroneously त्रिफले. त्रिपलेन इति क्रमात्, a variant in D. (९) षष्टाशीति is the incorrect reading in K. (१०) D reads बलिदायिने, which is senseless. (११) K reads तिष्ठ तिष्ठति, which is incorrect. (१२) D reads तत्तद्भावधरो. (१३) जीवैः पलैकादशभिः, a variant in B. मितैः पलैर्वा दशभिः, a variant in D. (१४) ˙ D reads हेमभस्माभि. K reads हेमभस्मापि.

४०८ रसार्णवे गुञ्जैकामात्रां देवेशि ज्ञात्वा चाग्निबलं निजम्¹। घृतेन मधुनाच्छाद्य² ताम्बूलं कामिनीर्भजेत्³ ॥ ४६ ॥ एको हि दोषः सूक्ष्मोऽयं भक्षिते भस्मसूतके⁴। त्रिसप्ताहं वरारोहे कामान्धो जायते नरः⁵ ॥ ४७ ॥ कामिनीनां सङ्घञ्च तु क्षोभयेद्दिवसान्तरे⁶। नारीसङ्गाद्⁷ वरारोहे देहे क्राम्यति⁸ सूतकः ॥ ४८ ॥ नारीसङ्गे⁹ वरारोहे अजीर्णं तस्य जायते ॥ ४८ ॥ मैथुनाच्चलिते शुक्रे¹⁰ त्रिसप्ताहावधि¹¹ क्रमात्। जायते प्राणसन्देह¹²स्तस्मात्समैथुनं त्यजेत्¹³ ॥ ५० ॥ युवत्या जल्पनं कार्यं युवत्या चाङ्गमर्दनम्¹⁴। यस्याः¹⁵ स्पर्शनमात्रेण रसः क्राम्यति¹⁶ विग्रहे ॥ ५१ ॥ यथा कामोऽप्युद्धयति¹⁷ स्त्रीरूपनिरीक्षणात्।

(1) D has ज्ञात्वापिबलं पिबेत्, which is incorrect. (2) D reads छाद्या, which is incorrect. (3) D reads भवेत्, which is not correct. (4) भक्षते भस्मसूतकम्, a variant in D. (5) D reads पुनः, which is not accurate. (6) K reads भक्षयेद्दिवसान्तरे. (7) D reads नारीसंग, which is incorrect. (8) K reads क्रामति. (9) D reads नारी- संगे, which is incorrect. (10) D reads चलिते युक्तः. (11) धीसप्ताहा- वतः, an incorrect variant in D. K has धिसप्ताहाद्यतः. (12) D reads erroneously जायते प्राणसन्देहे. (13) तावन्मैथुनं संत्यजेत्, a variant in D. सापतं मैथुनं त्यजेत्, wherein the first term is

अष्टादशः पटलः । ४०८ तथा¹ क्राम्यति देवेशि सूतकोऽसौ ततः² क्रमात् ॥ ५२ ॥ अश्वत्थपत्रसदृशो³ भगो यस्याः समः शुभः⁴ । तादृश्याः सुरतं⁵ देवि भाजनं तु रसायने ॥ ५३ ॥ निर्मांसश्चैव दीर्घश्च भगः शुष्कशिरास्तथा । सदा दारिद्र्यकर्त्तारं वर्ज्जयेत्तं रसायने⁶ ॥ ५४ ॥ अर्चेच्च तर्पयेन्नित्यं⁷ मत्स्यमांसं निवेदयेत्⁸ । योगीन्द्रान् योगिनीर्भक्त्या⁹ पूजयित्वा क्षमापयेत् । वकाराष्टकवर्जेस्तु¹⁰ कङ्कल्ललवणं त्यजेत् ॥ ५५ ॥ अभ्रजीवर्षसेवेन¹¹ व्याधिभिर्नाभिभूयते¹² । द्वितीये शुक्लहृद्भिः¹³ स्यात् तृतीये बलवान् भवेत् ॥ ५६ ॥ चतुर्थे पलितं हन्ति¹⁴ वलीं जयति पञ्चमे¹⁵ । षष्ठे श्रुतिधरो वाग्मी सप्तमे नेत्ररोगजित्¹⁶ ॥ ५७ ॥ (1) D reads तथा. (2) D reads सूतको सेवतः, which is incorrect. (3) मधुपद्मशा बज, an absurd variant in D. (4) यस्य भोगसमं शुभः, an incorrect variant in D. (5) D has तादृशांतारसो. K has तादृश्यास्तु- रसो. Both are unintelligible. (6) This śloka is not found in D. (7) आदिनात्त्वपुजे नित्यं, a variant in D. (8) मध्यभागं न वैदयेत्, a variant in D. (9) यामोद्वाञ्चीविनी भक्त्यं, a variant in D. योगीन्द्रा योगिनी संघ, a variant in K. Both the readings appear to be incorrect. (10) D has वकाराष्टकवर्ने तु. K has वकाराष्टकवर्ने तु. (11) पञ्चमाघप्रबोघेच, a variant in D. (12) व्याधिणा नाभिभूतवै, a partly correct variant in D. (13) K reads शुक्लहृद्धिः. (14) न जाति पलितवान्, an incomplete variant in K. (15) वलितं जितपञ्चमे, a variant in D. वलिजित्पञ्चमे, a variant in K. Both are incorrect. (16) नेषरोगह्रत्, a reading in D.

orर्णं. Wait, let's look at जीर्णे: why not just transcribe what is visible? Let's look at the character: ज ी र् णे ,- it has a matraेand a rephaर्. Wait, is there a dot? Wait, could it be जीर्ते? No, it's ण. Wait, look at the letter: जीर्णे, which is incorrect.Wait, let's look at line 13 again: Is itजीर्णे? Wait! In line 13, between विमलेandतादृशं: जीर्णे^10. Wait, could the editor's text be taking a reading from another manuscript (like A or C), and B reads जीर्णेwhich he thinks is incorrect? But he printedजीर्णेin the text? No, maybe he printedजीर्णेby mistake, or B readsजीर्णे? Wait, look at the footnote again: (10) B reads जीर्णे, which is incorrect.Wait, look at the word:जीर्णेorजीर्णं? Let's zoom in to 500%: The letter has: जwithी (जी) then णAboveण` there is: A slant to the

अष्टादशः पटलः । ४११ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि वज्रभस्मरसायनम् ॥ ६५ ॥ प्रथमं जारयेत्$^1$ सूते गन्धकं सुरवन्दिते$^2$ । दापयेत्त्रिगुणं तीक्ष्णं समं हेम च सूतके$^3$ ॥ ६६ ॥ तेनैव हेमजीर्णेन वज्ररत्नं तु$^4$ लेपयेत् । बालवत्सपुरीषेण तद्रत्नं वेष्टयेत्ततः$^5$ ॥ ६७ ॥ बद्ध्वा पोटलिकां तेन पुटपाकं तु दापयेत् । तत्क्षणाज्जायते भस्म शङ्खकुन्देन्दुसन्निभम् ॥ ६८ ॥ तद्वज्रभस्म$^6$ सुभगे कारयेत् पिष्टिकासमम्$^7$ । तत्सूतगोलकरजो$^8$ गतदेहं$^9$ विमर्दयेत् ॥ ६९ ॥ पुनस्तद्गोलकरजो बालवत्सपुरीषकैः । मूषालेपं तु तेनैव अर्द्धाङ्गेन$^{10}$ तु कारयेत् ॥ ७० ॥ तद्धमेदन्धमूषायां$^{11}$ मूर्च्छितं वज्रजारितम्$^{12}$ । फूत्काराणां सहस्रेण$^{13}$ भस्म तज्जायते क्षणात् ॥ ७१ ॥

(1) D reads जायते. K reads मारयेत्. (2) समगन्धं च दीयते, a variant in D. K has an incomplete charaṇa — गंधते. (3) D reads सहसे स च सूतकम्, which is incorrect. K reads समहेमो च सूतकं, which is also incorrect. (4) D reads वज्रकं ता तु, which is senseless. (5) This hemistich and the next one are not found in D. (6) D and K read तद्भस्मवज्र, which is grammatically incorrect. (7) D has चर्वयेत् पिष्टिकः समम्. K has चर्वयेत् पौष्टिकासमं. (8) तत्सूतगोलकं भाग, a variant in B. (9) K reads गतदंतं. (10) D reads प्रवर्द्धेन; which is incorrect. B reads अर्धोर्द्धेन. (11) B reads धमेत्तदन्धमूषायां. D has an incomplete charaṇa —-धमयेद्देष. (12) B reads वज्रजारिते. D reads वज्राग्जारितं. Both are incorrect. (13) B and D read सहस्रे वै.

" is the standard phrase everywhere: "सिन्दूरारुणसन्निभम्" (resembling the reddish color of sindura). But the print might have dropped a 'न', looking like सविभम् or it's सन्निभम् where the double 'न' is compacted. Let's look at it: it has स, then a letter with ि matra, then भम्. It really looks like सविभम् in print, a known typographical error for सन्निभम्).

Line 15: तद्भस्म पलमात्रं तु सिद्धाभ्राख्यसंयुतम् ।

Line 16: लिह्यादेनं सप्तवारं क्षीराहारो जितेन्द्रियः ॥ ८० ॥ (Wait, or लिह्याद्देवं? In print, it looks like लिह्यादेवं - wait! "लिह्यादेवं" = लिह्यात् + एवम्! "Thus one should lick it seven times"! YES! "एवं"! "लिह्यादेवं"! Look: "लिह्याद्" + "एवं" = "लिह्यादेवं"! That's why it is 'दे' and 'वं': लि - ह्या - दे - वं = लिह्यादेवं! Brilliant! "लिह्यादेवं सप्तवारं क्षीराहारो जितेन्द्रियः ॥ ८० ॥" "लिह्याद् एवम्"

साहस्र-पलमाने भुजङ्गमे ।(a typo in the edition forद्रव्याद्द्वादशसाहस्र-orद्रव्याद् द्वादश-). Wait, let me check if it's द्रव्याद्वादशorद्रव्याहादश. It looks like द्रव्याहादशसाहस्र-`!

*   Let's check Verse 85 (lines 9-11):
    Line 9:
    `कान्तचूर्णपलाह्यष्टौ पलाम्बष्टौ रसस्य च ।`
    Wait! Look at `पलाह्यष्टौ`:
    `प` `ला` `ह्य` `ष्टौ`?
    Wait, `कान्तचूर्णपलाण्यष्टौ`?
    Look at line 9:
    `का` `न्त` `चू` `र्ण` `प` `ला` `न्य` `ष्टौ` or `ह्य` or `ण्य`?
    Wait! Look at line 5: `लोहान्यष्टौ` vs `लोहाण्यष्टौ`!
    Wait, in line 9: `कान्तचूर्णपला...`
    Is that `ह्यष्टौ` or `न्यष्टौ` or `ण्यष्टौ`?
    Wait, look at line 9 again:
    `कान्तचूर्णपलाण्यष्टौ`? No, look at the second word:

४१४ रसार्णवे तारं ताम्रं व्योमसत्त्वं कान्तसत्त्वं चतुर्थकम् । एकैकं द्वादशांशाः स्युः सर्व्वमेकत्र कारयेत् ॥ ८८ ॥ अन्धमूषागतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात् । द्वाविंशन्मिलतः खोटान् सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ॥ ८९ ॥ तत् खोटसूक्ष्मचूर्णं तु चारोटरससंयुक्तम् । मर्दयेत्सव्यमार्गेण गोलको भवति क्षणात् ॥ ९० ॥ गोलकस्य पले द्वे च मृतकान्तस्य तत्समम् । एकोक्त्याथ संमर्द्य मेघनादरसेन च । मुनिपुष्परसेनैव दिनमेकं च मर्दयेत् ॥ ९१ ॥ गुटिकाः¹ कारयेद्देवि षडधिकशतत्रयम्² ॥ ९२ ॥ तत्रैकां गुटिकां सर्पिस्त्रिफलामधुसंयुताम् । भक्षयेद्वर्षमेकं तु ब्रह्मायुर्जायते नरः ॥ ९३ ॥ सर्व्वास्ता भक्षयेत् पश्चात् रुद्रायुः स भवेन्नरः³ ॥ ९४ ॥ अथैका धारिता वक्त्रे⁴ गुटिकामरसुन्दरि । हठाद्रोगाणि कृच्छ्राणि⁵ पलितानि च नाशयेत् ॥ ९५ ॥ उपचारं प्रवक्ष्यामि वज्रसत्त्वरसायने⁶ ॥ ९६ ॥ वज्रवन्नस्तु यो⁷ देवि रसोऽयं वज्रतां नयेत् । (१) B reads गुटिकां. (२) B reads सड्सकम्. (३) This hemistich is not found in D and K. (४) घटिकां धारिते वक्त्र, an incor- rect variant in B. This hemistich is not found in K. (५) रोगाणि is grammatically incorrect. [रोगान् is the correct term]. (६) वज्र- भक्षरसायनं, a variant in B. वज्रात् सत्वं रजायते, a variant in D. (७) D reads erroneously वज्रस्यसधो.

अष्टादशः पटलः । ४१५ तेन बद्धास्तु ये देहास्ते देहा वज्ररूपिणः ॥ ८७ ॥ तिलमात्रं रसं¹ देवि ब्रह्मायुर्दश² जीवति । यवमात्रं रसं देवि विष्णुकोटिं स जीवति³ ॥ ८८ ॥ गुञ्जामात्रं तु⁴ देवेशि महाकल्पायुषो भवेत् । माषमात्रं वरारोहे मम तुल्यगुणो भवेत् ॥ ८९ ॥ मन्त्रहीनेन⁵ सुभगे न स गम्यो⁶ भविष्यति । न सिद्धिसाधनं⁷ तस्य जन्मकोटिशतैरपि ॥ १०० ॥ मूढ़चित्तो भ्रमत्येष कुलशासनवर्जितः⁸ ॥ १०१ ॥ तस्य विघ्नं⁹सहस्राणि कुर्व्वते¹⁰ देवदानवाः । देव्यश्चाकाशगामिन्यो भूचर्य्यश्च¹¹ सुरेश्वरि ॥ १०२ ॥ स्वप्ने तं भक्षयित्वा तु¹² रेतोरक्तं हरन्ति ताः¹³ । (1) B and D read तिलमात्ररसो. [Here भक्षयित्वा is to be understood.] (2) D reads ईश, which is incorrect. (3) This hemistich is not found in B and D. (4) B reads गुञ्जामात्रेण. (5) B reads मन्त्रहीने. (6) B reads मग्न्यवाजा, which is unintelligible. K reads गाम्यनाथ. (7) D reads न सिद्धिः साधनं. (8) मूढ़चित्ता भ्रमन्त्येषा, a partly incorrect variant in D. मूढ़ार्चिता भ्रमन्त्येषु, an incorrect variant in K. (9) D and K read विघ्ना, which is incorrect. (10) D and K read कुर्व्वति, which is inc. (11) D reads भूवर्गश्च, which is not correct. (12) स्वप्ने ते च भक्षयित्वा, a variant in B. सत्वं भक्षयित्वा तु, an incomplete charana in D. स्वप्ने तोयं शयित्वा तु, 'a variant in K. (13) B has रसोरेतं हरति ये, an incorrect variant. D has रेतोरक्तमुदरि प्रिये, K has रसो रक्तहरः प्रिये. Both are incorrect.

तेनैव रेतोमार्गेण¹ हरन्ते मञ्चितं² रसम् ॥ १०३ ॥ भास्कराद्या ग्रहा देवि गर्जन्ति निजरूपतः³ । क्षत्रियस्य तु रूपेण देवा वै भर्त्सयन्ति च⁴ ॥ १०४ ॥ पिशाचा वैश्यरूपेण⁵ शूद्ररूपेण⁶ राक्षसाः । अन्ये मानुषरूपेण भजन्ते स्वप्ननान्तरे⁷ ॥ १०५ ॥ अस्थिमांसानि खादन्ति ह्यग्रेषु⁸ सुरसुन्दरि । स्वप्नान्ते प्राप्यते भ्रांतिः⁹ प्रायः पश्यति मानवः¹⁰ । वल्लभा हरन्त्येव¹¹ स्वप्नान्ते क्षोभयन्ति च ॥ १०६ ॥ भक्षिते हेमविमले यक्षाद्यन्ते दिशो दश । भूतप्रेतपिशाचाश्च शाकिन्यो गुह्यकादयः¹² ॥ १०७ । वज्राक्षां मारणे ये तु¹³ लोहानां वा रसस्य तु¹⁴ । (1) D reads ईमार्केन, which is absurd. (2) B reads रचितां, which is incorrect. D and K read रंजितं मचितो, which is also incor- rect. (3) गर्जञ्जीतोरूपतः, an incorrect variant in K. (4) देवि पैनेन भज्यति, an absurd reading in D. देवि वैर्जबन्ति च, an incorrect and incomplete charana in K. (5) D and K read विप्ररूपेण, which is incorrect. (6) D reads शूङ्गरूपेण. K reads शूङ्गाल्पेण. Both are incorrect. (7) मुञ्चते स्वप्नान्तरे, an incomplete variant in B. D reads भजतो, which is incorrect. K reads भुंजते, which is also incorrect. (8) B reads ह्यग्रे षि. (9) D reads प्रापयेत्तेन. K reads प्राप्य एतेन. (10) पश्यन्ति मानवे, a variant in D. (11) वल्लभश्कोहरं तेच, a variant in D and K. (12) B reads षाकिण्यो. K reads किन्नरी. (13) B reads मारणं वै तु. D reads षखिशां मारणं तुष्षां. K reads जरणां तु. (14) उपजाररसस्य च, a variant in D, which seems to be incorrect.

अष्टादशः पटलः । ४१७ वर्ज्जनीयाः प्रयत्नेन¹ प्रयुक्तांस्तान् शृणु² प्रिये ॥ १०८ ॥ तेषां युक्तिप्रकारास्तु³ प्रयुक्ता युक्तिदायकैः⁴ । एवं वदन्ति भूताद्या भीषयन्ति स्म तं नरम्⁵ ॥ १०९ ॥ रञ्जको रागकारी⁶ स्यात् क्रामणः क्रामणे हितः⁷ । बन्धका दृढकाराश्च⁸ तथा पुष्टिकराः स्मृताः⁹ ॥ ११० ॥ शुक्रशोणितविण्मूत्रे विविधेन तु भक्षयेत् । कुष्ठव्याधिकरं तच्च¹⁰ नागवङ्गकलङ्कितम्¹¹ ॥ १११ ॥ त्रिफलाजातिकङ्कोलं कर्पूररससम्मिश्रितम् । खदिरं समतोयेन मर्दितं भक्षयेद्रसम् ॥ ११२ ॥ पयसा कटुकं घृष्ट्वा¹² पथ्यं¹³ क्रामणमुत्तमम् । (1) ते वर्जनीया यत्नेन, a variant in B. (2) B has प्रयुक्ता- म्प्रवक्ष. D has प्रसङ्गात्प्रवक्षा. K has प्रयुक्ताः प्रवक्ष. (3) तेषां युक्तिकरा ये तु, a variant in B and K. (4) प्रयुक्ता युक्तिकादयः, a variant in B. प्रयुक्तां युक्तिकादयः, a variant in D. (5) This hemistich is not found in D and K. (6) B reads रंजिको. D reads रणकारौ. Both are incorrect. (7) क्रामणोत्क्रामणोदितम्, a variant in D. K reads erroneously क्रामणो क्रामये. (8) वड्का दृढकायाश्च, a variant in B. D reads बन्धको. बङ्गा दृढकरायैव, a variant in K. (9) B reads मताः. (10) कुष्टव्याधिकरं चैव, a variant in D. कुष्टव्याधिकरी ताय, a variant in K. (11) नागवंगकलचितौ, a variant in D. भागवंगकलंकितौ, a variant in K. (12) D reads दृष्टा, which is incorrect. (13) D and K read यत्तु. 53

४१८ | रसार्णवे स्नानेन हेमघृष्टेन न खाद्योऽयं¹ सुरेश्वरि ॥ ११३ ॥ पलम्बुपायस्कान्तस्य² तालकस्य³ च भक्षणात् । देहे⁴ क्रामति सूतेन्द्रो नात्र कार्या विचारणा ॥ ११४ ॥ अवश्यं क्रामते सूतः स्त्रीयोगी क्रामणं परम् । ब्रह्मचर्येण वा योगी⁵ सदा सेवेत⁶ सूतकम् ॥ ११५ ॥ समाधिः चारणं तच्च⁷ क्रामणं परमं मतम् ॥ ११६ ॥ प्रभाते भक्षयेत् सूतं⁹ पथ्यं⁹ यामद्वयाधिके । नो लङ्घयेत् त्रियामं तु मध्याह्ने न तु¹⁰ भोजयेत् ॥ ११७॥ अतिपानं चात्यशन¹¹-मतिनिद्रातिजागरम् । स्त्रीणामतिप्रसङ्गं चाप्यध्वानं च विवर्ज्जयेत्¹² ॥ ११८ ॥ अतिकोपं चातिहर्ष-मतिलौल्य-मतिस्पृहाम्¹³ । शुष्कवादं जलक्रीडामतिचिन्तां च वर्ज्जयेत्¹⁴ ॥ ११९ ॥ कूष्माण्डं कर्कटीं चैव कालिङ्गं¹⁵ कारवेल्लवम्¹⁶ । (1) B has न खंडोयं. D has खद्येयर. K has न खंडोयं. (2) D reads अवलंबुमायसंक्रान्तं, which is incorrect. (3) D reads बालकस्य, which seems to be incorrect. (4) B reads देहं. (5) D and K read ब्रह्मचर्य्ये न वा कुर्यात्. (6) D and K read। पादाग्निनैव. (7) D and K read तस्म. (8) D and K read सूते, which is incorrect. (9) D reads पद्य, which is incorrect. (10) B reads मध्ये न तु, which is incomplete. (11) D reads चात्यपान. (12) वचनं चापि वर्जयेत्, a variant in D and K. (13) B reads यतोगण्डं. D reads मनस्पृहं. Both are incorrect. (14) अतिबोचां विवर्जयेत्, a variant in D. (15) D reads कलिङ्गं (16) K reads कारवल्लिकां.

अष्टादशः पटलः । ४१२ कुसुम्भञ्च कर्कोटं¹ कदलीं काकमाचिकाम्² । ककाराष्टकमेतद्धि वर्ज्जयेद्रसभक्षकः³ ॥ १२० ॥ पातकं च न कर्त्तव्यं पशुसङ्गं विवर्ज्जयेत्⁴ । लिङ्गच्छायां⁵ न लङ्घेत नारीच्छायां तथैव च⁶ ॥ १२१ ॥ चतुःपथे न गन्तव्यं⁷ विण्मूत्रं न च लङ्घयेत् । सुराणां निन्दनं देवि⁸ स्त्रीणां निन्दां च वर्ज्जयेत्⁹ ॥१२२॥ सत्यं च वचनं ब्रूयादप्रियं न वदेद्बुधः¹⁰ ॥ १२३ ॥ कुलत्थमतसीतैलं तिलान् माषान् मसूरिकाम्¹¹ । कपोतकं काञ्जिकात्रं तक्रभक्तं च वर्ज्जयेत् ॥ १२४ ॥ वाङ्कतोक्त¹²लवणं पिच्छिलं¹³ पित्तलं च यत् । तिलतैलं दधि क्षीरं¹⁴ द्राक्षाकोलपरूषकम्¹⁵ ॥ १२५ ॥ बदरं करविल्वञ्च¹⁶ सहकारं सुवर्चलम् ।

(1) कुसुभं काचकंर्कोटं, a variant in D. K reads कुभोकर्कोंटी, which is incomplete. (2) B reads काचमारीका, which seems to be incorrect. (3) B reads मलभक्षकः. (4) पशुसंगं च वर्जयेत्, a variant in K. (5) K reads निंबच्छायां. (6) B reads न लङ्घयेत्. (7) B reads न कर्त्तव्यं. (8) दैवतानां न निर्वेदं, a variant in D. वीराञ्च निंदयेद्देवि, a variant in K. (9) D reads स्त्रोनियां, which is incor- rect. K reads स्त्रोनिंदां चैव वर्जयेत्,. (10) दप्रियो न वदेद्बुधः, a variant in B, which is partly incorrect. (11) B reads मसूरिकां. D reads मसूरिकाः. Both seem to be incorrect. (12) B reads विल्ल. (13) D and K read पिच्छलं. (14) तिलतैले दधिक्षारे, a variant in B. (15) द्राक्षाख्यो पनसं ततः, a variant in D and K. (16) B reads नारिकेलञ्च.

४२० रसार्णवे नारङ्गं काञ्चनारञ्च¹ शोभाञ्जनमपि त्यजेत् ॥ १२६ क्षुधार्त्तो नैव तिष्ठेत अजीर्णं नैव² कारयेत् । न वादजल्पमं³ कुर्य्यात् दिवास्वापं न कारयेत्⁴ ॥ १२७ । नैवेद्यं नैव भुञ्जीत कर्पूरं वर्ज्जयेत् सदा । कुङ्कुमालेपनं वर्ज्ज्यं वर्ज्जयेन्नटनं क्षितौ ॥ १२८ ॥ नाग्निं स्पृशेत्सु⁵ पादेन न गा वा⁶ ब्राह्मणांश्च । न हन्यात्तु कुमारीं च वातुलानपि⁷ वर्ज्जयेत्⁸ ॥ १२९ ॥ दिवारात्रं जपेन्मन्त्रं ज्ञातव्यं च दिने दिने ॥ १३० ॥ हितश्च मुद्गा⁹ दुग्धान्नं शाल्यन्नं च समाहितम्¹⁰ । शाकं पौनर्नवं¹¹ देवि मेचनाटं च वास्तुकम् । सैन्धवं नागरं मुस्तां पद्मामूलानि भक्षयेत् ॥ १३१ ॥ उद्धिन्नचुचुका¹² श्यामा सुरूपा सुभगा शुभा । (1) B reads विभारंग. (2) K reads न च. (3) B reads वादजल्पं, which renders the charana incomplete. (4) दिवाचारी पर्यटेत्, a variant in B. (5) D reads प्रशेत, which is grammat- cally incorrect. (6) B, D and K read न गावो, which is gram- matically incorrect. (7) B reads मातुलानीं. D reads मातुलान which is incorrect. (8) After this śloka we find in B the follow- ing hemistich कुथ्यात्तैनैव तिष्ठेत चत्रौषं न च कारयेत्, which we have rejected the first charana being absurd, and the second being a repitition. (9) K wants मुद्गा. (10) B, D and K read समाहितः, which is not accurate ; समाहितं here means विशोधित and qualifies शाल्यन्नं. (11) D reads पुमनार्वं. K reads शाकं च पुनः, an incomplete charana. • (12) D reads erroneously उद्धत बुकका.