रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

प्रथमोऽङ्कः 39 तलसंस्थापितस्य भगवतः कुसुमायुधस्य पूजा निर्व्वर्तयितव्या। तत्र आर्य्यपुत्रेण सन्निहितेन भवितव्यम्। (ज) भो वयस्य, उत्तिष्ठ तत्र एव गच्छावः येन तत्र गतस्य ब्राह्मणबालकस्य मे स्वस्तिवाचनं किमपि भविष्यति। Beng. Trans. বিদূষক—(রাজার নিকটে যাইয়া) বয়স্য, নৃত্য করিয়াছি। না না, আমি ক্রীড়া করিয়া পলায়ন করিয়াছি। রাজা—ভালই করিয়াছ। চূতলতিকা—হাঁ, মদনিকে! আমরা অনেকক্ষণ ক্রীড়া করিয়াছি। অতএব, এস, মহারাজের নিকট মহিষীর সংবাদ দিই। মদনিকা—এস, শীঘ্র যাওয়া যাক্। উভয়ে—(পরিক্রমণপূর্ব্বক সমীপবর্ত্তিনী হইয়া) মহারাজের জয় হউক। মহারাজ মহিষী আদেশ করিয়াছেন—(এইরূপ অর্দ্ধেক বলিয়া—লজ্জার সহিত) না, না বিজ্ঞপ্তি করিয়াছেন— রাজা—(সহর্ষে আদর করিয়া হাসিতে হাসিতে) মদনিকে, আজ্ঞা করিয়াছেন— এইরূপ (বাক্য) অত্যন্ত মনোরম—বিশেষতঃ আজ মদনমহোৎসবে। তা বল, মহিষী কি আদেশ করিয়াছেন? বিদূষক—অরে দাসীপুত্রি! মহিষী কি আদেশ করিয়াছেন? উভয়ে—দেবী এইরূপ বিজ্ঞপ্তি করিয়াছেন—আজ আমি মকরন্দ-উদ্যানে গিয়া রক্তা- শোকতরুমূলে স্থাপিত ভগবান্ কুসুমাযুধের পূজা সমাপ্ত করিব। তথায় আর্য্যপুত্রকে সন্নিহিত থাকিতে হইবে। রাজা—(আনন্দের সহিত) বয়স্য, নিশ্চয়ই বলিতে হইবে যে এক উৎসবের পর অন্য একটা উৎসব আসিয়া পড়িয়াছে। বিদূষক—হে বয়স্য, গাত্রোত্থান করুন, সেইখানেই যাওয়া যাক; কারণ সেখানে গেলে এই ব্রাহ্মণপুত্রের কিছু স্বস্তিবাচন মিলিবে (দান পাওয়া যাইবে)। Eng. Trans. Jester (Approaching the King)—Friend, I have danced ; no no, I have escaped after a fun. King—It is well done.

40 रत्नावली Chuta—Hallo Madaniká, we have danced for a long time. Let us now go and report the message of the Queen to the King. Madaniká—Friend, let us be in haste. Both—(Walking around and approaching) Victory to your Majesty ! Your Majesty, . the Queen has ordered—(feeling abashed when half-uttered) ; no no, the Queen has informed— King—( Rejoicing and laughing ) Oh Madaniká, the expression namely that 'the Queen has ordered' is charming (to hear) specially in this Cupid-festival to-day. However, please say what is ordered by the Queen. Jester—O you harlot's daughter ! what is the order of the Queen ? Both—Thus informs the Queen—'To day I shall finish the worship in honour of the flower-weaponed god consecrated under the red Ashoka tree within the Makaranda garden where my husband will have to remain present.' King—(Rejoicing) Friend, surely it is to be said that a second festivity is come after the first one. Jester—O friend, get up. Let us go there, 'as having gone there this Bráhmana lad will receive some gifts (or food) by Svastiváchana (invocation of blessings). राजा—मदनिके, गम्यतां देव्यै निवेदयितुम् अयमहमागत एव मकरन्दोद्यानमिति। चेट्यौ—जं भट्टा आणवेदि। (इति निष्क्रान्ते) (क) राजा—वयस्य ! आदेशय मकरन्दोद्यानस्य मार्गम्। विदूषकः—एदु एदु भट्टा¹। (ख)

1. भवं।

प्रथमोऽङ्कः 41 ( इति परिक्रामतः ) विदूषकः—( अग्रतोऽवलोक्य ) एदं^१ मकरंदुज्जाणं, ता एहि पबिसह्म । (ग) ( इति प्रविशतः ) विदूषकः—(अवलोक्य सविस्मयम्) भो महाराज^२ ! पेक्ख पेक्ख दाव एदं क्खु मलयमारुदंदोलिद^३-मउलन्त^४सहआरमञ्जरी- रेणुपडलपडिवद्धपडविभाणं मत्तमहुअरमुक्कझङ्कारमिलिट- कोइला^५लावसंगोदसुहावहं तुह्मागमणदंसिआदरं विअ मअर'- दुज्जाणं लक्खीअदि । ता पबिसदु भवं । (घ) राजा—(समन्तादवलोक्य) अहो मकरन्दोद्यानस्य परा श्री:^६ ! इह हि— उद्यद्विद्रुमकान्तिभिः किसलयैस्ताम्रां त्विषं बिभ्रतो भृङ्गालीविरुतैः कलैरविशदव्याहारलीलाभृतः । घूर्णन्तो मलयानिलाहतिचलैः शाखासमूहैर्मुहु- र्भ्रान्तिं^७प्राप्यमधुप्रसङ्ग^८जनितां मत्ता इवामी द्रुमाः ॥२७॥ (क) यद् भर्त्ता आज्ञापयति । (ख) एतु एतु भर्त्ता । (ग) एतत् मकरन्दोद्यानं ; तदेहि प्रविशावः । (घ) भो महाराज ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व तावदेतत् खलु मलयमारुतान्दोलितमुकुलायमान- सहकारमञ्जरीरेणुपटलप्रतिबद्धपटवितानं मत्तमधुकर-मुक्तझङ्कार-मिलित-कोकिलालाप- सङ्गीतसुखावहं तवागमनदर्शितादरमिव मकरन्दोद्यानं लक्ष्यते । तत् प्रविशतु भवान् ।

1. भो एदं । 2. वयस्य । 3. मारुद'दोलण' । 4. पफुल्लन्त । 5. कोइलाव ।
2. रम्यता । 7. भ्रान्ति । 8. मधुप्रसङ्गमधुना ।

42 रत्नावली मलयमारुतेत्यादि मकरन्दोद्यानस्य विशेषणम्। मलयमारुतेन आन्दोलिताः कम्पिताः मुकुलायमानाः सहकारमञ्जर्य्यः तासां रेणुपटलेन प्रतिक्षणं सन्नहं विरचितमिति यावत् पटवितानं चन्द्रातपः यस्मिन् तत्। चूतमञ्जरीणां रेणुपटलेन उद्याने चन्द्रातपः विरचित इति भावः। कोकिलालापः कोकिलखनः कोकिलाराव इति वा पाठः। उद्यानस्य शोभां वर्णयति उद्यदित्यादिना। उद्यताम् उद्गच्छतां विद्रुमाणां प्रवालानां--'विद्रुमो रत्नवृक्षेऽपि प्रवालेऽपि पुमानयम्' इति मेदिनी—कान्तिरिव कान्तिर्येषां तैः किसलयैः पल्लवैः तासां तादृग्वर्णां त्विषं कान्तिं बिभ्रतः धारयन्तः द्रुमा इति शेषः। कलै मधुरैः भृङ्गाली भ्रमरसमूहः तस्याः विकृतैः झङ्कृतैः अविशदः अस्पष्टः यो व्याहारः भाषितं 'व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितम्' इत्यमरः। तस्य लीलां बिभ्रति ये ते, मत्ता अपि मदावेशात् अस्पष्टोक्तिं कुर्व्वन्ति इति भावः। मलयामिलस्य आहतिभिः ताड़नैः चलैः चञ्चलैः शाखासमूहैः मुहुः घूर्णन्तः भ्रमन्तः। मत्ता अपि मादकत्वप्रभावात् इतश्चेतश्च भ्रमन्ति इति भावः। एतादृशाः द्रुमाः मधुप्रसङ्गः (द्रुमपक्षे) मधोः वसन्तकालस्य, तथा च मधुनः मद्यस्य प्रसङ्गः सम्पर्कः तेन जनितां भ्रान्तिं भ्रमणं भ्रमञ्च प्राप्य मत्ता इव दृश्यन्ते इति भावः। भान्तीति पाठे द्रुमाः अधुना मधुप्रसङ्गं प्राप्य मत्ता इव भान्तीति अन्वयः। अत्र श्लेषानुप्राणितोत्प्रेक्षालङ्कारः। शार्दूलविक्रीड़ितं वृत्तम् ॥१७॥ Prose. उद्यद्विद्रुमकान्तिभिः किसलयैः तासां त्विषं बिभ्रतः कलैः भृङ्गालीविकृतैः अविशदव्याहारलीलाभृतः मलयानिलाहतिचलैः शाखासमूहैः मुहुः घूर्णन्तः अमी द्रुमाः मधुप्रसङ्गजनितां भ्रान्तिं प्राप्य मत्ताः इव (दृश्यन्ते)। (अथवा पाठान्तरे—अमी द्रुमाः अधुना मधुप्रसङ्गं प्राप्य मत्ता इव भान्ति) ॥१७॥ Beng. Trans. রাজা—মদনিকে, যাও গিয়া দেবীকে জানাও যে আমি এখনই মকরন্দোদ্যানে আসিতেছি। উভয়ে—যাহা মহারাজ আদেশ করেন। (উভয়ে নিষ্ক্রান্ত) রাজা—বয়স্য, মকরন্দোদ্যানে পথ দেখাও। বিদূষক—আসুন, আসুন, মহারাজ!

प्रथमोऽङ्कः 43 ( দুইজনে প্রবেশ করিয়া ) বিদূষক—( বিস্ময়ের সহিত অবলোকন করিয়া ) মহারাজ, দেখুন দেখুন, মলয়- পবনের দ্বারা আন্দোলিত মুকুলিত চূতমঞ্জরীর রেণুসমূহ দ্বারা একটা চন্দ্রাতপ বিরচিত করিয়া এবং মত্ত মধুকরসমূহের ঝঙ্কারমিশ্রিত কোকিলস্বররূপ সঙ্গীতের দ্বারা সুখাবহ হইয়া যেন মকরন্দোদ্যান আপনার আগমনের জন্য সাদর অভিনন্দন প্রকাশ করিতেছে। অতএব আপনি প্রবেশ করুন। রাজা—(চতুর্দ্দিকে অবলোকন করিয়া) আহা মকরন্দোদ্যানের কি শোভাতিশয় ! এখানে— সমুদ্গত প্রবালের ন্যায় কান্তিবিশিষ্ট পল্লবসমূহের দ্বারা-তাম্রবর্ণ আভা ধারণ করিয়া ভৃঙ্গসমূহের মধুর গুঞ্জনের দ্বারা অস্পষ্ট ভাষার বিলাস প্রকাশ করতঃ মলয়ানিল-তাড়নে চঞ্চল শাখাসমূহ দ্বারা মুহুর্মুহুঃ আন্দোলিত হইয়া বৃক্ষ সকল মধুসম্পর্ক ( মধু—বসন্ত অথবা মদ্য)-জনিত ভ্রান্তি (ভ্রম অথবা ভ্রমণ) লাভ করিয়া উন্মত্তের ন্যায় দেখা যাইতেছে। (পাঠান্তরে—এই বৃক্ষ সকল এখন মধুসংসর্গ পাইয়া উন্মত্তের ন্যায় শোভা পাইতেছে ) ।।৭।। Eng. Trans. King—O Madaniká, go and inform the Queen that I am just coming to the Makaranda garden. Both—As your Majesty commands. (Both exeunt) King—O fsiend, show me the path to the Makaranda garden. Jester—This way, this way, Sire. (Both enter) Jester (Looking with wonder)—behold, behold, here is the Makaranda garden that has formed a canopy by a cloud of polens of the newly sprouted mango-blossoms shaken by the southern breeze and that appears pleasant on account of the song in the form of the sweet notes of cuckoos mingled with the sweet humming sound made by the maddened black bees and thus looks ready, as it were, to welcome your approach with due respect. Therefore, please enter it.

44 रत्नावली King—(Looking around) Oh, how superior is the beauty of the Makaranda garden ! Here— Assuming the reddish hue by virtue of their newly sprouted twigs possessing the lustre of the shooting corals, and having acquired the semblance of inarticulate speech by the sweet humming sound of the swarms of black bees and every now and then reeling owing to their branches being agitated by the southern breeze, these yonder trees are seen, as if intoxi- cated, having undergone the to and fro movement caused by (or being under the spell of illusion caused by) the contact with the spring (Or—liquor). [or these yonder trees appear to be intoxicated coming at present in contact with the spring (or liquor)]. 17. अपिच— मूले गण्डूषसेकासव इव वकुलैर्वास्यते पुष्पवृष्ट्या मध्वाताम्रे तरुणा मुखशशिनि चिराद्भ्रान्तयश्चाद्य भान्ति । आकर्णाशोकपादाहतिषु च रसितं¹ निर्भरं नूपुराणां झङ्कारस्यानुगीतेरनुकरण²मिवारभ्यते भृङ्गसार्थैः ॥ १८ ॥ विदूषकः—( श्रुत्वा³ ) भो वयस्स ! ण एदे महुअरा णेउर- सद्दं अणुहरन्तो⁴ । णेउरसद्दो ज्जेव्व एसो देवीए परि- अणस्स । (क) राजा—वयस्य, सम्यगुपलक्षितं भवता । ( ततः प्रविशति उज्ज्वलवेषा वासवदत्ता काञ्चनमाला च पूजोपकरणहस्ता⁵ सागरिका च ) वासव—हञ्जे कञ्चणमाले ! आदेसेहि मअरंदुज्जाणस्स मग्गं । (ख)

1. रचिता । 2. अनुरागमिव । 3. पुस्तकान्तरे नास्ति । 4. अणुहरन्ति ।
2. गृहीतपूजोपकरणा ।

प्रथमोऽङ्कः 45 काञ्चन—एदु एदु भट्टिणी। (ग) वासव—( परिक्रम्य ) हञ्जे कञ्चणमाले ! अध केत्तिअदूरे सो रत्तासोअपायवो जहिं मए भगवदो कुसुमाउहस्स पूजा निव्वत्तइदव्वा। (घ) (क) वयस्य न एते मधुकरा नूपुरशब्दमनुहरन्तः। नूपुरशब्द एव एष देव्याः परिजनस्य। (ख) हञ्जे काञ्चनमालि, आदिशय मकरन्दोद्यानस्य मार्गम्। (ग) एतु एतु भर्त्री। (घ) हञ्जे काञ्चनमालि, अथ कियद्दूरे सः रक्ताशोकपादपः यत्र मया भगवतः कुसुमायुधस्य पूजा निर्वर्त्तयितव्या। मूले इति। मूले तरोरधः वकुलैः पुष्पवृष्ट्या गण्डूषसेकासवः तरुणीनां मुख- शीधुः येन वकुलः पुष्पाणि लभते “विकसति वकुलं योषितामास्यमद्यैः” इति कविसमयात्। वास्यते सुगन्धीक्रियते । तरुण्याः मध्वाताम्रे मधुना मद्येन चाताम्रे ईषत्ताम्रे मुखशशिनि अद्य बहोः कालादनन्तरमित्यर्थः चम्पकानि भान्ति। मधुपानारुणवदनमण्डले पटुमधुद्रुडसन- मालोक्य चम्पकानि विकसन्तीति कविसमयः। अशोकापादाहतिषु तरुणीनां पादाघातेन अशोकतरुः पुष्पितो भवति 'पादाघातादशोकः विकसति' इत्यादि कविसमयवचनात्। निर्भरं सान्द्रं नूपुराणां रसितं शब्दं रक्षताम् नूपुराणामिति वा पाठः। आकर्ण्य श्रुत्वा। भृङ्गसार्थैः मधुपसमूहैं अनुगीतैः गायनैः झङ्कारस्य नूपुरशब्दस्य अनुकरणम् अनुकृतिः आरभ्यते। अनुरणनम् इति वा पाठः। स्रग्धरा वृत्तम्। स्वभावोक्त्युत्प्रेक्षयोः संसृष्टिः ॥१८॥ Prose. अपिच, वकुलैः पुष्पवृष्ट्या मूले गण्डूषसेकासवः वास्यते इव। तरुण्याः मध्वाताम्रे मुखशशिनि चिरात् अद्य चम्पकानि भान्ति। अशोकापादाहतिषु नूपुराणां निर्भरं रसितम् आकर्ण्य भृङ्गसार्थैः झङ्कारस्य अनुगीतैः अनुकरणम् आरभ्यते इव ॥ १८ ॥ Beng. Trans. পুনশ্চ, ( অদ্য ) বকুলবৃক্ষসমূহ পুষ্পবর্ষণ দ্বারা মূলদেশে বিক্ষিপ্ত

46 রত্নাবলী যুবতীগণের মুখাসবকে যেন সুগন্ধ করিতেছে। তরুণীর মুখচন্দ্র মদ্যপানের দ্বারা ঈষৎ সহাস্য তাম্রবর্ণ ধারণ করিলে পর আজ বহুদিন পরে চম্পকপুষ্পসমূহ (যেন) শোভা পাইতেছে। অশোকবৃক্ষে পাদাঘাতকালে নূপুরসমূহের গম্ভীর শব্দ অনুক্ষণ শুনিয়া ভ্রমরগণ যেন গীতের দ্বারা নূপুরধ্বনির অনুকরণ করিতেছে। ১৮। বিদূষক—(শুনিয়া) হে বয়স্য, নূপুরশব্দ যে অনুকরণ করিতেছে ইহারা মধুকর নহে। এই নূপুরশব্দ নিশ্চয়ই মহিষীর পরিজনবর্গের। রাজা—বয়স্য, তুমি ঠিকই অবধারণ করিয়াছ। (তারপর উজ্জ্বলবেশ ধারণ করিয়া বাসবদত্তা ও কাঞ্চনমালা এবং পূজোপকরণ হস্তে করিয়া সাগরিকা প্রবেশ করিলেন) বাসবদত্তা—ওলো কাঞ্চনমালে, মকরন্দ উদ্যানের পথ দেখাও। কাঞ্চন—দেবি, আসুন আসুন। বাসব—(পরিক্রমণ করিয়া) ওলো কাঞ্চনমালে! সে রক্তাশোকতরু আর কতদূর?— যেখানে আমি ভগবান্ কুসুমায়ুধের পূজা করিব। Eng. Trans. Also,— Tthese Vakula trees are rendering fragrant as it were, the mouthfuls of wine (of the ladies) thrown at their root. The moon-like faces of the youthful ladies having grown reddish with the flush of wine, the Cham-paka flowers appear to be smiling as it were to-day after a long time. Hearing the deep jingling sounds of the (ladies') anklets at the time of striking their feet against the Ashoka trees, swarms of bees are imitating as it were the jingling sounds by their humming song. 18. Jester (Hearing)—O friend, these are not the bees imita- ting the jingling of the anklets, but this is the sound of the anklets of the attendants of the Queen. King—You have ascertained rightly. (Then enter Vásavadattá in bright attire and Kánchana- málá and Ságariká with the articles of worship) Vásava.—Oh Kánchanamálá, show me the path leading to the Makaranda garden.

प्रथमोऽङ्कः 47 Kánch.—By this way, by this way, madam. Vása.—(Walking around) O Kánchanamálá, how much distant is the red Ashoka tree where I shall have to perform the worship of the flower-arrowed god ? काञ्च—भट्टिणि, आसण्णं ज्जेव्व किं ण पेक्खदि भट्टिणी । इअं क्खु सा णिरन्तरुब्भिण्णकुसुमसोहिणी भट्टिणीए पडिग्गि- हिदा माहबी लदा । एसावि अवरा णोमालिआ लदा जाए अकालकुसुमसुग्गमसद्धालुणा भट्टिणा अणुदिणं आआसीअदि अप्पा । ता एदं अदिक्कमिअ दीसदि ज्जेव्व सो रत्तासोअ- पाअवो जहिं देवी पूअं णिव्वत्तिस्सदि । (क) वासव—ता एहि, तहिं ज्जेव्व लहुं गच्छम्ह । (ख) काञ्चन—एदु एदु भट्टिणी । (ग) ( सर्वाः परिक्रामन्ति ) वासव—अअं सो रत्तासोअपाअवो जहिं अहं पूअं णिव्वत्तइस्सं । ता पूआणिमित्ताइं उवअरणाइं मे उव- णेहि । सागरिका ( उपसृत्य ),—भट्टिणि एदं सब्बं सज्जम् । (ङ) वासव ( निरूप्यात्मगतम् )—अहो पमादो परिअणस्स ! जस्स ज्जेव्व दंसणपधादो पअत्तेण रक्खीअदि तस्स ज्जेव्व दिट्ठि- गोचरं पडिदा भवे । भोदु, एदं दाव भणिस्सं । (प्रकाशम् ) हञ्जे सागरिए । कीस तुमं अज्ज मअणमहुस्सवपराहीणे परिअणे सारिअं उज्झिअ इहागदा । ता तहिं ज्जेव्व लहुं गच्छ । एदं पि सब्बं पूओवकरणं कञ्चणमालाए हत्थे समप्पेहि । (च) १. मे परिअणस्स । २. अलक्खिदा भविअ पेक्खिस्स'—एषोऽपि पाठः क्वचित् दृश्यते ।

48 रत्नावलो ⸱⸱ सागरिका—जं भट्टिणी आणवेदि। ( इति कतिचित् पदानि गत्वा आत्मगतम् ) सारिआ मए सुसङ्गदाए हत्थे समप्पिदा। एदंपि अत्थि मे पेक्खिदु' कोदूहलं किं जहा तादस्स अन्तेउरे भअव' अणंगो अच्चीअदि, इह वि तह ज्जेव्व किं अच्चहेत्ति। ता जाव इह पूजासमओ होदि, दाव अहंपि भअवन्तं अणंगं ज्जेव्व पूअइदु' कुसुमाइ' अवचिणिस्स' । ( इति कुसुमावचयं नाटयति ) ( छ ) (क) भर्त्तुरासन्न एव किं न प्रेक्षते भर्त्ता। इयं खलु सा निरन्तरोद्भिद्नकुसुम- शोभिनी भर्त्रा प्रतिगृहीता माधवीलता। एषापि अपरा नवमालिका लता यस्याः अकालकुसुम समुद्गमग्रहिलामुना भर्त्रा अनुदिन' आयास्यते आत्मा। तत् एतत् अतिक्रम्य दृश्यते एव स रक्ताशोकपादपो यत्र देवी पूजां निर्व्वर्त्तयिष्यति। (ख) तर्हिहि तत्र एव लघु गच्छामः। (ग) एतु एतु भर्त्ता। (घ) अयं सः रक्ताशोकपादपो यत्र अहं पूजां निर्व्वर्त्तयिष्यामि। तत् पूजानिमित्तानि उपकरणानि मे उपनय। (ङ) भर्त्त्रि, एतत् सर्व्वं सज्जम्। (च) अहो प्रमादः परिजनस्य ! यस्य एव दर्शनपथात् प्रयत्ने'न रक्ष्यते तस्य एव दृष्टिगोचर' पतिता भवेत्। भवतु, एतत् तावत् भणिष्यामि। हञ्जे सागरिके, कथ' त्वमद्य मदनमहोत्सवापराधीने परिजने सारिकां उज्झित्वा इहागता। तत् तत्र एव लघु गच्छ। एतदपि सर्व्वं पूजोपकरण' काञ्चनमालायाः हस्ते समर्पय। (छ) यद् भर्त्री आज्ञापयति। सारिका मया सुसङ्गतायाः हस्ते समर्पिता। एतदपि अस्ति प्रेक्षितु' मे कौतूहलम्—किं यथा तातस्य अन्तःपुरे भगवान् अनङ्गः अर्च्य'ते, इहापि तथा एव किम् अर्च्चयेति। तद् यावद् इह पूजासमयौ भवति, तावदहम् अपि भगवन्तम् अनङ्गमिव पूजयितु' कुसुमानि अवचेष्यामि। निरन्तर' सन्तत' • उद्भिन्नानि प्रस्फुटितानि कुसुमानि तैः १ शोभते या सा।

प्रथमोऽङ्कः 40 अकाले स्वाभाविककुसुमोत्पत्तिकालादन्यस्मिन् समये इत्यर्थः । श्रद्धालुना उत्सुकेन विश्वासवता इति यावत् । आयास्यते आयासः क्रियते । प्रमादः अनवधानता । यस्य एष इति राजानमुद्दिशति । दृष्टिगोचरं—दृष्टिविषये । गावः इन्द्रियाणि चरन्त्याष्विति गोचरः विषयः । मदनमहोत्सवे पराधीनाः नियुक्ताः अन्यकार्यकरणासमर्थाः इत्यर्थः । उज्झित्वा त्यक्त्वा । Beng. Trans.—কাঞ্চন—দেবি, আমরা নিকটেই আসিয়া পৌঁছিয়াছি। আপনি কি দেখিতে পাইতেছেন না যে, এই সেই আপনার পরিগৃহীতা মাধবীলতা নিরন্তর প্রস্ফুটিত কুসুমে শোভিত হইয়া রহিয়াছে। এই আর একটি নবমালিকা লতা। ইহাতে অকাল- পুষ্পোদ্গম হইবে এই বিশ্বাসে মহারাজ নিজে কিরূপ আয়াস পাইতেছেন। ইহা অতিক্রম করিলেই সেই রক্তাশোক বৃক্ষ দেখা যাইবে, যেখানে দেবী মদনদেবের পূজা করিবেন। বাসব—অতএব সেইখানেই শীঘ্র যাই চল। কাঞ্চন—দেবী, আসুন আসুন। ( সকলে পরিক্রমণ করিলেন ) বাসব—এই সেই রক্তাশোকবৃক্ষ যেখানে আমি পূজা সমাপ্ত করিব। অতএব পূজোচিত উপকরণসমূহ এইখানে লইয়া আইস। সাগরিকা—( নিকটে যাইয়া ) দেবি, এই সমস্ত প্রস্তুত রহিয়াছে। বাসব—(দেখিয়া—স্বগত) অহো পরিজনবর্গের কি অনবধানতা! যাহার দৃষ্টিপথ হইতে ইহাকে অতি যত্নের সহিত রক্ষা করা হইতেছে, (আজ) তাহারই দৃষ্টির বিষয়ীভূত হইবে। আচ্ছা, আমি এইরূপ বলিব। (প্রকাশ্যে) সাগরিকে, আজ মদনোৎসবে পরিজনবর্গ কার্যব্যাপৃত থাকায় তুমি কেন সারিকাকে পরিত্যাগ করিয়া এখানে আসিয়াছ? অতএব তুমি সেখানে শীঘ্র যাও এবং পূজোপকরণগুলি কাঞ্চনমালার হস্তে অর্পণ কর। সাগরিকা—দেবী যেরূপ আদেশ করেন। (কয়েক পদ যাইয়া—স্বগত) আমি সারিকাকে সুসঙ্গতার হস্তে অর্পণ করিয়াছি। এই পূজা দেখিবার জন্য আমারও কৌতূহল রহিয়াছে। আমার পিতার অন্তঃপুরে ভগবান্ অনঙ্গদেবের যেরূপ পূজা হয়, এখানে ইহা সেইরূপ অথবা অন্যপ্রকার। অতএব, অলক্ষিত থাকিয়া ইহা দেখিব। (পরি- ক্রমণ ও অবলোকন করিয়া) সুতরাং যতক্ষণ না পূজার সময় হয়, ততক্ষণ আমি ভগবান্ অনঙ্গদেবকে পূজা করিবার জন্য পুষ্প চয়ন করিব। ( নাট্যে কুসুমচয়ন প্রদর্শন )। 4

50 रत्नावली Eng. Trans. Kánchana—Madam, we have come near. Do you not find the Mádhavi creeper that was accepted by you and that looks beautiful with its bunches of thickly blooming flowers. This is another creeper called Navamáliká. It is for which much trouble is personally undergone by our lord everyday believing it to blossom out of season. Beyond that the red Ashoka tree will be visible, where your ladyship will worship the god of love. Vásava—Let us go there immediately. Kánchana—By this way, madam. ( All the female folk walk around ) Vásava—This is that red Ashoka tree where I shall finish the worship. So, come and bring me the articles of worship here. Ságariká—( Approaching ) All these are ready, madam. Vásava—(Looking at her—to herself) Oh, how careless are my attendants ! She will probably come within the sight of the very person from whose sight I have taken so much care to conceal her. However, I shall say thus. ( Aloud ) Oh Ságariká, why have you come here leaving the Sáriká (the female parrot ?) when all other attendants are fully engaged in the Cupid- festival ? So, go there immediately leaving all articles of worship in the hands of Kánchanamálá. Ságariká—As your ladyship commands. ( Then going a few steps—to herself ) I have made over the Sáriká in the hand of Susangatá. I have a curiosity to observe this festival whether the bodiless god of love is worshipped here in the same manner as in the harem of my father or otherwise. So keeping myself concealed I shall watch it. (Going round and seeing) So, until the time for worship comes I shall collect the flowers for worshipping god Cupid ( She gesticulates the action of collect- ing flowers.)

14. एत्थ उपविसदु अज्जउत्तो । (घ)
15. ( राजा नाट्येनोपविशति )
16. काञ्चन—भट्टिणि ! १सहत्थदिक्खेहिं कुसुमकुंकुमचंदनबा-
17. (क) काञ्चनमाले, प्रतिष्ठापय अशोकमूले भगवन्तं प्रद्युम्नम् ।
18. (ख) यद् भर्त्री आज्ञापयति ।
19. (ग) भो वयस्य, यथा विश्रान्तः नूपुरशब्दः तथा तर्कयामि आगता देवी
20. अशोकमूलमिति ।
21. (घ) कथम् आर्यपुत्रः ! जयति जयति आर्यपुत्रः ! अलङ्करोतु इमं देशम् आसन-
22. परिग्रहेण । एतदासनम् । अत्र उपविशतु आर्यपुत्रः ।
23. 1. सञ्चलदिक्खकुरुअ_मत्तविआणीदिदं कदुअ ।

Wait, in line 4: (इति तथा करोति ) - notice spaces around parenthesis: (ख) ( इति तथा करोति ) In line 11: ( उपसृत्य ) - space inside parentheses. In line 12: ( विलोक्य ) - space

52 रत्नावली सेहिं सोहिदं रत्तासोअपाअवं गदुअ अच्चीअदु भअवं पज्- जुण्णो । (क) वासव—उपणेहि मे पूओवकरणांइँ । (ख) ( काञ्चनमाला उपनयति, वासवदत्ता तथा करोति ) (क) भर्तृ, स्वहस्तदत्तः कुसुमकुङ्कुमचन्दनवासिभिः शोभितं रक्ताशोकं पादपं गत्वा अर्च्यतां भगवान् प्रद्युम्नः । (ख) उपनय मे पूजोपकरणानि । अवधारितम् अवधारणं कृतम् । कुसुममिव सुकुमारा कोमला मूर्तिः आकृतिः यस्याः सा । (चापपक्षे) कुसुमैः सुकुमारा मूर्तिर्यस्य, कामचापस्य कुसुममयत्वात् । नियमेन व्रतोपवासादिना हेतुभूतेन तनुतरं क्षीणतरं मध्यं कटिदेशं दधती धारयन्ती देवीति शेषः । (चापपक्षे) मध्यस्य स्वभावतः एव क्षीणतरत्वम् । मकरकेतोः कामदेवस्य पार्श्वस्था समीपस्था चापयष्टिः इव आभाति । वासवदत्तायाः सौन्दर्यस्य चित्ताकर्षकतया मनीभव- चापेण औपम्यम् । आर्यावृत्तम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥१८॥ Prose. कुसुमसुकुमारमूर्तिः ( सा ) नियमेन तनुतरं मध्यं दधती ( सती ) मकरकेतोः पार्श्वस्था चापयष्टिरिव आभाति ॥१८॥ Beng. Trans. বাসব—কাঞ্চনমালে, ভগবান্ প্রদ্যুম্ন( কামদেব )-কে অশোকমূলে প্রতিষ্ঠিত কর। কাঞ্চন—দেবী যাহা আদেশ করেন। ( সেইরূপ করিল ) বিদূষক—( পরিক্রমণপূর্ব্বক অবলোকন করিয়া ) হে বয়স্য, যখন নূপুরশব্দ নিস্তব্ধ হইয়াছে, তখন মনে হইতেছে মহিষী অশোকমূলে আসিয়াছেন। রাজা—বয়স্য, ঠিকই অবধারণ করিয়াছে। দেখ, এই যে মহিষী—কুসুমের ন্যায় তাঁহার মূর্তি সুকুমার। তিনি ব্রতপালনাদি দ্বারা ক্ষীণতর কটিদেশ বহন করিয়া মকরকেতু কামদেবের পার্শ্বস্থিত ( কুসুমসুকুমার ও ক্ষীণমধ্য ) চাপযষ্টির ন্যায় শোভা পাইতেছেন ৷১৮৷ এস, অগ্রসর হই। ( অগ্রসর হইয়া ) প্রিয়ে বাসবদত্তে— বাসব—( অবলোকন করিয়া ) এই যে আর্য্যপুত্র ! আর্য্যপুত্রের জয় হউক ! আসন গ্রহণ করিয়া এইস্থান অলঙ্কৃত করুন। এই আসন রহিয়াছে। ইহাতে আর্য্যপুত্র উপবেশন করুন। ( রাজা উপবেশন করিলেন )

प्रथमोऽङ्कः 53 কাঞ্চন—দেবি, স্বহস্তদত্ত কুসুমকুঙ্কুমবস্ত্রাদির দ্বারা শোভিত রক্তাশোকবৃক্ষের নিকট যাইয়া ভগবান্ প্রদ্যুম্নের অর্চ্চনা করুন। বাসব—আমার পুজোপকরণ লইয়া এস। ( কাঞ্চনমালা লইয়া আসিল, বাসবদত্তা সেইরূপ করিলেন ) Eng. Trans. Vásava—O Kánchanamalá, place the image of lord Pradyumna under this Ashoka tree. Kánchana—As your ladyship commands. (Acts accor- dingly). Jester—(Walking round and observing) O friend, as the jingling sound of anklets are silent I think that the Queen is come to the foot of the Ashoka tree. King—Friend, you have well ascertained. Look, here is the Queen. She who— With her body as tender as flower, bears a waist getting thinner through the observance of vows. And as such she appears beautiful as the ( flowery ) bow-stick lying beside the fish-bannered deity. 19. So, let us approach. (Approaching) dear Vásavadattá!— Vásava—(Looking up) Ah my lord! Victory be to my lord! Let this place be decorated by you taking the seat. This is a seat. Let it be occupied by my lord. ( The King sits down). Kánchana—Madam! Having gone to the red Ashoka tree beautified by flowers, saffron-paste and clothes offered by your own hand, please adore the lord Pradyumna (Cupid). Vásava—Bring here my articles of worship. (Kánchanamálá brings and Vásavadattá acts accordingly) राजा—प्रिये,¹ प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तकान्तिः² कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकाभा । 1—(निरूप्य) प्रिये । 2—मूर्तिः ।

54 रत्नावली विभ्राजसे मकरकेतनमर्च्चयन्ती बालप्रवालविटपि-प्रभवा लतेव ॥२०॥ अपिच— स्पृष्टस्त्वयैष¹ दयिते ! स्मरपूजाव्यापृतेन हस्तेन । उद्भिन्नापरमृदुतरकिसलय इव लक्ष्यतेऽशोकः ॥२१॥ अपिच— अनङ्गोऽयमनङ्गत्वमद्य निन्दति ध्रुवम् । यदनेन न सम्प्राप्तः पाणिसंस्पर्शोत्सवस्तव ॥२२॥ काञ्चन—भट्टिणि ! अच्चिदो भअवं पज्जुम्णो । ता करेहि भत्तुणो पूजासक्कारं² । (क) वासव—तेण हि उवणेहि मे कुसुमाईं विलेवणं च । (ख) काञ्चन—भट्टिणि ! एदं सब्बं सज्जं । (ग) ( वासवदत्ता गन्धेन राजानं पूजयति ) (क) भर्त्रि, अर्चितः भगवान् प्रद्युम्नः । तत् कुरु भर्तुः पूजासत्कारम् । (ख) तेन हि उपनय मे कुसुमानि विलेपनञ्च । (ग) भर्त्रि, एतत् सर्व्वं सज्जम् । प्रत्ययेति । प्रत्यग्रः नूतनः यः मज्जनविशेषः स्नानविशेषः तेन विविक्ता शुद्धा कान्तिः शोभा यस्याः सा । ( लतापक्षे ) सद्यः मज्जनविशेषः सेचनविशेषः इति शेषं पूर्व्ववत् । कुसुमभं पुष्पविशेषः तस्य इदमिति कौसुम्भः यः रागः लौहित्यम् इत्यर्थः । तेन रुचिरः शोभितः स्फुरन् विलसन् च अंशुकानां वस्त्राञ्चलं यस्याः सा । नियमपालनात् वासवदत्ता लोहितवस्त्रं परिदधाना चासीदित्यर्थः । (लतापक्षे) कौसुम्भं कुसुमस्य इदम् इति तद्वत् रागः लौहित्यं तेन रुचिरा चार्वी स्फुरद्भिः अंशुभिः किरणैः सूर्यकिरणैः कान्ता रमणीया मकर- केतनं कामदेवम् अर्च्चयन्ती बालः नवोद्गतः प्रबालः यस्य सः विटपी वृक्षः प्रभवः उत्पत्ति- 1 स्वयैव । 2 उददं पूजासक्कारं ।

स्नानं यस्याः सा लता इव विभाजसि शोभसे त्वं वासवदत्तेति शेषः । वसन्ततिलकं वृत्तम् । ज्ञेया वाच्यप्रतीतिरियमुपमा ॥२०॥ स्पृष्टेति ॥ दयिते प्रिये स्मरपूजाव्यापृतेन हस्तेन त्वया स्पृष्टः एषः अशोकः उद्भिन्नः उद्गतः अपरः अन्यः मृदुतरः कोमलतरः किसलयः पल्लवः यस्य सः इव लक्ष्यते दृश्यते—इति वासवदत्तायाः आरक्तिमाभौ हस्तः अशोकतरोः द्वितीयपल्लवत्वेनोत्प्रेक्ष्यते ॥ आर्याच्छन्दम् । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥२१॥ अनङ्गेति । अनङ्गः हरनेत्राग्निना भस्मीभूतत्वात् कामदेवस्य अशरीरित्वम्, अयम् आत्मनः अनङ्गत्वं निश्चितं निन्दिष्यति यस्मात् अनेन तव पाणिस्पर्शः न लब्धः इति भावः । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥२२॥ Prose. प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तकान्तिः (मूर्तिः) कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुका या ( त्वम् ) मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपिप्रभवा लतेव विभाजसि ॥२०॥ दयिते, स्मरपूजाव्यापृतेन हस्तेन त्वया स्पृष्ट एषः अशोकः उद्भिन्नापरमृदुतरकिसलयः इव लक्ष्यते ॥२१॥ अयम् अनङ्गः अद्य ध्रुवमनङ्गत्वं निन्दिष्यति । यत् अनेन तव पाणिस्पर्शोत्सवः न संप्राप्तः ॥२२॥ Beng. Trans. প্রিয়ে,—তুমি সদ্যঃ স্নানবিশেষের দ্বারা পবিত্রকান্তি ও কুসুম্ভ- রঞ্জিত উজ্জ্বল বসনপরিধান করিয়া মদনপূজায় ব্যাপৃত হওয়ায় (সদ্যঃস্নাত) নবপল্লবশোভিত তরু হইতে সমুদ্ভূতা লতার ন্যায় শোভা পাইতেছ ।২০। পুনশ্চ—প্রিয়ে, কামদেবের পূজায় ব্যাপৃত তোমার হস্তের দ্বারা স্পৃষ্ট এই অশোক বৃক্ষকে দেখিয়া মনে হইতেছে যেন অন্য একটা অতি কোমল পল্লব ইহা হইতে সমূদ্গত হইয়াছে।২১। পুনশ্চ—আজ এই অনঙ্গ নিশ্চয়ই তাহার শরীরহীনতার নিন্দা করিবে, কারণ তোমার পাণিস্পর্শজনিত পরমসুখ আজ সে পাইতে পারিল না।২২। কাঞ্চন—দেবি, ভগবান্ প্রদ্যুম্নের অর্চ্চনা হইয়াছে। এখন মহারাজের যথাযোগ্য পূজা ও অভ্যর্থনা করুন। বাসব—তাহা হইলে কুসুম ও বিলেপন ( চন্দনাদি ) আনয়ন কর। কাঞ্চন—দেবি, এ সকল প্রস্তুত রহিয়াছে। ( বাসবদত্তা রাজাকে পূজার অভিনয় করিলেন )

? Wait, look at the glyphs: "पूइस्सं ।" Wait, why does it look like: 'पू', 'इ', 'स्सं'? Wait, is the third character 'स्सं'? Yes, 'स्स' with an anusvara! Wait, what is the character after 'स्सं'? There is an apostrophe: 'पूइस्सं' ।' Wait, let's look at the footnote 1: "1 कहं पक्खो ज्जेव्व भगवं कुसुमाउधो इह पूअं पडिच्छदि ।" Wait, why does footnote 1 end with "पूअं पडिच्छदि"? Because line 26 has "पूइस्सं"! The alternate reading replaces from line 23 "पेक्खिदो ज्जेव्व¹ अपुब्बो कुसुमाउहो... पूइस्सं¹"!! Yes! Notice the quote mark after पूइस्सं: "पूइस्सं' ।"! The footnote 1 is an alternate reading for the passage from "पेक्खिदो ज्जेव्व¹" to "पूइस्सं¹"! "कहं पक्खो ज्जेव्व भगवं कुसुमाउधो इह पूअं पडिच्छदि ।" That's why there is a footnote marker 1 after ज्जेव्व and an end-quote/marker after पूइस्सं!

And line 26 continues: "(इति कुसुमानि प्रक्षिपति) णमो दे भग

प्रथमोऽङ्कः 57 मे भविस्ससि । (इति प्रणमति) अच्छरिअं अच्छरिअं । दिट्ठोवि पुणो पेक्खिदव्वो । ता जाव ण कोबि मं पेक्खदि दाव च्चेव्व गमिस्सं । (इति कतिचित् पदानि गच्छति) । (क) काञ्चन—अज्ज वसन्तअ ! एहि संपदं तुमंपि सोत्थिवाअणं पड़िच्छेहि । (ख) ( विदूषकः उपसर्पति ) वासव—( विलेपनकुसुमाभरणदानपूर्वकम् ) अज्ज ! सोत्थिवाअणं पड़िच्छ (इत्यर्पयति) (ग) । विदूषक—(सहर्षं गृहीत्वा) सोत्थि भोदीए । (घ) (क) हा धिक् हा धिक् ! कथं कुसुमलोभोत्क्षिप्तहृदयया अतिचिरं एव मया कृतम् । तद् अनेन सिन्दुवारविटपेन अपाहतशरीरा भूत्वा प्रेक्षे । कथं प्रेक्षित एव अपूर्व्वः कुसुमायुधः । अस्माकं तातस्य अन्तःपुरे चित्रगतः वर्ण्यते । इह प्रत्यक्षीकृतः, तदहमपि एभिः कुसुमैः इह स्थिता एव भगवन्तं कुसुमायुधं पूजयिष्यामि । नमस्ते भगवन् कुसुमायुध, शुभदर्शनो मे भविष्यसि । दृष्टं यद् द्रष्टव्यम् । अमोघदर्शनो मे भविष्यसि । आश्चर्य्यं आश्चर्य्यं ! दृष्टोऽपि पुनः प्रेक्षितव्यः । तद् यावत् न कोऽपि मां प्रेक्षते तावदेव गमिष्यामि । (ख) आर्य्य वसन्तक, एहि साम्प्रतं त्वमपि स्वस्तिवाचनं प्रतीच्छ । (ग) आर्य्य, स्वस्तिवाचनं प्रतीच्छ । (घ) स्वस्ति भवत्यै । हा धिगिति । कुसुमलोभेन उत्क्षिप्तम् अपवाहितं हृदयं यस्याः तया । शुभदर्शनः कल्याणदर्शनः, अमोघदर्शनः सफलदर्शनः, एतेन वत्सराजं प्रति सागरिकायाः अनुरागातिशयः व्यज्यते । स्वस्तिवाचनम् स्वस्ति कल्याणाय वाचनं ‘स्वस्ति स्यान् मङ्गले पुण्ये’ इति मेदिनी । आर्य्य इति विदूषकस्य ब्राह्मणत्वे तमुद्दिश्य उक्तिः ‘आर्येति ब्राह्मणं ब्रूयात्’ —भरतः

38 রত্নাবলী Beng. Trans. সাগরিকা—হা ধিক্ হা ধিক্! কুসুমলোভে আমার মন বিক্ষিপ্ত হওয়ায় আমি অনেক দেরী করিয়া ফেলিয়াছি। এখন এই সিন্দুবার বৃক্ষের আড়ালে আত্মগোপন করিয়া দেখিব। (অবলোকন করিয়া) অপূর্ব্ব কুসুমাষুধই দেখিলাম! আমার পিতার অন্তঃপুরে চিত্রে অঙ্কিত কামদেবের পূজা হইয়া থাকে। এখানে সাক্ষাৎ দেখিতে পাওয়া গেল। এখন আমিও এই সমস্ত কুসুমের দ্বারা ভগবান্ কুসুমাষুধকে পূজা করি। (এই বলিয়া কুসুমসকল নিক্ষেপ করিলেন)। ভগবন্ কুসুমাষুধ, তোমাকে প্রণাম করি, তোমার দর্শন আমার কল্যাণের নিমিত্ত হউক। যাহা দ্রষ্টব্য তাহা দেখা গেল। তোমার দর্শন আমার পক্ষে সাফল্যমণ্ডিত হউক। (প্রণাম করিলেন)। আশ্চর্য্য, একবার দেখিলেও পুনরায় দেখিবার উপযুক্ত। তা যাহাতে কেহ আমাকে দেখিতে না পায়, এমনভাবে আমি সরিয়া পড়ি। (কয়েক পদ গমন করিলেন) কাঞ্চন—আর্য্য বসন্তক, এখন এস, তুমিও স্বস্তিবাচন গ্রহণ কর। (বিদূষক নিকটবর্ত্তী হইল) বাসব—(চন্দন, কুসুম ও আভরণ দান করিয়া) আর্য্য, স্বস্তিবাচন গ্রহণ করুন। বিদূষক—(আনন্দে গ্রহণ করিয়া) মহিষীর কল্যাণ হউক। Eng Trans. Ságariká—Alas ! Alas ! My mind being diverted by the temptation of flowers I have made a great delay. Now concealed behind the Sinduvára tree I shall observe (the festival). (Looking) Oh I have seen an un- foreseen flower-arrowed god. In the harem of my father the deity Cupid as drawn in a picture is worshipped ; but here he is seen in person. Now, I too shall worship the flower- arrowed deity with these flowers. (Thus saying she offers the flowers). Oh flower-arrowed god! I bow to thee ; let this sight of yours be for the good of mine. What is worth seeing has been observed today. May your sight be of unfailing success to me. (Bowing down) Wonder, wonder ! though seen ( once ) he is to be seen again. Now, I shall slip away so that no one can detect me. Kánchana—Noble Vasantaka ! Now you too come here and receive your benediction-presents. (Vidushaka approaches)