रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

চতুর্থোঙ্কঃ 337 রাজা—সাধু, রুমণ্বন্, সাধু! অল্প সময়েই একটি মহান্ কার্য্য সম্পন্ন হইল। বিজয়- বর্ম্মন্, এইখানে উপবেশন করুন। ( বিজয়বর্ম্মার উপবেশন ) রাজা—( পরিতোষের সহিত ) বিজয়বর্ম্মন্, কোশলরাজ কি বিজিত হইয়াছেন? বিজয়বর্ম্মা—মহারাজের প্রভাবে ( তাহা হইয়াছে )। রাজা—বিজয়বর্ম্মন্, সমস্ত বৃত্তান্ত বলুন; আমি সবিস্তরে শুনিতে চাই। বিজয়বর্ম্মা—মহারাজ, শুনুন। এখানে মহারাজের আদেশক্রমে কতিপয় দিনের মধ্যে বহু হস্তী, অশ্ব ও পদাতি সন্নিবেশহেতু দুর্জ্জেয় সুমহান্ সৈন্যসমভিব্যাহারে যাইয়া বিন্ধ্যপর্ব্বতোপরি দুর্গমধ্যে অবস্থিত কোশলনৃপতির দ্বার অবরোধ করিয়া ( রুমণ্বান্ ) সেনা সন্নিবেশ করিতে আরম্ভ করিলেন। রাজা—তারপর, তারপর। বিজয়বর্ম্মা—তারপর কোশলপতিও অতি অহঙ্কারে এই অপমান সহ্য করিতে না পারিয়া বহুহস্তি-সমাকুল নিজের সুবৃহৎ সেনা সজ্জীকৃত করিলেন। বিদূষক—ওহে! সংক্ষেপে ( শীঘ্র ) ব'লে ফেল। আমার বুক কাঁপ্ছে। রাজা—তারপর, তারপর। বিজয়বর্ম্মা—মহারাজ! সেই কোশলপতি দৃঢ়সঙ্কল্প হইয়া সেই মুহূর্ত্তে অন্য একটি বিন্ধ্যপর্ব্বতের ন্যায় দৃশ্যমান, সুসজ্জিত সুবৃহৎ হস্তি-সৈন্যশ্রেণী শিরোমাল্যের আকারে স্থাপনপূর্ব্বক সকল দিগ্ভাগ অবরুদ্ধকরতঃ বিন্ধ্যপর্ব্বত হইতে নির্গত হইয়া যুদ্ধার্থ সম্মুখীন হইলেন। ক্ষণেকের মধ্যে রুমণ্বান্ও সবেগে বাণ বর্ষণ করিতে করিতে মত্তহস্তিসমূহের দ্বারা পদাতিগণকে নিষ্পিষ্ট করিয়া অভিলষিত ফললাভের আশায় দ্বিগুণিতবেগে তাঁহার অভিমুখীন হইলেন। ৫। পুনশ্চ, অস্ত্রসমূহের দ্বারা শিরস্ত্রাণ ও শস্ত্রসমূহ বিক্ষিপ্ত হওয়ায় সেই আঘাতের ফলে যুদ্ধক্ষেত্রে মস্তকসমূহ ছিন্ন হইয়া পড়িয়া রহিয়াছে, শোণিত নদী প্রবাহিত হইতেছে, অস্ত্রের আঘাতে শব্দায়মান বর্ম্ম হইতে বহ্নি নির্গত হইতেছে,—এবংবিধ রণক্ষেত্রে সমস্ত প্রধান সৈন্য নষ্ট হইলে ( একা রুমণ্বান্ ) মত্তহস্তীর উপর অধিষ্ঠিত কোশলপতিকে যুদ্ধার্থে আহ্বান করিয়াছিলেন— রাজা—কি! আমাদের সৈন্যগুলিও বিনষ্ট হইয়াছিল না কি? বিজয়বর্ম্মা—এবং একাই রুমণ্বান্ অসংখ্য শরের দ্বারা তাঁহাকে নিহত করিয়া- ছিলেন। ৬। 22

338 रत्नावली Eng. Trans. Jester—Hallo ! Speak not so loud ; some one might be moving about here sometime. (Then enter Vasundhará with a cane-staff in her hand) Vasu.—(Approaching) Glory to Your Majesty ! Vijaya- varman the nephew of Rumanván, desirous of communicating to you some acceptable tidings, is at the door. King—Let him enter immediately. Vasu.—As Your Majesty commands. (Goes out and returns with Vijayavarman) Oh Vijayavarman, here is His Majesty ; please approach him. Vijaya—(Approaching) Glory to Your Majesty ! Your Majesty's fortune is propitious in the triumphs of Rumanván. King—Bravo, Rumanván, bravo ! You have done a great deed in a very short time ! Take your seat here, Vijayavarman. (He sits) King—(Rejoicing) O Vijayavarman ! Is the King of Koshala subdued ? Vijaya—Through Your Majesty's glory. King—Vijayavarman ! Relate the whole thing. I like to hear the story in details. Vijaya—Your Majesty ! Please listen to me. On receiving Your Majesty's commands, (Rumanván) soon marched with a mighty army, irresistible on account of innumerable ele- phants, horses and foot-soldiers and then blockading the entrance of the King of Koshala fortified in a castle (fort) situated on the Vindhya mountain, began to encamp our soldiers. King—Then, what next ?— Vijaya—Then the King of Kosala impatient of this insult and out of great pride prepared his vast troops composed mainly of elephants—

चतुर्थोऽङ्कः 339 Jester—Please finish in brief (quickly); my heart is in a flutter. Vijaya—Your Majesty ! Then he, with a strong determina- tion issued from (the heights of) the Vindhyas and covering the quarters with a wreath-like array of big elephants which appeared like another chain of the Vindhya mountain, advanced to fight. Rumanvan too, showering clusters of arrows in quick succession, and getting the infantry smashed down by the array of infuriated elephants, encountered him in a moment with his speed redoubled with a hope of achieving his desired end. 5. Again, when his main force was destroyed in the front of the battle, where heads were cloven by the blow of weapons and helmets thrown away by the missiles, where sparks were flashing forth from the armours on which weapons were clanging, (Rumaṇván) challenged the King of Kosala— King—What ! Even our army was routed ? Vijaya—Rumaṇván alone killed him who was seated on an infuriated (rutting) elephant, with hundreds of arrows. 6. विदूषकः—जेदु जेदु भवं । जिदं अह्मेहिं । ( इति नृत्यति ) (क) राजा—साधु कोशलपते, साधु ! मृत्युरपि ते श्लाघ्यः, यस्य हि रिपवोऽपि पुरुषकारमेव वर्णयन्ति ! ततस्ततः ?— विजयवर्मा—देव ! ततो रुमण्वानपि कोशलेषु मद्भ्रातरं ज्यायांसं जयवर्माणं स्थापयित्वा ¹प्रहारव्रणितहस्तिकप्रायम- शेषसैन्यमनुवर्त्तमानः शनैःशनैरागच्छत्येव । (क) जयतु जयतु भवान् ! जितम् अस्माभिः ।

1. समरव्रणितम् अशेषबलम् ।

340 रत्नावली राजा—वसुन्धरे ! उच्यतां यौगन्धरायणः—$^1$प्रदर्श्यतां मत्प्रसादस्य विभव इति । वसुन्धरा—जं देवो आणवेदित्ति । (क) (इति विजयवर्मणा सह निष्क्रान्ता ) ( ततः प्रविशति काञ्चनमाला ) काञ्चनमाला—आणत्तम्हि देवीए जह—गच्छ, हंजे कंचणमाले ! एदं इंदजालिअं अज्जउत्तस्स दंसेहि । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) एसो क्खु भट्टा । ता जाव णं उबसप्पामि । ( उपसृत्य ) जेदु जेदु भट्टा ! भट्टा ! देवी विष्णवेदि—एसो क्खु उज्जयिणीदो संबरसिद्धो नाम इंदजालिओ आअदो, ता पेक्खदु भट्टा । (ख) राजा—अस्ति नः कौतुकमैन्द्रजालिके । तदेनं शीघ्रं प्रवेशय । काञ्चनमाला—जं भट्टा आणवेदि । (इति निष्क्रम्य पिच्छिका- हस्तेनैन्द्रजालिकेन सह प्रविशति ) भट्टा ! एसो इंदजालिओ । (ग) (क) यत् देवः आज्ञापयतीति । (ख) आज्ञप्तास्मि देव्या यथा—गच्छ, हञ्जे काञ्चनमाले, एतम् ऐन्द्रजालिकम् आर्य्यपुत्रस्य दर्शय । एषः खलु भर्त्ता । तद् यावदेनमुपसर्पामि । जयतु जयतु भर्त्ता ! भर्तः, देवी विज्ञापयति एषः खलु उज्जयिन्याः शम्बरसिद्धिः नाम ऐन्द्रजालिकः आगतः । तत् प्रेक्षतां भर्त्ता । (ग) यद् भर्त्ता आज्ञापयति । भर्तः, एष ऐन्द्रजालिकः । श्लाघ्यः प्रशंसनीयः पुरुषकारम् वीरत्वं शौर्य्यमिति यावत् । ज्यायांसमग्रजन्मानम् । प्रहारेण व्यथितं सञ्जातव्रणं क्षतताड़नादित्यर्थः । हास्तिकप्रायम् हस्तिनां समूहः हास्तिकं

1. दीयतां मत्प्रसादोऽस्येति ।

চতুর্থোঽঙ্কঃ 341 সন্ প্রায়ং বহুলং যস্মিন্ তৎ। অনুবর্ত্তমানঃ অনুগচ্ছন্। মৎপ্রসাদস্য মদনুগ্রহস্য বিভবঃ ঐশ্বর্য্যম্। এতে খলু পারিতোষিকাদিদানেন সন্তোষ্যাঃ ইত্যর্থঃ। Beng. Trans. বিদূষক—মহারাজের জয় হউক! আমরা জয়লাভ করিয়াছি। (নৃত্য করিলেন) রাজা—সাধু, কোশলরাজ, সাধু! আপনার মৃত্যুও প্রশংসার্হ; কারণ, শত্রুগণও আপনার এইরূপ পৌরুষের প্রশংসা করিতেছে। তারপর, তারপর— বিজয়বর্মা—মহারাজ! তারপর রুমণ্বান্ও কোশলরাজ্যে আমার জ্যেষ্ঠ ভ্রাতা জয়বর্মাকে স্থাপিত করিয়া প্রহারের দ্বারা ক্ষতবিক্ষত হস্তিবহুল বৃহৎ সেনাদলের পশ্চাৎ পশ্চাৎ ধীরে ধীরে আসিতেছেন। রাজা—বসুন্ধরে, যৌগন্ধরায়ণকে বল—আমার অনুগ্রহের ঐশ্বর্য্য যেন উহাকে দেখান (অর্থাৎ যথোপযুক্ত পারিতোষিকাদি দ্বারা যেন ইহার সন্তোষবিধান করেন)। বসুন্ধরা—যে আজ্ঞা, মহারাজ! (বিজয়বর্ম্মার সহিত নিষ্ক্রান্ত) (কাঞ্চনমালার প্রবেশ) কাঞ্চনমালা—দেবী আমাকে আদেশ দিয়াছেন—‘কাঞ্চনমালে, তুমি যাও, এই ঐন্দ্র- জালিককে মহারাজের নিকট দেখাও’। (পরিক্রমণ ও অবলোকন করিয়া) এই যে মহারাজ, তাঁহার নিকট অগ্রসর হই। (অগ্রসর হইয়া) মহারাজের জয় হউক! মহারাজ! দেবী জানাইয়াছেন—শম্বরসিদ্ধিনামক এই ঐন্দ্রজালিক উজ্জয়িনী হইতে আসিয়াছেন। ইঁহাকে মহারাজ দেখুন। রাজা—আমার ঐন্দ্রজালিকের বিষয়ে কৌতূহল আছে। তাঁহাকে শীঘ্র প্রবেশ করাও। কাঞ্চনমালা—মহারাজ যাহা আদেশ করেন। (নিষ্ক্রান্ত ও পিচ্ছিকাহস্তে, ঐন্দ্র- জালিক সহ প্রবেশ) মহারাজ, এই সেই ঐন্দ্রজালিক। Eng. Trans. Jester—Victory, victory, to you! we have triumphed. King—Bravo, Oh King of Kosala, bravo! Your death even is glorious, as your enemies too are applauding your prowess in this way. What next? Vijaya—Your Majesty! Then Rumanván appointing my

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit drama page into Markdown format, using Devanagari script for the Sanskrit and Prakrit portions and English where printed.

342 रत्नावली elder brother Jayavarman to govern the Kosala country is making slow marches behind the mighty army composed of elephants, injured in consequence of blows received. King—Vasundhará, go and apprise Yaugandharáyana to disclose the treasures of my favour. Vasu.—As Your Majesty commands. (Exit with Vijaya- varman) (Enter Kánchanamálá) Kánchana—I have been ordered by the Queen thus—'You go, Kánchanamálá, and introduce this magician to the King.' (Going and looking around) Here is the King. I shall approach him. (Approaching) Glory to Your Majesty! The Queen represents that this magician Shambarasiddhi by name is arrived from Ujjayini. So, please grant an interview to him. King—I take much interest in a magician. Bring him hither quickly. Kánchana—As Your Majesty commands. (She goes and returns with the Magician who carries a bunch of peacock's feathers in his hands) ऐन्द्रजालिकः—(उपसृत्य) $^1$जयदु जयदु महाराओ ! (पिच्छिकां भामयित्वा बहुधा हास्यं कृत्वा$^2$) पणमह चलणे इंदस्स इंदजालिअ$^3$पिगण्डणामस्स । तह जेब्ब वि सम्बरस्स $^4$सुपरिट्ठिदजसस्स ॥७॥ महाराअ, कोसंबोबदे ! किं बहुणा ! (क) (क) जयतु जयतु महाराजः— प्रनमत चरणौ इन्द्रस्येन्द्रजालिकपिण्डनाम्नः । तथैवापि शम्बरस्य सुपरिस्थितयशसः (सुप्रतिष्ठितयशसः) ॥७॥

1. का—एदु एदु अज्जो। ऐन्द्र—(परिक्रामति)। का—एसो भट्टा। ता उवसप्पदु अज्जो। 2. पिच्छिकां भ्रमयन्। 3. इंदजालम्मि लद्धलक्खस्स, इंदजालिअम्मि लद्धणामस्स। 4. माणासुपरिट्ठिदजसस्स।

in line 3: it's ८. The next verse MUST be 9. In Chhaya it is ॥ ९ ॥. But why would the Prakrit have 6? Because the numeral 9 was either printed upside down as 6, or it is the digit 9 in a font where 9 looks like that? No, in Devanagari, sometimes 9 is written like a reverse 6 or like ৎ. But this glyph is literally ६. Let's keep ॥६॥ or ॥९॥? To be helpful and completely accurate to the image, let's look at whether it is ६ or ९. It looks identical to ६. But wait, in transcription of Sanskrit texts, correcting obvious typos or keeping them? Usually keep what's printed, or write ॥६॥ or ॥९॥? Wait, if someone searches for verse 9, ॥९॥ is what they expect, but looking at the prompt: "transcribe the text... pure, clean Markdown... faithfully". Let's look at ६: wait, is that a ९? No, standard Devanagari 9 is ९. Here, the loop is at the bottom, tail goes up to the right. That is 100% the glyph of ६. But wait! Could it be ॥८॥ followed by ॥६॥? Wait, in Act 4, is it verse 6? Wait! Let's check the verse number in

344 रत्नावली काञ्चन—ञादिकुलबहुमाणो क्खु एसो देबीए। ता एदु एदु भट्टिणी। (क) (इति परिक्रामतः) वासव—(उपसृत्य) जेदु अज्जउत्तो! (ख) राजा—देवि! बहुतरमनेन गर्जितम्। $^1$तदिहस्थावेव पश्यावस्तावत्। (वासवदत्तोपविशति) भद्र! प्रस्तूयतां बहुविधमिन्द्रजालम्। (क) ज्ञातिकुलबहुमान एष खलु देव्याः। तदेतु एतु भर्त्री। (ख) जयतु आर्यपुत्रः। प्रथमेतेति। ऐन्द्रजालिकपिञ्जलनामः ऐन्द्रजालिके पिञ्जल बद्धं नाम यस्य तस्य। इन्द्रस्य चरणे प्रथमत। तथा एव सुप्रतिष्ठितयशसः सुप्रसिद्धख्यातेः शम्बरस्य एतन्नाम्नः इन्द्रजालविशारदस्यासुरस्य चरणे प्रथमेतेति शेषः ॥७॥ धरण्यामिति। मृगाङ्कः चन्द्रः। महीधरः पर्वतः। ज्वलनः अग्निः। मध्याह्ने प्रदोषः सन्ध्या। दाप्यतं स्थाप्यते सर्व्वं विपरीतं कर्तुमङ् चम इत्यर्थः। आज्ञप्तिम् आदेशम् ॥८॥ अवष्टम्भः उत्साहातिशयः गर्व्वः इति यावत्। किमिति जल्पितेन कथनेन ॥६॥ विजनीकृतः 'जनशून्यः कृतः। उद्दे शः स्थानम्। पक्षपातः अत्यादरः। ज्ञातिकुलबहुमानः ज्ञातिकुले पितृकुले बहुमानः आदरः, अस्य ऐन्द्रजालिकस्य उज्जयिन्याः आगतत्वादित्यर्थः। प्रस्तूयताम् आरभ्यताम्। Prose order—ऐन्द्रजालिकपिञ्जलनामः इन्द्रस्य चरणं, तथैव सुप्रतिष्ठित- यशसः शम्बरस्य (चरणं) प्रथमत ॥७॥ किं धरण्यां मृगाङ्कः, आकाशे महीधरः, जले ज्वलनः, मध्याह्ने प्रदोषो दाप्यते ; आज्ञप्तिं देहि ॥८॥ बहुना जल्पितेन किं? यं यं देवं द्रष्टुं हृदये इच्छसि गुरोः मन्त्रप्रसादेन तं तमहं दर्शयामि ॥६॥

1. तदिहोपविश्यताम्।

চতুর্থোঽঙ্কঃ 345 Beng. Trans. ঐন্দ্রজালিক—( অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের জয় হউক। (পিচ্ছিকা ঘুরাইয়া সহাস্যে) ইন্দ্রজাল শব্দে যাঁহার নাম গ্রথিত আছে সেই ইন্দ্রের চরণে এবং সেইরূপ সুপ্রতিষ্ঠিতখ্যাতি শম্বরের চরণেও প্রণাম কর ॥ ৭ ॥ মহারাজ, কোশাম্বীপতে ! আর বাহুলো প্রয়োজন কি ? পৃথিবীতে চন্দ্র, আকাশে পর্বত, জলে অগ্নি, মধ্যাহ্নে প্রদোষ সমাবেশ করিতে পারি ; কেবল আদেশ দান করুন ॥ ৮ ॥ বিদূষক—বয়স্য, মন দিয়া শুনুন। ইহার যেরূপ আস্ফালন দেখিতেছি, তাহাতে সমস্তই ইহার দ্বারা সম্ভবপর বলিয়া বোধ হইতেছে। ঐন্দ্রজালিক—আর বেশী বলিয়া প্রয়োজন কি ? আপনি যে যে দেবতাকে দেখিবার জন্য হৃদয়ে অভিলাষ করেন, গুরুর মন্ত্রের প্রভাবে আমি সেই সমস্তই দেখাইতে পারি ॥ ৯ ॥ রাজা—ভদ্র ! একটু থাম। কাঞ্চনমালে ! দেবীকে বল—এই ঐন্দ্রজালিক আপনার প্রেরিত। এই স্থান নির্জ্জন করা হইয়াছে। এখন আসুন, এক সঙ্গে বসিয়া দেখিব। কাঞ্চনমালা—যাহা মহারাজ আদেশ করেন। ( নির্গত হইয়া বাসবদত্তা সহ প্রবেশ ) বাসবদত্তা—কাঞ্চনমালে ! উজ্জয়িনী হইতে আসিয়াছে বলিয়া আমার এই ঐন্দ্র- জালিকের উপর অত্যন্ত পক্ষপাত জন্মিয়াছে। কাঞ্চন—দেবীর ইহা পিতৃকুলের প্রতি বহুমান। এখন এইদিকে আসুন। ( উভয়ের পরিক্রমণ ) বাসবদত্তা—( অগ্রসর হইয়া ) আর্য্যপুত্রের জয় হউক ! রাজা—দেবি, এই লোকটি অনেক আস্ফালন করিয়াছে। এখন এইখানে বসিয়া দেখি, আসুন। ( বাসবদত্তার উপবেশন ) ভদ্র ! এখন তোমার বহুবিধ ইন্দ্রজাল আরম্ভ কর। Eng. Trans. Magician—( Approaching ) Glory to Your Majesty !—( Waving the feathers and laughing ) Reverence to Indra who lends our art his name ( lit : whose name is incorporated in the magician ) and to also Shambara who is well-established in fame. (as a magician) 7. Oh, Great King, lord of Kaushambi, no need of prolixity. Would you see—the moon (brought down) on the earth, a

mountain in the sky, fire in water or night-fall at noon. I will produce them—only command. 8. Jester—My good friend, be careful (attentive); when such is his self-adulation, I think everything is possible with him. Magician—What need of many words ? By the force of my master's spells I will show you those gods whom in your heart you are most anxious to behold. 9. King—Stop a little. O Kánchanamálá, go to the Queen and tell her that as the magician is sent by her and this place has been made lonely, we shall see the performance together. Kánchana—As Your Majesty commands. (Exit and enter with Vásavadattá) Vásava.—Oh Kánchanamálá, as this man is come from Ujjayini, I have (some) leaning towards him. Kánchana—This is the great regard of the Queen for her father's family. Come Madam. (Both go round) Vásava—(Approaching) Glory to Your Majesty ! King—This man has sounded his own trumpet (boasted) too much. Let us sit here and see. ( Vásavadattá sits ) Sir, now diplay your various magical tricks. ऐन्द्रजालिकः—जं देवो आणवेदि । (बहुविधं नाट्यं कृत्वा पिच्छिकां भ्रामयन् ) ¹हरिहरबम्हप्पमुहं देवं दंसेमि देवराअं च । गअणम्हि सिद्धविज्जाहरबहुसत्यं ²च णच्चंतं ॥१०॥ (क) ( क ) यद् देव आज्ञापयति । हरिहरब्रह्मप्रमुखं देवं दर्शयामि देवराजञ्च । गगनेऽपि सिद्धविद्याधरबहु(धू)सार्थं च नृत्यन्तम् ॥ १० ॥ ——————————————————————————————————

1. पेक्खदु देवो । 2. सिद्धचारणसुरवहु...... ।

" (पे, क्खि, दुं)

• "अहंवि" (अ, हं, वि)
• "कज्जसेमं" or "कज्जसेसं"? Look at line 19: "कज्जसेमं" or "कज्जसेसं"? Look at footnote (घ) in line 24: "(घ) जयतु जयतु भर्ता । अमात्य यौगन्धरायणो देवस्य चरणयुगले इदं" Wait, the chhaya in line 24 cuts off! It only has the first line: "(घ) जयतु जयतु भर्ता । अमात्य यौगन्धरायणो देवस्य चरणयुगले इदं" The rest of (घ) would be on the next page (348)! Now let's analyze "कज्जसेमं" / "कज्जसेसं": Sanskrit: कार्यशेषं -> Prakrit: कज्जसेसं! Look at the letter: 'कज्जसेसं' or 'कज्जसेमं'? In line 19: 'क', 'ज्ज', 'से', then 'सं' or 'मं'? Wait, look at 'सं' in 'इमस्सिं': it has anusvara. Here: 'म' with anusvara, or 'स' with anusvara? Wait, look at the letter: it has a loop at bottom left! It looks like 'मं'! So "कज्जसे

348 रत्नावली विज्ञापयति—एष खलु विक्रमबाहुना सिंहलेश्वरेण प्रधानामात्यो वसुभूतिः बाभ्रव्येण कञ्चु- किना सह अनुप्रेषितः। तद् अर्हसि देव अस्मिन् एव सुन्दरमुहूर्त्तके प्रेक्षितुम्। अहमपि कार्यावशेषं समाप्य आगत एव। हरिहरब्रह्मप्रमुखं हरिहरब्रह्मादिकम्। देवराजम् इन्द्रम्। सिद्धविद्याधरवधूसार्थम् सिद्धानां विद्याधराणां देवयोनिर्विशेषाणां बहुसार्थं बहुगणम्। एष इति। सरोजे पद्मे। रजनिकरकलाशेखरः चन्द्रचूड इत्यर्थः। शङ्करः शिवः। अयम् इत्यनेन इन्द्रजालप्रभावेण देवानां सर्व्वेषां समीपे इव विद्यमानत्वात्। दोर्भिः बाहुभिः। दैत्यान्तकः दैत्यक्षयकरः नारायणः। सधनुरसिगदाचक्रचिह्नैः धनुःशार्ङ्ग म् असिः नन्दकः गदा कौमोदकी चक्रञ्च सुदर्शनः तान्येव चिह्नानि तैः विद्यमानैः दोर्भिरिति शेषः। विदशपतिः इन्द्रः। चलच्चरणरणन्नूपुराः चलाः नृत्यप्रवृत्तत्वात् चञ्चलाः चरणाः तेषु रणन्ति शब्दायमानानि नूपुराणि यासां ताः। दिव्यनार्य्यः इति शेषः। दिव्यनार्य्यः दे वकन्यकाः अप्सरसः। सम्बन्धस्तूक्तम् ॥ ११ ॥ Prose order—हरिहरब्रह्मप्रमुखं देवं देवराजञ्च गगने सिद्धविद्याधरबहुसार्थं नृत्यन्तं दर्शयामि ॥ १०॥ एषः सरोजे ब्रह्मा, रजनिकरकलाशेखरः अयं शङ्करः। सधनुरसिगदाचक्रचिह्नैः चतुर्भिः दोर्भिः असौ दैत्यान्तकः, एषः अपि ऐरावतस्थः विदशपतिः, हे देवि ! तथा अमी अन्ये देवाः एताश्च चलच्चरणरणन्नूपुराः दिव्यनार्य्यः व्योम्नि नृत्यन्ति ॥११॥ Beng. Trans.—ঐন্দ্রজালিক—( অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের যেরূপ আদেশ— ( বহুপ্রকার অভিনয় করিয়া ময়ূরপুচ্ছ ঘুরাইতে ঘুরাইতে ) হরিহরব্রহ্মা প্রভৃতি দেবতা, দেবরাজ ইন্দ্র এবং গগনে নৃত্যপরায়ণ সিদ্ধবিদ্যাধরের অনেককে ( বধূগণকে ) দেখাইতেছি। ১০। ( সকলে সবিস্ময়ে দেখিলেন ) রাজা—( ঊর্ধ্বদিকে লক্ষ্য করিয়া আসন হইতে অবতরণ করতঃ ) আশ্চর্য্য, আশ্চর্য্য ! বিদূষক—আশ্চর্য্য, আশ্চর্য্য ! রাজা—দেবি, দেখুন, এই যে ব্রহ্মা পদ্মের উপর উপবিষ্ট, ইনি চন্দ্রচূড় মহাদেব ; ইনি ধনু, অসি, গদা ও চক্র চিহ্নিত চারিটি হস্তদ্বারা উপলক্ষিত দৈত্যান্তক ( বিষ্ণু ), এই যে ইনি

চতুর্থাঙ্ক 349 ঐরাবতপৃষ্ঠে উপবিষ্ট দেবরাজ ইন্দ্র, ইহারা অন্যান্য দেবতা এবং এই সুন্দরী দেবনারীগণ তাঁহাদের চঞ্চলচরণে শব্দায়মান নূপুর ধারণ করিয়া আকাশে নৃত্য করিতেছেন। ১১। বাসব—আশ্চর্য্য, আশ্চর্য্য! বিদূষক—হা, দাসীপুত্র ঐন্দ্রজালিক! এই সমস্ত দেবতা ও অপ্সরা দেখাইয়া লাভ কি? যদি ইহাকে ( রাজাকে ) সন্তুষ্ট করিতে চাও, তাহা হইলে সাগরিকা কে দেখাও। ( বসুন্ধরার প্রবেশ ) বসুন্ধরা—( রাজার নিকট অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের জয় হউক! অমাত্য যৌগন্ধ- রায়ণ মহারাজের চরণযুগলে ইহা নিবেদন করিতেছেন—"সিংহলেশ্বর বিক্রমবাহু তাঁহার প্রধানামাত্য বসুভূতিকে কঞ্চুকী বাভ্রব্যের সহিত পাঠাইয়াছেন। সুতরাং এই মধুর মুহূর্তে তাঁহার সহিত আপনার সাক্ষাৎ করা প্রয়োজন। আমিও কার্য্য শেষ করিয়া এখনই আসিতেছি।" Eng. Trans. Magician—(Approaching) As Your Majesty commands. (Waves his peacock's plumes and makes various representations) I shall show Hari, Hara, Brahman and other gods with the King of the gods (Indra), as well as hosts (damsels) of the Siddhas, Vidyādharas, dancing in heaven. 10. (All look with wonder) King—(Looking up and rising from the seat) Most wonderful! Jester—It is a great wonder indeed! King.—See, my love, that is Brahman throned upon the lotus—That is Shankara with the crescent moon as his crest,— that is (Hari) the destroyer of the demons, in whose four hands the bow, the sword, the mace and the discus are borne.— There mounted on Airávata, (the stately elephant) appears the King of the gods—there are other gods and there dance in the sky these celestial nymphs with jingling anklets at their restless feet. 11 Vásava—It is wonderful indeed!

350 रत्नावली Jester.—Ah—you son of a slave ! You conjuror ! What do we want with gods and nymphs ! If you like to please him (King) at all, then show him Ságariká. (Enters Vasundhará). Vasundhará—(Approching the King) Glory be to Your Majesty ! The prime-minister Yaugandharáyana begs to in- form you that “Vikramabáhu the king of Ceylon, has sent you his chief councillor Vasubhuti along with the chamberlain Bábhravya. Be pleased to receive him in this beautiful auspicious moment. I am also coming after finishing the remainder of my duty.” वासबदत्ता—अज्जउत्त ! चिट्ठदु दाव इंदजालं¹। माउल- कुलादो अज्जो अमच्चप्पहाणो बसुभूदी आअदो । ता एदं दाव पेक्खदु अज्जउत्तो । (क) राजा—यथाह देवी । ( ऐन्द्रजालिकं प्रति ) भद्र ! विश्रम्यता- मिदानीम् । ऐन्द्रजालिकः—( पुनः पिच्छिकां भ्रामयति ) जं देवो आणबेदि । ( निष्क्रामन् ) एक्को उण मह खेल्लणओ अवस्स' देवेण पेक्खि- दव्वो²। (ख) राजा—भद्र ! एवं द्रक्ष्यामः । वासव—कंचणमालि ! गच्छ तुमं । देहि से पारि- तोसिअं । (ग) (क) आर्यपुत्र, तिष्ठतु तावद् इन्द्रजालम् । मातुलकुलात् अद्य अमात्यप्रधानो वसुभूतिः आगतः । तदेतं तावत् प्रेक्षतामार्यपुत्रः । (ख) यद् देव आज्ञापयति । एकः पुनः मम खेलनकः अवश्यं देवेन प्रेक्षितव्यः । (ग) काञ्चनमाले, गच्छ त्वम् । देहि अस्य पारितोषिकम् ।

1. पेक्खणअं । 2. एक्क' मे उण खेल्लणअं ......पेक्खिदव्वं ।

चतुर्थोऽङ्कः 351 काञ्चन—जं देवो आणवेदि । (क) (ऐन्द्रजालिकेन सह निष्क्रान्ता) राजा—वसन्तक ! प्रत्युद्गम्य प्रवेश्यतां वसुभूतिः । विदूषकः—जं भट्टा आणवेदि । (ख) (इति निष्क्रान्तः) (ततः प्रविशति वसन्तकेन प्रत्युद्गम्यमानो वसुभूतिर्बाभ्रव्यश्च) वसुभूतिः—(समन्तादवलोक्य) अहो वत्सेश्वरस्यानुभावः ! तथाहि आर्चिष्मा जयकुञ्जरेण तुरगान्विर्वर्णयन् वल्लभान् सङ्घातध्वनिना कृतः क्षितिभृतां¹ गोष्ठीषु तिष्ठन् क्षणम् । सद्यो विस्मृतसिंहलेश्वरविभवः कक्षाप्रदेशेऽप्यहो द्वाःस्थेनेव कुतूहलेन महता ग्राम्यो यथाहं कृतः ॥१२॥ बाभ्रव्यः—वसुभूते ! अद्य खलु चिरात् स्वामिनं द्रक्ष्यामीति यत्सत्यमानन्दातिशयेन किमप्यवस्थान्तरमनुभवामि ।

352 रत्नावली प्रत्युद्गम्य अभिमुखं गत्वा सत्कृत्येत्यर्थः । प्रत्युद्गम्यमानः सत्क्रियमाणः । अनुभावः प्रभावः । आचित्रेति । जयकुञ्जरेण जयस्य विजयस्य कुञ्जरः युद्धजयानुकूलः हस्ती । तेन आचितः आकृष्टः वल्लभात् प्रियात् राज्ञः इत्यर्थः । तुरगान् निर्वर्णयन् पश्यन् सङ्गीत- ध्वनिना हृतः आकृष्टः । क्षितिभृतां राज्ञां गोष्ठीषु सभाषु चण' तिष्ठन् सद्यो- विस्मृतसिंहलशविभवः सिंहलेश्वरस्य ऐश्वर्य्यं विस्मृत्य वत्सराजस्य ऐश्वर्य्यातिशयदर्शना- दित्यर्थः । अहं वसुभूतिः कक्षाप्रदेशेऽपि कक्षायाः प्रकोष्टस्य प्रदेशे एकदेशेऽपि हाःस्थेन एव द्वारपालेन एव महता कुतूहलेन औत्सुक्येन मम विस्मयातिशयं दृष्ट्वा द्वारपालस्यापि महत् कौतूहलमित्याशयः । ग्राम्यः अदृष्टनगरादिकः ग्रामीणः जनः यथा इव । कृतः । यथा कश्चित् जानपदः नगरं प्राप्य समन्ताद् ऐश्वर्य्यबाहुल्यदर्शनाद् विस्मयविह्वलः सन् पौरस्य जनस्य औत्सुक्यं वर्द्धयति तथा अहं वसुभूतिः दृष्टसिंहलेशविभवोऽपि वत्सराजस्य महदैश्वर्य्यं विलोक्य द्वारपालेनापि ग्राम्य इति विनिर्णीत इति भावः ॥१२॥ बाभ्रव्यः वत्सराजस्य कञ्चुकी । विहड्डिमिति । साध्वसवशात् भीतिवशात् कम्पस्य वेपथोः विहड्डिं प्रथयतितराम् अतिशयेन वर्द्धयति । बाष्पसलिलैः अश्रुजलैः अविस्पष्टाम् अविशदां दृष्टिं तिरयति आच्छादयति । गद्गदतया स्वररोधतया स्खलद्वर्णां गलदक्षरां वाणीं जड़- यतितराम् अतिशयेन अस्पष्टीकरोति । मम हि परितोषः प्रभुदर्शनादित्यर्थः । जरायाः वार्द्धक्यस्य साहाय्यं करोति । वृद्धत्वे मनुष्यस्य कम्पः परिवर्द्धते, दृष्टिः अविशदा भवति, वचनं गद्गदतथा दुर्बोध्यं भवति इत्यर्थः । बाभ्रव्यस्य प्रभुदर्शनेन आनन्दातिशयात् सात्त्विक- भावोदयेन कम्पादीनां विहड्डिरित्याशयः॥१३॥ Prose order—जयकुञ्जरेण आचितः वल्लभात् तुरगान् निर्वर्णयन् सङ्गीत- ध्वनिना हृतः क्षितिभृतां गोष्ठीषु चण' तिष्ठन् कक्षाप्रदेशे अपि अहो ! सद्यो विस्मृत- सिंहलेशविभवः अहं हाःस्थेन एव कुतूहलेन ग्राम्यः यथा कृतः ॥१२॥ मम हि अद्य परितोषः साध्वसवशात् कम्पस्य विहड्डिं प्रथयतितरां, पुनः बाष्पसलिलैः अविस्पष्टां दृष्टिं तिरयति, गद्गदतया स्खलद्वर्णां वाणीं जड़यतितरां, ( एवमसौ ) जरायाः साहाय्यं कुरुते ॥१३॥ Beng. Trans. বাসবদত্তা—আর্য্যপুত্র, ইন্দ্রজাল এখন থাকুক। মাতুলগৃহ হইতে প্রধানামাত্য বসুভূতি আসিয়াছেন। তাঁহার এখন অভ্যর্থনা করুন।

चतुर्थोऽङ्कः 353 রাজা—মহিষী যাহা বলেন। ( ঐন্দ্রজালিকের প্রতি ) ভদ্র, তুমি এখন বিশ্রাম কর। ঐন্দ্রজালিক—( পুনরায় পিচ্ছিকা ঘুরাইয়া ) মহারাজের যাহা আদেশ। ( বাহির হইতে হইতে ) আমার আর একটি খেলা মহারাজকে দেখিতেই হইবে। রাজা—হাঁ দেখিব বই কি। বাসবদত্তা—কাঞ্চনমালে, তুমি যাও, ইহাকে পারিতোষিক দাও। কাঞ্চনমালা—দেবী যেরূপ আদেশ করেন। ( ঐন্দ্রজালিকের সহিত নিষ্ক্রান্ত ) রাজা—বসন্তক, সৎকার করিয়া বসুভূতিকে লইয়া এস। ( বিদূষকের গমন ও প্রত্যাগমনে বসুভূতি ও বাভ্রব্যের সহিত বসন্তকের প্রবেশ ) বসুভূতি—( চারিদিকে অবলোকন করিয়া ) অহো, বৎসরাজের কি প্রভাব! কেননা, জয়হস্তিকর্তৃক আকৃষ্ট ও সঙ্গীতধ্বনিতে মুগ্ধ হইয়া প্রিয় অশ্বগুলি দেখিতে দেখিতে, সামন্ত রাজাদের সভায় কিছুক্ষণ অবস্থানকরতঃ সিংহলরাজের ঐশ্বর্য্য সদ্যঃ বিস্মৃত হইয়াছিলাম। এই সকল কারণে প্রকোষ্ঠদ্বারেও দ্বারপাল কৌতূহলপরবশ হইয়া আমাকে গ্রাম্য বলিয়া 'স্থির করিয়াছে। [ অথবা—আমার মহৎ কৌতূহলের নিমিত্ত প্রকোষ্ঠদ্বারে... ] ॥ ২॥ বাভ্রব্য—বসুভূতে! বহুদিন পরে প্রভুকে দেখিব এই আশায় আনন্দাতিশয্যবশতঃ অন্য কোনও অবস্থায় পড়িয়াছি বলিয়া বোধ করিতেছি। কেননা—আজ ভীতিবশে আমার ( জরাজনিত ) কম্প পরিবর্দ্ধিত হইয়াছে, বার্দ্ধক্যের অস্পষ্ট দৃষ্টিশক্তি বাষ্পজলের দ্বারা সম্পূর্ণ তিরোহিত হইয়াছে। স্বররোধহেতু গদ্গদভাব বার্দ্ধক্যবশতঃ অস্পষ্ট বর্ণযুক্ত বাক্যের জড়তা বর্দ্ধিত করিয়াছে।—এইরূপে আনন্দ আজ আমার বার্দ্ধক্যের সাহায্য করিতেছে ॥৩॥ বিদূষক—( অগ্রবর্ত্তী হইয়া ) অমাত্য, আসুন আসুন। বসুভূতি—( বিদূষকের কণ্ঠে রত্নমালা দেখিয়া জনান্তিকে ) বাভ্রব্য, আমার মনে হইতেছে এই সেই রত্নমালা, যাহা মহারাজ রাজপুত্রীকে বিদায়কালে দিয়াছিলেন। Eng. Trans. Vāsava—My lord, suspend this spectacle of magic. Vasubhuti, the chief minister is today come from the house of my maternal uncle. So, please first receive him. King—As the Queen says. (To the conjuror) Be pleased to repose a while. Magician—(Waves the plumes) As Your Majesty commands. 23

354 रत्नावलो (Going) But I have yet one trick which Your Majesty must witness. King—We will see it, sure. Vasava—Go and make him a present, Kánchanamálá. Kánchana—As Your Ladyship commands. (Exit with the conjuror) King—Vasantaka, go and conduct Basubhuti hither with due honour. Jester — As Your Majesty commands. (Enter Vasubhuti and Bábhravya with Vasantaka who welcomes them) Vasubhuti—(Looking around) Ah, how great is the glory of the King of the Vatsas. Being attracted by the mighty victorious elephants, charmed with the sweet sound of songs, bewildered at the sight of the stately steeds, I had been for sometime in the assembly of the princes, and thus I forgetting for a moment the opulence of the King of Simhala, was taken to be a rustic by a porter at the entrance-room, who was in great curiosity. (Or, due to my evincing great curiousity.) 12. Bábhravya—Oh Vasubhuti, the idea of seeing my master today after a long absence makes me feel the change of cir- cumstances through excessive joy. Since— Extreme joy of mine today is causing an excessive trembling through fear, is covering my weak eye-sight more with tears and is making half-uttered words inarticulate still, through the choking of voice and thus is helping my old age. 13. Jester—(In advance of them) Come on this way, Minister. Vasubhuti—(Seeing the necklace around the Jester's neck and aside) Oh Bábhravya, I think this is that necklace which was given to the Princess by His Majesty at the time of her departure.

चतुर्थोऽङ्कः 355 बाभ्रव्यः—अमात्य ! अस्ति सादृश्यम् । तत् किं वसन्तकं पृच्छामि प्राप्तिमस्याः ? वसुभूतिः—बाभ्रव्य ! मा मैवम् । महति राजकुले रत्न- बाहुल्याद्¹ दुर्लभो भूषणानां संवादः । विदूषकः—भो ! एसो महाराओ । ता उबसप्पदु अमच्चो । (क) वसुभूतिः—( उपसृत्य ) विजयतां महाराजः ! राजा—( उत्थाय ) ²अभिवादये । वसुभूतिः—अतिश्रेयांस्त्वं भूयाः³ । राजा—आसनमासनमार्य्याय । विदूषकः—( आसनमादाय ) भो ! एदं आसणं । उबबिसदु अमच्चो । (ख) ( वसुभूतिरुपविशति ) बाभ्रव्यः—देव ! बाभ्रव्यः प्रणमति । राजा—( पृष्ठे हस्तं दत्त्वा ) बाभ्रव्य ! इत आस्थताम् । विदूषकः—अमच्च ! एसा देवी बासबदत्ता पणमदि । (ग) वासवदत्ता—अज्ज ! पणमामि । (घ) वसुभूति—आयुष्मति ! वत्सराजसदृशं पुत्रमाप्नुहि । बाभ्रव्यः—देवि ! बाभ्रव्यः प्रणमति । ( सर्वे उपविशन्ति ) (क) भोः, एष महाराजः । तद् उपसर्पतु अमात्यः । (ख) एतदासनम् । उपविशतु अमात्यः । (ग) अमात्य, एषा देवी वासवदत्ता प्रणमति । (घ) आर्य, प्रणमामि ।

1. रत्नमालाबाहुल्यात् । 2. आर्य, अभिवादये । 3. आयुष्मान् भव ।

356 रत्नावलो राजा—आर्य्य वसुभूते ! अपि कुशलं तत्रभवतः सिंहले- श्वरस्य ? वसुभूतिः—( उर्ध्वमवलोक्य निःश्वस्य च ) देव ! न जाने किं विज्ञा- पयामि मन्दभाग्यः ! ( अधोमुखस्तिष्ठति ) वासवदत्ता—( सविषादमात्मगतम् ) हद्धी हद्धी ! किं दाणिं वसु- भूदी कधइस्सिदि ! (क) राजा—वसुभूते ! कथय । किमेवं मां पर्याकुलयसि¹ ! बाभ्रव्यः—(अपवार्य चिरमपि स्थित्वा) यत् कथनीयं तदिदानी- मेव कथ्यताम्² । वसुभूतिः—( सास्रम् ) देव ! न शक्यं निवेदयितुम् । तथा- प्येष कथयामि मन्दभाग्यः । यासौ तत्रभवतः सिंहलेश्वरस्य दुहिता रत्नावली नामायुष्मती सिद्धादेशेनादिष्टा योऽस्याः पाणि- ग्रहणं करिष्यति स सार्वभौमो राजा भविष्यतीति³ ।— राजा—ततस्ततः— वसुभूतिः—तत्प्रत्ययादार्य्यार्थं यौगन्धरायणेन बहुशः प्रार्थ्यमानापि सा सिंहलेश्वरेण वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परि- हरता न दत्ता⁴ । राजा—(अपवार्य) देवि ! किमिदानीमलीकं त्वदीयमातुला- मात्यः कथयति ! (क) हा धिक्, हा धिक् ! किमिदानीं वसुभूतिः कथयिष्यति !

1. आर्य्य, आकुल इव मेऽन्तरात्मा । वसुभुते ! कथं पर्याकुल इवासि ? (कथं पर्याकुलयसि ? ) 2. अमात्य, चिरमपि स्थित्वा कथनीयम् । 3. यासौ सिंहलेश्वरेण स्वदुहिता रत्नावली नाम चायुष्मती वासवदत्तां दग्धाम् उपश्रुत्य देवाय पूर्व्वं प्रार्थिता सती दत्ता । 4. पुस्तकान्तरे नास्ति ।