रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

अष्टमोऽध्यायः १५३ चतुर्भुजः ( कर्पटे ? खर्बटे ) स्याद् वने ग्रामे द्विबाहुकः । शक्तिपाशं तथा खड्गं शरः शूलं तथैव च ॥ ३८ ॥ वरदश्चैकहस्तः स्यादथवाऽभ(व?य) दो भवेत् । एते दक्षिणतो ज्ञेया ( : ) केयूर( वणकोडू ? कटकोज्ज्वलाः) ॥ ३६ ॥ धनु ( : ) पताका मुष्टिश्च तर्जनी तु प्रसारि(का?ता) । खेटकं ताम्रचूडश्च वामहस्तेषु शस्यते ॥ ४० ॥ [ इति द्वादशभुजः ] द्विभुजस्य करे शक्तिर्वामे ( स्या?ऽन्यः ) कुक्कुटोपरि । [ इति द्विभुजः ] चतुर्भुजे शक्तिपा( शो? शौ ) वामतो दक्षिणे ( च सः ? त्वसिः ) ॥ ४१ ॥ वरदोऽभयदो वा(पी?पि) दक्षि(णे स्या?णः स्यात् ) तुरीयकः । [ इति चतुर्भुजः ] कार्त्तिकेय( मयं?मिमं ) शुभ्रं कर्त्तव्यं सर्वकामदम् ॥ ४२ ॥ इति कार्त्तिकेयः । स्थानीये इति स्थितियोग्ये खेटनगरे कर्षकग्रामे इत्यर्थः । ३८ । खर्बटे क्षुद्रनगरे । रूपमण्डने— चतुर्भुजः कर्पटे स्याद् वने ग्रामे द्विबाहुकः । दक्षिणे शक्तिपाशश्च खड्गं पाशं त्रिशूलकम् ॥ इति ( अ० ६, श्लो० २८ ) । ४१ । वामे करे शक्तिरन्यः करः कुक्कुटोपरीत्यन्वयः । ४२ । तुरीयक इत्यत्र तुरीकमिति रूपमण्डने प्रामादिकः पाठः । देवता—२०

. Wait, could it be त्त्वू? No, look at the shape: it is identical to र्+व+ू! Wait, let's look at (रू?र्वू): Yes! रूandर्वू! Wait, or is it (रू?तू)? No, there is clearly a repha or something above it. Wait, let's look at the loop: is it व? Yes, like वinसर्वा. And underneath is the ूstroke. So it is(रू?र्वू)`!

4. Let's check line 8-10 (Verse 46):
   • Line 8: मृणालयु(ग्मे ?ग्मैः) लीलया च लीला स्यात् पद्मपुस्तकैः । Wait, look at मृणालयु(ग्मे ?ग्मैः): Inside parenthesis: First: ग्मे Then: ? Second: ग्मैः Let's check footnote 46: `४६ । मृणालयुग्मैरिति हस्तयोर्युग्मं युग्मं मृणालमित्यर्थः, 'पद्म युग्मे' इति रूपमण्डने पाठः । 'पद्मपुस्तकैरि'ति बहुवचनमविवक्षितम्, एव

अष्टमोऽध्यायः १५५ (अदौ ? आदौ) तत्र(१) महालक्ष्मी(२) (न ? नं)न्दा (३)क्षेमकरी तथा। (४)सर्वती (५) महरण्डा च (६) श्रमणी (७)सर्वमङ्गला ॥ ४८ ॥ (८)रेवती (६)हरसिद्धिश्च नवदुर्गाभिधानकम् । [ इति नवदुर्गानामानि ] (पृथुमे ? पृथगे) कैकस्यानुक्रमं कथयिष्याम्यनुक्रमात् ॥४६॥ वरदं त्रिशूलं खेटं पानपात्रञ्च बिभ्रती । नागनीलकण्ठमध्ये महालक्ष्मी(:) प्रकीर्त्तिता ॥ ५० ॥ [ इति महालक्ष्मीः ] अक्षसूत्रं खड्गखेटं पानपात्रं तथोत्तमम् । नन्दा नाम (संख्या ? समाख्या)ता पूज्यते नन्दहेतवे ॥ ५१ ॥ [ इति नन्दा ] वर(दं ?) त्रिशूलं पद्मं च पानपात्रं विधृत् करै । क्षेमङ्करी तथा नाम क्षेमारोग्यप्रदायिनी ॥ ५२ ॥ [ इति क्षेमङ्करी ] कमण्डलुं चक्रखेटं पानपात्रं तथोत्तरे । सर्वती च तदा नाम ( सर्वकृष्ट ? ) प्रदायिनी ॥ ५३ ॥ [ इति सर्वती ] खड्गं तथा त्रिशूलं च घण्टापात्रं तथोन्नतम् । महरण्डा (तथोन्नाम ? तथा नाम) वन्दिता विदशैरपि ॥५४॥ [ इति महरण्डा ] ४८ । 'क्षेमकरी'त्यत्र 'क्षेमङ्करी'ति लक्षणनिरूपणवेलायाम् । ४९ । अनुक्रमं क्रमेण एकैकस्याः कथयिष्यामि लक्षणमिति शेषः । ५० । नागनीलकण्ठयोरुपादानप्रयोजनमनुसन्धेयम् ।

१५६ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् खड्गं डमरुखेटपाशं बिभ्रती च करोत्तमैः । भ्रामणी च तदा नाम भ्रामयेद् दुष्टचेतसः ॥ ५५ ॥ [ इति भ्रामणी ] अब्जशूलं तथा वज्रं घण्टापालं तथोत्तमम् । सर्वमङ्ग(ल ? ला) मङ्गल्या सर्वविघ्नविनाशिनी ॥ ५६ ॥ [ इति सर्वमङ्गला ] दण्डत्रिशूलं खट्वाङ्गं पानपालं च बिभ्रती । रेवती च तदा नाम सर्वशान्तिप्रदायिनी ॥ ५७ ॥ [ इति रेवती ] कमण्डलुं खड्गडमरुं पानपालं तथा शुभम् । हरसिद्धिस्तदा नाम सर्वस्य सिद्धिहेतवे ॥ ५८ ॥ [ इति हरसिद्धिः ] इति नवदुर्गाः । क्षेत्रपालो विधातव्यो दिग्वासा घण्टभूषितः । कर्त्तिकां डमरुं बिभ्रद्दक्षिणे तु करद्वये ॥ ५६ ॥ वामे शूलं कपालं च मुण्डमालोपवीतकः । करोटि(नी ? नि)करोदारमालाग्रन्थिशेखरः ॥ ६० ॥ इति क्षेत्रपालः । ५५। उद्देशश्लोके 'भ्रमणी'ति वर्त्तते अत्र च भ्रामणीति दृश्यते, कतरदेतयोः परिवर्त्तन- मर्हतीत्यनिश्चिन्वद्भिरस्माभिः क्वापि न व्यापारितो हस्तः, परं प्रथमपरित्यागे मानाभावं मन्यमानैः पुष्पिकायां 'भ्रमणी'ति विहितम् । ५९-६०। क्षेत्रपालं लक्षयति—क्षेत्रपाल इति। शिल्परत्नेऽधमादौ सात्त्विकादिभेदेन त्रिधा भिद्यते सात्त्विकश्च द्विभुजचतुर्भुजत्वेन पुनर्द्विधेति साकल्येन चतुर्विधः । रूपमण्डने पुनरेक एव चतुर्भुजः । तथाच— क्षेत्रपालो विधातव्यो दिग्वासा घण्टभूषितः ॥ ( कार्त्तिकां ? कर्त्तिकां ) डमरुं बिभ्रद्दक्षिणे तु करद्वये । वामे शूलं कपालञ्च मुण्डमालोपवीतकम् । करोति(?)कटितोदारसर्पग्रन्थिशेखरः ॥ इति (अ० ५, श्लो० ७४-७५) ।

अष्टमोऽध्यायः १५७ अथातः संप्रवक्ष्यामि (मात ? मातृ)रूपाणि ते (जया ? जय) । तत्र ब्राह्मी चतुर्वक्त्रा (पाठ ? षड्)भुजा हंससंस्थिता ॥ ६१ ॥ पिङ्गलीभूषणोपेता मृगचर्मोत्तरीयका । वरं सूत्रं कजं धत्ते दक्षबाहुत्रये क्रमात् ॥ ६२ ॥ वामेषु पुस्तकं (कुण्डी ? कुण्डीं) बिभ्र(त्तीं ? ती) चाभयप्रदा । [ इति ब्राह्मी ] माहेश्वरी वृषारूढा पञ्चवक्त्रा त्रिलोचना ॥ ६३ ॥ बालेन्दुभृज्जटाजूटसुशोभा सर्वसौख्यदा । षड्भुजा ( दर ? वर )दा दक्षे सूत्रं डमरुकं तथा ॥ ६४ ॥ शूलं घण्टाभयं वामे सैव धत्ते महाभुजा । [ इति माहेश्वरी ] कौमारी रक्तवर्णा स्यात् षड्वक्त्रा सार्कलोचना ॥ ६५ ॥ रविबाहुर्मयूरस्था वरदा शक्तिधारिणी । पताका बिभ्रती दण्डं (पानं ? पाशं) बाणञ्च दक्षिणे ॥ ६६ ॥

करोतीति । करोटिनिकरेण ललाटास्थिसमूहेन ग्रथिता या उद्दारा महती माला तया ग्रन्थितः शेखरः शिरस्यकेशजूटो यस्य सः । अयमेव पाठः साधीयानिति प्रतिभाति, शिल्परत्ने (उ० अ० २५, श्लो० १०८) 'नानानागविभूषितत्व'स्योक्तत्वेऽपि रूपमण्डनीयपाठश्चिन्त्य एव । ६१ । इदानीं सप्त मातृर्लक्षयति—अथात इति । 'जय' इति विश्वकर्मणोऽन्यतममानस- पुत्रस्य नाम । शिल्पशास्त्रस्य प्रवक्ता विश्वकर्मा बोद्धव्यश्च तत्पुत्रेष्वन्यतमो जयो नामेति प्रसिद्धिरिति युज्यत एव तत्सम्बोधनम् । ६२ । पिङ्गली सुवर्णम् । कजं पद्मम् । दूरभिन्नमेवास्य लक्षणं शिल्परत्न- (उ० अ० २५, श्लो० ७६) रूपमण्डनयोः (अ० ९, श्लो० ६१-६३) । तयोरियं चतुर्भुजा । ६३ । इयमपि चतुर्भुजा शिल्परत्नरूपमण्डनयोः । ६५ । सार्कलोचनेति । सा अर्कलोचनेति च्छेदः, अर्कलोचना द्वादशनेत्रा । यद्वा, अर्कलोचनैः सह वर्त्तमानेति विग्रहः । रविबाहुर्द्वादशभुजा । इयमपि शिल्परत्न-रूपमण्डनयो- ऋतुर्भुजा ।

१५८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् वामे चापमधो घ(ण्टा ? ष्टां) कमलं कुक्कुट(स्त्व ? न्व)धः । परशुं बिभ्रती दक्षे तदधस्त्वभयान्विता ॥ ६७ ॥ [ इति कौमारी ] वैष्णवी तार्क्ष्यगा श्यामा षड्भुजा वनमालिनी । वरदा (दा ? ग)दिनी दक्षे दधती चाऽऽयुधस्रजम् ॥ ६८ ॥ शङ्खचक्राभ(या ? यैः) वामे (सच्चैर्य ? सा चैव) विलसद्भुजा । [ इति वैष्णवी ] कृष्णवर्णा तु वाराही शूकरास्या महोदरा ॥६६॥ वरदा दण्डिनी खड्गं बिभ्रती दक्षिणे सदा । खेटपाशाभ(या ? यैः)वामे सैव चापि लसद्भुजा ॥७०॥ [ इति वाराही ] ऐन्द्री सहस्रदृक् सौम्या हेमाभा गजसंस्थिता । वरदा सूत्रिणी वज्रं बिभ्रत्यूर्द्ध्वं तु दक्षिणे । वामे तु कलशं पात्रमभयं तदधःकरे ॥ ७१ ॥ [ इति ऐन्द्री ] चामुण्डा प्रेतगा रक्ता विकृतास्याऽहिभूषणा । दंष्ट्र(दा ? ला) क्षीणदेहा च गर्त्ताक्षी भीमरूपिणी ॥ ७२ ॥ दिग्बाहुः क्षामकुक्षिश्च मुसलं ( चक्रयं ? चक्रकं ) शरः । अङ्कु(शी ? शं) बिभ्रती खड्गं ... ... चाप्यथ वामतः ॥७३॥ खेटं पाशधनुर्दण्डकुठारं (वे ? चे)ति बिभ्रती । [ इति चामुण्डा ] ६९ । शङ्खचक्राभयैरिति । वामभागे शङ्खचक्रादिभिर्विलसद्भुजेत्यन्वयः । ७१ । ऊर्द्ध्वं इत्यूर्द्ध्वक्रमेण । ७३ । 'अङ्कुशं बिभ्रती खड्गं' इत्यनन्तरं त्रुटितस्थाने 'सव्ये' इति स्यात् ।

अष्टमोऽध्यायः १५६ चण्डिका श्वेतवर्णा स्या(त्रावा ? च्छ्रवा)रूढा च षड्भुजा । जटिला च लसत्त्यक्ता वरदा शूलधारिणी ॥ ७४ ॥ कर्त्तिकां बिभ्रती दत्ते पाशपात्राभयान्यतः । [ इति चण्डिका ] इत्ये(हं ? ता ) मातरः प्रोक्ता रूपभेदव्यवस्थया ॥ ७५ ॥ भैरवं कारयेत्तत्र नृत्यमानं विकारणाम् । गणेशमादौ कर्त्तव्यमन्ते कुर्याच्च भैरवम् ॥ ७६ ॥ मातृणां मध्यतः कार्याः पंक्ति(शो ? शः ) चण्डिकादयः । वीरेश्वर(स्य ? श्व ) भगवान् वृषारूढो धनुर्धरः ॥ ७७ ॥ ( वीणाहस्त ? वीणां हस्ते ) त्रिशूलञ्च बाणं चैव प्रकारयेत् । वीरेश्वरस्य रूपं तु मातृणामग्रतो भवेत् ॥ ७८ ॥ इति मातरः । [ अथ द्वादश सरस्वत्यः ] एकवक्त्रा(ः) चतुर्भुजा मुकुटेन विराजिता

१६० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् वराक्षपद्मपुस्तकं शुभावहा च भारती । [ इति भारती—३ ] वराम्बुजाक्षपुस्तकं सरस्वती प्रकीर्त्तिता ॥ ८१ ॥ [ इति सरस्वती—४ ] वराक्षं पुस्तकं पद्मम् आर्या नाम प्रकीर्त्तिता । [ इत्यार्या—५ ] वरपुस्तकाक्षपद्मं ब्राह्मी नाम सुखावहा ॥ ८२ ॥ [ इति ब्राह्मी—६ ] वरपद्मवीणापुस्तकं महाधेनुश्च नामतः । [ इति महाधेनुः—७ ] वरञ्च पुस्तकं वीणा वेदगर्भा तथाऽम्बुजम् ॥ ८३ ॥ [ इति वेदगर्भा—८ ] अक्षं तथाऽभयं पद्मं पुस्तकेनेश्वरी भवेत् । [ इतीश्वरी—९ ] (असपतं ? अक्षं पद्मं) पुस्तकञ्च महालक्ष्मीस्तथोत्पलम् ॥८४॥ [ इति महालक्ष्मीः—१० ] अक्षं पद्मं पुस्तकं च महाकाल्यभयं तथा । [ इति महाकाली—११ ] अक्षपुस्तकमभयं पद्मं महासरस्वती ॥ ८५ ॥ [ इति महासरस्वती—१२ ] इति द्वादश सरस्वत्यः । अष्टादश(जया ? भुजा) कार्या भद्रकाली मनोहरा । (अ ? आ)लीढस्थानसंस्था तु कर्त्तव्या सौख्यदायका ॥ ८६ ॥ अक्षमाला त्रिशूलञ्च खड्गश्चक्रं करेषु च । वामे तु चापं कर्त्तव्यं शङ्खपद्मौ तथैव च ॥ ८७ ॥ ८६। आलीढेति। दक्षिणं पादमग्रतः कृत्वा वामपादाकुञ्चनमालीढस्थानम्, तेन सन्तिष्ठत इति आलीढस्थानसंस्था ।

, ो, द, ्य, त, क, र, ः = शस्त्रोद्यतकरः. Wait, compare with line 15: चण्डी चोद्यतशस्त्रा च -> शस्त्रा has short a on sha. So line 11 is शस्त्रोद्यतकरः. Then क्रुद्धस्तद्ग्रीवासम्भवः पुमान् ॥ ६२ ॥ क्रुद्धः + तद्ग्रीवासम्भवः = क्रुद्धस्तद्ग्रीवासम्भवः. पुमान् ॥ ६२ ॥

Line 12: शूलभिन्नो वमद्रक्तो रक्त(भू ? भ्रू)मूर्द्धजेक्षणः । Let's check: शूलभिन्नो - श, ू, ल, भ, ि, न्, न, ो वमद्रक्तो - व, म, द, ्, र, क, ्त, ो रक्त - र, क, ्त (भू ? भ्रू) - open paren, भ + ू, space, ?, space, भ + ्र + ू, close paren मूर्द्धजेक्षणः - म, ू, र्, द्, ध, ज, े, क, ्, ष, ण, ः । All match clearly!

Line 13: सिंहेन खाद्यमानश्च पाशाबद्धो गले भृशम् ॥ ६३ ॥ सिंहे

१६२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् चण्डिकायतनोक्ता (च ? नां) कथयिष्याम्यनुक्रमम् । वेतालो वरटश्चैव पिङ्गाक्षो भृकुटिस्तथा ॥ ६५ ॥ धूम्रकः कण्ठदकश्चैव रक्ताक्षश्च सुलोचनः । दंष्ट्राननश्च विकटः कोपस्फुरदशनोज्ज्वलः ॥ ६६ ॥ तर्जनी खट्वाङ्गं चैवोर्द्ध्वं स्या (स्याद्) डमरुदण्डकौ । वेतालस्तु समाख्यातः सव्यापसव्ये करटकः ॥ ६७ ॥ अभयं खड्गखेटञ्च दण्डं पिङ्गललोचनः । अभयापसव्ययोगेन भवेद् भृकुटिनामतः ॥ ६८ ॥ तर्जनीवज्राङ्कुशदण्डं धूम्रको नाम कीर्त्तितः । सव्यापसव्ययोगे च भवेत् (कक ? ककु)द्नामकः ॥ ६६ ॥ तर्जनीत्रिशूलहस्तं खट्वाङ्गं दण्डमेव च । रक्ताक्षो नाम तस्यैव सव्यापसव्ये सुलोचनः ॥ १०० ॥ इति चण्डिकाप्रतीहाराः । दिव्याम्बुजकरा (कुर्या ?कार्या) सर्वाभरणभूषिता । गौरी शुक्लाम्बरा देवी रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ १०१ ॥ प्रथमा चतुर्भुजा कार्या देवी सिंहासने शुभा । सिंहासनं प्रकर्त्तव्यं कमलं चारु(व ? क)र्णिकम् ॥ १०२ ॥ ९६। आयुधप्रतिपादनावसरे शततमश्लोके 'ककुद्' इति नामदर्शनादिहापि तदेव नाम युक्तमिति 'धूम्रकः ककुदश्चैव' इति पाठः स्यात् । वेता (ल ? लः) करटश्चैव पिङ्गाक्षो भृकुटिस्तथा । सूत्रकः ककुदश्चैव रक्ताक्षश्च सुलोचनः ॥ ( अ० ५, श्लो० ५१-५२ ) इति रूपमण्डने नाम्नो वैलक्षण्यमुपलभ्यते । ९७। करटक इति पूर्वं 'वेतालो वरटश्चैव' इति घोषवद्वर्णनिमित्तक-विसर्गसन्धिरदर्श- नात् सन्नपि रूपमण्डने 'करट' इति पाठो नोपात्तः, अत्र पुनः 'करट' इति दृश्यते । परमत्र साधकबाधकप्रमाणाभावादेकाक्षरमात्रकृता 'वरटे'ति शुद्धिः शक्यसम्पादनेति मन्यामहे ।

अष्टमोऽध्यायः १६३ अष्टपत्रं महाभा(ग ? गा ) कर्णिकायान्तु संस्थिता । विनायकवदासीना देवी कार्या महाभुजा ॥ १०३ ॥ बृहन्नालं करे कार्यं तस्याधः कमलं शुभम् । दक्षिणे यादवश्रेष्ठः केयूरप्रान्तसंस्थितः ॥ १०४ ॥ वामेऽमृतघटः कार्यस्तथा तस्या मनोहरः । तस्या (:) सव्यौ क( रे ? रौ ) कार्यों विल्वशङ्खध( रे ? रौ) क्रमात् ॥ १०५ ॥ आवर्जितघटं कार्यं तत्पृष्ठं च करद्वयम् । देव्याश्च मस्तके पद्मं तथा कार्यं मनोहरम् ॥ १०६ ॥ इति लक्ष्मीः । १०२-३ । सिंहासनमिति । चारुकर्णिकम् अष्टपत्रं कमलं सिंहासनं प्रकर्त्तव्यं सिंहासनत्वेन कल्पनीयम् । तस्य कर्णिकायां महाभागा देवी संस्थिता इत्यन्वयः । 'अष्ट- पत्राम्बुजस्योर्द्ध्वे लक्ष्मीः सिंहासने शुभे । विनायकवदासीना सर्वाभरणभूषिता ॥' इति रूपमण्डनीय- ( अ० ५, श्लो० ५७ ) पाठदर्शनादम्बुजोपरि सिंहासनं तत्र लक्ष्मीर्विनायकवदासीना इत्यर्थः सम्पद्यते । अयमेव यदि प्रमाणं तदा 'सिंहासनं प्रकर्त्तव्यं कमले चारुकर्णिके । अष्टपत्रे' इति पाठपरिवर्त्तनेनात्रत्यं पादत्रयं शोधनीयम् । विनायकवदासीनेत्यनेन किं लक्ष्यत इति न विद्मः । १०६ । आवर्जितघटमिति— 'आवर्जितघटं कार्यं तत्पृष्ठे च करिद्वयम्' इति स्यात् । अस्यार्थः—तस्या देव्याः पृष्ठे पृष्ठपार्श्वयोरित्यर्थः, आवर्जितघटम् अवनमितं- कलसद्वयं करिद्वयं हस्तिनौ कार्यम् इति । इदं मतान्तरम् 'उत्तप्तहाटकनिभा करिभिश्चतुर्भिराव- र्जितामृतघटैरभिषिच्यमानां' इत्यन्यत्रोक्तेः, मुक्तागौरैश्चतुर्भिर्द्विपपतिभिरथो पुष्करोद्धृतहस्त्या- न्निर्यद्गङ्गाभिषिक्ता करकमललसत्पद्मयुग्माभयेष्टा । नानाकल्पाभिरामा द्रुतकनकनिभा रक्तपङ्केरुहस्था रम्याङ्गी सुप्रसन्ना वितरतु विपुलां सन्ततं श्रीः श्रियं वः ॥ इति शिल्परत्नवचनाच्च ( उ० भा० अ० २४ श्लो० ९ ) । करिद्वयपक्षमन्यनुगृह्णाति—

, exactly like in नु of अनुकार (line 8)! Wait, but what is the consonant? In line 25: it is न -> so नु. In line 27: it is न -> so नु. Wait, why did I think it was सु? Because the left side of न has a loop, and sometimes a hair-line connects to the top bar, which looks vaguely like a स, but it is clearly न with ु = नु. Wait, look at: Line 25: मात्स्यानुमतः पाठः । Line 27: मात्स्यानुगतः पाठः । Wait, what is at the beginning of the next line under line 27? पाठः । - Wait! In line 27, does it end with: "मात्स्याद्यनुगतः"? Wait! Look at line 27: ... चतुर्थपादे मात्स्यासुगतः or मात्स्यानुगतः? Wait, after that, line 28 has: पाठः । - Aha! Look at that! पाठः । - is on line 28! Let's trace line 27 to line 28: Line 27 ends with: `११२। 'सुचारुदशनाम्'ति

अष्टमोऽध्यायः १६५ त्रिशूलं खड्गचक्रौ च बाणं शक्तिं च दक्षिणे । वामे ( च ) खेटकं चापं पाशमङ्कुशमेव च ॥ ११३ ॥ घण्टां वा परशुं वाऽपि वामहस्ते नियोजयेत् । अधस्तान्महिषं तद्वद् विशिरस्कं प्रकल्पयेत् ॥ ११४ ॥ शिरश्छेदोद्भवं तद्( दा ? द्वा )नवं खड्गपाणिनम् । हृदि शूलेन निर्भिन्नं निर्य(दन्त?दन्व)विभूषितम् ॥ ११५ ॥ रक्तर(क्तिक ? क्तीकृ)ताङ्गञ्च रक्तविस्फारितेक्षणम् । वेष्टितं नागपाशैश्च भृकुटीभीषणान (ना ? नम्) ॥ ११६ ॥ देव्यास्तु दक्षिणं पादं समं सिंहोपरि स्थितम् । किञ्चिदूर्ध्वं तथा वाममङ्गुष्ठं महिषोपरि ॥ ११७ ॥ इति कात्यायनीमूर्त्तिः । [ नृत्ये संस्थानवैशिष्ट्यम् ] भङ्गे भङ्गे मुखं कुर्याद्ध(स्ते ? स्तौ ) दृष्टिं च नर्त्तने । हस्तकार्यं भवेल्लोके कर्मणोऽभिनयेऽखिलम् ॥ ११८ ॥ ११३ । 'त्रिशूलं दक्षिणे दद्यात् खड्गं चक्रं क्रमादधः । तीक्ष्णबाणं तथा शक्तिं वामतोऽपि निबोधत ॥ खेटकं पूर्णचापञ्च पाशमङ्कुशमेव च ।' इति मात्स्ये । ११४ । 'वामतः सन्निवेशयेदि'ति मात्स्ये पाठः । 'प्रकल्पयेदि'त्यत्र 'प्रदर्शयेदि'ति मात्स्ये पाठो ध्येयपरत्वेन निर्देशात् यथा सुश्लिष्ट एवमिहापि निर्माणत्वेनोपपादनात् 'प्रकल्पये- दि'त्येव पाठः प्रकृतोपयोगी । ११६ । एतस्माच्छ्लोकात् परं 'सपाशवामहस्तेन धृतकेशञ्च दुर्गया । वमद्रुधिरवक्त्रञ्च देव्याः सिंहं प्रदर्शयेत् ॥' इत्ययं श्लोकोऽधिको मात्स्ये । ११८ । 'भैरवं कारयेत्तत्र नृत्यमानं विकारणम्' ( ८।७७ ) इत्यादिपद्ये नृत्यन्मूर्त्ति- दर्शनात्तदुपयोगितयाऽस्थान एव नृत्यसंस्थानं दर्शयितुमाह — भङ्गे भङ्गे इति । नर्त्तने भङ्गे भङ्गे नर्त्तनस्य प्रतिविच्छेदं प्रतिपादक्षेपमिति यावत्, मुखं हस्तौ दृष्टिश्च कुर्याद् विदध्यात्, नर्त्तनविषयोपयोगितया मुखादीनि विन्यस्येदित्यर्थः । अथवा तृतीयश्लोके 'आस्येनाऽऽलम्बयेद् गीतम्' इति दर्शनाद् गीतस्य भङ्गे भङ्गे मुखं कुर्यात्, नृत्ये हस्तौ दृष्टिश्च कुर्यादित्यर्थः कार्यः ।

१६६ \qquad देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ हस्तादीनां रसाभिव्यञ्जकता ] यतो हस्तस्ततो दृष्टि (य ? र्य) तो दृष्टिस्ततो मनः । यतो मनस्ततो भावो यतो भावस्ततो रसः ॥ ११६ ॥ मुखादीनां प्रातिस्विकं विषयम् 'आस्येनाऽऽलम्बयेद् गीतम्' इत्यादौ दर्शयिष्यति । कथमेवं कुर्या- दित्यपेक्षायामाह—हस्तकाद्यमिति । यतः हस्तकाद्यं मुखहस्तदृष्टयः लोके कर्मणश्चलन- भोजनादेरभिनये अवस्थानुकारे अखिलं सप्रयोजनं भवेत् । यथा हि लोके वाचा स्वं स्वं मनोगतं प्रकाश्यते एवमेव हस्तादेरिङ्गितेनापि तत् प्रकाशयितुमर्हन्तीत्यर्थः । अत्र पूर्वार्धे मुखस्य प्राङ्- निर्देशादिह 'मस्तकाद्यम्' इत्येव पाठः साधीयानिति प्रतिभाति । यथाश्रुतपाठे 'हस्तकाद्यम्' इत्यत्राऽऽदिपदम् आद्यन्तयोर्मुखदृष्ट्योर्ग्राहकम् । ११६ । सम्प्रति हस्तादीनां रसाभिव्यक्तौ कारणतामाह—यत इति । अत्र नृत्य- प्रसङ्गात्तदुपयोगितया रसस्यैव चरमभाविफलत्वमुक्तम् , समराङ्गणसूत्रधारे तु— रसानाम्थ वक्ष्यामो दृष्टीनां चेह लक्षणम् । तदायत्ता यतश्चित्रे भावव्यक्तिः प्रजायते ॥ (अ० ८२, श्लो० १) इति चित्रविषयत्वेन भावाभिव्यक्तेरेव चरमफलत्वमुक्तम् । तत्र भावाभिव्यक्तेर्दृष्ट्यायत्तत्वं दृष्टिव्यङ्ग्यत्वम्, रसायत्तत्त्वं रसानुसारित्वमिति विवेकः । सम्प्रति व्याख्यायते—यतो यस्मिन् विषये हस्तः प्रवर्त्तते, हस्तो यं विषयं प्रतिपादयतीत्यर्थः, दृष्टिरपि ततस्तत्रैव भवेत्, हस्तानुगुणविषये एव दृशं प्रवर्त्तयेदित्यर्थः । यत्र दृष्टिस्तत्र मनः, मनोऽपि दृष्ट्यनुकूलविषये निवेशयेदित्यर्थः । यत्र मनस्तत्र भावः तस्य मनोविकाररूपत्वात् ; यथोक्तं 'निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिये'ति । यत्र भावश्चित्तविक्रिया तत्रैव रसो भवेत् , रसस्य विभावानुभावव्यभिचारिभावव्यङ्ग्यस्थायिभावरूपत्वेन तस्य भावस्य चाविनाभावत्वेन प्रतीतेः । अत्र हस्तदृष्टिमनसां व्यापारः कर्तृसाध्यः, इतरयोस्तु व्यापारः प्रतिबन्धापगममात्रेण यदृच्छयोत्पद्यत इति भेदः, रसस्तु फलीभूत इति न तस्य व्यापारचिन्ता । अत्र भावपदेन स्थायी भाव उच्यते । अत्र च चित्रे रसाभिव्यञ्जनार्थमुपक्षिप्तमिदं पद्यमिति प्रत्यक्षयोर्हस्तदृष्ट्यो- रेवात्रोपयोगो न त्वप्रत्यक्षस्य मनसः, तथाऽप्यस्य दृष्टिप्रेरकत्वेन भावकारणत्वेन चोपन्यासो नानुयोगमर्हति । एवं यद्यपि चित्रे भावरसयोर्विवेकोऽप्यनतिप्रयोजनीयस्तथाऽपि रसस्य मुख्यफलत्वेऽविसंवादात्तदुपस्थापनञ्चोपयुज्यत इति ज्ञेयम् । यस्य खलु चित्रस्य हस्तौ युद्धाद्योद्युक्तौ तस्य कथं भावः स्यात् कथं वा दृष्टिरित्यादि- संशयापनुत्त्यर्थमयमारम्भः । तथा च यस्य हस्तौ युद्धव्यापृतौ तस्य प्रायेणोत्साहो भावो दृष्टे- रुज्ज्वलत्त्वादिना शिल्पिना प्रतिपाद्येतेत्यर्थः । उक्तञ्च समराङ्गणे—

अष्टमोऽध्यायः १६७ [ नृत्ये आस्यादीनां प्रातिस्विकविषयनिरूपणम् ] (अङ्गे?आस्ये)नाऽऽलम्बयेद् गीतं हस्तेनार्थं प्रकल्पयेत् । चक्षुर्भ्यां च भवेद् भावः पादाभ्यां तालनिर्णयः ॥ १२० ॥ [ ग्रन्थकृतः स्वाहङ्कारपरिहारः ] श्रीविश्वकर्मणः शास्त्रे पुराणभरतागमे । रूपसंख्याऽप्यनेकाऽस्ति लेशोऽयं लिखितस्ततः ॥ १२१ ॥ [ ग्रन्थसमाप्तिः ] यस्या नो कलयन्ति रूपमखिलं ब्रह्मादयो देवता गौर्या विश्वमिदं विचित्ररचनाश्चर्यं समुत्पद्यते । प्रोक्तं रसानामिदमत्र लक्ष्म दृशाञ्च संक्षिप्ततया तदेतत् । विज्ञाय चित्रं लिखतां नराणां न संशयं याति मनः कदाचित् ॥ ( अ० ८२, श्लो० ३५ ) इति । १२० । पुनरपि नृत्यादौ विशेषमाह—आस्येनेति । अत्र यथाश्रुतपाठे सामान्यवाचिना अङ्गशब्देन अङ्गविशेषो मुखं लक्ष्यते, यथा नदीविशेषजोऽपि गाङ्गेयः शान्तनवो नदीज इति । श्लोकः स्पष्टार्थः । समराङ्गणसूत्रधारे— हस्तेन सूचयन्नर्थं दृष्ट्या च प्रतिपादयन् । सजीव इति दृश्येत सर्वाभिनयदर्शनात् ॥ इति ( अ० ८२, श्लो० ३३-३४ ), आङ्गिके चैव चित्रे * * * साधनमुच्यते । ( भवेदन्नादत ? ) स्तस्मादनयोश्चित्रमाश्रितम् ॥ इति यथोक्तमर्थमनुवदन्निव तस्य चित्रोपकारकत्वमपि व्यादिदेश । नन्दिकेश्वरविरचिते अभिनय- दर्पणे ( Calcutta Sanskrit Series, No. V. )— चक्षुर्भ्यां दर्शयेद् भावं पादाभ्यां तालमादिशेत्' इति द्वितीयचरणपरिवृत्त्याऽयं श्लोकः, अविकलः पूर्वश्लोकश्च वर्त्तते । १२१ । सम्प्रति ग्रन्थकर्त्ता स्वकृतेरसमग्रत्वमन्यच्छायायोनित्वञ्च प्रत्याययति—श्रीविश्वकर्मण इति । पुराणे मात्स्याग्नेयविष्णुधर्मोत्तरादौ भरतागमे भरतकृतनाट्यसूत्रादौ च रूपसंख्याऽपि, न केवलं नृत्यगीतादिगतविशेष इत्यपेरर्थः, अनेका अस्ति, मया तु ततो लेशोऽल्पमात्रं लिखितः । आस्तां नाम नृत्यगीतादिविषयके विशेषे न्यूनता तत्रास्माकमनधिकारात, यत्त्वस्म- दधिकृतायां रूपसंख्यायामप्यसामर्थ्यं तदेव मां दुःखाकरोतीति भावः ।

१६८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् कल्पान्तावसरे सुरासुरगणो यस्यां समालीयते तस्मात् ( स्या ? सा ) जगदम्बिकाऽखिलजगद्वन्द्या सुखं यच्छतु ॥ १२२ ॥ इति श्रीक्षेत्रात्मज [ सूत्र ? ]-भूमण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे रूपावतारे देवीमूर्त्तिलक्षणाधिकारो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः । [ श्रीउमामहेश्वरार्पणमस्तु । शके १७५६ जयनामसंवत्सरे ( ज्ये ? ज्यै ) ष्ठे मासे कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां भृगुवासरे समापितम् । सखोपन्तदादालिमये अष्टेकऱ्यां चा पुस्तकावरून नकल तयार केली आसें ॥ शके ॥ १७६८ ॥ क्षयनामसंवत्सरे माघकृष्ण ११ एकादश्यां मन्दवारे तारी २ माहे मार्च सन् १८६७ इसवी रोजी नारायणकल लिहिणार व्यंकाजी नारायण भरसा शीराहाणार श्रीकन्हाटकक्षेत्रस्थेन लिखि(त)म् ॥ स्वार्थं परोपकारार्थम् । श्रीकृष्ण

देवतामूर्त्तिप्रकरणस्थ-पाठेषु रूपावतारे भेदाः

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है, यह पृष्ठ रिक्त (blank) है।

देवतामूर्त्तिप्रकरणस्थ-पाठेषु ☸ रूपावतारे भेदाः प्रथमाध्याये † १३। (१) 'हस्ताद्वेर्वेद-' इत्यत्र 'हस्तादिर्वेद-' । १५। (४) 'द्विभागा' इत्यत्र 'द्विभागे' । १६। (४) 'द्विभागे' इत्यत्र 'द्विभागा' । षोडशश्लोकात् परम्— भागमेकं भवेत् पीतं (?) कनिष्ठा मध्यमो(न्त ? त्त )मा । या प्रोक्ता द्वारमानेन साऽर्चा श्रेष्ठा प्रकीर्त्तिता ॥ इत्यधिकम् । १८। (३) 'दशहस्तादितो' इत्यत्र 'दशहस्तादिना' । २०। (१) 'चतुरस्त्रीकृते' इत्यत्र 'चतुरस्रे कृते' । २१। (३) 'दशांशेन' इत्यत्र 'दशांशोना' । (४) 'पञ्चांशेन' इत्यत्र 'पञ्चांशोना' । २३। (२) 'शैलरत्न-' इत्यत्र 'स्वर्णरत्न-' । (४) 'शुभा' इत्यत्र 'तथा' । २४। (३) 'स्फुटिताऽप्यर्च्या' इत्यत्र 'स्फुटिता पूज्या' । (४) 'दुःखदायिका' इत्यत्र 'दोषदायका' । २५। (३) 'काष्ठपाषाणजा भग्नाः' इत्यत्र 'काष्ठपाषाणनिष्पन्नाः' । २६। ‡(५) 'वराहो वा' इत्यत्र 'वराहोऽथ' । ३६। षट्त्रिंशः श्लोकः सप्तत्रिंशश्लोकस्य प्रथमपादश्च न स्तः । ४०। (४) 'शमीत' इत्यत्र 'शमति' । ४१। (३) 'भूमेर्गोर्दानात्' इत्यत्र 'भूमौ गोदानात्' । ४४। (२) '............' इत्यत्र 'चैव जनमरकम्' । ४५। (१) 'नर्त्तनं' इत्यत्र 'नदनं' । (४) 'महद् भयम्' इत्यत्र 'भयं महत्' ।

• एतद्ग्रन्थविवरणं भूमिकायां द्रष्टव्यम् । † सर्वसंख्या अङ्काः श्लोकानाम्, बन्धनीस्थाश्च श्लोकपादानामित्यनुसन्धेयम् । ‡ (५)-(६) इत्यङ्कद्वयं षट्पादश्लोकविषयम् ।

( १७२ ) ४८। (४) '-स्तथा' इत्यत्र '-स्तदा' । ४९। (१) 'देवतायात्रा-' इत्यत्र 'दैवतयात्र-' । ५०। (२) 'प्रोद्भूतवैकृतं' इत्यत्र 'प्रोद्भूतं वैकृतम्' । ५२-५३। 'वेदव्यासे' इत्याद्यर्धात् परमर्धत्रितयं नास्ति । अध्यायान्ते 'देवतामूर्त्तिप्रकरणे' इत्यत्र 'रूपावतारे' । द्वितीयाध्याये १। (३) 'क्रमाद्दशगुणं' इत्यत्र 'क्रमादष्टगुणं' । (४) 'जनसंख्यैः कराङ्गुलैः' इत्यत्र 'जैनसंख्यैः करोऽङ्गुलैः' । ४। (१) 'तलमुखं' इत्यत्र 'तालमानं' । ५। (२) 'जनस्तथा' इत्यत्र 'जिनस्तथा' । ६। (१) 'पञ्चतालैश्च' इत्यत्र 'पञ्चतालञ्च' । ६। (२) 'ब्रह्मात्मा' इत्यत्र 'ब्रह्