साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

॥ श्रीः ॥ —————— श्रीमद्विश्वनाथकविराजप्रणीतः साहित्यदर्पणः । श्रीमद्रामचरणतर्कवागीशकृतया विवृत्या समेतः । —————— प्रथम परिच्छेद । ग्रन्धारम्भे निर्विघ्नेन प्रारिप्सितपरिसमाप्तिकामो वाङ्मयाधिकृततया वाग्देवतायाः साम्मुख्यमाधत्ते— विवृतिः । वाग्देवी ... वरदा ... पदम् । ... ददतु ... भुवनम् ॥ ... ... ... ... ... ... ... ... इत्यादिना इति । ... ... ...

१२ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य समम्... ... ... ५९५ १ | समुच्चयः ... ... ६०७ विचित्रम् ... ... ५९५ ७ | समाधिः ... ... ६०९ अधिकम् .. ... ५९५ ११ | प्रत्यनीकम् ... ... ६०९ अन्योन्यम् ... ... ५९६ ९ | प्रतीपम् . ... ६०९ विशेष. . ... ५९६ १२ | मीलितम् .. . ... ६११ व्याघातः ... ... ५९७ १० | सामान्यम् ... ... ६११ कारणमाला ... ... ५९८ ७ | तद्गुणः ... ... ६१२ मालादीपकम्... ... ५९८ १२ | अतद्गुण. ... ... ६१२ एकावली ... ... ५९९ २ | सूक्ष्मम् ... ... ६१३ सार. ... ... ५९९ १४ | व्याजोक्ति· . ... ६१४ यथासंख्यम् .. ... ६०० ४ | स्वभावोक्ति ... ६१५ पर्याय. ... ... ६०१ १ | भाविकम् ... ... ६१६ परिवृत्तिः ... ... ६०२ ४ | उदात्तम् ... ... ६१८ परिसंख्या ... ... ६०२ १४ | रसवदाद्यलंकाराः ... ६१८ उत्तरम् ... ... ६०४ ३ | भावोदयाद्यलंकारा. ... ६१९ १ अर्थापत्तिः ... ... ६०५ १ | संसृष्टिसंकरालंकारौ ... ६२२ विकल्पः ... ... ६०५ १३ | ग्रन्थालंकारश्लोकौ ... ६३२

प्रथमः परिच्छेदः । ३ अस्य ग्रन्थस्य काव्याङ्गतया काव्यफलैरेव फलवत्त्वमिति काव्य- फलान्याह— चतुर्वर्गफलप्राप्तिः सुखादल्पधियामपि । काव्यादेव यतस्तेन तत्स्वरूपं निरूप्यते ॥ २ ॥ पारमार्थिकात् । एतन्मते सर्वमेव विशिष्टफलम्भव इति सर्वं समञ्जसम् ॥ ग्रन्थस्य- प्रयोजनवत्त्वं दर्शयति—अस्येति । प्रकृतग्रन्थस्येत्यर्थः । काव्याङ्गतया का- व्यस्वरूपनिरूपणद्वाराङ्गतया । काव्यफलैरिति 'काव्येन यशस्यर्थकृते व्यवहारविदे' इत्यादि । काव्यफलैरेवान्वितस्येत्यन्वितम् । यथा दर्शपूर्णमासानां प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासफलैरेव फलवत्त्वं तथास्यापीति भावार्थः । ननु प्रयाजादीनामदृष्ट- सम्पादकतया परमापूर्वं प्रवृत्त्यान्य सम्भवन्तीति तत्र तथास्तु प्रकृते तु काव्यस्य काव्य- गुणादोषाणामुपदेशकाव्येन बहुकृतं परमाश्चर्यमभजत् तस्य तद्ग्रन्थकर्त्तुः तादृशोपदेशात् काव्यस्वरूपज्ञानं सिद्धं ततश्चास्मद्ग्रन्थस्य प्रयोजनं न भवतीत्यत आह—सुखादिति । सुखादल्पधियामपि काव्यादेव चतुर्वर्ग- फलप्राप्तिर्भवतीत्यन्वयः । अल्पधियां मन्दबुद्धीनां 'धियामल्पिष्ठानाम्' इति पाठान्तरम् तदप्यल्पधियामित्यर्थकम् । एतद् ग्रन्थकृत्यं स्पष्टयन् ग्रन्थस्य साक्षाद्विधेयतामपि दर्शयति—यत इति । यतः काव्येभ्यश्चतुर्वर्गप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः ततस्तेन—हेतुनेति । काव्यं सुखेन ज्ञायते नान्यथा इत्यर्थः ।

६ साहित्यदर्पणे 'त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्' इति च । विष्णुपुराणेऽपि— 'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥' इति । तेने हेतुना तस्य काव्यस्य स्वरूपं निरूप्यते । एतेनाभिधेयं च प्रदर्शि- तम् । तत्किस्वरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां कश्चिदाह—'तददोषौ शब्दार्थौ कृतिजन्यन्यतरजनक संस्कारविशेष ॥ त्रिवर्गो धर्मार्थकाम । नाट्यमभिनय- प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति । रसव्यञ्जकाः शब्दार्था इत्यर्थ ॥ कारि- कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्याख्यायते—तेनेत्यादि । एतेन 'चतुर्वर्गफलप्राप्ति-' इत्यादिश्लोकेन । अभिधेयं चेति । चकारेण प्रयोजनसम्बन्धयोर्लाभ । सम्ब- न्धश्चात्र प्रयोजनाभिधेययो कार्यकारणभावरूप ॥ कश्चिदिति । काव्यप्रकाशकृत कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । काव्यमित्यर्थ । शब्दार्थाविति । विनिगमना- विरहेण उपस्थापकत्वसंवन्धेनार्थविशिष्ट शब्द । उपस्थाप्यत्वसंवन्धेन शब्दविशिष्ट- थार्थं. काव्यमित्यर्थ । अत्र शब्दार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावे व्यञ्जकत्वाव्यञ्जकत्वाभ्यां वैचित्र्यविशेषरूपालंकारप्रयोजकत्वाप्रयोजकत्वाभ्यां प्रधानाप्रधानभावो नियामक । न च यत्रोभयोर्व्यञ्जकत्व वैचित्र्यविशेषाधायकत्वं वा तत्र का गतिरिति वाच्यम् । बाहुल्येन व्यञ्जकत्वेन चमत्कारातिशायाधायकत्वेन वा तत्र व्यवहारोपपत्ते । नच तथापि यत्र व्यञ्जकयोर्वैचित्र्यविशेषप्रयोजकयोर्वा तुल्यत्व तत्र व्यवहारानुपपत्ति

1. स्वरूपमिति । वस्तुनो मत्रस्येव काव्यस्य तद्विदा व्यवहारमन्तरेण किर्मा निर्दुष्ट लक्षणं नास्ति । तत. सुन्दोपसुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि खण्डितानि भवन्ति ग्रन्थकारैरपि महत्या आरभट्या यल्लक्षण स्थिरीकृत तदपि लक्ष्यासंग्राहकत्वेन परै खण्डितमेव । तदेतद् यथावसर निरीक्षणीयम् । एव यदधिकलक्ष्यसग्राहकं तदे लक्षणं व्यवदार्यम् । तादृशू शब्दार्थावेव । उक्त चाचार्यरुद्रेन 'ननु शब्दार्थी काव्य- इत्यादि । तत्र शब्दार्थयो. परिष्कारका गुणात्लकारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पर्य लोच्यैव 'अविकनं काव्यमातुन्नच्छाव्दार्या वगाहन्ते स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमतार्थ स्फुरण सामर्थ्याव. ॥' इति निरडन् । इह आत्मत्वव्यापदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविक मारभूतत्वात् । अन्यम्य तु औपचारिक इत्यपि बोद्धव्यम् ॥ 2 काव्यप्रकाशेनेति । वृत्तिकार एव कारिकाकार. । तथाहि—'माला तु पूर्वव इति काव्यप्रकाशगताया 'पूर्ववत्' इति कथनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकत्व । वृत्तिगतादर्शितमालोपमायाः 'पूर्ववत्' इति दृष्टान्ततयोपन्यास. सगच्छते । 'मालोप- मा दर्शिता वृत्तिकृता तु ना दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकारकारिकाहतोरैक्य मयमेन रा- मादिक मुचिन्तू ॥' इति सुधासागर भीमसेनदीक्षिता अपि वदन्ति ॥ १ ग्रन्थ., 'इति' इति चतुर्थपुस्तके नास्ति । २ 'तेन-' इत्यादि 'पुन क्वापि, इ- ति. काव्यप्रकाशगतायाः ३ तत्तद्ग्रन्थमूलतो ज्ञेयम् ४ 'आह' इति म घ-पुस्त 'अथ सन्दर्भार्थे -' इत्यादि । ५ 'काव्यप्रकाशकृत' इत्यत पर पुस्तकान्तरे नास्ति

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

६ साहित्यदर्पणे 'त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्' इति च । विष्णुपुराणेऽपि- 'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥' इति । तेन हेतुना तस्य स्वरूपं साम्प्रतं निरूप्यते। एतेनाभिधेयं च प्रदर्शितम्। तत्किंस्वरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां कश्चिदाह- 'तददोषौ शब्दार्थौ कृतिशक्यन्यतरजनक-सहकारिविशेषः ॥ त्रिवर्गो धर्मार्थकामाः। नाट्यमभिनय- प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति। गद्यपद्यात्मकाः शब्दार्था इत्यर्थः ॥ कारि- कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्याख्यायते-तेनेत्यादि । एतेन 'चतुर्वर्गफलप्राप्ति-' इत्यादिश्लोकेन । अभिधेयं चेति । चकारेण प्रयोजनमन्वयीत्यंगम् । सम्ब- न्धश्चात्र प्रयोजनाभिधेययोः कार्यकारणभावरूपः ॥ कश्चिदिति । काव्यप्रकाशकृत- कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । काव्यमित्यर्थः । शब्दार्थाविति । विनिगमना- विरहेण उपस्थापकत्वसम्बन्धेनान्विविशिष्ट शब्दः । उपस्थाप्यतासम्बन्धेन शब्दविशिष्टोऽ- र्थार्थः काव्यमित्यर्थः । अत्र शब्दार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावे व्यञ्जकताव्यञ्जकत्वाभ्यां वैचित्र्यविशेषरूपालंकारप्रयोजकताप्रयोजकताभ्यां प्रधानाप्रधानभावो नियामकः । न च यत्रोभयोर्व्यञ्जकत्वं वैचित्र्यविशेषाधायकत्वं वा तत्र का गतिरिति वाच्यम् । बाहुल्येन व्यञ्जकत्वेन चमत्कारातिशायाधायकत्वेन वा तत्र व्यवहारोपपत्तेः । नच तथापि यत्र व्यञ्जकयोर्वैचित्र्यविशेषप्रयोजकयोर्वा तुल्यत्वं तत्र व्यवहारानुपपत्ति- १. स्वरूपमिति । वस्तुतो गव्यस्येव काव्यस्य तद्दिदा व्यवहारमन्तरेण किमपि निर्दुष्टं लक्षणं नास्ति । ततः सुन्दोपसुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि खण्डितानि भवन्ति । ग्रन्थकारैरपि महत्या आरभट्या यल्लक्षणं स्थिरीकृतं तदपि लक्ष्यासङ्ग्राहकत्वेन परैः खण्डितमेव । तदेतद् यथावसरं निरीक्षणीयम् । एव यदधिकलक्ष्यसङ्ग्राहकं तदेव लक्षणं व्यवहार्थम् । तादृक् शब्दार्थानेव । उक्तं चाचार्यरुद्रटेन 'ननु शब्दोऽर्थो काव्य-' इत्यादि । तत्र शब्दार्थयोः परिष्कारका गुणास्तकारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पर्या- लोच्यैव 'कविकर्म काव्यमाहुस्तच्चादर्थौ वगाहते स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमतानि त्युक्तं शास्त्रसद्भाव- ॥' इति निबध्नन् । इह आत्मत्वव्याप्यदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविकः, सारभूतत्वात् । अन्यस्य तु औपचारिक इत्यपि बोद्धव्यम् ॥ २. काव्यप्रकाशेति । वृत्तिकार एव कारिकाकारः । तथाहि-'माला तु पूर्ववत्' इति काव्यप्रकाशकारिकायाः 'पूर्ववत्' इति कथनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकत्व एव वृत्तिमात्रप्रदर्शितमालोपमायाः 'पूर्ववत्' इति दृष्टान्ततयोपन्यासः संगच्छते । 'मालोपमा लक्षिता कारिकायां तु सा दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकृत्कारिकाकृतोरैक्यं स्वयमेव राजा- र्टैः सूचितम् ॥' इति सुधासागरे भीमसेनदीक्षिता अपि वदन्ति ॥ क स, 'अपि' इति घ पुस्तके नास्ति २ 'तेन-' इत्यादि 'पुनः क्वापि, इति' ऽन्तो ग पुस्तके नास्ति ३ 'तावत्' ग पुस्तके नास्ति ४ 'आह' क ख घ-पुस्तकेषु ५ 'अथ शब्दार्थयो -' इत्यादि 'विशेष्यतोपगमात्' इत्यन्तः पाठ पुस्तकान्तरे नास्ति

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe. Please provide an image that contains text.

Here is the complete Devanagari transcription of the page:

२८ साहित्यदर्पणे आसत्तिर्बुद्ध्याविच्छेदः । बुद्धिविच्छेदेऽपि वाक्यत्वे इदानीमुच्चारितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरोच्चारितेन गच्छतीति पदेन संगतिः स्यात् । अत्राकाङ्क्षायोग्यतयोरात्मधर्मत्वेऽपि पदोच्चयधर्मत्वमुपचारात् । वाक्योच्चयो महावाक्यम्— योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्त इत्येव । 'विमलं जलं, नद्या कच्छे महिषश्चरति' इत्यत्र नद्या इति पदार्थोपस्थितेर्जलमिति पदार्थेनान्वयबोधे सति सिद्धे 'इच्छाविरहात्' इति न्यायेन 'कच्छे' इत्यनेन श्रोतुरन्व- यबोधे इच्छाविरहः । यदि पुनरुभयान्वयेच्छया प्रयुज्यते तदा 'नद्या' इत्यस्य काकाक्षि- गोलकन्यायादनुपङ्गाद्वा 'कच्छे' इत्यनेन सन्वयाद्गृहीतवक्तृतात्पर्यस्य श्रोतुरुभयान्वय- बोधेच्छा संभवतीति ध्येयम् । आसत्तिमाह—आसत्तिरिति । बुद्धे पदार्थोपस्थि- तेरविच्छेदोऽव्यवधानम् । अव्यवहितपदार्थोपस्थितिरिति तात्पर्यार्थः । व्यवधानं च का- लबाहुल्येन प्रकृतानुपयोगिपदार्थोपस्थित्या च संभवति । तत्राद्यमाह—बुद्धीति । वाक्यत्वे वाक्यत्वस्वीकारे । दिनान्तरेत्यत्यन्तव्यवदर्शनार्थम् । प्रहरादिव्यवधा नेनाप्यनासन्नत्वं बोध्यम् । संगतिर्वाक्यव्यवहारोपयोगिमेलकः । द्वितीयं यथा— 'गिरिर्भुक्तमग्निमान्देवदत्तेन' इत्यत्र गिरिरग्निमान्, भुक्तं देवदत्तेनेति वाक्यार्थबोध द्वयं प्रकृतम् । तत्र प्रथमानुयोगिन्या भुक्तमिति पदार्थोपस्थित्या, द्वितीयानुयोगिन्या अग्निमानिति पदार्थोपस्थित्या व्यवधानम् । प्रकृतोपयोगिपदार्थोपस्थित्या व्यवधाने ल्वासत्तिरस्त्येव । तेन 'अश्वेन ग्रामं गच्छति' इत्यादौ ग्रामपदार्थोपस्थितिव्यवधानेऽपि अश्वपदस्य गच्छतीत्यनेनासत्तिरव्याहतैव । स्वार्थेबोधसमाप्तत्वमपि पदोच्चयविशेषणं बोध्यम् । तेन 'शून्यं वासगृहं-' इत्यादिभागस्य न वाक्यत्वम् । योग्यताकाङ्क्षयोः पदो- च्चयधर्मत्वमुपपादयति—आकाङ्क्तेति । आकाङ्क्षाया इच्छारूपत्वाद्विपरीतबुद्ध्यभाव- रूपयोग्यतायाश्चात्मनिष्ठतयान्वयबोधहेतुत्वादात्मवृत्तित्वमेव । उपचारात्स्वजन्यज- नकत्वरूपपरम्परासंबन्धात् । एकपदार्थीयापरपदार्थसद्भावरूपयोग्यतायास्तु पदार्थध- र्मत्वेऽपि स्वाश्रयोपस्थापकत्वसंबन्धेन पदोच्चयधर्मत्वमेवावगन्तव्यम् । निरुक्तासत्तेर- प्यात्मधर्मत्वात् तत्राप्येषैव रीतिरनुसर्तव्या । यदि पुनः समभिव्याहारविशेष आकाङ्क्षा, अव्यवधानोच्चरितत्वमासत्तिः, तदानयोः साक्षादेव पदोच्चयधर्मत्वमित्यास्तां विस्तरः । महावाक्यमाह—वाक्योच्चय इति । योग्यताद्यभावे महावाक्यत्वस्वीकारे 'चक्षुषा

1. उपेति । उपचारो लक्षणा । तात्पर्यानुपपत्तिश्चोपचारे बीजम् ॥ १ 'देव' ग. २ 'पदस्य' रा. ३. 'उच्चरितेन' घ. ४ 'तत्र' क. ५ 'योग्यता-' इति रा ग पुस्तके नास्ति, घ पुस्तके तु 'वाक्योच्चय -' इत्यस्य प्राग्दृश्यते ६ अव्यवहितपदार्थो पस्थितिरिति तात्पर्यार्थ' इति पुस्तकान्तरे नास्ति ७ 'प्रकृतोप- इत्यादिः -'अव्याहतैव' इत्यन्त पुस्तकान्तरे न दृश्यते ८ 'तात्मवृत्तित्वमेव । एकपदार्थे-दपदार्थसद्भावरूपयोग्यताया- स्तु पदार्थ- । उपचाराज्जन्यजनकत्वरूपपरम्परासम्बन्धात्स्वाश्रयोपस्थापकत्वान्न पदोच्चयधर्म त्वम्' इत्युल्लिख्यते पाठभेद पुस्तकान्तरे.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ लगभग पूरी तरह रिक्त/सादा है।

३२ साहित्यदर्पणे प्रथमं प्रतिपद्यते, अनन्तरं च 'गां बधान' 'अश्वमानय' इत्यादावावापो- द्वापाभ्यां गोशब्दस्य 'सास्नादिमानर्थः' आनयनपदस्य च 'आहरणमर्थः' इति सङ्केतमवधारयति । क्वचिच्च प्रसिद्धपदसमभिव्याहारात्, यथा- 'इह प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिवति' इत्यत्र । क्वचिदाप्तोप- न शब्दान्तरम् गवानयनगोचरं ज्ञानमनुमिनोति, तद्गोचरप्रवृत्तिं प्रति तद्गोचरज्ञानस्य हेतुत्वात्, तज्ज्ञानं शब्दं प्रति हेतुरीत्याज्ञायामुपस्थितत्वात् 'गामानय' इति शब्देन गवानयनहेतुतां कल्पयतीति भावः । अश्वमानयेत्यादाविति । अत्रापि ज्ञेयम् । आवापोद्वापाभ्यामिति । आवापोद्वापाभ्यामन्वयव्यतिरे- काभ्यां 'गां बधान' इत्यत्र गोपदसत्त्वे सास्नादिमत्पदार्थबोधः । आनयनपदव्यति- रेके तदर्थबोधाभावः । 'अश्वमानय' इत्यत्र गोपदव्यतिरेकेण सास्नादिमत्प- दार्थबोधाभावः । आनयनपदसत्त्वे आहरणपदार्थबोधः, इत्येवंरूपान्वयव्यतिरेका- भ्यामित्यर्थः सङ्केतमिति । सा चातिरिक्तैव न त्वस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इती- च्छात्मिका । ईश्वरस्याज्ञायाः पामरादीनामपि शाब्दबोधोदयादतिप्रसङ्गाच्च । अत एवा- धुनातनैः कल्पितसंज्ञापदानामपि सङ्केतः सङ्गच्छते । न चाशौचव्यपगमे पित्रा क्रियमाणैः संज्ञासंज्ञिसम्बन्धैश्चित्रादिपदानामपीश्वरसङ्केतितत्वमिति वाच्यम् । तत्र पितुरपि शक्तिग्राहकत्वान्नित्यादित्येतादृशादिपदानां सङ्केतासङ्गतिप्रसङ्गात् । त- त्त्वाग्रहात् पित्रादीनां सङ्केतः कल्प्यते 'अयं घटपदामिधेय' इत्यादिप्रती- तेर्न व्यभिचारादिति । क्वचिदिति । प्रसिद्धस्य गृहीतसङ्केतस्य पदस्य सम- भिव्याहारस्तद्विशिष्टाभिधायित्वेनान्वयः । प्रेक्षावद्भिः प्रायेण योग्यपदा- र्थानामेवान्वये प्रयुज्यत इत्यादिसम्बन्धेन प्रसिद्धपदार्थान्वययोग्यपदार्थे- ऽर्थबोधः क्रियत इत्यर्थः । एवञ्च यत्रायं योग्यतासम्बन्धोऽपि वक्तृत्वादर्थावि- शेषसद्भावादित्युक्तं नान्वयः न सान्निध्यात् । अनेकसम्बन्धादप्यनीत्यनुपदम् । एवम- ग्रेऽपि । प्रभिन्नेति । प्रकृष्टेत्यर्थः । 'इह कमले मधुकरो मधु पिबति' इति पदा- न्तरात् प्रसिद्धपदात्कमलेनेति मधुकरपदस्य भ्रमर एव सन्निकृष्टः । मक्षिकादौ तत्सत्त्वेऽपि वस्तुगत्यादृष्टविशेषात्सद्भावस्य सन्निकृष्टः । कमलसम्ब- न्धिन्यत्र मधु पिबतीति वाक्ये उक्तेन कमलपदसमभिव्याहारान्मधुकरपदस्य भ्रमरे सङ्केतो ज्ञायते । आप्तोपदेशाच्च प्रमाणवचनात् । प्रत्यक्षानुमानम् । व्या- प्यन्यायैर्युक्त्यापि प्रयोगस्य दृष्टत्वात् । तदुक्तम्—'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमान- कोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।' इति । तत्र व्याकरणाद्यथा धातुप्रकृतिप्रत्ययादिभ्यः प्रत्ययात् । विशिष्य- मानादन्वितशब्देभ्यस्तत्तदर्थाः प्रतीयन्ते तद्वयाकरणात् । अर्थः सास्नादिमान् स च गोपदप्रकृतिप्रत्ययरूपः सिद्धः । एवं हि बोध्यम् । उपमा- नाद्यथा—'यथा गौस्तथा गवयः' इति वाक्ये प्रसिद्धगोसादृश्यज्ञानात् गवयपद- स्य सङ्केतो गृह्यते । एवं 'पिकः कोकिलः' इति कोशात् पिकपदस्य कोकिले

चित्र में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

३४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... स्यात्। मत्स्यादिशेषेऽपि गोत्वापत्तौ शार्कस्य वा व्याघातः स्यादिति भावः। ‘अगौः’ इत्यत्र ‘गोरनाडेऽण्डज’ इत्याद्युक्तौ न गवां ‘न हि शुक्लाह’ इति विशे- षात्। गोत्वानन्तर्यवाद्ये भक्षना व्यानन्त्योपपत्तेश्चेति चेन्न। न च नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यं जातिरिति तल्लक्षणोऽयम्। गुणं शुक्लादिं शुक्लगतान्वादिना। इन्द्रि- यिणा हि लब्धमसत्त्वाद् गवादिर्क वस्तु व्यावर्तयत इत्यालक्षणम्। अतएव ‘द्रव्य- स्य द्रव्यस्य गुणेन पश्चाद् योग इति। पच चोत्पन्नस्य द्रव्यस्य क्षणेक निर्गुणत्वम्। जातिमुक्तस्यैव द्रव्यस्योत्पत्तिः। ‘जनना दायते जाति’ इत्युक्तेः। एष जातिगुणयोर्विहा- च्छेद इति बहवः। प्रदीपकृतस्तु—‘यद्यपि शुक्लादीनां सत्त्वानुपपन्ने गोत्वादिना समका- लमेव संबन्धित्वम्, तथापि तस्य संबन्धः कदाचिदपैत्यपि, न तु गोत्वादाविति विशेषः’ इत्याहुः। कदाचित्पाकाद्यवस्थायाम्। आदिपदेन रक्तानावस्थायां ग्रहणम्। पाकेन रक्त- नेन च वर्णान्तरसंपादन इति तदर्थः। एव च ‘सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते। आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतौगुणः॥’ इति गुणलक्षणं बोध्यम्। अयमर्थः—द्रव्या- माश्रयते, तत एव च द्रव्यान्निवर्तते, भिन्नजातीयेषु द्रव्येषु दृश्यते यः स गुणः। एतेन जातेर्गुणत्वं वारितम्। सा हि द्रव्ये निविशमाना द्रव्यं न कदाचिज्जहाति। नच भिन्नजा- तीयानि द्रव्याण्यभिनिविशते। यद्यपि गवाश्वादिषु प्राणित्वमस्ति, तथापि प्राणित्वेन तेषा- मेकजातीयत्वमेव। ननु क्रियायाः पूर्वोक्तलक्षणयोगाद्गुणत्वं प्राप्नोति, सापि हि द्रव्ये निवि-

द्वितीयः परिच्छेदः । ३५ वस्तुधर्मः । शुक्लादयो हि गवादिकं सजातीयेभ्यः कृष्णगवादिभ्यो न्मते गुणानामपि नित्यत्वम् । आविर्भावतिरोभावावेव उत्पत्तिविनाशप्रतीतिविषयौ । वस्तुधर्मो द्रव्यमात्रवृत्तिः । विशेषाधानहेतुत्वमुपपादयति—शुक्लादयो हीति । र्थाः कदाचित् द्रव्याश्रित्यनेने, निर्गुणं हि द्रव्यं कदाचिद् भवति कदाचिद्गुणवद्, निष्प- न्नेऽपि पश्चाद् उत्पद्यमाना प्रतीत्या—आधेय इति । दृष्टान्तमाह । यथा दण्डेनेत्यादि रूपदि । विनाप्युत्पत्त्यात् । यथा—श्यामाश्रितैस्तुल्यमिति । विनातुल्योत्पत्ते- र्गोत्वाद्यन्वयाभिधानाद्गुणताभावः । नन्वेवं शब्दादीनामप्युपाधित्वं प्रसज्येत, इत्याशङ्क्य नामाद्यप्रतीतेषु निर्दिशेते, पाञ्चदशाधिकमपरंरोगनिवृत्तौ च निवृत्त्या तयोः प्रतिप- त्तादिषु न सम्पादादिषु दृष्टान्तो, द्विविध इत्यादिविभागेन नित्यद्रव्यद्रव्यत्व-

३८ साहित्यदर्पणे 'कलिङ्गः साहसिक' इत्यादौ कलिङ्गादिशब्दो देशविशेषादिरूपे नार्थेऽसंभवन्नथा शब्दशक्त्या तत्संयुक्तान्पुरुषादीन्प्रत्याययति, यथा च 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ गङ्गादिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वाल- ङ्गेऽसंभवन्तम सामीप्यादिसंबन्धसंबन्धिनं तटादिं बोधयति, सा सम्बन्धिनी स्वाभाविकेतरा ईश्वरानुद्भाविता वा शक्तिर्लक्षणा नाम। पूर्वत्र हेतु रूढिः प्रसिद्धिरेव । उत्तरत्र 'गङ्गातटे घोषः' इति प्रतिपाद- नेऽप्यापन्नस्य 'रामोऽस्मि सर्वं सहे' इति वक्ष्यमाणाया स्वार्थस्येव दुर्ग- मत्वेन बोधनाया रामशब्दलक्षणायामव्याप्त्याधायकत्वात् । अत एव 'विपरीतलक्षणे' इत्याद्यगीतकमितराजलक्षणानाम्प्रभेदानाम्पुनरुदाहरणमपि संग- च्छते । अन्यथा द्विरदकलभादिपदानां पौनरुक्त्या कदलीत्यादिना अन्वयासंभ- वज्ञानादीनां तत्पदानां कदल्यादिरूपमुख्यार्थमेव बोधकतवेन लक्षणास्वीकारात। यथा वा 'करणं शरणं गच्छ त्वमेव तव कृत्यम्' अत्र द्वितीयकरणपदे पूर्वोक्तकरणात्मसम्बन्धित्वेन करोपस्थापनेऽपि लक्षणा । एवं च नानार्थेष्वपि नियतार्थेष्वपि लक्षणा सम्भवति। शक्यतावच्छेदकघटितविशि- ष्टशक्यसंबन्धघटितलक्षणास्वीकारात् । यथा 'लावण्यि मयि'- रित्यादौ प्रसिद्धा । सा च भूरिप्रयोगाद्वा, तस्या ज्ञानात् । अथा- च्युतादिप्रयोगेऽपि सम्भवत्येव प्रयोजनाभावात् । प्रयोजनाद् यथा 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ गङ्गातटगोचर शैत्यादीति तस्य हेतुत्वमुपगतम् । 'प्रयो- जनाद्वि' इत्यनेन। अत्र प्रागुक्तयोर्द्वयोश्चकारोऽप्यनेन विविक्षयोरा- समुच्चयार्थस्तथा 'तद्योगे' इत्यनेन प्रतिपत्तेरिति विशेषज्ञानाय भिन्न- क्रमेणैव तयो निर्देशः । उत्तरपदार्थं हि लक्षणा। तदाभाण्या तदभिधायक इत्येवं द्वेधा रूढिरूपा ज्ञेयम् । निम्बरूपात्तु यथा 'गङ्गा- यां घोष' इत्यादौ लक्ष्यार्थसंबन्धिनि मुख्यार्थसम्बन्धी प्रतीय- मानः प्रकृत्यादिना वा ज्ञापना तत्सम्बन्धज्ञानापेक्षमवगम्य- ते। 'विपरीतलक्षणा' तु पूर्वोक्तेषु न समाप्यते प्रसिद्ध्यभावात्। तस्मात् 'कर्मणि कुशलः' इत्यादिना रूढिर्लक्षणा ज्ञेया। 'गङ्गायां घोषे' इत्यत्र तु 'पावनत्वादिकम्' इति। द्वितीये रूढिरेवे- त्याह 'अत्र च' इत्यादि। अन्वयबोधकतया सा च द्विविधोच्यते। 'सारोपाऽध्यावसाना' इत्यादि। तत्र प्रथमं लक्षणयारोपमाह--'सा- रोपान्या तु यत्रोक्तौ' इति। उत्तरत्र तु लक्षणया विषयीकरणे स- माहारद्वन्द्वमाश्रित्योभयोरपि ... ... तदुक्तं 'विषय्यान्तः' इत्याद्यध्यावसाने । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

द्वितीयः परिच्छेदः । ३९ नालभ्यस्य शीतत्वपावनत्वातिशयस्य बोधनरूपं प्रयोजनम्। हेतुं विनापि यस्य कस्यचित्संबन्धिनो लक्षणेऽतिप्रसङ्गः स्यात्, इत्युक्तम्—'रूढेः प्रयोजनाद्वापि' इति । केचित्तु 'कर्मणि कुशल.' इति रूढावुदाहरन्ति । तेषामयमभिप्रायः— कुशाँल्लातीति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रकृतेऽसंभव- न्विवेचकत्वादिसाम्यसंबन्धसंबन्धिनं दक्षरूपमर्थं बोधयति । तदन्ये इति । प्रतिपादयतीति प्रतिपादनं वाक्यम्, तदलभ्यस्य । मुख्यशब्दघटितवा- क्येनाप्रतिपाद्यस्येत्यर्थः । तीरस्य विप्रकृष्टदेशगतशीतत्वापेक्षया संनिकृष्टदेशगतशीत- त्वादेराधिक्यमत्रातिशयः । एवं च 'अतिशीतेऽतिपावने तीरे घोष' इति व्यञ्जना- जन्यबोधो लाक्षणिकशब्दप्रयोगस्य प्रयोजनमिति भावः । 'कथंचिन्न लक्षयितव्यं' इति लक्षणाया निषेध उक्तः । अशक्तितो रूढिप्रयोजनविरहात् । यथा—'समरे चरणाघातं मुखं मुमुखि तेऽकरोत्' । अत्र निर्जितत्वं लक्ष्यते । एषा नेयार्थ- लक्षणा दोषतया वक्ष्यते । सा च कविप्रयोगानर्हत्वात् प्रकृतलक्षणस्य लक्ष्या न भवतीति तन्नातिव्याप्तिवारणाय चरमहेतुद्वयं न्यस्तम् । तदेव दर्शयति—हेतु- मिति । रूढिप्रयोजनयोरन्यतरमित्यर्थः । संबन्धिनो मुख्यार्थसंबन्धिनः । ल- क्षणे लक्षणायाम् । उदाहरन्ति 'काव्यप्रकाशकारादय' इति शेषः । लाति गृह्णाति । व्युत्पत्तिः प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पना, ताभ्यस्तत्प्रतिपाद्यः । प्रकृते लौकिक- कर्मान्वयेऽसंभवन् योग्यतामलभमानः । पदार्थसान्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानान्न लक्षणाद्युपयोगित्वमित्यभिप्रायेणेदम् । अन्य इति । स्वपक्षानभिप्रायेण दूषय- 1 तदन्य इति । नातिरमिरमेयम् । अत्रापि वाचकशब्दप्रयोगे रूढिलक्ष्या तिरो- धायोगात मुख्यसदृश कुशलानीति मुख्यार्थस्यान्वयात् । नित्य प्रयोगग्रहणेन प्रकृति- निमित्तलोपोत्तरे यौगिकव्यवहारस्य मूर्च्छनेन दुर्वारः । यथा वाचनकार्थवाक्येय- स्तोर्यादाविवेति रपि नियमस्य चन्द्रादयस्य इति योग्यताया नियन्त्रितसम्बन्धस्य प्रवृत्ता- निमित्ते ते प्रत्यक्षमेव मर्य्यादोपपन्नमिव विचक्षणतया भवेत् नान्यथाव्यवहारो हीति चेत् । अत एव अमुख्यार्थसमर्पकविधेरपीत्यपि हरतु । पश्चादयच्छब्दः रूढिशक्तिश्चेत् स च भिन्नैव यौगिकवृत्तित्युच्यते । 'कुटिलोऽप्यक्षः' इति प्रयोगाद्भवत्येवेत्यत्र । यत्र तच्छब्दविभागे तात्पर्यार्थे कर्माणि कुशलस्तद्गुणसङ्क्रान्तोद्भूतः केवलः प्रच्या- तीत्यादिरित्यनुभवार्थकम् चेदित्यनु रूढिव्यापारव्यतिरेकेण कुशलशब्दो हि न केवलं इति लक्ष्यार्थः स्वरूपं विवृणु । इह तु रूढ्या दृढतरप्रतीतिरस्ति तादृशी निष्कृष्टाभ्युपेतादिभेदात् । तैश्च स्थूलोदरमण्डलोऽप्युच्यते यद्वा प्रकृतिनिमित्तानुरोधात् प्रसिद्धेरेव तात्पर्यार्थसम्बन्ध—इत्युपाध्यायादि- हतु । तत्र च प्रतिपादितमेवैतत् । तथा च रसगङ्गाधरादावप्यनेन प्रकार-

४६ साहित्यदर्पणे रोपा । इयमेव रूपकालंकारस्य बीजम् । रूढावुपादानलक्षणा सारोपा यथा—‘अश्वः श्वेतो धावति’ । अत्र हि श्वेतगुणवानश्वोऽनिगीर्णस्व- रूपः स्वसमवेतगुणतादात्म्येन प्रतीयते । प्रयोजने यथा—‘एते कु- न्ताः प्रविशन्ति’ । अत्र सर्वनाम्ना कुन्तधारिपुरुषनिर्देशात्सारोपत्वम् । रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा यथा—‘कलिङ्गः पुरुषो युध्यते’ । अत्र पुरुषकलिङ्गशब्दयोराधाराधेयभावः संबन्धः । प्रयोजने यथा—‘आयु- र्घृतम्’ । अत्रायुष्कारणमपि घृतं कार्यकारणभावसंबन्धसंवन्ध्यायुस्तादा- त्म्येन प्रतीयते । अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेणायुष्करत्वं प्रयोजनम् । यथा वा—राजकीये पुरुषे गच्छति ‘राजासौ गच्छति’ इति । अत्र स्वस्वामिभावलक्षणः संबन्धः । यथा वा—अग्रमात्रेऽवयवभागे धावति’ इत्यत्रापि ‘धावति’ इत्यत्र ‘शोभते’ इति द्रष्टव्यम् । अन्यथोपादानलक्षणा न स्यादिति प्रागेव दर्शितम् (४३ पृ०) । अत्र निरुक्तारोपमत्त्वमुपपादयति–अत्र हीति । ‘लक्षणाजन्यपदार्थोपस्थितेः प्राक्काले’ इति शेषः । अनिगीर्णस्वरूपः प्रयुक्तशब्देन प्रतिपाद्यः । एते कुन्ता इति । विषयस्य सामान्यवाचिना सर्वनाम्ना निर्देशेऽपि विशेषरूपेणानुपस्थिताँ साध्यवसाना लक्षणैवेति काव्यप्रकाशकारमतम् । तद्भूतल- मिति प्रतीतिसत्त्वे ‘घटाभाववद्भूतलम्’ इति प्रतीत्यनुदयात्सर्वनाम्नोऽपि विशेषरू- पेणोपस्थापकत्वं कल्प्यत इत्यभिप्रायेण पूर्वमतमतीकृत्य तत्रापि सारोपा लक्षणेति दर्शयति—अत्र सर्वनाम्नेति । आयुर्घृतमिति । अत्र शक्यसंबन्धाक्षेपं च दर्शयति—आयुष्कारणमपीति । अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेणेत्यत्र वाकारो बोध्यः । लक्षणाबीजं विविधं शक्यसंबन्धं दर्शयन्दृष्टान्तयुदाहरणान्याह–राजकीय इति । अत्र राजकर्मातिशयपरिच्छेदातिशयो राजवदलङ्घनशासनत्वं वा प्रयोजनम् । अवयवभागे इत्यत्र भागशब्दः स्वरूपार्थः । अत्र प्रयोजनाभावाद्रूढिरेव । हस्त- १. एत इति । 'इदमस्तु सन्निकृष्टे समीपतरवर्त्ति चैतदो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयाद् ॥' इति, कवयस्तु भूतभविष्यन्निर्देशनेष्वपि नियममेकान्ततः आददते । अत एव ‘पूर्वं त्वामवत्’ ‘अभूद्भूमिः’ ‘बभूव रक्षः’ इति ‘अमुं पुरः पश्यसि’ 'अमूं द्विजत्वं' इति चैवमादयो रघुवंशशिशुपालवधप्रयोगाः । २ अग्रेति । अग्रशब्द इत्यत्राग्रमात्रेत्यवयवभागे हस्तशब्दो लाक्षणिकः । हस्ताग्रद- १ 'एते कुन्ता इत्यादौ सारोपा इत्युक्तं न युज्यते २ 'उपपादितमुदाहरणान्तरमाह' घ; 'कार्यकारणभावेन तदुन्मतेऽवस्थिम्' ग. ३ 'अव्यभिचारेण' इति ग पुस्तके नास्ति ४ 'अमुं पश्यसि' इत्याद्युदाहरणान्यदर्शयन्विशेषाभावादेव प्रयोज्यम् इत्युक्तं ग पुस्तके ५ 'यथा च कश्च, ख पुस्तके तु 'यथा' इत्येव ६ 'हस्ताग्रे'ति. ग. ७ 'अवयवे' ग 'हस्तशब्देन मते' क पुस्तके तु 'अग्रेणेति' इति दृश्यते

This page contains no readable text (it is a blank page).

४८ साहित्यदर्पणे सादृश्येतरसंबन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि ॥ ९ ॥ सादृश्यात्तु मता गौण्यस्तेन षोडश भेदिताः । ताः पूर्वोक्ता अष्टभेदा लक्षणाः । सादृश्येतरसंबन्धाः कार्यकारण- भावादयः । अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव । रूढावुपादानलक्षणा सा- रोपा गौणी यथा—'एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि' । अत्र तैल- शब्दस्तिलभवस्नेहरूपं मुख्यार्थमुपादायैव सार्षपादिषु स्नेहेषु वर्तते³ । दिना प्रतीयमानस्य विषयस्य निरुक्ताध्यवसानविशेष्यस्य । पूर्वोदाहरणान्येवेति । श्वेतो धावति । कुन्ताः प्रविशन्ति । कलिङ्गः साहसिकः । गङ्गायां घोषः प्रतिव- संतीति । एतानीत्यर्थ । एवञ्चादीना विशेष्याणां शब्दं विनैव प्रतीयमानत्वाद 'गङ्गायाम्' इत्यादौ तीरं विशेष्यम् । तच्च शब्दं विनैव प्रतीयते । पुनरपि लक्ष- णाया द्वैविध्यमाह—सादृश्येतरेति । सादृश्यादितरे संबन्धा हेतवो यस्या इति समासः । 'सादृश्यात्संबन्धात्' इति शेषः । सादृश्यसंबन्धहेतुका लक्षणा गौण्य इत्यर्थः । तेन निरुक्तद्वैविध्येन पूर्वोदाहरणान्येवेति । 'अश्वः श्वेतो धावति' इत्यादी- न्येवेत्यर्थः । एतानीति । हेमन्ते हि तैलाद्यभावादत्यन्तं दुःखमुत्पद्यते । तन्नि- राकरणेन तैलानामुपकारित्वमिति सूचनाय 'हेमन्ते' इत्युक्तम् । उपादानैव अपरित्यज्यैव । सार्षपादि स्नेहेषु वर्तत इति घृतादिविलक्षणद्रवत्वरूपकधर्मसंब- न्धेन सार्षपादिस्नेहान्प्रतिपादयतीत्यर्थ । 'छत्रिणो यान्ति' इतिवत्तिलस्नेहस्यापि

1. गौण्य इति । गुणेभ्य आगता गौण्य इति विग्रहः । 'तत आगतः' इत्यत्र 'द्विगो-' इति ङीप् ॥ १ 'तत्र' ग. २ ग पुस्तके तु 'एव' इत्यस्याग्रे 'सादृश्येतर-' इत्यादि पङ्क्तिका दृश्यते, त दग्ने "आदित्यादिरादित्यो भृगा इन्द्र सादृश्यं' क्षणात् । क्वचिन्स्वामिभावात् 'राजकीय पुरुषो राजा' इति । क्वचित्तादर्थ्यात् 'अनक्षा नजा' इति । क्वचिदवयवावयविभावात् 'सप्तम्येकवचने हल्लोप्यम्' इति । क्वचित्साहचर्यात् 'छत्रिणो यान्ति' इति । एवमन्यान्युदाहरणान्यूह्यानि । पञ्चा- षदष्टाशौ इति वचनात् । सादृश्यसंबन्धात्तु ना एवाष्टधा लक्षणा गौण्यो भवन्ति ।" इति पाठान्तरं वर्तते ३ 'नेयं प्रयोजनवती । नाप्येकदेशिकव्यवहृत्तया सर्षपस्नेहादिनातीय एव प्रसिद्धा निर्दामितत्वात् इति ग-पुस्तकेऽधिकः पाठ ४ 'इति' पुस्तकान्तरे नास्ति ५ क्वचित् 'एषु दध्याद्यभेनेन्दा दिपदनध्याहार्यम् । एनेन लक्षणातावच्छेदकेन सारोपान्यसाध्यवसानानान्तर्गतधर्मयोश्चित्थं न गृह्यं गंमनन् । वस्तुतस्तु त्वामस्मि वन्मि विदुषा समवायोऽत्र तिष्ठति' इत्यादौ 'उपविशन्ति कनिनीना' इत्यादौ चाध्याहारेणापि समानविभक्तिपदामभवाद् 'बटटी वटी करम फज' इत्यादौ 'रागोऽग्नि सर्वञ्चहे' इत्यादौ च मुख्यसंबन्धोभेदाभावादितिसारोपाध्यवसानासंभवात्तादृश नियमस्य व्यभिचार । इ- यञ्च काव्यप्रकाशनरोण 'सारोपाद्या तु यत्रोक्तौ विषयो विषयस्तथा । विषयस्य तुनेव्यन्नित्यन्तव्याख्या

• निता ॥' इति ज्ञातव्यम् । अन्योपादानत्वनिमित्तप्रकृष्टदर्शनान्निमित्तप्रयोगाद्योऽष्टा लक्षणात्व- ... विज्ञातेऽध्यारोपविशिष्टेयम् । एतेन उपपादितैरेव सारोपाध्यवसानसम्बन्ध ... प्रतीयते । न तु यावनीना लक्षणान् । एव च 'गङ्गाया घोष' इत्यादीविदमादिपदाना- ... दृष्टान्ता संगच्छन्ते ।" इत्यादिक दृश्यते,

प्रयोजने यथा—राजकुमारेषु तत्सदृशेषु च गच्छत्सु 'एते राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढावुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा—'तैलानि हेमन्ते सुखानि' । प्रयोजने यथा—'राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा—'राजा गौडेन्द्रं कण्टकं शोधयति'। प्रयोजने यथा—'गौर्वाहीकः' रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा—'राजा कण्टकं शोधयति' । प्रयोजने यथा—'गौर्जल्पति' । अत्र केचिदाहुः—गोसहचारिणो गुणा जाड्यमान्द्यादयो लक्ष्यन्ते । ते च गोशब्दस्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति । तदयुक्तम् ।

ऽप्यननेनेन्वयोऽनीति भाव्यम् । नन्वेव त्रयमत्र सुखार्थबोध इति चेत्, सर्व- परिहताना स्निग्धत्वाभावात् । नाम नाधिकरऐनान्वयाद्यपमेशैतान गुणार्थ- पात्तापीत्याह । न केवलदोषवेदेनस्य विशेषेण नित्यवतगन्धान सम्ब- न्धानुपपत्तिरिति वाच्य। तादृशान्तर्गतान्यत्वेनेनाधिकारात्। नहि विसङ्कट- परिग्रन्तुरोगा शब्दानां वेगात्प्रसन्नैन पतिते । एवं च 'हंस ते तुल्येन' इत्यत्र प्रतीमदर्शनसम्बन्धेन तैलगणमित्यस्यापत्तिरेव सुरूपमित्यर्थः । न चैवं 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ सर्वौऽय तत्सम्बन्धोपलम्भने निमित्तीप्रयत्कर्म- ईशून्यादित्यापादकमिति वाच्यम् । निमित्तस्य सुखार्थतायाः प्रसिद्धयेनैव बोध्यम् । चित्तस्य तत्र प्रतिसन्धानाभावाच्चेत्याह । एते राजकुमारा इति । तन्निश्चयत्वविशिष्टेष्वप्यनेकविधेष्वप्युपमानान्तरसम्भावना- यामथ प्रयोजनम् । राजसमूहराजकुमारत्वारोपरूपं प्रयोजनम् । राजा गौडेन्द्रमिति । गौडेन्द्रो कण्टकेनेव दोषप्रदानेनात्मानमुपकृत- वान्तरान्न दूषयन् । तस्य कण्टकसाम्यमन्तरेणाशक्यत्वात् तेन कण्टका- भिधाने कण्टक इत्येतदर्थं लक्षणारूपता सारोपा गौणीति । रूढावित्यादि । गौर्वाहीक इति । गोसदृशगुणाश्रयो वाहीक इति । लक्षणलक्षणासारोपगौणी । गोशब्देन लक्ष्यमाणस्य जाड्यमान्द्या- देरभेदप्रतीतौ सत्यां सामानाधिकरण्येन वाहीकसादृश्यप्रतीतिः । गौर्जल्प- तीति । गोसदृशो जल्पतीत्यर्थः । साध्यवसाना गौणी । अत्र वाहीकशब्द- स्याप्रयोगादन्तर्भूत एव वाहीकः साध्यवसानतया प्रतिपाद्यते । निमित्तीभवन्तीति । गोपदार्थस्य वाहीकस्य च साक्षात्सम्बन्धाभा- वात् तदुभयसम्बन्धी गुणो मध्ये द्वारतां प्रतिपद्यते ।

५० साहित्यदर्पणे गोशब्दात्स्यागृहीतसंकेतं वाहीकार्थमभिधातुमशक्यत्वाद् गोशब्दार्थमात्र- बोधनाच्च । अभिधाया विरतत्वाद् विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् । अन्ये च पुनर्गोशब्देन वाहीकार्थो नाभिधीयते । किंतु स्वार्थ- सहचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते । तदप्यन्ये न मन्यन्ते । तथाहि—अत्र गोशब्दाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा । आद्ये गोशब्दादेव वा । लक्षिताद्वा गुणाद् । अविनाभावाद्वा¹। तत्र, न दृष्टान्तेनाभिप्रायं स्पष्टयन्नपि बोधयन्निवाहन आह—गोशब्दार्थमात्रबोधना- द्येति । विरतत्वात् प्रतीति योग्यताविरहेण नष्टप्रायत्वात् । सहदुद्गतित्वेनानुकम्पा- नियमः शब्दार्थयोरन्योन्यनियमार्थमित्यभिप्रायः । नन्वस्य नियमस्य श्लेषादौ व्यभि- चारदर्शनाच्छब्देन पुनरपि प्रतीतियोग्यता कल्पनीयेत्यत आह—विरताया इति । उत्थानाभावान्न प्रतीतिजननोन्मुखीभावविरहात् । श्लेषादौ धर्मान्तरे गृहीत शक्त्यन्तरमर्थान्तरं बोधयतु । प्रकृते तु गोत्वे गृहीता शक्तिर्गोव्याधर्यं बोधयति यदि गवादिकमपि बोधयेत्तदानिर्वच्य लक्ष्यार्थबोधसम्भवेन लक्षणा नानुष्ठेयेति भावः । स्वार्थेति । स्वार्थो गोत्वम् । तत्समानाधिकरणेऽर्थे । गुणसाजा- त्येनेति । तद्गतगुणानां शश्यार्थगतगुणैर्वाप्त्यसंभव इति भावः । आद्ये प्रती- तिशब्दे । न प्रथमः, न गोशब्दजन्यप्रत्यक्षत । असंकेतितत्वाद् गोशब्दस्ये- न्द्रियसन्निधिवत् । न तृतीयः, अविनाभावजन्यप्रत्यक्षतः । शाब्देऽन्वयेऽ- संभवस्य शाब्दबोधविषयत्वासम्भवात् । अत्र हेतुमाह—शाब्दीति । एव मिष्टसाधनत्वादिना मन्वधियोक्तम् । अर्थापत्त्यादिना मीमांसकानां मते नाभिधेयसम्बन्धजन्यस्य शाब्दी प्रसिद्धिरर्थापत्तिविज्ञानाम् । अन्यथाऽभि- धितदिशा मतेऽप्यस्य शाब्दबोधविषयत्वं न स्यात् । न च लक्षार्थेन तत्र संबन्- धसिद्ध्यिति वाच्यम् । तद्विषयोजनाभावस्य लक्षणाया असंभवत् । न च प्रयोजनाभावाद् वक्ष्यत इति वाच्यम् । लक्ष्यार्थव्यंग्गिनिश्चयस्य, विशेषणत- याऽव्यङ्ग्यस्य फलप्रयोजनस्य चोद्देश्यहेतुत्वाङ्गीकारात् । गवादिपदस्य तु वाहीकादिपदार्थे लक्षणाद् भवेत् । लक्ष्यार्थे प्रयोजनमर्थेव व्याप्तिरङ्गीकृता- स्मिन्तो मुख्यार्थलक्षकत्वे गोत्वे वाच्या साध्योपपादकत्वात् । निक्षेप्यत्वाद्गु- णान् वाच्याधिकृत्य तथार्थं द्वितीयप्रत्यक्षतया मुख्यार्थविशेषणतामङ्गीकृत्यापर- स्वाश्यापह्वणमुपपाद्य व्यभिचारशङ्कानिरासार्थमाह, सजात्येत्याद्यन्ते गोत्वे वैपरीत्य- १. तद्नैति । २. अविनाभावाद्वा । २. 'त' इति । ३. प्रत्यक्षकल्पना...