रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

प्रथमोऽङ्कः 59 Vasava—(offering sandal-paste, flowers and ornaments) Noble Brahmana, please receive your benedictory presents. Jester—(Accepting joyfully) Let good fortune attend your ladyship ! ( नेपथ्ये वैतालिकः पठति ) अस्तापास्तसमस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवौ, आस्थानीं समये समं नृपजनः सायन्तने सम्पतन् । सम्प्रत्येष सरोरुहद्युतिमुषः¹ पादांस्तवासेवितुं ²प्रोद्युत्कर्षकृतो दृशामुदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते ॥२३॥ सागरिका—³(श्रुत्वा सहर्षं परिक्रम्य राजानं दृष्ट्वा सस्पृहम्) कहं अअं सो राआ उदअणो णाम जस्स अहं तादेण दिन्ना ! ता परप्पे- सणकरिसिदं वि मे जीविदं एदस्स दंसणेण दाणिं बहुमदं संबुत्तं ! (क) राजा—कथमुत्सवापहृतचेतोभिरस्माभिः सन्ध्यातिक्रमोऽपि नोपलक्षितः। ⁴देवि पश्य— उदयतटान्तरितमियं प्राची सूचयति दिङ् निशानाथम् । परिपाण्डुना मुखेन प्रियमिव हृदयस्थितं रमणी ॥२४॥ देवि तदुत्तिष्ठावः⁶। आवासाभ्यन्तरमेव प्रविशावः। ( सर्वे उत्थाय परिक्रामन्ति ) (क) कथम् अयं सः राजा उदयनी यस्याहं तातेन दत्ता ! तत् परप्रेष्य- कर्षितमपि मे जीवितं एतस्य दर्शनेन इदानीं बहुमतं संवृत्तम् !

1. ॰मुखाः 2. प्रभ्युत् 3. आकर्ण्य (सोद्वेगम्) 4. सम्प्रति परिक्षतमहः, देवि पश्य
2. तदुत्तिष्ठ ।

60 रत्नावली सागरिका—कहं पत्थिदा देवी । भोदु । तुरिअं गमिस्सं । (राजानं सस्पृहं दृष्ट्वा निःश्वस्य) कथं मन्दभाइणीए मए पेक्खिदुं वि चिरं ण पारिदो अअं जणो । (क) (इति निष्क्रान्ता) राजा—(परिक्रामन्) देवि त्वन्मुखपङ्कजेन शशिनः शोभातिरस्कारिणा पश्यान्यानि विनिर्जितानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम् । श्रुत्वा ते परिवारवारवनितागीतानि भृङ्गाङ्गना लीयन्ते मुकुलान्तरेषु शनकैः सञ्जातलब्जा इव ॥२५॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) इति मदनमहोत्सवो नाम प्रथमोऽङ्कः (क) कथं प्रस्थिता देवी ! भवतु, त्वरितं गमिष्यामि । कथं मन्दभागिन्या मया प्रेक्षितुमपि चिरं न पारितः अयं जनः । वैतालिकः मागधः । विविधाश्चासौ तालः, तेन चरतीति वैतालिकः स्तुतिकीर्त्तनविद् । अस्तापास्तेति । अस्ते अस्ताचले अपास्ताः निक्षिप्ताः समस्ताः भासः किरणा येन तस्मिन् रवौ नभसः पारं प्रयाते अस्तङ्गते इत्यर्थः । सायन्तने समये सायं काले दृशां लोकनयनानां प्रीत्युत्कर्षं कृतः आनन्दातिशयं विदधतः सुधामयूखत्वात्, (राजपक्षे) रञ्जनशीलत्वात् रमणीयाकृतित्वाच्च इत्यर्थः । इन्दोः चन्द्रस्य इव तव सरोरुहद्युतिमुषः कमलशोभापहारिणः, चन्द्रोदये कमलानां निमीलनेन शोभापगमात् । पादान् (चन्द्रपक्षे) मयूखान् (राजपक्षे) चरणौ बहुवचनं त्वत्यादरात् इत्यर्थः । सेवितुं एषः नृपजनः प्रस्तावनायां पादपद्मोपजीवी राजसमूह इति यदुक्तं तस्यैव समर्थनम् । सम्प्रति आस्थानीं राजसभां समं युगपत् सम्पतन् उदीक्षते औत्सुक्येन अपेक्षते । ऊर्ध्वं प्रेक्षते च । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । श्लेषाणु- प्राणितैयमुपमा । पादान् इत्यत्र श्लेषः ॥२३॥ तत्परेति । परस्य प्रेष्यं प्रेरणां परादेशकारित्वमिति यावत् वासवदत्तायाः आज्ञा- कारित्वमिहस्य कथयतीति भावः । तेन परप्रेष्येण कथितं क्लिष्टमपि जीवितं एतस्य

प्रथमोऽङ्कः 61 उदयनस्य दर्शनेन इत्यर्थः । उदयतटेति । इयं प्राची पूर्वा दिक् उदयतटान्तरितं उदयाचलाच्छन्नं निशानाथं रमणी हृदयस्थितं प्रियम् इव परिपाण्डुना (प्राचीपक्षे) चन्द्रोदयात् प्रागेव धवलिमानमापन्नेन (रमणीपक्षे) म्लानेन मुखेन सूचयति । यथा काचित् रमणी हृदयावस्थितम् अभिमतं जनं वदनपाण्डुतया सूचयति तथैवं प्राची दिक् चन्द्रोदयात् प्राक् चासादितधवलिमा उदयाचलाच्छन्नं चन्द्रमुदीयमानं सूचयतीति अभिप्रायः ॥ आर्यावृत्तम् । उपमालङ्कार ॥२४॥ देवीति । देवि शशिनः शोभातिरस्कारिणा तन्मुखपङ्कजेन मुखपद्मेन अङ्गानि पद्मानि विनिर्जितानि सन्ति विच्छायतां मालिन्यं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । परिवाराः एव वारवनिताः तासां परिजनगणिकानाम् गीतानि श्रुत्वा भृङ्गाङ्गनाः सञ्जातलब्जाः लज्जिताः इव वारवनितानां गीतेः उत्कर्षाद् इति भावः । मुकुलान्तरेषु शनकैः मन्दं लीयन्ते समाश्रयन्ते ॥ शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥२५॥ इति प्रथमोऽङ्कः Prose order. अस्तापास्तसमस्तभासि रवौ नभसः पारं प्रयाते दृशां प्रीत्युत्कर्षकृतः इन्दोः इव उदयनस्य तव सरोरुहद्युतिमुषः पादान् आसेवितुं सम्प्रति एषः नृपजनः सायन्तने समये आस्थानीं सम्पतन् उदीक्षते ॥२३॥ इयं प्राची दिक् रमणी हृदयस्थितं प्रियम् इव परिपाण्डुना मुखेन उदयतटान्तरितं निशानाथं सूचयति ॥२४॥ देवि, पश्य—शशिनः शोभातिरस्कारिणा तन्मुखपङ्कजेन विनिर्जितानि अङ्गानि सहसा विच्छायतां गच्छन्ति । भृङ्गाङ्गनाः ते परिवारवारवनितागीतानि श्रुत्वा सञ्जातलब्जाः इव शनकैः मुकुलान्तरेषु लीयन्ते ॥२५॥ নেপথ্যে বৈতালিক পাঠ করিল Beng. Trans. অস্তাচলে কিরণরাশি নিক্ষেপ করিয়া সূর্য্যদেব নভোমণ্ডলের পরপারে চলিয়া গেলে সভাস্থিত সমস্ত রাজলোক সায়ংকালে জনগণের দৃষ্টির আনন্দবর্দ্ধক উদীয়মান চন্দ্রের ন্যায়—পদ্মের শোভাপহরণকারী আপনার পাদদ্বয় ( চন্দ্রপক্ষে কিরণ ) সেবা করিবার নিমিত্ত অপেক্ষা করিয়া রহিয়াছেন ( চন্দ্রপক্ষে—উর্দ্ধদিকে নিরীক্ষণ করিয়া রহিয়াছেন ) ॥২৩॥

62 রত্নাবলী সাগরিকা—( শুনিয়া সহর্ষে প্রত্যাবর্ত্তন পূর্ব্বক সস্পৃহভাবে রাজাকে দেখিলেন ) এই কি সেই রাজা উদয়ন যাঁহার হস্তে আমার পিতা আমাকে অর্পণ করিয়াছেন! এখন ইঁহাকে দেখিয়া পরের আজ্ঞাপালনহেতু ক্লিষ্ট আমার জীবন আজ আমার নিকট বহু আদরের বস্তু হইয়াছে! রাজা—আমাদের চিত্ত উৎসবের দ্বারা অপহৃত হওয়ায় সন্ধ্যা যে অতিক্রান্ত হইয়াছে তাহা আমরা লক্ষ্য করি নাই। মহিষি, দেখ—যেমন কোনও রমণী নিজের হৃদয়স্থিত প্রিয়কে নিজের পাণ্ডুবর্ণ মুখমণ্ডল দ্বারা সূচিত করে, সেইরূপ এই পূৰ্ব্বদিক্ শুভ্রবর্ণ দ্বারা উদয়াচলের অন্তরালে আচ্ছন্ন চন্দ্রদেবের সূচনা করিতেছে॥২৪॥ তাহা হইলে গৃহাভ্যন্তরে প্রবেশ করা যাউক (সকলে উঠিয়া পরিক্রমণ করিলেন) সাগরিকা—মহিষী কি প্রস্থান করিলেন? যাহা হউক, আমিও শীঘ্র যাইব। ( রাজাকে সস্পৃহভাবে দেখিয়া নিঃশ্বাস পরিত্যাগ করিলেন।) আমি কিরূপ মন্দভাগিনী যে আমি ইঁহাকে অধিকক্ষণ দেখিতেও পাইলাম না। ( নিষ্ক্রান্ত ) রাজা—(পরিক্রমণ করিয়া), দেবি, চন্দ্রের শোভাকে তোমার যে মুখপদ্ম তিরস্কার করিয়াছে, দেখ সেই পদ্মের দ্বারা বিনির্জ্জিত হইয়া সহসা এই পদ্মগুলি মলিনতা প্রাপ্ত হইয়াছে। তোমার বারবনিতা-পরিজনগণের গান শ্রবণ করিয়া ভ্রমরীগণ লজ্জায় অভিভূত হইয়া মুকুলাভ্যন্তরে লুক্কায়িত হইতেছে॥২৫॥ (সকলে নিষ্ক্রান্ত) মদনমহোৎসব নামে প্রথমাঙ্ক সমাপ্ত Eng. Trans. (The bard sings out hehind the screen) The Sun having traversed the sky after casting all his rays on the Setting-mountain at the hour of evening, this host of princes assembled in the chamber-hall looks up at present to Udayana causing excessive joy to the sight (of the people) like the rising moon, with a view to waiting upon your feet (or the moon-beams) depriving the lotuses of their lustre. 23. Ságariká—(Listening turns round in delight and seeing the King with eagerness) How, is this the king Udayana to whom I have been betrothed by my father! Now though my life is

प्रथमोऽङ्कः 63 harrowed by servitude unto others (Queen), yet at the sight of this person, it (life) is of great worth to me at present. King.—How it is that our mind being carried away by the festival, we have not noticed the evening passing away ! O my lady, behold— The eastern direction indicates by whiteness of appearance the lord of the night (i.e., the moon) concealed behind the Rising mountain, as a lovely woman does her beloved hidden in her heart by means of her pale face. 24. (All rise and walk round) Ságariká—How, the Queen has departed ! Now I shall go hastily. (Looking at the King with eagerness and breathing a deep sigh) How unfortunate I am that I could not see this person even for a long time ! (Exit) King—(Going round), O Queen, behold,—the lotuses now being humbled by your lotus-like face overshadowing the beauty of the moon, suddenly grow lustreless ; the female bees hearing the songs of your attendant.courtezans feel ashamed, as it were, and slowly hide themselves within the buds (i.e., lotus-buds). 25. (All exeunt) Here ends the First Act entitled "The Great Cupid Festival."

Ratnavali Act I Notes P. 1. महाकवि श्रीहर्षविरचिता—Apart from Harsha being a great ruler he was a great poet who wrote three dramas namely Ratnávali, Priyadars'iká and Nágánanda. The first two of these mutually correspond in their subject-matter, but as regards the third Shri Harsha wrote it with a Buddhistic tinge when in the last stage of his life he was inclined towards Buddhism. But the subject-matters of these three dramas are found in the Kathásaritságara of Somadeva. That Shri Harsha was a great poet and that he apart from his royal duties found diversion in the cultivation of poetry is testified by Jayadeva who puts him along with other great poets. Cf. “यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरो भासो हासः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः । हर्षो हर्षः हृदयवसतिः पञ्चबाणस्तु बाणः केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय ॥” रत्नावली—The name of the Drama after the name of the heroine or according to some scholars after the jewel-necklace that play a prominent part in the recognition of the heroine. रत्नावलीम् अधिकृत्य कृता नाटिका इति रत्नावली + अण् by the rule ‘अधिकृत्य कृते ग्रन्थे’ and the suffix अण् is elided by the rule ‘लुबाख्यायिकाभ्यो बहुलम् ।’ आख्यायिका here means all sorts of compositions in general. Then begin the Nándi Shlokas for a good finis of the work in accordance with the traditional practice of the Sanskrit play-

प्रथमोऽङ्कः 65 wrights. In the present work the Nándi Shlokas are 5 in number of which one is regarded as an interpolation and so is found absent in some editions. पादाग्रस्थितया—Standing on tiptoe. पादयोः अग्रे ( ६ष्ठीतत् ) ; ताभ्याम् स्थिता ( ३यातत् ) तया ; qualifying गिरिजाया । नम्रताम्—A stooping posture. नम्रायाः भावः इति नम्रा + त्व = नम्रत्व, the पुंवद्भाव is provided by the rule त्वतलोर्गुणवचनस्य । शम्भोः—शं सुखं भावयतीति शम् + भू + णिच् + डु ; here is णिच् is impli- citly added to the root भू । सस्पृहलोचनत्रयपथम्—The range of the three wistful eyes ( i. e., look of love ). स्पृहया सहितानि ( बहुव्रीहि ) तानि लोचनानि ( कर्मधा ) तेषां त्रयम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्य पन्थाः ( षष्ठीतत् ) ; the समासान्त अ is added to पथिन् by the rule “ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे” । यान्त्या—या + शतृ + स्त्रियां ङीप् ; alt. form यात्या by the rule “भूदिवाद्योः शतुर्नुम् वा तुदादिरुदादिराभ्यस्तस्य च.” The root या is of अदादि class. ह्रीमत्या—Bashful. ह्रीः अस्याः विद्यते इति ह्री + मतुप् + स्त्रियां ङीप् तया । ह्री ( धातु ) + क्विप् = ह्रीः । ईङ्गितः—Intended. ईङ्ग् ( चेष्टायाम् ) + क्तः कर्मणि । Though the root ईङ्ग् means a physical effort, yet all such efforts are based upon volition ( सङ्कल्प ) । Cf. सर्वे सङ्कल्पजाः कामाः—मनु । Conj. ईङ्गते ( भ्वादि-आ ), ईङ्गाम्बभूव, ईङ्गामास etc. ईङ्गित here qualifies कुसुमाञ्जलिः । सपुलकस्वेद etc.—Adj. to गिरिजाया । पुलकश्च स्वेदोद्गमश्च उत्कम्पश्च ( द्वन्द्वः ), तैः सहिता या ( बहु ) तया । पुलक, स्वेद, etc., are the सात्त्विक भावs which are eight in number. These are nothing but the outward manifestations of eight different states of a strong internal feeling indicating the calmness of self. ( सत्त्वं नाम स्वात्मविश्रामप्रकाशकारी कश्चनान्तरो धर्मः—सा. द. ) 5

66 रत्नावली They are :—स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ सा. दः N. B. These सात्त्विकभावs arose in Pārvatī as a result of strong feeling of love towards her lord who was also in a similar condition. कम्प means tremor ‘अथ वेपथुः कम्पः’ इत्यमरः । विश्रियन्—Slipping. वि - श्लिष् + शतृ । Adj. to कुसुमाञ्जलिः । कुसुमाञ्जलिः—Handful of flowers. अञ्जलि literally means the space created by joining two palms. Slipping or falling of an अञ्जलि is an impossible meaning. So अञ्जलि by implied meaning means here the flowers consisted in the अञ्जलि । अन्तरो—Intervening space. वः—युष्मान् and अस्मान् are meant here by the rule of एकशेष “त्यदादीनि सर्व्वैर्नित्यम्” । The metre is here शार्दूलविक्रीड़ित, the definition of which is सूर्य्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीड़ितम् । The scansion is :— $\quad\quad$ म $\quad\quad$ स $\quad\quad$ ज $\quad\quad$ स $\quad\quad$ त $\quad$ त $\quad$ ग $\quad\quad$ — — — $\quad$ ‿ ‿ — $\quad$ ‿ — ‿ $\quad$ ‿ ‿ — $\quad$ — — ‿ $\quad$ — — ‿ $\quad$ — $\quad$ पा दा ग्र स्थि त या मु हुः स्त न भ रे, णो न्नी त या न म्र तां मगण = — — — $\quad\quad\quad\quad$ रगण = — ‿ — सगण = ‿ ‿ — $\quad\quad\quad\quad$ नगण = ‿ ‿ ‿ जगण = ‿ — ‿ $\quad\quad\quad\quad$ यगण = ‿ — — भगण = — ‿ ‿ $\quad\quad\quad\quad$ तगण = — — ‿ The figure of speech here is काव्यलिङ्ग । Ch. of voice :... ...ईहितेन...विश्रियता...कुसुमाञ्जलिना युष्माँ... .........यूयम्......पाथ्वताम् ॥ P. 3. Shloka 2. औत्सुक्येन—out of eagerness. हेतौ ३या । उत्सुकस्य भावः इति उत्सुक + ष्यञ् ब्राह्मणादित्वात् ।

प्रथमोऽङ्कः 67 कृतत्वरा—Adj. to गौरी। कृता त्वरा यया सा (बहु )। Hastening. सहजभुवा—Inherent, natural ; adj. to चीत्कृतेन सह भवतीति सह - भू

• क्विप् कर्तरि। व्यावर्तमाना—Turning back ; वि - आ-वृत् + शानच् ; adj. to गौरी। ह्रिया—हेतौ तया ; ह्री declined—ह्रीः, ह्रियो, ह्रियः etc. तैस्तैः—various. द्विवचनं वीप्सार्थे by the rule “नित्यवीप्सयोः”। N. B. In a construction तत् always as a rule follows यत् by the dictum “यत्तदोर्नित्यसम्बन्धः।” But here in the Shloka तैस्तैः has been used without reference to यच्छब्द in the construction. This is here justified by the provision “तच्छब्दस्य प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थत्वे यच्छब्दस्यार्थत्वम्”—साः दः ( VII ). “प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थतच्छब्दो यच्छब्दीपोदानं नापेक्षते”—काव्यप्रकाशः। Here reference of Shiva and Gauri comes from the previous Shloka, so reference by यत् is not required. बन्धुवधूजनस्य—बन्धुः एव वधूजनः (कर्मधा) or बन्धूनां वधूजनः (६ष्ठीतत् )। The wives of the relatives or female friends. वचनैः—Words of requests ; अनुक्ते कर्तरि ३या। आभिमुख्यम्—The state of standing in presence. मुखम् अभि (अव्ययी- भावः) अभिमुखम्। अभिमुखस्य भाव इति अभिमुख + ष्यञ्। आभिमुख्यं is the indirect object (गौणकर्म) of नीता। The construction is वचनैः गौरी आभिमुख्यं नीता (passive) ; वचनानि गौरीम् आभिमुखं नीतवन्ति (active). वरम्—Husband ; परमिति पाठे परम् आत्त-क्रियायाः विशेषणम्। परम्— too much. आत्तसाध्वसरसा—साध्वसञ्च रसश्च साध्वसरसौ (द्वन्द्वः)। आत्तौ साध्वसरसौ यया (बहु ) सा ; or साध्वसमेव रसः (कर्मधा) आत्तः साध्वसरसः यया (बहु ) सा। आ - दा + क्त = आत्त, alt. form आदत्त meaning गृहीत। साध्वस means

68 रत्नावली 'fright' ; रस means love. expression means "she was taken with fright mingled with love." Fright is owing to her being newly married. Love is owing to her hope of being united with her beloved husband. नवे सङ्गमे—In her new union. संरोहत्पुलका—With her hairs standing on their end. This state of Gauri indicates her strong feeling of love. संरोहन्तः पुलकाः यस्याः ( बहु ) सा । “पुलको लोमहर्षणम्” इत्यमरः । श्लिष्टा—Embraced ; adj. to गौरी ; श्लिष् + क्त कर्मणि । Coj. श्लिष्यति etc. शिवाय—४र्थी by the rule ‘क्लृपि सम्पद्यमाने च’ । In this S'loka the sentiment is शृङ्गार with रति as स्थायी भाव । The metre is शार्दूलविक्रीडित as above. The figure of speech is here स्वभावोक्ति as the manner of vivid description of the love of newly married Gauri is only capable of being understood by the poet. The definition as given in Darpana is as :— स्वभावोक्तिर्दुरुहार्थस्वक्रियारूपवर्णनम् । P. 7. S'loka 3. क्रोधिद्धैः—blazing with wrath ; adj. to दृष्टि- पातैः । क्रोधेन इद्धाः ( ३यातत् ) तैः । इन्ध ( burn ) + क्त कर्मणि । दृष्टिपातैः—eye-glances. दृष्टीनां पाताः ( ६ष्ठीतत् ) तैः । त्रयः वह्नयः—Three sacrificial fires namely आहवनीय, गार्हपत्य and दक्षिण । उपशमिताः—Extinguished. उप - शम् + णिच् + क्त कर्मणि । त्रासार्त्ताः—Adj. to ऋत्विजः ; त्रासेन आर्त्ताः or व्यस्ताः येषां ते । ऋत्विजः—Family-priests who worship ( for the यजमानs ) in

प्रथमोऽङ्कः 69 different seasons (i. e., times). ऋतौ यजन्ति ये ते इति ऋतु-यज् + क्विप् । The definition of ऋत्विक् as given in Manu is “अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान् मखान् । यः करोति हतो यस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते ॥” “ऋत्विजी याजकाश्च ते”—इत्यमरः । चपलगणहृत etc.—Adj to ऋत्विजः, with their cloths for turban being snatched away by the Ganas (the formidable attendants). चपलाः गणाः ( कर्मधा० ) तैः हृतानि ( श्यातान् ) तादृशानि उष्णीषपट्टानि येषां ते । उष्णीषार्थं पट्टानि ( शाकपार्थिवादित्वात् समासः ) । उष्णीष means turban. “उष्णीषः शिरोवेष्टः”—इत्यमरः । अधः पतन्ति—fall down below ( i. e., from the elevated sacri- ficial altars ). They were dragged down from the elevated place. देवैः विद्रुतम्—The gods ran away ( through fear of life ). वि - द्रु + क्त भावे । विद्रुत means ‘escape’, ‘run away’. मखमथनविधौ—In the matter of the destruction of the sacrifice. मखस्य मथनं ( षष्ठीतत् ) तस्य विधिः ( षष्ठीतत् ) तस्मिन् । आत्तहासः—Beginning to laugh. आत्तः हासः येन ( बहु ) सः । In the reading of चण्डहास it means ‘boisterous’ laughter laughed by Śiva at the time of destruction. दैत्यै—क्रियायोगे ४र्थी । क्रिया is शंसन् । शंसन्—while relating. This śloka refers to the destructive and horror-striking laugh of Śiva for destroying the sacrifice of Daksha in order to avenge the death of Sati ( see allusion ). The sentiment is here रौद्र with क्रोध as the स्थायी भाव and

? Look at the shape: it has two vertical-ish sides, a top bar, repha, ai-matra: Wait, let's compare with 'मम्र्' or 'मभ्रै': Notice the word: म भ्रै (or र्भै) र्या (or र्यौ) णां (or नां) Wait, look at 'यौ' vs 'र्या': Look at 'र्या' in 'स्रग्धरा कीर्तितेयम्': 'कीर्ति' has a repha on 'ति'. In 'र्या', the repha is on top of 'या'. Look at line 4: There is: म म्र्भै ? Or र्भै ? Wait, could it be: "मभ्रैर्याणां" ? Wait, look at the fourth character: it is णां (with dot). Look at the third character: it is र्या (repha on ya, with aa matra). Wait, look at the second character: It has: a loop like bh (भ) or n (न)? Wait! Could it be: "म्रो भ्नैर्याणां"? Look at: म with o-matra: म्रो ! Wait, does it have o-matra? Look at 'म': there is an o-matra? No, the o-matra stroke is between म and the next letter? Wait, what if the

प्रथमोऽङ्कः 71 तदयुक्तं—It implies a negative way of speaking as न युक्तम् । बहुमार्गगां—Refers to (1) the Ganges (that flows in various ways) and (2) Sarasvati (who is explicable in various ways) or Kubjá (by whom Krishna was befriended at Mathurá) who adopts various way for satisfying her passion. ताम्—गङ्गाम् or सरस्वतीम् । स्वभावकुटिलाम्—(1) Crooked (in course) by nature, (2) guile- ful by disposition (refers to Sarasvati). कृष्णकण्ठग्रहं मुञ्च—This impression can be constructed (1) in the case of Krishna and (2) in the case of S'iva in the following manner:— (1) हे कृष्ण ! कण्ठग्रहं मुञ्च (Oh Krishna, give up embracing my neck). (2) हे कृष्णकण्ठ ! ग्रहं मुञ्च (Oh blue-necked S'iva, give up catching hold of me). अनुनय—Implore. अद्रितनया—अद्रेः तनया (६ष्ठीतत्) । पायात्—पा + यात् आशिषि । पा धातु here means 'to protect'. The figure of speech is here श्लेष । By the श्लिष्ट words such as मकर- ध्वजेन etc., शिव and कृष्ण are simultaneously referred to. So the two meanings referring to the two deities stand out prominent like two fruits in one branch (एकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन), one without undermining the other. The metre is here शार्दूलविक्रीड़ित । Ch. of voice.......मथनेन.. सम्भ्रान्तेन (अभूयत) । तदयुक्तं न... (भूयते) सा... स्वभावकुटिला... अनुनीयताम् ग्रहः मुच्यताम् ।...यः ऊचे अद्रितनयया लक्ष्म्या च... तेन यूयम् पायेध्वम् ।

72 रत्नावली P. 9. S'loka 4. उडुपतिना—The lord of stars i. e., the moon. उडु means stars. “तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्” इत्यमरः । उडुपतिना जितम्—Let the lord of stars be attended with victory. The moon is the lord of the herbs. By his victory, the prosperous condition of herbs of the world is meant and thereby the general pros- perity of the people of the country is indicated. जि + क्त भावे । द्विजवृषभाः—द्विजाः वृषभाः इव ( उपमितकर्मधा ) ; here the word वृषभ meaning 'bull' is used in the sense of the best by the dictum “स्यादुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः” इत्यमरः । निरुपद्रवाः—Free from troubles ; नास्ति उपद्रवः येषाम् ( बहु ) ते । उपद्रव means troubles, calamities, diseases etc. समृद्धशस्या—Prosperous with harvests ; समृद्धं शस्यं यस्याः ( बहु ) सा । सम् – ऋध् + क्त = समृद्ध । प्रतपतु—Let shine or let assert. चन्द्रवपुः—'Possessing a body like the moon'. चन्द्र इव वपुः यस्य ( बहु ) सः । नरेन्द्रचन्द्रः—नरेन्द्रः चन्द्रः इव 'उपमितं व्याघ्रादिभिः' इति समासः । Here an indirect reference is made regarding the king Shri Harsha and his prosperous reign. Here the metre is पुष्पिताग्रा “अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा” । In this metre the 1st and the 3rd lines of the s'loka contain 12 syllables ( अक्षरs) and the 2nd and the 4th contain 13 syllables. The scansion is as follows न न र य ︷ ︷ ︷ ︷ ͝ ͝ ͝ ͝ ͝ ͝ – ͝ – ͝ – – 1st line : —जि त मु डु प ति ना न मः सु रै भ्यः

'! So the first letter is क्रो! On the second letter: there is a vertical on the right and one stroke on top -> 'धो' or 'धी'? Wait, 'धी' has a curve that goes from the right bar over to the left! Wait, look at 'धी' in 'पृथिव्या' (line 8): 'थि' has the loop to the left. Look at 'धी' in 'क्रोधी': if the curve goes left from the top of the right bar, that is an 'ई' (ii-matra)! Wait, look at 'ई' in 'गौरी' (line 22): the 'री' has the vertical bar, and the curve goes to the left over the letter! Yes! In 'गौरी', 'री' has the curve going to the left! And in 'क्रोधी...', the second letter has EXACTLY the same curve going to the left as 'री' in 'गौरी'! So it is indeed ध + ई = धी! Wait, what about the first letter? The first letter also has a curve going to the left from a vertical bar? Wait! Look at the first letter: it has a vertical bar on the right, and a curve going to the left! Wait, does it have an o-matra or an ii-matra? Wait, if it's an ii-matra, why is there a vertical bar on the right of क? क doesn't have a vertical bar on the right naturally,

74 रत्नावली anger of S'iva creating havoc in the sacrifice of Daksha the anger of Vāsavadattá at her husband's insincerity is covertly suggested. The portion करुणं बिलपति is also applicable to the case of Ságariká ( cf. सागरिका हा तात हा मात: एवेदानीमहम् अनाथाशरणा etc. ). In the fourth s'loka जितम् etc., by the general prosperity, the prosperity of the king Udayana by the marriage with Ságariká is meant. Thus the fourth s'loka suggests the plot as devoloped in the fourth Act. Here षोडशपदा नान्दी, the definition of पद being— “श्लोकपाद' ‘पद’ केचित् सुप्तिङन्तमथापरे । परेऽवान्तरवाक्यैकस्वरूपं पदमूचिरे ॥” नाट्यप्रदीपः Here the श्लोकपाद is technically regarded as a पद ! But the provision of षोडशपदा नान्दी is not generally found. The general provision regulating the number of पदs is “नान्दी पदैर्द्वादश- भिरष्टाभिर्वा पद

प्रथमोऽङ्कः 75 In मन्दारमरन्द the regulation of the पदs in नान्दी is found as : “अष्टाभिर्दशभिः श्रेष्ठा तथा द्वादशभिः पदैः । अष्टादशपदैर्वापि द्वाविंशत्या पदैर्युता ॥”— The rhetorician विद्यानाथ is of opinion that the limitation of the number of the पदs in a नान्दी is not strictly observed— cf : ‘कैश्चिन्नान्द्यां पदनियमो नाभ्युपगतः’। In any case the नान्दी of रत्नावली is comparatively of abnormal length. नान्द्यन्ते—After the Nándi. This expression just after the four fore-going s'lokas indicates that those s'lokas constitute the नान्दी । If this expression had come just before the fore-going s'lokas as is the case with some old Mss. of विक्रमोर्व्वशी of Kálidása then these s'lokas would have been included within the drama proper, and then the question of the पदs would not have arisen. The definition of नान्दी is— “नन्दन्ति काव्यानि कवीन्द्रवर्गाः कुशीलवाः पारिषदाश्च सन्तः । यन्नादल'सञ्चनसिन्धुहंसौ तस्मादियं सा कथिताह नान्दी” ॥—नाट्यप्रदीपः । “आशीर्व्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्य्यस्मात् प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता ॥” The नान्दी is here a part of पूर््व्वरङ्ग which acc. to Bharata consists of twenty-two parts with प्रत्याहार and others. But all other parts of पूर््व्वरङ्ग being left out in later times, नान्दी as essential for averting evils attending the performance of the drama, is retained as indispensable ; cf :— “यन्नाट्यवस्तुनः पूर्व्वं रङ्गविघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्व्वन्ति पूर््व्वरङ्गः स उच्यते ॥ प्रत्याहारादिकाङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि । तथाप्यवश्यं कर्त्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये ॥” साः दः ।

76 रत्नावलो P. 10. सूत्रधार:—The stage-manager. सूत्रं धारयतीति सूत्र + धृ + णिच् (स्वार्थे) + अण् by the rule “कर्म्मण्यण्। सूत्र means व्यवस्था (arrange- ment). ‘सूत्रं तन्तुव्यवस्थायाः’ इति मेदिनी। He who makes preliminary arrangement for introducing the drama is called सूत्रधार who is defined as— “नाट्योपकरणादीनि सूत्रमित्यभिधीयते। सूत्रं धारयतीत्यर्थे सूत्रधारी निगद्यते॥” The characteristics of सूत्रधार as enumerated by मातृगुप्ताचार्य्य are :— “चतुरातोद्यनिष्णातोऽनेकभूषासमावृतः। नानाभाषणतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रार्थ तत्त्ववित्॥ नानागतिप्रचारज्ञो रसभावविशारदः। नाट्यप्रयोगनिपुणो नानाशिल्पकथान्वितः॥ छन्दोविधानतत्त्वज्ञः सर्व्वशास्त्रविचक्षणः। तत्तद्गीतानुगलय-कलातालावधारणः॥ अवधाय प्रयोक्ता च योक्तॄणामुपदेशकः। एवं गुणगणोपेतः सूत्रधारोऽभिधीयते॥” His main function lies in the introduction of the drama proper after which he retires. Sutradhára is also identified with स्थापक whose presence is also found in some dramas. अलमति etc.—This expression implies the uselessness of नान्दी being extended too far. वसन्तोत्सवे—In the Spring-festival. वसन्तस्य उत्सवः (६ष्ठीतत्) तस्मिन्। This festival is celebrated in honour of Cupid on the 13th and 14th days in the bright half of the month of Chaitra. cf.

'मधुमासि तु सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे चतुर्दशी । प्रोक्ता मदनभञ्जीति सिद्धिदा तु महोत्सवे ॥ पूजयिष्यन्ति ये मर्त्यास्तदङ्गभवपल्लवैः । ते यान्ति परमं स्थानं मदनस्य प्रभावतः ॥ चैत्रे मासि चतुर्दश्यां मदनस्य महोत्सबः । जुगुप्सितोक्तिभिश्चात्र गीतवाद्यादिभिर्भृशम् । भगवांस्तुष्यते कामः पुत्रपौत्रसमृद्धिदः ॥ ( तिथितत्त्वम् ) सबहुमानम्—with proper respect. बहुः मानः (कर्मधा ) तेन सह विद्यमानं यथा स्यात् ( बहु ) तथा ; आह्वय-क्रियायाः विशेषणम् । नानादिग्देशागतेन—coming from various quarters and countries. Adj. to राजसमूहेन । पादपद्मोपजीविना—subsisting on the lotus-like feet. पादौ पद्मे इव ( उपमितकर्मधा ) तयोः उपजीवी ( ६ष्ठीतत् ) or पादपद्मे उपजीवितुं शीलं यस्य उपपदतत्—पादपद्मोप — जीव् + णिनिः । तेन । This shows that Shri Harsha was the paramount monarch commanding suzerainty over all other princes. अपूर्व्ववस्तु etc.—Beautified by the construction of an attractive plot.' नास्ति पूर्व्वं यस्मात् तत् ( बहु ) ; अपूर्व्वं वस्तु ( plot ) ( कर्मधा ) तेन अलङ्कृता ( ३यातत् ) । Here the poet tacitly gives a hint of the innovations that he has made on the original plot of the वत्सराजचरितम् । रत्नावली—The name of the नाटिका after the heroine रत्नावली the daughter of the king Simhala. नाटिका, सट्टक other small dramas are named after the names of their heroines. cf. . 'नाटिका- सट्टकादीनां नायिकाभिर्विशेषणम् ।' श्रोत्रपरम्परया—श्रोत्राणां परम्परा ( ६ष्ठीतत् ) ; by hearsay.

78 रत्नावली प्रयोगतः—By way of representation. प्र - युज् + घञ् = प्रयोगः । प्रयोग + तसिल् (in ३या) = प्रयोगतः i.e., प्रयोगेण । सकलजन etc.—Adj. to राज्ञः । “Delighting the hearts of all people.” सकलाः जनाः (कर्मधा) तेषां हृदयानि (६ष्ठीतत्) तेषां आह्लादीनि (६ष्ठीतत्) तस्य । The epithet indicates the popularity attained by the King Shri Harsha. अनुग्रहबुद्ध्या—अनुग्रहस्य बुद्धिः (६ष्ठीतत्) ३या । यथावत्—In proper manner. नाटयितव्या—should be represented. नट् + णिच् + तव्य + टाप् = कर्मणि । नेपथ्यरचनाम्—नेपथ्यस्य रचना (६ष्ठीतत्) ताम् । नेपथ्य means ‘dress’ ‘आकल्पवेषौ नेपथ्यम्’ इत्यमरः । “रामादिव्यञ्जको वेषो नटे नेपथ्यमिष्यते”—भरतः । यथाभिलषितम्—As desired. अभिलषितमनतिक्रम्य (अव्ययीभावः) । आवर्जितानि—“Inclined” hence ‘attracted.’ आ - वृज् + णिच् + क्त कर्मणि । Comp.—“आवर्जिता किञ्चिदिव स्तनाभ्याम्” etc.—Kumara. III. सकलसामाजिकानाम्—of all audience. समाज + ठञ् (इक) = सामाजिकः who appreciates poetry ; सामाजिक is otherwise called सहृदय । Definition of सहृदय as given by अभिनवगुप्त is:— ‘येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद् विशदीभूते मनोमुकुरे । वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते हृदयसंवादभाजः सहृदयाः ॥” —ध्वन्यालोकलोचनम् । निश्चयः—conviction. निः - चि + अप् । P. 12. परिषद्—Assembly (here audience by लक्षणा). परि - सद् + क्विप् । गुणग्राहिणी—Adj. to परिषद् । The audience should always be in the disposition of appreciating the merits of the poetry or drama. हारि—Attractive. Adj. to वत्सराजचरितम् । The story of the