सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
संकीर्णप्रकरणम्
३८५
[स्तम्भः १]
दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः ॥ ३०७ ॥ भूतैराक्रम्य-
माणोऽपि धीरो दैववशानुगैः । तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्व-
शिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥३०८॥ प्राणवृत्त्यैव संतुष्येन्मुनिर्नेवेन्द्रिय-
प्रियैः । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥३०९॥
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकाल विमुञ्चति ॥ न तेषु युज्यते देही
गोभिर्गा इव गोपतिः ॥ ३१० ॥ महीयसा पादरजोऽभिषेकं
निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥३११॥ नवनीतोपमा वाणी
करुणाकोमलं मनः । वर्मबीजप्रसूतानामेतत्प्रत्यक्षलक्षणम्
॥ ३१२ ॥ कोकिलानां स्वरो रूपं नारीरूपं पतिव्रता ।
विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् ॥ ३१३ ॥
किं जीवितेन धनमानविवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीति-
सशङ्कितेन । सिंहव्रतं चरत गच्छत मा विषादं काकोऽपि
जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ ३१४ ॥ तन्मङ्गलं यत्र
मनः प्रसन्नं तज्जीवनं यन्न परस्य सेवा । तदर्जितं यत्स्व-
जनेन भुक्तं तद्वर्जितं यत्स्मरे रिपूणाम् ॥ ३१५ ॥ वेदादि-
शास्त्रमखिलं प्रपठन्तु लोका कुर्वन्तु नाम सततं क्षितिपाल-
सेवाम् । उग्रं तपः प्रतिदिनं प्रतिसाधयन्तु न श्रीस्तथापि च
मजत्यतिभाग्यहीनम् ॥ ३१६ ॥ त्यक्त्वात्मानमदैवपराननु-
ध्यान् उत्थानयुक्तान्पुरुषाद्धि लक्ष्मीः । अन्विष्य यत्नाद्वृणुया-
न्नृपेन्द्र तस्मात्सदोत्थानवता हि भाव्यम् ॥ ३१७ ॥ नित्य
छेदस्तृणानां धरणिविलिखनं पादयोश्चापमार्दन्र्दन्तानाम-
ल्पशौचं मलिनवसनता रूक्षता मूर्धजानाम् । द्वैसन्ध्ये चापि
निद्रा विवसनशयनं ग्रासहासातिरेकः स्वर्गे पीठे च वाद्यं
हरति धनपतेः केशवस्यापि लक्ष्मीम् ॥ ३१८ ॥ कुचेलिनं
दन्तमलोपधारिणं बह्वाशिनं निष्ठुरवाक्यभाषिणम् । सूर्योदये
ह्यस्तमयेऽपि शायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपाणिनम् ॥३१९॥
तद्वर्यादधिकं यस्तु पुनरन्यत्स्वशक्तितः । निष्पादयति तं
प्राज्ञा प्रवदन्ति नरोत्तमम् ॥३२०॥ भिक्षार्थी जनमध्यसङ्ग-
रहितः स्वायत्तचेष्टः सदा दानादानविरक्तमार्गनिरतः कश्चि-
त्तपस्वी स्थितः । रथ्याकीर्णविशीर्णजीर्णवसनैरास्यूतकन्थाधरो
निर्मानो निरहंकृतिः शमसुधाभोगैकबद्धस्पृहः ॥ ३२१ ॥
रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीभत्स
न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ ३२२ ॥ शय्या शैलशिला गृहं
गिरिगुहा वस्त्रं तरूणां त्वचः सारङ्गाः सुहृदो नुं क्षितिरुहा
वृत्तिः फलैः कोमलैः । येषां नैर्झरिणाम्बु पानमुचितं रत्नै
श्च विद्याङ्गना मन्ये ते परमेश्वराः शिरसि यैर्बद्धो न
सेवाञ्जलिः ॥३२३॥ स्वामिनि गुणान्तरज्ञे गुणवति भृत्यऽ-
नुवर्तिनि कलत्रे । मित्रे चानुपचर्ये निवेद्य दुःखं सुखी
भवति ॥ ३२४ ॥ ताम्बूलं कटु तिक्तमिश्रमधुरं क्षारं कषा-
[स्तम्भः २]
यान्वितं वातघ्नं कफनाशनं कृमिहरं दौर्गन्ध्यदोषापहम् ।
वक्त्रस्याभरणं मलापहरणं कामाग्निसंदीपनं ताम्बूलस्य सखे
त्रयोदश गुणाः स्वर्गेऽप्यमी दुर्लभाः ॥ ३२५ ॥ यः पित्रा
समुपात्तानि धनवीर्ययशांसि वै । न्यूनतां नयति भ्रांङ्गस्तमाहुः
पुरुषाधमम् ॥३२६॥ भोगा मङ्गुरवृत्तयो बहुविधास्तैरेव चायं
भवस्तत्कस्नेह कृते परिभ्रमय रे लोकाः कृतं चेष्टितैः ।
आशापाशशतोपशान्तिविशदं चेत समाधीयता काम्यो-
त्पत्तिवशे स्वधामनि यदि श्रद्धेयमस्मद्वचः ॥ ३२७ ॥ लज्जा
गुणौघजननी जननीमिव स्वामत्यन्तशुद्धहृदयामनुवर्तमानाः।
तेजस्विन सुखमसूनपि सत्यजन्ति सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः
प्रतिज्ञाम् ॥ ३२८ ॥ शीघ्रकृत्येषु कार्येषु नरो यदि विल-
म्बते । तत्कृत्यं देवतास्तस्य कोपाद्विघ्नन्त्यसंशयम् ॥ ३२९ ॥
आत्मभाग्यक्षतद्रव्यः स्त्रीद्रव्येणानुकम्पितः । अर्थतः पुरुषो
नारी या नारी माऽर्थत पुमान् ॥ ३३० ॥ दक्षता भद्रता
दार्थ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता । संतोषः शीलमुत्साहो मण्ड-
यन्त्यनुजीविनाम् ॥ ३३१ ॥ यदुपान्तं यशः पित्रा धनं
वीर्यमथापि वा । तन्न हापयते यस्तु स नरो मध्यमः
स्मृतः ॥ ३३२ ॥ प्रियेमेवाभिघातव्यं नित्यं सत्सु द्विषत्सु
च । शिखीव केकामधुरः प्रियवाक्कस्य न प्रियः ॥ ३३३ ॥
राज्ञो विपद्धन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः ।
आस्वाद्यतेऽस्याः कटु निष्फलायाः फल मयैतच्चिरजीवितायाः
॥ ३३४ ॥ वीतव्यसनमश्रान्तं महोत्साहं महामतिम् ।
प्रविशन्ति सदा लक्ष्म्यः सरित्पतिमिवापगाः ॥ ३३५ ॥
स्थानमुत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्पुरुषा गजाः । तत्रैव
निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥ ३३६ ॥ के वा न
सन्ति तामरसावतंसा हंसावलीवलयिनो जलसन्निवेशाः ।
कि चातकः फलमपेक्ष्य सवज्रपाता पौरदरीमुपगतो नव-
वारिधाराम् ॥३३७॥ मानमुद्वहतः पुंसो वरमापत्पदे पदे ।
मानहीनं सुरैः सार्धं विमानमपि सत्यजेत् ॥ ३३८ ॥
पुनर्दांराः पुनर्विन्तं पुनः क्षेत्रं पुन. पुन: । पुन: शुभाशुभं
कर्म शरीरं न पुनः पुनः ॥ ३३९ ॥ रथः शरीर पुरुषस्य
राजन्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः । तैरप्रमत्तः कुशली
सदश्वैर्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ ३४० ॥ विधात्रा
रचिता रेखा ललाटेऽक्षरमालिका । न ता मार्जयितुं शक्तः
स्वबुद्ध्याप्यतिपण्डितः ॥३४१॥ सत्यं जना वच्मि न पक्ष-
पाताल्लोकेषु सर्वेषु च तथ्यमेतत् । नान्यन्मनोहारि नितम्बि-
नीभ्यो दुःखस्य हेतुर्न च कश्चिदन्यः ॥३४२॥ एकं भूमिपतिः
करोति सचिवं राज्ये प्रधानं यदा त मोहाच्छ्रयते मदः स
च मदाद्दासेन निर्विद्यते । निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये
तस्य स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणेष्वभि-
४० सु. र. भा.
| ३८६ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम् | [ ७ प्रकरणम् ] |
|---|
| वामभागः | दक्षिणभागः |
|---|---|
| द्रुह्यति ॥ ३४३ ॥ सत्यमेव व्रतं यस्य दया दीनेषु सर्वथा ।<br>कामक्रोधौ वशे यस्य तेन लोकत्रयं जितम् ॥ ३४४ ॥ परं<br>क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा । यश्च क्रुध्यत्यनीशानः<br>स च मूढतमो नरः ॥ ३४५ ॥ धनानि जीवितं चैव परार्थे<br>प्राज्ञ उत्सृजेत् । सन्निमित्तं वरं त्यागो विनाशे नियते सति<br>॥३४६॥ सनियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः। स श्रियो<br>भाजनं राजन् यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ ३४७ ॥ परिचरि-<br>तव्याः सन्तो यद्यपि कथयन्ति नो सदुपदेशम् । यास्तेषां<br>स्वैरकथास्ता एव भवन्ति शास्त्राणि ॥ ३४८ ॥ श्रीमङ्गल्य-<br>त्प्रभवति प्रागल्भ्यात्सप्रवर्धते । दाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं संयमा-<br>त्प्रतितिष्ठति ॥ ३४९ ॥ पञ्चभिः सम्भृतः कायो यदि पञ्चत्व-<br>मागतः । कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना ॥ ३५०॥<br>धनहेतोर्य ईहेत तस्यानीहा गरीयसी । भूयान्दोषो हि<br>वित्तस्य यश्च धर्मस्तदाश्रयः ॥ ३५१ ॥ वाचाशौचं च मनसः<br>शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयाशौचमेतच्छौचं परार्थिनाम्<br>॥ ३५२ ॥ हृष्यन्ति देवताः सर्वा गायन्ति ऋषयस्तथा ।<br>नृत्यन्ति पितरः सर्वे ह्यतिथौ गृहमागते ॥ ३५३ ॥ दुर्वृत्तं<br>वा सुवृत्तं वा सर्वपापरतं तथा । भर्तारं तारयेत्त्वेव भार्या<br>धर्मेषु निष्ठिता ॥ ३५४ ॥ न भिक्षा दुष्प्रापा पथि मम<br>महारामचरिते फलैः सम्पूर्णा भूरपि मृगसुचर्मापि वसनम् ।<br>सुखैर्वा दुःखैर्वा सदृशपरिपाकः खलु सदा त्रिनेत्रं कस्यक्त्वा<br>धनलवमदान्धं प्रणमति ॥ ३५५ ॥ यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा<br>भार्या वा कारणान्तरे । स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्रीयते<br>जनः ॥ ३५६ ॥ ललाटदेशे रुधिरं सवेद्यच्छूरस्य यस्य<br>प्रविशेच्च वक्त्रे। तत्सोमपानेन समं भवेच्च संग्रामयज्ञे विधिवत्प्र-<br>दिष्टम् ॥३५७॥ मीनः स्नानपरः फणी पवनभुङ् मेषश्च पर्णा-<br>शनो गर्ते तिष्ठति मूषिकोऽपि विपिने सिंहो बको ध्यानवान् ।<br>शश्वद्भ्राम्यति चक्रिगौः परिचरन्देवैः सदा देवलः कि तेषा<br>फलमस्ति तेन तपसा तद्भावशुद्धि कुरु ॥ ३५८ ॥ बाहुवीर्ये<br>बलं राज्ञो ब्राह्मणो ब्रह्मविद्वली । रूपयौवनमाधुर्यं स्त्रीणा बल-<br>मनुत्तमम् ॥३५९॥ नश्यतो युध्यतो वापि तावद्भवति जीवि-<br>तम् । यावद्धाताऽसृजत्पूर्वे न यावन्मनसेप्सितम् ॥ ३६० ॥<br>पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि<br>जायात्वं यदस्या जायते पुनः ॥ ३६१ ॥ दग्धं दग्धं त्यजति<br>न पुनः काञ्चनं कान्तिवर्णं छिन्नं छिन्नं त्यजति न पुनः<br>स्वादुतामिक्षुदण्डम् । घृष्टं घृष्टं त्यजति न पुनश्चन्दनं चारु-<br>गन्धं प्राणान्तेऽपि प्रकृतिविकृतिर्जायते नोत्तमानाम् ॥३६२॥<br>नाल्पीयसि निबध्नन्ति पदमुन्नतचेतसः । येषा भुवनलाभेऽपि<br>निःसीमानो मनोरथाः ॥ ३६३ ॥ छादयित्वात्मभावं हि<br>चला हि शठबुद्धयः । प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः | सुमहान्भवेत् ॥ ३६४ ॥ नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा<br>विन्दते परम् । नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्व सुखी<br>भव ॥ ३६५ ॥ तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्पशत् ।<br>निवर्तते तदा तर्षः पापमन्तगतं यदा ॥ ३६६ ॥ दिवसे<br>सनिधानेन पिशुनप्रेरणा प्रभोः । ईर्ष्यालुना खरैणीव<br>रक्षितुं यदि पार्यते ॥३६७॥ कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति<br>कारकः । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्यापकृतस्य च ॥३६८॥<br>कं पृच्छामः सुराः स्वर्गे निवसामो वयं भुवि । कि वा<br>काव्यरसः स्वादुः कि वा स्वादीयसी सुधा ॥ ३६९ ॥ उर्वी-<br>पतेश्च स्फटिकाश्मनश्च शीलोञ्झितस्त्रीहृदयस्य चान्तः । अस-<br>निधानान्तसतस्थितीनामन्योन्चरागं कुरुते प्रवेशम् ॥३७०॥<br>आत्मोत्कर्षे न मार्गेत परेषा परिनिन्दया । खगुणेरैव<br>मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात् ॥३७१॥ कृतिनोऽपि प्रतीक्ष्यन्ते<br>सहायं कार्यसिद्धये । चक्षुष्मानपि नालोकाद्विना वस्तु न<br>पश्यति ॥ ३७२ ॥ किं देवकार्याणि नराधिपस्य कृत्वा विरोधं<br>विषयस्थितानाम् । तद्देवकार्यं जपयज्ञहोमा यस्याश्रुपाता न<br>पतन्ति राष्ट्रे ॥ ३७३ ॥ देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य<br>चासनम् । तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम्<br>॥ ३७४ ॥ राजन्नजन्यपाध्यायौ देवी यच्छिष्येद्रहः । तत्र<br>प्रजागरः कर्तुमसर्वज्ञैर्न शक्यते ॥३७५॥ किं ते धनैर्बान्धवै-<br>र्वापि किं ते किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि । आत्मानम-<br>न्विच्छ गुहा प्रविष्टं पितामहस्ते क गतः पिता च ॥३७६॥<br>न व्याधयो नापि यमः प्राप्तं श्रेयः प्रतीक्षते । यावदेव<br>भवेत्कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् ॥ ३७७ ॥ न व्याधिर्न विषं<br>तापस्तथान्याऽपि भूतले । दुःखाय स्वशरीरोत्थं मौर्ख-<br>मेतद्यथा नृणाम् ॥ ३७८ ॥ सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते<br>नास्ति संशयः । स्निग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्<br>॥ ३७९ ॥ सामुद्रास्तििमयो नृपाश्च सदृशा एके हृतानम्भस-<br>स्वसादेव कणाध्वनस्स जहतो जानन्ति ये दातृताम् ।<br>सर्वस्सास्फुटलुष्ठिताद्वितरतो लेशान्तिक्लान्येऽपि ये दुष्का-<br>यस्यकुलस्स हन्त कलयन्त्यन्तर्हिताधायिताम् ॥ ३८० ॥<br>सुखं च दुःख च भवाभवौ च लाभालाभौ मरणं जीवित च ।<br>पर्यायशः सर्वमेते स्पृशन्ति तस्माद्धीरो न च हृष्येन्न शोचेत्<br>॥ ३८१ ॥ कृषिका रूपनाशाय अर्थनाशाय वाजिनः ।<br>शालको गृहनाशाय सर्वनाशाय पावकः ॥ ३८२ ॥<br>एको बहूना मूर्खाणा मध्ये निपतितो बुधः । पद्मः पय-<br>स्तरङ्गाणामिव विप्लवते ध्रुवम् ॥ ३८३ ॥ निजात्सुपततः<br>शत्रून्पञ्च पञ्चप्रयोजनान् । यो मोहान्न निगृह्णाति<br>तमापद्ग्रसते नरम् ॥ ३८४ ॥ ज्ञानं सता मानमदादिनाशनं<br>केषांचिदेतन्मदमानकारणम् । स्थानं विविक्तं गमिना |
संकीर्णप्रकरणम् ३८७
विमुक्तये कामातुगणमतिकामकारणम् ॥ ३८५ ॥ तद्भोजन यद्विजभुक्तशेषं तन्मोहदं यत्क्रियते' परस्मिन् । सा प्राज्ञता या न करोति पाप दम्भं विना य. क्रियते स धर्म. ॥ ३८६ ॥ धर्मात्पैजवनो राजा चिराय बुभुजे भुवम् । अधर्माच्चैव नहुष प्रतिपेदे रसातलम् ॥ ३८७ ॥ कः स्वभावगभीराणा लक्षयेद्वहिरापदम् । वालापत्येन भृत्येन यदि सान प्रकाश्यते ॥३८८॥ नास्ति धर्मसमो बन्धुर्नास्ति धर्मसमा क्रिया । नास्ति धर्मसमो देव. सत्य सत्यं वदाम्यहम् ॥३८९॥ नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातक परम् । श्रुतिर्हि सत्यं धर्मश्च तस्मात्सत्य न लोपयेत् ॥३९०॥ एष ते विद्रुमच्छाया मारुमार्ग इवाधर । कस्य नो तनुते तन्वि पिपासाकुलित मन. ॥ ३९१ ॥ नावज्ञया प्रदातव्यं किचिद्वा केनचित्क्वचित् । अवज्ञा हि यद्दत्त दातुस्तद्दोष- मावहेत् ॥ ३९२ ॥ एकीभूय स्फुटमिव किमप्याचचद्भिः प्रलीनैरैविर्भूतै. खग कति कृता. स्वान्त ते विप्रलम्भा । तस्मादेषा त्यज परिचय चिन्तय म्वव्यवस्थामा- भाषस्ते किमु न विदितः पण्डितः खण्डित. स्यात् ॥३९३॥ नाश्रमः कारण धर्मे क्रियमाणो भवेद्धि स । अतो यदात्मनोऽपथ्यं परेषा न तदाचरेत् ॥ ३९४ ॥ जलाहतौ विशेषेण विद्युतामिव द्युतिः । आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीरः स एव हि ॥ ३९५ ॥ नाभूतिकालॆषु फलं ददन्ति शिल्पानि मन्त्राश्च तथौषधानि । तान्येव कालेन समाहितानि सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले ॥ ३९६ ॥ देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतनन् । क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ॥ ३९७ ॥ ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदा पानमदादय । ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते ॥३९८॥ कुलोद्गत सत्यमुदारविक्रम स्थिर कृतज्ञ धृतिमन्त- मूर्जितम् । अतीव दातारमुपेतवत्सल सुदुष्प्रसाध्य प्रवदन्ति विद्विषम् ॥ ३९९ ॥ ऐश्वर्यात्सङ्घसम्बन्धं न कुर्याच्च कदा- चनं । गते च गौरव नास्ति आगते च धनक्षय. ॥४००॥ कन्या वरयते रूपं माता वित्तं पिता श्रुतम् । बान्धवा कुलमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जना. ॥ ४०१ ॥ नारभेतान्य- सामर्थ्यात्पुरुष. कार्यमात्मन. । मतिसाम्य द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन ॥ ४०२ ॥ एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम् । अल्पामप्यापद प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि ॥४०३॥ धनेन वाससा प्रेम्णा श्रद्धयामृतभाषणैः । सततं तोषये- द्दारान्नाप्रिय क्वचिदाचरेत् ॥ ४०४ ॥ का तव कान्ता कस्ते पुत्र. संसारोऽयमतीव विचित्र । कस्य त्वं वा कुत आया- तस्तत्त्वं चिन्तय तदिदं भ्रातः ॥ ४०५ ॥ ते चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः सम्भृतौषधाः । व्याधिभि. परिक्लिश्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिता ॥ ४०६ ॥ काले महिष्णुर्गिरिवदमहिष्णुश्च वह्नित् । स्कन्धेनापि वहेच्छत्रुन्प्रियाणि समुदाहरन् ॥ ४०७ ॥ ऐन्द्रादर्चिष. कामी शिशिर हव्यवाहनम् । अबलाविरहदशविह्वलो गणयत्ययम् ॥ ४०८ ॥ पुनर्विन्तं पुनर्मित्रं पुनर्भार्या पुनर्मही । एतत्सर्वं पुनर्लभ्यं न शरीर पुन. पुन. ॥ ४०९ ॥ कश्चिद्राम्रवणं छित्त्वा पलाश्राश्च निषिञ्चति । पुष्प दृष्ट्वा फले गृद्ध न शोचति फलागमे ॥ ४१० ॥ देवो गजा गुरुर्भार्या वैद्यनक्षत्रपाठका. । रिक्तहस्ता न गच्छन्ति गते कार्ये न सिध्यति ॥ ४११॥॥ त्वन्मुखं कमलं चेति द्वयोरप्यनयोर्भिदा । कमलं जलसरोहि त्वन्मुखं त्वद्वपुःश्रयम् ॥ ४१२ ॥ परोऽप्यपत्य हितकृद्यथो- षधा स्वदेहोऽप्यायमयत्सुतोऽहित. । छिन्द्यात्तदङ्ग यदुता- त्मनोऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥ ४१३ ॥ क श्रद्धास्यति भूताथ सर्वो मा तुलयिष्यति । शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन्निष्प्रतापा दरिद्रता ॥ ४१४ ॥ पूर्व वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः । पश्चाद्गङ्गा निषेवन्ते तेऽपि यान्त्युत्तमा गतिम् ॥ ४१५ ॥ तरुणिसमारम्भे तस्या शरीरसरोवर मरभस मनोईस श्रीमन्प्रयासि कथं पुन. । श्रवणलतिकापाशौ पाश्चे प्रसारितपातितौ हतविधि- वशाद्वन्धायान्धो न पश्यति कि भवान् ॥ ४१६ ॥ पीतः क्रुद्धेन तातश्चरणतलगहतो वल्लभोऽन्येन रोषादाऽऽस्वाल्य्या- द्विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धार्यते वैरिणी मे । गेह मे छेद- यन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजा निमित्तत्तात्तस्मात्खिन्ना सदाहं द्विजकुलनिलय नाथ युक्त त्यजामि ॥ ४१७ ॥ दूर्वाया भूषणं पत्र वृक्षाणा भूषण सुमम् । स्ववृत्तिर्भूषणं पुंसा नारीणा भूषणं पति ॥ ४१८ ॥ कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि । छन्न सतिष्ठते वैर गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ ४१९ ॥ द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवी । क्षत्रिय. शीलमाञ्श्चिर पाल्यते महीम् ॥ ४२० ॥ धनहीनो न हीनश्च धनिक. स सुनिश्चयात् । विद्यारत्नेन यो हीनः स हीन सर्ववस्तुषु ॥ ४२१ ॥ परकाव्येन कवय. परद्रव्येण चेश्वराः । निर्लोठितेन स्वकृतिं पुष्णन्त्यद्यतने क्षणे ॥ ४२२ ॥ धननाशोऽधिक दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् । ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनाच्युतम् ॥ ४२३ ॥ तीर्थसेवनमौनभागपि तिमि. सक्तः स्वकुल्याशने वाताशान्न्यसते शिखी घनपयोमात्राशनोऽप्यन्वहम् । विश्व- स्ताञ्चलचारिण प्रकटितध्यानाऽपि बुद्धे बक सत्कर्माचरणे- ऽपि दोषविकृतौ न प्रत्यय. पापिनाम् ॥ ४२४ ॥ कृतविद्योऽपि वलिना व्यक्त रागेण रज्यते । रागानुरक्त चित्तस्तु कि न कुर्यादसाम्प्रतम् ॥ ४२५ ॥ त्वया
३८८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्
नीलोत्पलं कर्णे खरेणास्त्रं शरासवे । मयापि मरणे चेतन्मयमेतत्समं कृतम् ॥ ४२६ ॥ धनक्षयः शिष्टगर्हा सदाचारविवर्जनम् । ज्ञातिभिः पीडनं चैव धूतासक्तधिया नृणाम् ॥ ४२७ ॥ त्रासहेतोर्विनीतिस्तु क्रियते जीविता- शया । पञ्चत्वं चेद्गमिष्यामि कि सिंहानुनयेन मे ॥ ४२८ ॥ निर्दहति कुलशेषं ज्ञातीना वैरसंभवः क्रोधः । वनमिव घनपवनाहततरुवरसंघर्षसंभवो दहनः ॥ ४२९ ॥ पयोमुचः परीतापं हरन्त्येव शरीरिणाम् । नन्वात्मलाभो महता परदुःखोपशान्तये ॥ ४३० ॥ त्यजेद्धर्मं दयाहीनं विद्याहीन गुरुं त्यजेत् । त्यजेत्क्रोधमुखी भार्या निःस्नेहान्बान्धवांस्त्य- जेत् ॥ ४३१ ॥ त्यजेत सचयान्साक्षात्तज्ज्ञानेक्षान्वहेत वा । नहि सचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः ॥ ४३२ ॥ नौका च खलजिह्वा च प्रतिकूलप्रवर्तिनी । प्रतारणाय लोकाना दारुणा केन निर्मिता ॥ ४३३ ॥ तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव । न चैवास्ति तलं व्योम्नि खद्योते न हुताशनः ॥ ४३४ ॥ नोपभोगो न वा दानं बन्धुना भरणं न वा । तथापि गुरुता धत्ते नृणा सरक्षितं धनम् ॥ ४३५ ॥ द्वावेव कथितौ सद्भि पन्थानौ वदता वर । अहिंसा चैव सत्य च यत्र धर्म प्रतिष्ठित ॥ ४३६ ॥ तृणोल्कया जायते जातरूपं वृत्तेन भद्रो व्यवहारेण साधुः । शूरो भयेष्वर्थकृच्छ्रेषु धीरः कृच्छ्रास्वापत्सु सुहृदश्चारयश्च ॥ ४३७॥ निर्गुणस्य हतं रूपं दुःशीलस्य हतं कुलम् । असिद्धस्य हता विद्या अभोगेन हतं धनम् ॥ ४३८ ॥ दोग्ध्री धान्य हिरण्य च मही राज्ञा सुरक्षिता । नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः ॥ ४३९ ॥ मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा । ददात्यमित्रेष्वभियाचितः सं तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः ॥ ४४० ॥ यत्र सूक्तं दुरुक्तं च समं स्यान्मधुसूदन । न तत्र प्रलपेत्प्राज्ञो बधिरेष्विव गायकः ॥ ४४१ ॥ भिषजो भेषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणाम् । यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः कि प्रयोजनम् ॥ ४४२ ॥ मूर्खस्तु परिहर्तव्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पशुः । भिनत्ति वाक्यशल्येन अदृशं कण्टको यथा ॥ ४४३ ॥ यत्रोदकं तत्र वसन्ति हंसास्तथैव शुष्कं परिवर्जयन्ति । न हंसतुल्येन नरेण भाव्यं पुनस्त्यजन्ते पुनराश्रयन्ते ॥ ४४४ ॥ भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वञ्चनाया च लोकस्य स सुखेष््वेव जीर्यते ॥ ४४५ ॥ मृत्योर्वा गृहमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः । देवानामेष वै गोष्ठो यदारण्यमिति श्रुतिः ॥ ४४६ ॥ यः सर्वकालमबुधैः परिहस्यमानो मूलाङ्कुराद्यपि न जातु पुरस्करोति । व्यापत्सु शाखविटपी स फलं प्रसूय पुंसः किलैकपद एव लुनात्यलक्ष्मीम् ॥ ४४७ ॥ भेषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानु- चिन्तयेत् । चिन्त्यात्मानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ ॥ ४४८ ॥ पुष्पं पुष्प विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ४४९ ॥ भक्त द्वेषो जडे प्रीतिः सुरुचिर्गुरुसङ्गने । मुखे कटुकता नित्यं धनिना ज्वरिणामिव ॥ ४५० ॥ यत्सग्रहो रत्नमहौषधीना करोति सर्वव्यसनावसानम् । त्यागेन तद्यस भवेन्नमोऽस्तु चित्रप्रभावाय धनाय तस्मै ॥ ४५१ ॥ उपकार करोम्यस्य ममाप्येष करिष्यति । अय चापि प्रतीकारो रामसुग्रीव- योरिव ॥ ४५२ ॥ महाबलान्वयस्य महानुभावान्वयशास्य भूमि धनधान्यपूर्णाम् । राज्यानि हित्वा विपुलाश्च भोगान्गतान्नरेन्द्वान्वशमन्तकस्य ॥ ४५३ ॥ यथा खरश्चन्दनभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य । एवं हि शास्त्राणि बहून्यधीत्य चार्थेषु मूढा खरवद्वहन्ति ॥ ४५४ ॥ फेनमात्रोग्रमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते । अनित्ये प्रियसवासे कथं स्वपिषि पुत्रक ॥ ४५५ ॥ यदा विनाशो भूताना दृश्यते कालचोदितः । तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥ ४५६ ॥ प्रिया वा मधुरा वा तु स्वाम्येष्वेव विराजते । क्षीरक्षणे प्रमाणं तु वाचः सुनयर्ककशाः ॥ ४५७ ॥ महादेवो देवः सरिदपि च सैवामरसरिद्गुहा एवागार वसनमपि ता एव हरितः । सुहृद्वा कालोऽयं व्रतमिदमदैन्यव्रतमिदं कियद्वा वक्ष्यामो वटविटप एवास्तु दयिता ॥ ४५८ ॥ यथा तैलक्षयाद्दीषः प्रह्रासमुपगच्छति । तथा कर्मक्षयाद्दैव प्रह्रासमुपगच्छति ॥ ४५९ ॥ प्राप्य कार्य गरीयस्तु प्रियसमुत्सृज्य दूरतः । हितमेव हि बक्तव्यं सुहृदा मंत्रिणा सदा ॥ ४६० ॥ मत्या परीक्ष्य मेधावी बुद्ध्या सपांच चासकृत् । श्रुत्वा दृष्ट्वाथ विज्ञाय प्राज्ञैर्मैत्रीं समाचरेत् ॥ ४६१ ॥ यस्या यस्यामवस्थाया यत्करोति शुभाशुभम् । तस्या तस्यामवस्थाया तत्फलं समुपानुते ॥ ४६२ ॥ भर्तारं किल या नारी छायेवानुगता सदा । अनुगच्छति गच्छन्तं तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति ॥ ४६३ ॥ महान्तमप्यर्थम- धर्मयुक्तं यः सत्यजत्यनपकृष्ट एव । सुखं सुदुःखान्यवमुच्य शेते जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य ॥ ४६४ ॥ यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु । तस्य ज्ञानेन मोक्षेण कि जटाभस्मलेपनैः ॥ ४६५ ॥ मदरक्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिखण्डिन । हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु-
संकीर्णप्रकरणम् ३८९
विपश्विताम् ॥ ४६६ ॥ प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो
निर्धनोऽपि वा । सर्व. कालवशं याति शुभाशुभसमन्वित
॥ ४६७ ॥ यदा शरीरस्य शरीरिणश्च पृथक्त्वमेकान्तत
एव भावि । आहारयोगेण वियुज्यमान परण को नाम
भवेद्विषादी ॥ ४६८ ॥ मधुरेणदृशा मानं मधुरेण
सुगन्धिना । सहकारोद्भवेनैव शब्दशेषं करिष्यति
॥ ४६९ ॥ तद्भावभावनिरता तत्संयोगपरायणा । तमेव
भूयो भर्तारं सा प्रेत्याप्यनुगच्छति ॥ ४७० ॥
मूर्खश्चिरायुर्जातोऽपि तस्माज्जातमृतो वर. । मृत स
चाल्पदु खाय यावज्जीव जडो दहेत् ॥ ४७१ ॥ प्राकृतो
हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति । वने काक
इवा बुद्धिर्वाशमानो निरर्थकम् ॥ ४७२ ॥ यस्मिन्यथा
वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिन्तथा वर्तितव्य स धर्मः। मायाचारो
मायया बाधितव्य साध्याचार. साधुना प्रत्युपेयः
॥ ४७३ ॥ मयास्योपकृतं पूर्वं ममाप्येष करिष्यति । इति
य. क्रियते सधि प्रतीकार स उच्यते ॥ ४७४ ॥
युगान्ते चलते मेरु कल्पान्ते सप्त सागरा । साधव.
प्रतिपन्नार्थान्न चलन्ति कदाचन ॥ ४७५ ॥ भवने सुहृदो
यस्य समागच्छन्ति नित्यश । चित्ते च सौख्येन न
किंचित्सदृशं भुवि ॥ ४७६ ॥ वणिक्प्रमादी भृतकश्च
मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी । वराङ्गना
चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते
॥ ४७७ ॥ चितासहस्त्रेषु च तेषु मध्ये चिताश्रतस्त्रोऽप्यसि-
धारतुल्या । नीचापमानं क्षुधितं कलत्रे भार्या विरक्ता
सहजोपरोधः ॥ ४७८ ॥ कान्तावियोगः स्वजनापमान
ऋणस्य शेष. कुजनस्य सेवा । दारिद्यभावाद्दिमुखाश्च मित्रा
विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः ॥ ४७९ ॥ यदा न योगोप-
चितासु चेतो मायासु मिक्षुस्य विषञ्जतेऽङ्ग । अनन्यहेतु-
त्थव मे गतिः स्यादातत्यनिको यत्र न मृत्युहासः ॥ ४८० ॥
गृहेश्वरी सद्गुणभूषिता शुभां पङ्ग्वन्धयोगेन पति समेताम् ।
न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स कि पुमान्न पुमान्मे मृतोऽस्ति
॥ ४८१ ॥ योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेषु
मूढः ॥ प्रलोभितात्मा क्षुपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टि.
॥ ४८२ ॥ एकान्तशीलस्य दृढव्रतस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनि-
वर्तकस्य । अध्यात्मयोगे गतमानसस्य गोक्षो ध्रुवं नित्यमहिं-
सकस्य ॥ ४८३ ॥ न शब्दशास्त्रे निरतस्य मोक्षो न वर्णराङ्गे
निरतस्य चैव । न भोजनाच्छादनतत्परस्य न लोकचित्तग्रहणे
रतस्य ॥ ४८४ ॥ बालातप प्रेतधूमः स्त्री वृद्धा तरुणं दधि ।
आयुष्कामो न सेवेत तथा समार्जनी रज. ॥ ४८५ ॥
नाश्नन्ति पितरो देवा क्षुद्रस्य वृषलीफ्तेः । भा
नाश्नन्ति यस्य चोपपतिर्गृहे ॥ ४८६ ॥ सङ्गं त्यजेत मिथुन-
व्रतिना मुमुक्षु सर्वात्मना न विसृजेद्वहिरिन्द्रियाणि ।
एकश्चरन्न्रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्गतिषु साधुषु
चैत्यसङ्ग. ॥ ४८७ ॥ धर्म. प्रव्रजितस्तप प्रचलितं सत्य च
दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जन. कपटिनो लौल्ये स्थिता
ब्राह्मणा. । मर्त्याः स्त्रीवशगा. स्त्रियश्च चपला नीचा जना
उन्नता हा कष्ट खलु जीवितं कलियुगे धन्या जना ये
स्मृता ॥ ४८८ ॥ यस्मिन्यदा पुष्कटनाममायया दुरन्तया
स्पृष्टधियः पृथग्दृश. । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपा
न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८९ ॥ यो धर्मशीलो
जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी ॥ स्वदारतुष्टः
परदारवर्जितो न तस्य लोके भयमस्ति किचित् ॥ ४९० ॥
अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।
सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत भूय. परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः
॥ ४९१ ॥ भय प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद्गत. स आस्ते सह
षट्सपत्नः । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रमः कि नु
करोत्यवद्यम् ॥ ४९२ ॥ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते
तत्र देवता. । यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः
क्रिया. ॥ ४९३ ॥ पुनर्विचं पुनर्मित्रं पुनर्भार्या पुनर्मही ।
एतत्सर्वं पुनर्लभ्य न शरीर पुन. पुन. ॥ ४९४ ॥
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे । कृतमेवास्य
जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ४९५ ॥ ममत्वं हि न
कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा । पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये
राजधर्म हि तं विदुः ॥ ४९६ ॥ प्रज्ञावास्तेव पुरुषः
संयुक्तः परया धिया । उदयास्तमनज्ञो हि न हृष्यति न
शोचति ॥ ४९७ ॥ यस्य पुत्रो वशीभूतो भार्या
छन्दानुगामिनी । विभवे यश्च सतुष्टस्तस्य स्वर्ग इहैव हि
॥ ४९८ ॥ भोक्तुं पुरुषकारेण दुष्टस्त्रियमिव श्रियम् ।
व्यवसायं सदैवेच्छेन्न हि क्लीबवदाचरेत् ॥ ४९९ ॥ मार्दवं
सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृति. । आयुष्याणि बुधा
प्राहुर्भिन्नाणा चापि मानना ॥ ५०० ॥ पुन्नाम्नो
नरकाद्यस्मात्त्रायते पितर सुत. । .तस्मात्पुत्र इति प्रोक्त.
स्वयमेव स्वयम्भुना ॥ ५०१ ॥ यस्य भार्या गृहे नास्ति
साध्वी च प्रियवादिनी । अरण्यं तेन गन्तव्यं यथारण्यं
तथा गृहम् ॥ ५०२ ॥ भस्मना शुध्यते कास्यं ताम्रमम्लेन
शुध्यति । रजसा शुध्यते नारी नदी वेगेन शुध्यति ॥५०३॥
मा वन छिन्धि सव्याघ्र मा व्याघ्रा नीनशन् वनात् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ ५०४ ॥
यत्क्रोधनो यजति यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति ।
३९० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं मोघ श्रमो भवति हि क्रोधनस्य ॥ ५०५ ॥ पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च । न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु ॥ ५०६ ॥ भार्या मूलं गृहस्थस्य भार्या मूलं सुखस्य च । भार्या धर्मफलावाप्त्यै भार्या संतानहेतवे ॥ ५०७ ॥ ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा । तेषु साधुषु वस्तव्यं स वास. श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५०८ ॥ वध्यन्ते न ह्यविश्वास्ता शत्रुभिर्दुर्बला अपि । विश्वास्तास्तेषु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि दुर्बलै. ॥ ५०९ ॥ पुरत कृच्छ्रकालस्य धीमान् जागर्ति पूरुषः । स कृच्छ्रकालं संप्राप्य व्यथा नैवैति कर्हिचित् ॥ ५१० ॥ बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि प्रेमरज्जु दृढबन्धनमुक्तम् । दारुभेदनिपुणोऽपि षडङ्घ्रिर्निष्क्रियो भवति पङ्कजकोशे ॥ ५११ ॥ यस्तु कृच्छ्रमनुप्राप्तं विचेता नावबुध्यते । स कृच्छ्रकाले व्यथितो न श्रेयो विन्दते महत् ॥ ५१२ ॥ ब्राह्मणेपु च ये शूरा स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ ५१३ ॥ यत्त सम्यगुपक्रान्तं कार्यमेति विपर्ययम् । पुमांस्तत्रानुपालभ्यो दैवमन्तरितपौरुष. ॥ ५१४ ॥ पुष्पे गन्धं तिले तैलं काष्ठेऽग्नि पयसि घृतम् । इक्षौ गुडं तथा देहे पश्यात्मानं विवेकत. ॥ ५१५ ॥ मुखं पद्मदलाकार वाक्यं चन्दनशीतलम् । हृदय वह्निसदृश त्रिविधं धूर्तलक्षणम् ॥ ५१६ ॥ भार्या पति सप्रविश्य स यस्माज्जायते पुन । जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणा. कवयो विदु. ॥ ५१७ ॥ पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाधीतं गुरुसन्निधौ । भ्राजते न सभामध्ये जारगर्भ इव स्त्रियाः ॥ ५१८ ॥ यस्य स्नेहो भय तस्य स्नेहो दु खस्य भाजनम् । स्नेहमूलानि दुःखानि तानि त्यक्त्वा वसेत्सुखम् ॥ ५१९ ॥ ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद श्रियं तथा । अमात्य नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ॥ ५२० ॥ यस्य स्त्रीषु गते शक्तिर्जीर्णशक्तिश्च भोजने । देहेऽधिकबला शक्तिस्तस्यारोग्यं प्रचक्षते ॥ ५२१ ॥ प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्त विप्रमाथिनम् । ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनम् ॥ ५२२ ॥ प्रकुप्यत्यप्रतीकार्ये क्षतेजस्ततचेतसाम् । शरणं मरण त्यक्त्वा किमिवान्यद्य- शोऽर्थिनाम् ॥ ५२३ ॥ सज्जमानमकार्येषु सुहृदो वार- यन्ति ये । सत्य ते नैव सुहृदो गुरवो गुरवो हि ते ॥ ५२४ ॥ फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् । न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥ ५२५ ॥ प्राप्ते भार्ये परित्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्ट मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ ५२६ ॥ सत्य वक्तुमशेषमस्ति सुलभा वाणी मनोहारिणी दातु दानवरं शरण्यममयं स्वच्छं पितृभ्यो जलम् । पूजार्थ परमेश्वरस्य विमलः स्वाध्याययज्ञ. पर शुद्ध्याद्यैः फलमूलमस्ति शमन क्लेशात्मकैः किं धनैः ॥ ५२७ ॥ फलतीह पूर्वसुकृतं विद्यावन्तोऽपि कुलसमुद्गता. । यस्य यदा विभवः स्यात्तस्य तदा दासता यान्ति ॥ ५२८ ॥ सर्वनाशे च सजाते प्राणानामपि सशये । अपि शत्रुं प्रणम्योच्चै रक्षेत्प्राणान्धनानि च ॥ ५२९ ॥ प्रमाणाभ्यधिकस्यापि गण्डश्याममदच्युते । पदं मूर्ध्नि समाधत्ते केसरी मत्तदन्तिनः ॥ ५३० ॥ सचये च विनाशान्ते भरणान्ते च जीविते । संयोगे च वियोगान्ते को नु विप्र- णयेन्मन. ॥ ५३१ ॥ प्राप्तविद्यार्थशिल्पाना देशान्तरनिवासि- नाम् । क्रोशमात्रोऽपि भूभाग. शतयोजनवद्भवेत् ॥ ५३२ ॥ सता मतमतिक्रम्य योऽसता वर्तते मते । कालेन व्यसन प्राप्य पश्चात्तापं स गच्छति ॥ ५३३ ॥ पृथिवी रत्नसम्पूर्णा हिरण्यं पशव. स्त्रिय । नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत् ॥ ५३४ ॥ व्यथयन्ति पर चेतो मनोरथ- शतैर्जना. । अनुष्ठानैर्विहीनाः स्यु कुलजा विधवा इव ॥ ५३५ ॥ बोद्धारो मत्सरग्रस्ता. प्रभव. स्मयदूषिताः । अबोधोपहताश्चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ ५३६ ॥ प्रवृद्धमानास्तीक्ष्णेन नीचाः परयशोध्निना । अशक्तास्तत्पदं गन्तुमतो निन्दा प्रकुर्वते ॥ ५३७ ॥ फलं धर्मस्य विभवो विभवस्य फलं सुखम् । सुखमूलं तु तन्वङ्ग्यो विना ताभि. कुतः सुखम् ॥ ५३८ ॥ वणिगालोक्य निजे हृदि सोत्साहं परिचितग्रहीतारम् । हृष्यति तद्वन्लुब्धो यद्वत्पुत्रेण जातेन ॥ ५३९ ॥ बहुधा बहुभिः सार्धं चिन्तिताः सुनिरूपिता । न कथंचिद्विलीयन्ते विद्वद्भिर्निश्चि- न्तिता नयाः ॥ ५४० ॥ श्यामा प्रिया केशव एव देवो मानो धनं मन्मथ एव धन्वी । वाणी सखी वारण एव यानं कालो वसन्तः कवितेव विद्या ॥ ५४१ ॥ बुभुक्षितः कि न करोति पाप क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । प्राणार्थमेते हि समाचरन्ति मतं सता यन्न मतं यदेषाम् ॥ ५४२ ॥ प्रायेण श्रीमता लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते । जीर्यन्त्यपि तु काष्ठानि दरिद्राणा महीपते ॥ ५४३ ॥ शत्रुशा योजयेच्छत्रुं बलिना बलवत्तरम् । स्वकार्याय यतो स्वात्काचित्पीडात्र तत्क्षये ॥ ५४४ ॥ प्रायः कन्दुकपातेनोत्पत्यत्यार्यः पतन्नपि । तथा त्वनार्यः पतति मृत्पिण्डपतनं यथा ॥ ५४५ ॥ बहूनामप्यसाराणा समवायो बलावहः । तृणैरावेष्ट्यते रज्जुस्तया नागोऽपि बध्यते ॥ ५४६ ॥ वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रिय. । आत्मानमात्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः ॥ ५४७ ॥ प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य
संकीर्णप्रकरणम् ३९१
विघ्नविहता विरमन्ति मध्या । विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ ५४८ ॥ शक्याशक्यमविज्ञाय यस्त्वमाथ्ये प्रवर्तते । स केवलमवाप्नोति निजजीवितसंक्षयम् ॥ ५४९ ॥ प्रणयादुपकाराद्वा यो विश्वसिति शत्रुषु । स सुप्त इव वृक्षाग्रे पतितः प्रतिबुध्यते ॥ ५५० ॥ विप्रो वृक्षस्तस्य मूलं च संध्या वेदः शाखा धर्मकर्मादि पत्रम् । तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं छिन्ने मूले नैव शाखा न पत्रम् ॥५५१॥ शक्ष्यामि कर्तुमिदमल्पमयत्नसाध्यमत्रादरः क इति कृत्यमुपेक्षमाणाः । केचित्प्रमत्तमनसः परितापदुःखमापत्ससङ्गमसुलभं पुरुषा प्रयान्ति ॥ ५५२ ॥ विश्राम्यन्ति महात्मानो यत्र कल्पतगाविव । स श्लाघ्य जीवति श्रीमान्सत्सभोगफला श्रियः ॥ ५५३ ॥ सचिन्त्य सचिन्त्य तमुग्रदण्डं मृत्युं मनुष्यस्य विचक्षणस्य । वर्षाम्बुसिक्ता इव चर्मबन्धा सर्वे प्रयासाः शिथिलीभवन्ति ॥ ५५४ ॥ प्रविष्टः सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । चारेणैव चरेद्राजा स्मृतं तन्मारुतं व्रतम् ॥ ५५५ ॥ विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ ५५६ ॥ शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णता तथा । गरुडानिलयो शैघ्यमनुगच्छन्ति योषितः ॥ ५५७ ॥ व्यञ्जनं हन्ति वै पूर्वं चैव पयोधरौ । रतिरिष्टास्तथा लोकान्कन्याच पितर रजः ॥ ५५८ ॥ प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः । मज्जन्ति पापगुरवः शश्वं स्कन्नमिवोदके ॥ ५५९ ॥ सर्वेषामेव मर्त्याना व्यसने समुपस्थिते । वाङ्मात्रेणापि साहाय मित्रान्दन्यो न सन्दधे ॥ ५६० ॥ शठस्तु समयं प्राप्य नोपकार हि मन्यते । वर तमपकर्तारं दोषद्रुष्ट्वा न दूष्येत ॥ ५६१ ॥ सुखं ह्यवमतः शेते सुखं च प्रतिबुध्यते । सुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यति ॥ ५६२ ॥ प्रयाति शमनं यस्य तेजस्तेजस्वितेजसा । वृथाजातेन किं तेन मातुर्यौवनहारिणा ॥ ५६३ ॥ साम्नैव यत्र सिद्धिर्न तत्र दण्डो बुधेन विनियोज्यः । पित्तं यदि शर्करया शाम्यति कोऽर्थः पटोलेन ॥ ५६४ ॥ विकार याति नो चित्तं विचे यस्य कदाचन । मित्रं स्यात्सर्वकाले च कार्येन्मित्रमुत्तमम् ॥ ५६५ ॥ सामवादाः प्रकोषस्य शत्रोः प्रत्युत दीपकाः । प्रतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ ५६६ ॥ विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्वियो वा पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम् । सुनिहितमपि चार्थ दैवतै रक्ष्यमाणं पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः ॥ ५६७ ॥ योऽभ्यर्थितः मद्गिरसज्जमानः करोत्यर्थं शक्तिमत्रापयित्वा । क्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्तमनुं प्रसन्ना हि सुम्वाय सन्तः ॥ ५६८ ॥
षण्णामात्मनि युक्तानामिन्द्रियाणा प्रमाथिनाम् । यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परममार्यथः ॥ ५६९ ॥ वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । यस्य प्रमाणं न भवेत्प्रमाणंक स्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम् ॥ ५७० ॥ सहायवन्धना ह्यर्था महायाश्चार्थबन्धनाः । अन्योन्यबन्धनावेतो विनान्योन्य न सिध्यत ॥ ५७१ ॥ वैराग्ये सच्र्गत्यंको नीतो भ्रमति चापरः । शृङ्गारे रमते कश्चिद्भुवि मेदा परस्परम् ॥ ५७२ ॥ हृदि विद्ध इवात्यर्थं यथा सन्तप्यते जनः । पीडितोऽपि हि मेधावी न ता वाचमुदीरयेत् ॥ ५७३ ॥ विद्वद्भि सुहृदामत्र चिन्हैरैतैनिंसंशयम् । परीक्षाकरणं प्रोक्तं होमाग्नेरिव भूतले ॥५७४॥ सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यो स्वदार भोजने । त्रिषु चैव न कर्तव्योऽध्येन तपदानयोः ॥ ५७५ ॥ प्रसारितकरे मित्रे जगदुद्योतकारिणि । किं न कैरव लज्जा ते कुर्वतः कोशसंवृत्तिम् ॥ ५७६ ॥ यो यत्र सततं याति युद्धे चैव निरन्तरम् । स तत्र लघुता याति यदि शक्रसमो भवेत् ॥५७७॥ लब्धव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोऽपि तं वारयितु न शक्तः । अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति ॥ ५७८ ॥ ये च मूढतम। लोके ये च बुद्धेः पर गताः । त एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः ॥५७९॥ वर न राज्यं न कुराजराज्यं वर न मित्रं न कुमित्रमित्रम् । वर न शिष्यो न कुशिश्यशिष्यो वर न दारा न कुदारदाराः ॥ ५८० ॥ यो जित. पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा । आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ ५८१ ॥ प्रालेयलेशमिश्रे मरुति प्रामातिके च वाति जडे । गुणदोषज्ञः पुरुषो जलेन कः शीतमपनयति ॥ ५८२ ॥ प्राणत्यागे समुत्पन्ने यदा स्यान्मित्रदर्शनम् । तद्राभ्या सुखदं पश्चाजीवतोऽपि मृतस्य च ॥ ५८३ ॥ सङ्गः सत्सु विधीयता भगवतो भक्तिर्दृढाधीयता शान्त्यादिः परिचीयता दृढतर कर्माशु सत्यज्यताम् । सद्भिद्यो ह्युपसर्प्यता प्रतिदिनं तत्पादुका सेव्यता बह्मैकाक्षरमर्च्यता श्रुतिगिरोवाक्यं समाकर्ण्यताम् ॥ ५८४ ॥ विरहोऽपि सगमः खलु परस्पर सगतं मनो येषाम् । यदि हृदयं तु विघटितं समागमोऽपि विरहं विशेषयति ॥ ५८५ ॥ प्रणयमधुराः प्रेमोद्गाढा रसादलसास्तथा भणितिमधुरा मुग्धप्रायाः प्रकाशितसमदाः । प्रकृतिसुभगा विश्रम्भार्हाः खरोदयदायिनो रहसि किमपि स्वैरालापा हरन्ति मृगीदृशाम् ॥ ५८६ ॥ शरत्पद्मोत्सवं वक्त्रं वचश्च श्रवणामृतम् । हृदयं क्षुरधारामं स्त्रीणा को वेद चेष्टितम् ॥ ५८७ ॥ यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान् । न मूच्छितः कटुकान्याह
३९२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्
किंचित्रियं सदा तं कुरुते जनो हि ॥ ५८८ ॥ प्रतीपं कुप्यमाणो हि नोत्तरेदुत्तरेन्नरः । बाध्यमानोऽनुकूलं तु नद्योघाद्वधसनावत्था ॥ ५८९ ॥ संप्राप्य पण्डितः कृच्छ्रं प्रज्ञामेवावगाहते । बालस्तु कृच्छ्रमासाद्य शिलेवाम्भसि मज्जति ॥ ५९० ॥ प्रणिपातेन हि गुरून्सतोऽनूचानचेष्टितैः । कुर्वीताभिमुखान्भूत्यै देवान्सुकृतकर्मणा ॥ ५९१ ॥ समानाद्ब्राह्मणो नित्यमुद्विजेत विषादिव । अमृतस्येव चाका- ङ्गेदवमानस्य सर्वदा ॥ ५९२ ॥ प्रसन्नाः कान्तिहारिण्यो नानाश्लेषविचक्षणाः । भवन्ति कस्यचित्पुण्यैर्मुखे वाचो गृहे स्त्रियः ॥ ५९३ ॥ सर्वौषधीनाममृता प्रधाना सर्वेषु सौख्येष्बशनं प्रधानम् । सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानं सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् ॥ ५९४ ॥ राजा राष्ट्रकृतं पापं राज्ञः पापं पुरोहितः । भर्ता च स्त्रीकृतं पापं शिष्यपापं गुरुस्तथा ॥ ५९५ ॥ यो नायतूक्तं प्राह रूक्षं प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् । पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तुस्तस्नेह देवाः स्पृहयन्ति नित्यम् ॥ ५९६ ॥ प्रतिक्षणमयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुम्भ इवाम्भःस्थो विशीर्णः सन्विभाव्यते ॥ ५९७ ॥ वित्तं देहि गुणान्वितेषु मति- मन्नान्यत्र देहि क्वचित्प्रासं वारिनिधेर्जलं घनमुखे माधुर्ययुक्तं सदा । जीवान्स्थावरजङ्गमांश्च सकलान्संजीव्य भूमण्डल भूयः पश्य तदेव कोटिगुणितं यच्छन्तमम्भोनिधिम् ॥५९८॥ प्रियमनुचितं क्षमापण्यस्त्रीक्षणप्रसुरीश्वरो रमयति यतो धिक्तान्भृत्यान्स्ववृत्तिसुखार्थिनः । नृपमपथगं पान्ति प्राणा- नुपेक्ष्य निजानपि प्रसभमिह ये तैः पूतेयं महात्मभिरुर्वरी ॥ ५९९ ॥ प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् । एवं विद्वांनविद्वाश्च ब्राह्मणो दैवतं परम् ॥ ६०० ॥ संसारश्रान्तचित्तानां तिस्रो विश्रान्तिभूमयः । अपत्यं च कलत्रं च सता संगतिरेव च ॥ ६०१ ॥ वाति गन्धः सुमनसां प्रतिवातं कथंचन । धर्मजस्तु मनुष्याणां वाति गन्धः समन्ततः ॥ ६०२ ॥ शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति । अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ॥ ६०३ ॥ विद्वानृजुरभिगम्यो विदुषि शठे चाप्रमादिना भाव्यम् । ऋजुर्मूर्खस्त्वनुकम्प्यो मूर्खशठः सर्वथा त्याज्या ॥ ६०४ ॥ यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं शयेत् । अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ॥ ६०५ ॥ राजा वेश्या यमश्चाग्निस्तस्करो बालयाचकौ । परदुःखं न जानन्ति अष्टमो ग्रामकण्टकः ॥ ६०६ ॥ प्राणवद्रक्षयेद्वृत्यान्खकाय- मिव पोषयेत् । सदैवैकदिवसस्यार्थे यत्र स्याद्रिपुसंगम. ॥ ६०७ ॥ तं शोकवेगाभिहतं व्याधि. स्पृशति दारुणः । तस्तात्मा सप्रमुह्येत न शोकात्परमुच्यते ॥६०८॥ सवर्धितोऽपि
भुजंगः पयसा न वश्यस्तत्पालकानपि निहन्ति बलेन सिंहः । दुष्ट. परैरुपकृतस्तदनिष्टकारी विश्वासलेश इह नैव बुधैर्विधेयः ॥ ६०९ ॥ विद्यार्थी सेवक. पान्थः क्षुधार्तो भयकातरः । भाण्डागी प्रतिहारी च सप्त सुप्तान्प्रबोधयेत् ॥ ६१० ॥ शोकेन रोगा वर्धन्ते पयसा वर्धते तनुः । घृतेन वर्धते वीर्यं मांसान्मांसं प्रवर्धते ॥ ६११ ॥ श्लाघ्यं जन्म सुरूपता धनिकता नीरोगता प्राज्ञता स्वाचारस्थिरता दया सुकुलता दाक्षिण्यवद्दारता । आयुष्मद्बहुपुत्रता खवशता सौजन्यवन्मित्रता श्रीशे भक्तिरती च यस्य स नरः स्यान्मान- वानन्दवान् ॥ ६१२ ॥ वयसः परिणामेऽपि यः खलः खल एव स. । सुपक्कमपि माधुर्यं नोपयातीन्द्रवारुणम् ॥ ६१३ ॥ शुचि भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलं क्रिया । प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूषणः ॥ ६१४ ॥ यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः । न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा ॥ ६१५ ॥ रुजन्ति हि शरीराणि रोगा. शरीरमानसा । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ ६१६ ॥ भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः । वस्तुग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा ॥ ६१७ ॥ रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान्पर्युत्सुकीभवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः । तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्व भावस्थिराणि जननान्तर- सौहृदानि ॥ ६१८ ॥ संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च । यस्मिन्नेवं कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम् ॥ ६१९ ॥ शीतभीताश्च ये विप्रा रणभीताश्च क्षत्रियाः । अग्निभीता च या नारी त्रयः स्वर्ग न यान्ति हि ॥ ६२० ॥ विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यमुत्थानवान्नरः । अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति ॥ ६२१ ॥ रसायन- विदुश्चैव सप्रयुक्तंरसायना. । दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः ॥ ६२२ ॥ योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते । शृणोति चानुकूलानि द्विषतां वशमेति सः ॥ ६२३ ॥ लक्ष्म्या लक्ष्मीवता लोके विकाशिन्या च किं तया । बन्धुमिश्च सुहृद्भिश्च विश्रब्धं या न भुज्यते ॥६२४॥ रक्षेत्कन्यां पिता विन्नां पतिः पुत्रास्तु वार्धके । अभावे ज्ञातयस्तेषां न स्वातन्त्र्यं क्वचित् स्त्रियाः ॥ ६२५ ॥ लक्ष्मी- र्धर्मश्च सतां कीर्तिश्चायुष्यवैभवम् । वर्धते दयया नित्यं राजन्यभूतदयां कुरु ॥ ६२६ ॥ प्रतिदिवसं याति लयं वसन्तवाताहतेव शिशिरश्रीः । बुद्धिर्बुद्धिमतामपि कुटुम्ब- भारस्य चिन्ताभि. ॥ ६२७ ॥ रम्या रामा यदि कुलवधू- स्त्यागभोगाय वित्तं वक्त्रे वाणी सरलकविता केशवे चित्त- वृत्तिः । सद्भिः सङ्गो वपुषि दृढता सत्कुले जन्म पुंसा
संकीर्णप्रकरणम् — ३९३
धिग्धिग्दूराद्दर्शनपथं सर्वमेकान्तदुर्गम् ॥ ६२८ ॥ पूर्णो-
पूर्णे माने परिचितजनवञ्चनं तथा नित्यम् । मिथ्याकथस्य
कथनं प्रकृतिरियं स्यात्किरातानाम् ॥ ६२९ ॥ विवेकिन-
मनुप्राप्ता गुणा यान्ति मनोज्ञताम् । सुतरा रत्नमाभाति
चामीकरनियोजितम् ॥ ६३० ॥ पूर्णेन्दुमालोक्य यथा
प्रीतिमाज्ञापयते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वृतास्तच्छशी-
व्रतम् ॥ ६३१ ॥ सत्कृता ललिताश्चैव वैदेहि प्राकृता
स्त्रियः । दरिद्रमवमन्यन्ते भर्तार न तु सत्स्त्रियः ॥ ६३२ ॥
कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरा महानदीम् । स तारयति
तत्काष्ठ स च काष्ठेन तार्यते ॥६३३॥ कुमुदान्येव शशाङ्कः
सविता बोधयति पङ्कजान्येव । वशिना हि परपरिग्रह-
संश्लेषपराङ्मुखी वृत्तिः ॥ ६३४ ॥ निर्गत्य न विशेद्भूयो
महता दन्तिदन्तवत् । कूर्मग्रीवेव नीचाना वच आयाति
याति च ॥६३५॥ बालिशस्तु नरो नित्य वैक्लव्यं योऽनुवर्तते ।
स मज्जत्यवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥ ६३६ ॥ कुपुत्रे
नास्ति विश्वासः कुभार्याया कुतो रतिः । कुराज्ये निर्वृति-
र्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका ॥६३७॥ जीवित च शरीरेण
जात्यैव सह जायते । उभे सह विवर्तेते उभे सह
विनश्यतः ॥६३८॥ प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तोश्चिकित्सकाः
सन्ति न चौषधानि । न होममन्त्रा न च मङ्गलानि नाथर्वणा
माप्यगदाः सुसिद्धाः ॥६३९॥ बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि
प्रेमरज्जु दृढबन्धनमुक्तम् । दारुभेदनिपुणोऽपि षडङ्घि-
र्निष्क्रियो भवति पङ्कजकोशे ॥६४०॥ भार्या हि परमो ह्यर्थः
पुरुषसेह पठ्यते । असहायस्य लोकेऽस्मिंल्लोकयात्रासहायिनी
॥ ६४१ ॥ कोशद्वंद्वमिय दधाति नलिनी कादम्बचञ्चुंक्षत
धत्ते चूतलता नव किसलय पुंस्कोकिलास्वादितम् ।
इत्याकर्ण्य मिथः सखीजनवचः सा दीर्घकायास्तते चैलान्तेन
तिरोदधे स्तनतट बिम्बाधर पाणिना ॥ ६४२ ॥ जानाति
विश्वासयितुं मनुष्यान्विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम् ।
जानाति मात्रा च तथा क्षमा च तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा
॥ ६४३ ॥ एकाग्रः स्याद्विवृत्तो नित्यं विवरदर्शकः ।
राजनित्यं सपत्नेषु नित्योध्वियः समाचरेत् ॥ ६४४ ॥ कर्म-
भूमिमिमा प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् । अग्निवायुश्च
सोमश्च कर्मणा फलभागिनः ॥ ६४५ ॥ न किंचित्सहसा
कार्य कार्य कार्यविदा क्वचित् । क्रियते चेद्विविच्यैव तस्य
श्रेयः करस्थितम् ॥ ६४६ ॥ दातारो यदि कल्पशाखिभिरलं
यद्यर्थिनः किं तृणैर्नास्तिश्चेदनलेन किं यदि सुहृद्दिव्यौषधैः
किं फलम् । किं कर्पूरशलाकया यदि दृशोः पन्थानमेति
प्रिया ससारे नसतीन्द्रजालमपर यद्यस्ति तेनापि किम्
॥ ६४७ ॥ एकान्ते सुखमास्यता परतरे चेतः समाधीयता
प्राणात्मा सुसमीक्ष्यता जगदिदं तद्बाधितं दृश्यताम् ।
प्राक्कर्म प्रविलोप्यता चितिबलात्प्राप्युत्तरे श्लिष्यता प्रारब्ध
त्विह भुज्यतामथ परब्रह्मात्मनास्थीयताम् ॥ ६४८ ॥ धूमा-
द्वाढमलीमसाच्छुचि पयः सूते घनसोद्गमो लोहस्यातिशितस्य
जातिरचलात्कुष्ठाश्ममालामयात् । किं चात्यन्तजडाज्जला-
द्युतिमतो ज्वालाध्वजसोद्भवो जन्मावध्यनुकारिणो न महता
सत्यं स्वभावाः क्वचित् ॥ ६४९ ॥ भूतानामपरः कश्चिद्वि-
साया सततोत्थितः । वञ्चनाया च लोकस्य स सुखेष्वेव
जीर्यते ॥ ६५० ॥ एकाभिप्रप्रभवमेव सहोदराणामुज्जृम्भते
जगति वैरमिति प्रसिद्धम् । पृथ्वीनिमित्तमभवत्कुरुपाण्डवाना
तीव्रस्तथा हि भुवनक्षयकृद्विरोधः ॥ ६५१ ॥ ते पिबन्तः
कषायाश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यन्ते जरया भग्ना
नगा नागैरिवोत्तमैः ॥ ६५२ ॥ न कालस्य प्रियः कश्चिन्न
द्वेष्यः कुरुसत्तम । न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्व कालः
प्रकर्षति ॥ ६५३ ॥ एकाकिना न गन्तव्यं यदि कार्य-
शतान्यपि । कर्कटीजन्तुमात्रेण कालसर्पो निपातितः
॥ ६५४ ॥ न दानैः शुध्यते नारी नोपवासशतैरपि । न
तीर्थसेवया तद्वद्गङ्गेः पादोदकैर्र्यथा ॥ ६५५ ॥ भेषज्यमेत-
दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् । चिन्त्यमान हि न व्येति
भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ ६५६ ॥ न दिष्टमप्यतिक्रान्तुं शक्यं
भूतेन केनचित् । दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये पौरुष तु निरर्थकम्
॥ ६५७ ॥ भिषजो भेषजं कर्तु कस्मादिच्छन्ति रोगिणाम् ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजै कि प्रयोजनम् ॥ ६५८ ॥
भार्या यस्य गृहे नित्यमतीव परिगर्विता । तस्य लक्ष्मीः
क्षयं याति कृष्णपक्षे यथा शशी ॥ ६५९ ॥ न कर्मणा
लभ्यते नेज्यया वा नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित् ।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा कालेन सर्व लभते मनुष्यः
॥ ६६० ॥ भोक्तु पुरुषकारेण दुष्टस्त्रियमिव श्रियम् ।
व्यवसाय सदैवेच्छेन्नहि क्लीबवदाचरेत् ॥६६१॥ धूमायन्ते
व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । धृतराष्ट्रोल्मुकानीव
ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ ६६२ ॥ कुर्मः किल्विषमेतदेव हृदये
कृत्वेति कौतूहलात्स्वैरैण्यः क्षितिपाश्च धिक्चपलता क्रौर्ये
च कुर्युः सकृत् । पापाक्रान्तधियो भवन्त्यथ यथा नान्त्या-
न्स्पृशन्त्योऽपि ता दूयन्ते न च ते यथा स्वपितरौ घ्नन्तोऽपि
शान्तत्रपाः ॥ ६६३ ॥ दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात्क्लेशं
भयाद्भयम् । मृतेभ्यः प्रसृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः
॥ ६६४ ॥ बहवोऽविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः ।
वनस्था अपि राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे ॥ ६६५ ॥ जल-
रेखा खलप्रीतिरर्धवारिघटस्यथा । शिरसा धार्यमाणोऽपि
खलः खलखलायते ॥ ६६६ ॥ जीवन्तं मृतवन्मन्ये देहिन
धर्मवर्जितम् । मृतो धर्मेण संयुक्तो दीर्घजीवी न संशयः
॥ ६६७ ॥ न वाचा दुर्गमः पारः कार्याणा राक्षसाधम ।
^१ वणिजाम्
^५० सु. र भा.
३९४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्
कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ ६६८ ॥
नयेन जाग्रत्यनिशं नरेश्वरे सुखं स्वपन्तीह निरामयाः प्रजा ।
प्रमत्तचित्ते स्वपतीह सन्नमात्रजागरेणास्य जगत्प्रबुध्यते ॥ ६६९ ॥
चिता दहति निर्जीवं चिन्ता जीवं दहत्यहो ।
बिन्दुनेनाविका चिता चितात्यल्पा हि भूतले ॥ ६७० ॥
न कुल वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः । अन्त्येष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ६७१ ॥
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव । विवर्जयेत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥ ६७२ ॥
न सा प्रीतिर्दिविस्वस्य सर्वकामानुपाश्नतः ।
सभवेद्वा परा प्रीतिर्गङ्गायाः पुलिने नृणाम् ॥ ६७३ ॥
तीर्थस्थितः स्वकुलजास्तिमिरत्ति भुङ्क्ते मौनी बकस्तिमिरुपैत्य वनान्तवासी । व्याधो निहन्ति तु बकं प्रभवन्ति ते ते पात्रान्युपर्युपरि वञ्चनवञ्चनायाम् ॥ ६७४ ॥
एतल्लब्धमिदं च लब्धमधिकं तन्मूललब्धं ततो लभ्यं चापरमित्यनारतमहो लब्ध्यं धनं ध्यायसि । नैतद्वेत्सि पुनर्भवन्तमचिरादाशापिशाची बलात्सर्वग्रासमियं ग्रसिष्यति महामोहन्धकारावृतम् ॥ ६७५ ॥
पूर्वं समानता यत्र पश्चाच्चैव विमानना । जह्यात्तत्सत्त्ववान्स्थानं शत्रोः समानितोऽपि सन् ॥ ६७६ ॥
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभ्यते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥ ६७७ ॥
न वैगुण्यमभिजानान्ति गुणान्पश्यन्ति नागुणान् । विरोधं नाविगच्छन्ति ये त उत्तमपूरुषाः ॥ ६७८ ॥
क्षीणे रविरवति शशी वृद्धौ च वर्धयति पयसा नाथम् । अन्ये विपदि सहाया धनिना श्रियमनुभवन्त्यन्ये ॥६७९॥
कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् । कुसम्बन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ६८० ॥
किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् । कृमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ ६८१ ॥
नहि कस्य प्रियः को वा विप्रियो वा जगत्त्रये । काले कार्यवशात्सर्वे भवन्त्येवाप्रियाः प्रियाः ॥ ६८२ ॥
तीक्ष्णोपायप्रान्तगम्योऽपि योऽर्थस्तस्याप्याढौ संश्रय साधुयुक्तः ।
उतुङ्गाग्रः सारभूतो वनानां सालोऽभ्यर्च्य छिद्यते पादपेन्द्रः ॥ ६८३ ॥
नापितस्य गृहे क्षौरं पाषाणे गन्धलेपनम् ।
आत्मरूपं जले पश्यन् शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ॥ ६८४ ॥
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं सुतः । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥ ६८५ ॥
धर्मस्थाने श्मशाने च रोगिणां या मतिर्भवेत् । सा सर्वदैव तिष्ठेच्चेत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ६८६ ॥
कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते । स्वार्थं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते ॥ ६८७ ॥
न खे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं नान्यस्य दुःखे भवति प्रहृष्टः । दत्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं स कथ्यते सत्पुरुषार्यशीलः ॥ ६८८ ॥
तिलार्धं स्वीयभागश्च निःसारं बदरीफलम् । आहारातपरतः श्रेयो धूलिः परगृहादपि ॥ ६८९ ॥
धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् । सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः ॥ ६९० ॥
न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हिचित् । वरिष्टमभिहोत्रेभ्यो ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥ ६९१ ॥
दोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित् । येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः ॥ ६९२ ॥
किं करिष्यति संसर्गः स्वभावो दुरतिक्रमः । पश्याग्रफलसंसर्गी कषायो मधुरः कुतः ॥६९३॥
धार्मीत्मन शुभैर्वृत्तैः क्रतुमिश्चाप्तदक्षिणेः । धूतपापा गताः स्वर्गं पितामहनिषेवितम् ॥ ६९४ ॥
न विश्वामाजातु परस्य गेहे गन्धेन्नशयेतानो विकाले । न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ ६९५ ॥
बध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्बला अपि । विश्वस्तास्तेषु बध्यन्ते चलवन्तोऽपि दुर्बलैः ॥ ६९६ ॥
न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं न दुर्मारोहति चास्ति मेति । न दुर्गंतोऽस्मीति करोत्यकार्यं तमार्थ्यशील परमाहुरार्याः ॥ ६९७ ॥
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः । प्रमाधयति कृत्यानि शत्रुं चाप्यधितिष्ठति ॥ ६९८ ॥
चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित् । मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च नाल्पोऽप्यस्य च्यवते कश्चिदर्थः ॥ ६९९ ॥
धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते । असंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवदीर्यते ॥ ७०० ॥
मदरक्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिखण्डिनः । हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु विपश्चिताम् ॥ ७०१ ॥
न स्पृष्टत्यायुधं जातु न स्त्रीणां स्तनमण्डलम् । अमनुष्यस्य कस्यापि हस्तोऽयं न किलाफलः ॥ ७०२ ॥
कोशमूलो हि राजेति प्रवादः सार्वलौकिकः । एतत्स्र्वं जहातीह कोशव्यसनवान्नृपः ॥ ७०३ ॥
कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन पद्मोत्पलवज्जल च कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु ॥ ७०४ ॥
त्वमेव धातुः पूर्वोऽसि त्वमेव प्रत्ययः परः । अनाख्यातं न ते किंचिन्नाथ केनोपमीयसे ॥७०५॥
क्षीरिण्यः सन्तु गावो भवतु वसुमती सर्वसपन्नसस्या पर्जन्यः कालवर्षी सकलजनमनोनन्दिनो वान्तु वाताः । मोदन्ता जन्मभाजः सततमभिमता ब्राह्मणाः सन्तु सन्त श्रीमन्तः पान्तु पृथ्वी प्रशमितरिपवो धर्मनिष्ठाश्च भूपाः ॥ ७०६ ॥
इति श्रीसुभाषितरत्नभाण्डागारे सप्तमं संकीर्णप्रकरणम् ॥
समाप्तोऽयं ग्रन्थः
सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा
| अकाण्डपातोपनता न कं लक्ष्मीर्विमोहयेत् । (कै० स०) | अनपेक्ष्य गुणागुणौ जनः स्वरुचिं निश्चयतोऽनुधावति । (शि० व०) |
| अकालमेघवद्वृत्तमकस्मादेति याति च । (क० स०) | |
| अकृत्यं मन्यते कृत्यम् । (प० त०) | अनवसरे याचितमिति सत्पात्रमपि कुप्यते दाता । |
| अक्षोभ्यतैव महतां महत्त्वस्य हि लक्षणम् । (क० स०) | अनाथा कृच्छ्रपतिता विदेशे स्त्री करोति किम् । (क०स०) |
| अगच्छन्वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति । | अनार्यं परदारव्यवहारः । (अ० शा०) |
| अगम्यं मन्यते सुगम् । | अनार्यजुष्टेन पथा प्रवृत्तानां शिवं कुतः । (क० स०) |
| अगाधजलसंचारी न गर्वं याति रोहितः । (प० त०) | अनार्यसङ्गमाद्दूरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः । (कि० उ०) |
| अगुणस्य हतं रूपम् । | अनाश्रया न शोभन्ते पण्डिता वनिता लताः । |
| अङ्कमारुह्य सुप्तं हि हत्वा किं नाम पौरुषम् । | अनियुक्तोऽपि च ब्रूयाद्यदोच्छेत्स्वामिनो हितम् । (क० स०) |
| अङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति । | अनिर्वर्णनीयं परकलत्रम् । (अ० शा०) |
| अचिन्त्य शीलवृत्तानां चरितं कुलयोषिताम् । (क० स०) | अनिश्चितावधि धीरा सहन्ते विरहं चिरम् । (क० स०) |
| अचिन्त्यं हि फलं सूते सद्यः सुकृतपादपः । (क० स०) | अनुक्तेऽपि कलत्रे नीचः परदारलम्पटो भवति । |
| अचिन्त्यो बत दैवेनाप्यापातः सुखदुःखयोः । (क० स०) | अनुगृह्णन्ति हि प्रायो देवता अपि तादृशम् । (क० स०) |
| अचिरांशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मीः फलमानुषङ्गिकम् । | अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः । |
| अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् । (प० त०) | अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णं शमयति परितापं छायया संश्रितानाम् । (अ० शा०) |
| अजानतो हठात्कुर्वन्नाज्ञमानी विनश्यति । (क० स०) | अनुरागपरायत्ताः कुर्वते किं न योषितः । (क० स०) |
| अजीर्णे भोजनं विषमन् । (हि०) | अनुरागान्धमनसां विचारः सहसा कुतः । (क० स०) |
| अज्ञता कस्य नामेह नोपहासाय जायते । (क० स०) | अनुसृत्य सतां वर्त्म यत्स्वल्पमपि तद्बहु । |
| अज्ञानामृतचेतसामतिरुषा कोऽर्थस्थिरश्चा गुणे. । | अनुहुंकुरुते घनध्वनिं नहि गोमायुरुतानि केसरी । (शि० व०) |
| अतर्क्या कुट्टनी कूटरचना हि विधेरपि । (क० स०) | अन्तरापाति हि श्रेयः कार्यसंपत्तिसूचकम् । (क० स०) |
| अतिदानाद्बलिर्बद्धः । (भाग०) | अन्तर्विषमया ह्येता बहिश्चैव मनोरमाः । (प० त०) |
| अतिपरिचयादवज्ञा संततगमनादनादरो भवति । | अन्त सारविहीनानामुपदेशो न विद्यते । |
| अतिभुक्तिरतीवोक्तिः सद्यः प्राणापहारिणी । | अन्धस्य दीपो बधिरस्य गीतम् । |
| अतिलोभो न कर्तव्यश्चक्रं भ्रमति मस्तके । (प० त०) | अन्यस्माल्लब्धपदो नीचः श्रयेण दुःसहो भवति । |
| अति सर्वत्र वर्जयेत् । (प० त०) | अन्यायं कुरुते यदा क्षितिपतिः कस्तं निरोद्धुं क्षमः । |
| अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति । (प० त०) | अन्योन्यशोभाजननाद्बभूव साधारणो भूषणभूष्यभावः । |
| अत्यारूढो हि नारीणामकालज्ञो मनोभवः । (र० व०) | अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः । (र० व०) |
| अत्युच्चैर्भवति लघीयसा हि धाष्टर्यम् । (शि० व०) | अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति । |
| अथास्य तत्त्वेषु कृतेऽवभासे समुन्मिमीलेव चिराय चक्षुः । | अपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरतः । |
| अदाता वंशदोषेण । | अपायो हस्तकस्थो हि विषयग्रस्तचेतसाम् । (क० स०) |
| अधरेऽवमृतं हि योषितां हृदि हालाहलमेव केवलम् । | अपां हि तृप्ताय न वारिधारा, स्वादु सुगन्धिः स्वदते तुषारा । (नै० च०) |
| अधर्मयुद्धेन जयं को हीच्छेत्क्षत्रियो भवन् । (क० स०) | अपि गङ्गाजलस्नानादधः केशः कुशायते । |
| अधर्मविषवृक्षस्य पच्यते स्वादु किं फलम् । (क० स०) | अपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् । (मा० मा०) |
| अधिकस्याधिकं फलम् । | अपि धन्वन्तरिर्वैद्यः किं करोति गतायुषि । |
| अनध्वा वाजिनां जरा । (प० त०) | अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलासैः स्वकीयैः परभणितिषु तृप्तिं यान्ति सन्तः कियन्तः । |
| अनन्तपुष्पस्य मधोर्हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा । (कु० स०) | अपि स्वदेहात्किमुतेन्द्रियार्थाद्यशोधनानां हि यशो गरीयः । (र० व०) |
| अनन्यगामिनी पुंसां कीर्तिरेका पतिव्रता । | |
| अनपायिनि संश्रयद्रुमे गजभङ्गे पतनाय वल्लरी । (कु०स०) |
१ एतत्सांकेतिकचिह्नानां विवरणं 'सांकेतिकचिह्नपरिचयात्' अवसेयम् ।
1 सु० र० भा०
२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
[स्तम्भः १]
अपुत्रस्य गृहं शून्यम् ।
अपृष्टोऽपि हितं ब्रूयात् यस्य नेच्छेत् पराभवम् ।
अपेक्षन्ते हि विपदः किं पेलवमपेलवम् । (क० स०)
अप्यप्रसिद्धं यशसे हि पुसामनन्यसाधारणमेव कर्म । (कु० स०)
अप्रकटीकृतशक्तिः शक्तोऽपि जनस्तिरस्क्रियाः लभते ।
अप्राप्यं नाम नेहास्ति धीरस्य व्यवसायिनः । (क० स०)
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः । (प० त०)
अबला यत्र प्रबला ।
अबुद्ध्वा चित्तमप्राप्य विश्रम्भं प्रभविष्णुषु । (क० स०)
अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्यम् ।
अभद्रं भद्रं वा विधिलिखितमुन्मूलयति कः ।
अमितसमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु । (र० व०)
अभोगस्य हतं धनम् । (प० त०)
अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधुर्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे । (कु० स०)
अभ्यागतो यत्र न तत्र लक्ष्मीः ।
अमर्षेण शोणितकाङ्क्षया किं पदा स्पृशन्तं दशति द्विजिह्नः । (र० व०)
अमृतं क्षीरभोजनम् ।
अमृतं प्रियदर्शनम् ।
अमृतं राजसम्मानम् ।
अमृतं शिशिरे वह्निः ।
अमृतायते हि स्तुतयः सुकर्मणाम् । (कि० अ०)
अमोघो देवतानां च प्रसादः किं न साधयेत् । (क० स०)
अम्बुगर्भा हि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते । (र० व०)
अयमश्वः पताकेयमथवा वीरघोषणम् ।
अयशोभीरवः किं न कुर्वते बत साधवः । (क० स०)
अयाच्यो नार्तानामनुपकरणीयो न महताम् ।
अयातपूर्वां परिवादगोचरं सतां हि वाणी गुणमेव भाषते । (कि० अ०)
अयि खलु विषमः पुराकृतानां भवति हि जन्तुषु कर्मणां विपाकः ।
अयोविकारे स्वरितत्वमिष्यते कुतोऽयमा सिद्धरसस्पृशामपि । (नै० च०)
अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि संधिसन्दूषणानि । (कि० अ०)
अरंतुदत्वं महता ह्यगोचरः । (कि० अ०)
अर्थभारवती वाणी भजते कामपि श्रियम् ।
अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् । (च० प०)
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं । (प० त०)
अर्थातुराणां न गुरुर्न बन्धुः ।
[स्तम्भः २]
अर्थिनि जने त्यागं विना श्रीश्च का ।
अर्थेन बलवान् सर्वः । (प० त०)
अर्थो हि कन्या परकीय एव । (अ० शा०)
अर्धमात्रालाघवेनापि पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ।
अर्धो घटो घोषमुपैति नूनम् ।
अलब्धशाणोल्कषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ।
अलोकसामान्यमचिन्त्यहेतुकं द्विषन्ति मन्दाश्चरितं महात्मनाम् । (कु० स०)
अल्पबीजं हतं क्षेत्रम् ।
अल्पविद्यो महागर्वी ।
अल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः ।
अल्पसत्त्वेषु धीराणामवज्ञैव हि शोभते । (क० स०)
अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् । (र० व०)
अल्पाक्षररमणीयं यः कथयति निश्चितं स खलु वाग्मी ।
अल्पीयसोऽप्यायतुल्यवृत्तेर्महापकाराय रिपोर्विवृद्धिः । (कि० अ०)
अवसाययितुं क्षमा सुखं न विधेयेषु विशेषसपदः । (कि० अ०)
अवस्तुनि कृतक्लेशो मूर्खो यात्यवहास्यताम् । (क० स०)
अविचार्य प्रभूणां हि शुचेर्वाक्यं स्वमन्त्रिणः । (क० स०)
अविज्ञातेऽपि बन्धौ हि बलात्प्रह्लादते मनः । (कि० अ०)
अविद्याजीवनं शून्यम् ।
अविनीता रिपुर्भार्या ।
अविश्रमो लोकतन्त्राधिकारः । (अ० शा०)
अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयकरः । (भर्तृ०)
अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेर्हि लक्षणम् । (र० व०)
अव्यापारेषु व्यापारं यो नरः कर्तुमिच्छति । (प० त०)
अशनेरमृतस्य चोभयोर्वशिनश्चाम्बुधराश्च योनयः । (कु० स०)
अशीलः कस्य नाम स्यान्न खलीकारकणम् । (क० स०)
अश्लीलं कस्य भूतये । (क० स०)
अश्लीलस्य हतं कुलम् ।
अशोच्या हि पितुः कन्या सद्भर्तृप्रतिपादिता । (कु० स०)
अश्नुते स हि कल्याणं व्यसने यो न मुह्यति । (क० स०)
अश्रेयसे न वा कस्य विश्वासो दुर्जने जने । (क० स०)
अश्वं श्लक्ष्णं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च । (प० त०)
अश्वा यस्य जयस्तस्य । (चा० नी०)
अश्वा यस्य यशस्तस्य ।
असंतुष्टा द्विजा नष्टाः । (प० त०)
असन्मैत्री हि दोषाय कूलच्छायेव सेविता । (कि० अ०)
असभाष्या अपि नृणां भवन्तीह समागमाः । (क० म०)
सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा ३
असंभोगो जरा स्त्रीणाम् । असता सङ्गदोषेण साधवो यान्ति विक्रियाम् । असाध्यं सत्यसाध्वीना किमस्ति हि जगत्त्रये । (क० स०) असाध्यं साधयत्यर्थं हेलयाभिमुखो विधिः । (क० स०) असारे दग्धसंसारे सार सारङ्गलोचनाः । असारोऽस्मिन्भवे तावद्भावा पर्यन्तनीरसा । (क० स०) असिद्धार्था निवर्तन्ते न हि धीरा कृतोद्यमा । (क० स०) असिद्धेस्तु हता विद्या । अस्थाने पतिता सतीव महतामेतादृशी स्याद्गति । अस्थिर जीवित लोके । (हि०) अस्थिराः पुत्रदाराश्च । (हि०) अस्थिरे धनयौवने । (हि०) अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टम् । अहह कलिकाल प्रभवति । अहह कष्टमपण्डितता विधे । (भर्तृ०) अहह महता निःसीमानश्चरित्रविभूतयः । (भर्तृ०) अहितो देहजो व्याधि । अहो अतीव भोगाशा कं नाम न विडम्बयेत् । (क० स०) अहो चित्राकारा नियतिरिब नीतिर्नयविद् । अहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता । (कि० अ०) अहो दैवाभिशस्ताना प्राप्तोऽप्यर्थं पलायते । (क० स०) अहो नवनवाश्चर्येनिर्माणे रसिको विधिः । (क० स०) अहो रूपमहो ध्वनिः । (हि०) अहो विधेरचिन्त्यैव गतिरद्भुतकर्मणाम् । (क० स०) अहो विधौ विपर्यस्ते न विपर्यस्यतीह किम् । (क० स०) अहो विनेन्द्रजालेन स्त्रीणा चेष्टा न विद्यते । (क० स०) अहो विश्वास्य वञ्च्यन्ते धूर्तैश्छद्मभिरीश्वरा । (क० स०) अहो सहन्ते बत नो परोदयम् । आकण्ठजलमग्नोऽपि श्वा लिहत्येव जिह्वया । आकरः स्वपरभूरिकथाना प्रायशो हि सुहृदो. सहवास. (नै० च०) आकृष्ट. कामलोभाभ्यामपाय. को हि पश्यति। (क० स०) आचार प्रथमो धर्म. । (म० स्मृ०) आज्ञा गुरूणा ह्यविचारणीया । (र० व०) आत्मबुद्धि. सुखायैव । आत्मार्थे पृथिवी त्यजेत् । (प० त०) आत्मेश्वराणा नहि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति । (कु० स०) आदानं हि विसर्गाय सता वारिमुचामिव । (र० व०) आदावसत्यवचन पश्चाज्जाता हि कुत्स्यिय. । (क० स०) आदौ साम प्रयोक्तव्यम् । (प० त०) आपत्काले च कष्टेऽपि नोत्साहस्त्यज्यते बुधैः । (क० स०) आपत्काले तु संप्राप्ते यन्मित्रं मित्रमेव तत् । (प० त०) आपत्सु धीरान्पुरुषान्व्स्वयमायान्ति सम्पद । (क० स०)
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान् रक्षेद्धनैरपि । (प० त०) आपदि येनापकृतं येन च हसित दशासु विषमेषु । (प० त०) आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीर स एव हि । (क० स०) आपदेत्युभयलोकदूषणी वर्तमानमपथे हि दुर्मतिम् । (कि० अ०) आपद्यपि त्याज्य न सत्त्व संपदेषिभि । (क० स०) आपद्यपि सतीवृत्त कि मुञ्चन्ति कुलस्त्रिय. । (क० स०) आपन्नत्राणविकले किं प्राणै. पौरुषेण वा । (क० स०) आपन्नस्य विषयवासिन आर्तिहरेण राज्ञा भवितव्यम् । (अ० शा०) आपन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो ह्युत्तमानाम् । (मे० दू०) आपो वहन्तीह हि लोकयात्रा यथा न भूतानि तथापराणि । (नै० च०) आमुखापाति कल्याणं कार्यसिद्धिं हि शसति । (क० स०) आये दु खं व्यये दु ख धिगर्था. कष्टसश्रया । (प० त०) आरब्धा ह्यसमाप्तैव कि धीरैस्त्यज्यते क्रिया । (क० स०) आरब्धे हि सुदुष्करेऽपि महता मध्ये विराम कुत. । (क० स०) आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । (प० त०) आर्जवं हि कुटिलेषु न नीति । (नै० च०) आलस्योपहता विद्या । (हि०) आवेष्टितो महासर्पैश्चन्दन किं विधायते । आशाबन्ध कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनाना सद्य पाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि । (मे० दू०) आशु बध्नाति हि प्रेम प्राग्जन्मान्तरसंस्तव. । (क० स०) आश्वस्तो वेत्ति कुसृतिं प्रभु. को हि स्वमन्त्रिणाम् । (क० स०) आसुर कुलमनादरणीयम् । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्ज. सुखी भवेत् । आहु ससपदी मैत्री । आह्वता हि विषयैकतानतां ज्ञानधौतमनस न लिम्पति । (नै० च०) इच्छादानपरोपकारकरण पात्रानुरूप फलम् । इतो भ्रष्टस्ततो भ्रष्ट. । इदं च नास्ति न परं च लभ्यते । इन्द्रोऽपि लघुता याति स्वयं प्रख्यापितैर्गुणै. । (प० त०) इन्धनौघधगप्यग्निस्त्विषा नात्येति पूषणम् । (शि० व०) इष्टं धर्मेण योजयेत् । (प० त०) इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनस्य दु.खानि नूनमतिमात्रासुदु सहानि । (अ० शा०) इष्टमूलानि शोकानि । इहामुत्र च नारीणां परमा हि गति पतिः । (क० स०) ईर्ष्या हि विवेकपरिपन्थिनी । (क० स०)
४ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
[स्तम्भः १]
ईश्वराणां हि विनोदरसिकं मनः । (कि० अ०)
उच्छ्रायं नयति यदृच्छयापि योगः । (क० स०)
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते ।
उत्तरोत्तरशुभो हि विभूना कोऽपि मङ्गलतमः क्रमवादः । (नै० च०)
उत्सवप्रिया खलु मनुष्याः ! (अ० शा०)
उत्सहन्ते नहि द्रष्टुमुत्तमा स्वजनापदम् । (क० स०)
उत्साहैकधने हि वीरहृदये नामोति खेदोऽन्तरम् । (क० स०)
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् । (हि०)
उदारसत्त्वं वृणुते स्वयं हि श्रीरिवाङ्गना । (क० स०)
उदारस्य तृणं वित्तम् ।
उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमा ।
उदिते परमानन्दे नाहं न त्वं न वै जगत् ।
उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं घनोदय प्राक्तदनन्तर पयः । (अ० शा०)
उद्धृतौ भवति कस्य वा भुवः श्रीवराहमपहाय योग्यता । (शि० व०)
उद्यमेन विना राजन्न सिद्ध्यन्ति मनोरथाः । (प० त०)
उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । (प० त०)
उद्योग पुरुषलक्षणम् ।
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः । (प० त०)
उद्धत्तः क इव सुखावहः परेषाम् । (शि० व०)
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ।
उन्नतो न सहते तिरस्क्रियाम् ।
उन्मादो मातृदोषेण ।
उपकृत्य निसर्गत परेषामुपरोधं नहि कुर्वते महान्तः । (शि० व०)
उपदेशपराः परेष्वपि स्वविनाशाभिमुखेषु साधवः । (शि० व०)
उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । (प० त०)
उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी । (अ० शा०)
उपभुक्ते हि तारुण्ये प्रशमः सद्विरिष्यते । (क० स०)
उपहितपरमप्रभावधाम्नां न हि जयिनां तपसामलक्ष्यमस्ति । (कि० अ०)
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञः । (प० त०)
उपायेन हि यत्कुर्यात् तन्न शक्यं पराक्रमैः । (प० त०)
उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । (प० त०)
उप्तं सुकृतबीजं हि सुक्षेत्रेषु महत्फलम् । (क० स०)
उष्णत्वमस्यातपसंप्रयोगाच्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य । (र० व०)
उष्णो दहति चाङ्गारः शीत कृष्णायते करम् । (प० त०)
ऋणकर्ता पिता शत्रुः । (प० त०)
[स्तम्भः २]
ऋते कृशानोर्न हि मन्त्रपूतमर्हन्ति तेजांस्यपराणि हव्यम् । (कु० स०)
ऋते रवेः क्षालयितुं क्षमेत कः क्षपातमस्कारण्डमलीमस्रं नभः । (शि० व०)
ऋद्धिश्चित्तविकारिणी ।
एकं मित्र भूपतिर्वा यतिर्वा । (भर्तृ०)
एकाग्रो हि बहिर्वृत्तिनिवृत्तस्तत्त्वमीक्षते । (क० स०)
एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा । (भर्तृ०)
एको देव केशवो वा शिवो वा । (भर्तृ०)
एकोऽप्याश्रमहीनोऽपि लक्ष्मी प्राप्नोति सत्त्ववान् । (क० स०)
एको वासः पट्टने वा वने वा । (भर्तृ०)
एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दो किरणेष्विवाङ्कः । (कु० स०)
एवमाशाग्रहग्रस्ते क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः । (हि०)
ऐकचित्ते द्वयोरेव किमसाध्य भवेदिति । (क० स०)
औचित्यं गणयति को विशेषकाय । (शि० व०)
क उष्णोदकेन नवमल्लिका सिञ्चति । (अ० शा०)
कठिनाः खलु स्त्रियः । (कु० स०)
कणश क्षणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
कण्ठे सुधा वसति वै खलु सज्जनानाम् ।
कथं हि लङ्घ्यते भृत्यैर्ग्राहिकस्य प्रभोर्वच । (क० स०)
कथंचिच्च हि दिव्याना वीर्यं भजति मोघताम् । (क० स०)
कथमपि भुवनेऽस्मिंस्तादृशाः संभवन्ति । (मृ०)
कदर्याणा परे प्राणा प्रायेण ह्यर्थसंचया । (क० स०)
कदापि सत्पुरुषाः शोकवास्तव्या न भवन्ति । (अ० शा०)
कन्या नाम महद्दुःखं धिगहो महतामपि । (क० स०)
कमलवनभूषा मधुकरः ।
कमिवेशते रमयितुं न गुणाः । (कि० अ०)
करुणार्द्रा हि सर्वस्य सन्तोऽकारणबान्धवाः । (क० स०)
कर्तव्यं हि सता बचः । (क० स०)
कर्तव्यो महदाश्रय । (प० त०)
कर्मणो ज्ञानमतिरिच्यते ।
कर्मदोषाहरिद्रता ।
कर्मानुगो गच्छति जीव एक । (भाग०)
कर्मायत्त फलं पुंसाम् ।
कलहान्तानि हर्म्याणि । (प० त०)
कलारवं गाने । (प्र० म०)
कलासीमा काव्यम् । (प्र० म०)
कलौ वेदान्तिनो भान्ति फाल्गुने बालका इव ।
कल्पवृक्षोऽप्यभव्यानां प्रायो याति पलाशताम् । (क० स०)
कवयः किं न पश्यन्ति ।
| सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा | ५ |
| कवले पतिता सद्यो वमयति ननु मक्षिकान्धभोकारम् । | कार्यान्ते ते च शष्पवत् । |
| कष्टं शिशुक्षतिकृति कलौ कार्श्यमृच्छन्ति विद्या । | कालप्रयुक्ता खलु कर्मसिद्धिर्विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति । (कु० स०) |
| कष्टं निर्धनिकस्य जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते । | कालयुक्त्या दृशिर्मित्र जायते न च सर्वदा । (क० स०) |
| कष्टं हन्त शृगीदृशा पतिगृहं प्रायेण कारागृहम् । | कालस्य कुटिला गति । |
| कष्ट. खलु पराश्रय । | काले खलु समारब्धा फलं बध्नन्ति नीतय । (र० व०) |
| कष्टा. कुलखलीकारहेतवो बत कुस्त्रिय. । (क० स०) | काले दत्त वर ह्यल्पमकाले बहुनापि किम् । (क० स०) |
| कष्टादपि कष्टतर परगृहवास पराञ्च च । | कालेन फलने तीर्थं सद्य साधुसमागम । (भाग०) |
| कष्टा हि कुटिलश्वशुरप्रत्नवधूस्थिति । (क० स०) | कालो ह्यय निरवधिर्विपुला च पृथ्वी । (मा० म०) |
| कष्टो हि बान्धवस्नेह राज्यलोभोऽतिवर्तने । (क० स०) | का विद्या कविता बिना । |
| कष्टो ह्यविनयक्रम. । (क० स०) | काश्मीरजस्य कटुतापि नितान्तरम्या । |
| कस्याग. स्वकुटुम्बपोषणविधावर्थद्वयं कुर्वत. । | का ह्यङ्गिनी विना हंस कश्च हसोऽब्जिनीं विना । (क०स०) |
| कस्मिन्वा सजलगुणे गिरा पटुत्वम् । (शि० व०) | कि वा धाराधिरूढ हि जाड्य वेदञ्जडे जने । (क० स०) |
| कस्य नेष्टं हि यौवनम् । (क० स०) | कि वा भविष्यदरुणस्तमसा विभेत्ता तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् । (अ० शा०) |
| कस्यचित्किमपि नो हरणीयम् । | किं वा सुलभपापा हि भवन्त्युन्मार्गवृत्तय. । (क० स०) |
| कस्य नाभ्युदये हेतुर्भवेत्साधुसमागम । (क० स०) | किं हि न भवेदीश्वरेच्छया । (क० स०) |
| कस्य नोच्छृङ्खलं बाल्यं गुरुशासनवर्जितम् । (क० स०) | किं किं करोति न निरर्गलता गता स्त्री । |
| कस्य सत्सङ्गो न भवेच्छुभ. । (क० स०) | किञ्चित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च । |
| कस्यात्यन्तं सुखमुपनतं दु खमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण । (मे० दू०) | किं जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण । (भर्तृ०) |
| कस्याश्वसिति चेतो हि विहितस्वैरसाहसम् । (क० स०) | किं तदस्ति हि संसारे पर्यन्तविरस हि यत् । (क० स०) |
| कः कालस्य न गोचरान्तरगत. । (भर्तृ०) | किं दूर व्यवसाथिनाम् । (चा० नी०) |
| कः पर. प्रियवादिनाम् । (हि०) | किं न कुर्वन्ति योषित. । (भर्तृ०) |
| क पितामहगोलकेऽत्र निखिलै. समानितो वर्तते । | किं न भक्षन्ति वायसा. । |
| क. प्राज्ञो वाञ्छति स्नेह वेश्यासु सिकतासु च । (क० स०) | कि नाम न सहन्ते हि भर्तृभक्ता कुलाङ्गना. । (क० स०) |
| क. शरीरनिर्वापयित्रीं शारदीं ज्योत्स्ना पटान्तेन वारयिष्यति । (अ० शा०) | किमज्ञेयं हि धीमताम् । (क० स०) |
| क. सहकारमन्तरेणातिमुक्तलतां पल्लविता सहते । (अ० शा०) | किमत्र चित्रं यदि विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तेते । (अ० शा०) |
| क. सूनुर्विनयं विना । | किमदेयमुदाराणामुपकारिषु तुष्यताम् । (क० स०) |
| क. स्थानलाभे गुण. । (हि०) | किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने । |
| का कस्य परिदेवना । | किमिव हि मधुराणा मण्डनं नाकृतीनाम् । (अ० शा०) |
| काका किमपराध्यन्ति हंसैर्जग्धेषु शालिषु । (क० स०) | किमिव हि शक्तिहर ससाध्वसानाम् । (शि० व०) |
| काकोऽपि जीवति चिराय बलि च भुङ्के । (प० त०) | किमिवावसादकरमहमवताम् । (कि० अ०) |
| का नाम कुलजा हि स्त्री भर्तृद्रोह करिष्यति । (क० स०) | किमिवास्ति यन्न सुकर मनस्विभि. । (कि० अ०) |
| कान्ता रूपवती शत्रु. । | किमु चोदिता प्रियहितार्थकूत. कृतिनो भवन्ति सुहृदः सुहृदाम् । (शि० व०) |
| कान्ते कथं घटितवानुपलेन चेत. । | किं परस्य स गुण समश्नुते पथ्यवृत्तिरपि यद्यरोगिताम् । (शि० व०) |
| कामक्रोधौ हि विषाणा मोक्षद्वारार्गलावुभौ । (क० स०) | किं मर्दितोऽपि कस्तूर्या लशुनो याति सौरभम् । |
| कामं न श्रेयसे कस्य सगम पुण्यकर्मभि । (क० स०) | किं मिष्टमन्नं खरसूकराणाम् । |
| कामं व्यसनवृक्षस्य मूलं दुर्जनसङ्गति. । (क० स०) | कुकर्मान्त यशो नृणाम् । |
| कामातुराणा न भयं न लज्जा । (भर्तृ०) | कुकृत्ये को न पण्डित. । |
| कामात हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु । (मे० दू०) | कुगेहिनीं प्राप्य गृहे कुतः सुखम् । |
| कामिनश्च कुतो विद्या । | कुण्डे कुण्डे नवं पय. । |
| काय. कस्य न वल्लभ. । | |
| कार्य निदानाद्धि गुणानधीते । (नै० च०) |
| ६ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम् |
|---|
| कुतः परस्मिन्पुरुषे विकारः । (कि० अ०) | को धर्मः कृपया विना । |
| कुतः शङ्का कलङ्किनः । | को न तृप्यति वित्तेन । |
| कुतः सत्यं च कामिनाम् । | को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन पूरितः । |
| कुतो विद्यार्थिनः सुखम् । | को नाम राज्ञां प्रियः । (प० त०) |
| कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसंचयः । | कोऽन्यो हुतवहाद्दग्धुं प्रभविष्यति । (अ० शा०) |
| कुदेशेष्वपि जायन्ते क्वचित्केचिन्महाशयाः । (क० स०) | कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितः । (प० त०) |
| कुपात्रदानाच्च भवेद्दरिद्रः । | कोऽर्थी गतो गौरवम् । (प० त०) |
| कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः । | कोऽवकाशो विवेकस्य हृदि कामान्धचेतसः । (क० स०) |
| कुपुत्रेण कुलं नष्टम् । | को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् । (प० त०) |
| कुप्येत्को नातियाचितः । | को विदेशः समर्थानाम् । (प० त०) |
| कुभोजनं चोष्णतया विराजते । | को विहन्तुमलमास्थितोदये वासरश्रियदशीतदीधितौ । (शि० व०) |
| कुभोज्येन दिनं नष्टम् । | |
| कुरहस्यसहाये हि भृत्ये भृत्यायते प्रभुः । (क० स०) | को हि मार्गममार्गं वा व्यसनान्धो निरीक्षते । (क०म०) |
| कुराजान्तानि राष्ट्राणि । (प० त०) | को हि वित्तं रहस्यं वा स्त्रीषु शक्नोति गूहितुम् । (क०स०) |
| कुरूपता शीलतया विराजते । | को हि संपत्सु चपलास्वास्थास्ये वनितासु च । (क० स०) |
| कुरूपी बहुचेष्टिकः । | को हि स्वशिरसश्छाया विधेयोलङ्घयेद्गतिम् । (क० स०) |
| कुर्वन्त्यकालेऽभिभयंकिं न कार्यापेक्षिणो बुधाः । (क० स०) | क्रियाणां खलु धर्म्याणां सत्पत्न्यो मूलकारणम् । (कु०स०) |
| कुलवधूः क्वा स्वामिभक्तिं विना । | क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे । (भर्तृ०) |
| कुले कश्चिदन्यः प्रभवति नरः श्लाघ्यमहिमा । | क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति । (र० व०) |
| कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते । | क्रुद्धे विधौ भजति मित्रममित्रभावम् । |
| कुवाक्यान्तं च सौहृदम् । (प० त०) | क्रोधः संसारबन्धनम् । |
| कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः । | क्रोधो मूलमनर्थानाम् । (हि०) |
| कृतघ्ना धनलोभान्धा नोपकारेक्षणक्षमाः । (क० स०) | क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते । (कु० स०) |
| कृतघ्नानां शिवं कुतः । (क० स०) | क्वचिद्वै नास्ति विश्वासः क्षुद्रकर्मणि दुर्जने । (क० स०) |
| कृतघ्नाश्चिरसिद्धायां अपि भ्रश्यन्ति हि ध्रुवम् । (क० स०) | क्व वा निधिनिर्धनमेति किं च तं स वाक्पाट घटयन्निरस्यति । (नै० च०) |
| कृतज्ञे सत्परिवारे प्रभौ सेवाऽफला कुतः । (क० स०) | |
| कृतार्थः स्वामिनं द्वेष्टि । (प० त०) | काश्रयोऽस्ति दुरात्मनाम् । |
| कृपणानुसारि च धनम् । | क्षणविध्वंसिनः कायाः का चिन्ता मरणे रणे । |
| कृशे कस्यास्ति सौहृदम् । | क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः । (शि० व०) |
| कृप्या दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनैद्धो बीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति । (र० व०) | |
| केचिदज्ञानतो नष्टाः । | क्षमन्ते न विचारं हि मूर्खा विषयलोलुपाः । (क० स०) |
| केचिन्नष्टा प्रमादतः । | क्षमया किं न सिध्यति । |
| केचिन्नष्टैस्तु नाशिताः । | क्षान्तितुल्यं तपो नास्ति । |
| केनेत्थं परमार्थतोऽथैतदिव प्रेमास्ति वामभ्रुवाम् । | क्षारं पिबति पयोधेर्वर्षत्यम्भो धरो मधुरमम्भः । |
| केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः । (र० व०) | क्षितितले किं जन्म कीर्तिं विना । |
| के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः । (मे० दू०) | क्षितिपतिः को नाम नीतिं विना । |
| केषां न स्यादभिमतफला प्रार्थना ह्युत्तमेषु । (मे० दू०) | क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । (प० त०) |
| केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय । | क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् । (भर्तृ०) |
| केषां हि नापदां हेतुरतिलोभान्धबुद्धिता । (क० स०) | क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसां सतीव । (कु० स०) |
| को जानाति जनो जनार्दनमनोवृत्तिः कदा कीदृशी । | |
| कोऽतिभारः समर्थानाम् । (प० त०) | क्षुधातुराणां न रुचिर्न पक्वम् । |
| क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतोर्लीलाभिः किमु सति कारणे रमण्यः । (शि० व०) |
| सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा | ७ |
|---|
| सुभाषितम् | सन्दर्भः | सुभाषितम् | सन्दर्भः |
|---|---|---|---|
| ख(फ)टाटोपो भयंकरः । | (प० त०) | चाण्डाल पक्षिणा काकः । | |
| खण्डिता एव शोभन्ते वीराधरापयोधराः । | चाण्डालोऽपि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुल धनम् । | ||
| खलसङ्गेऽपि नैष्ठुर्यं कल्याणप्रकृतेः कुत । | चाराञ्जानन्ति राजान । | ||
| गणयन्ति न राज्यार्थेऽपत्यस्नेहं महीभुजः । | (क० स०) | चित्त जानाति जन्तूना प्रेम जन्मान्तरार्जितम् । | (क० स०) |
| गतं न शोचामि कृतं न मन्ये । | चित्तमेतदमलीकरणीयम् । | ||
| गतस्य शोचन नास्ति । | चित्ते वाचि क्रियाया च साधूनामेकरूपता । | ||
| गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः । | चित्रा गतिः कर्मणाम् । | ||
| गन्तव्य राजपथे । | चिन्ता जरा मनुष्याणाम् । | ||
| गहना कर्मणो गतिः । | (भ० गी०) | चिन्तासम नास्ति शरीरशोषणम् । | |
| गुणलुब्धाः स्वयमेव संपद । | (कि० अ०) | चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोवृत्तिः । | (अ० शा०) |
| गुणसहते समतिरिक्तग्रहो निजमेव सत्त्वमुपकारि सताम् । | (कि० अ०) | चोराणामनृतं बलम् । | |
| गुणान्भूषयते रूपम् । | चौरे गते या किसु सावधानम् । | ||
| गुणानुजोत्थ्यायविरुद्धबुद्धयः प्रकृत्यमित्रा हि सतामसाधवः । | (कि० अ०) | छाया न मूर्च्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा । | (अ० शा०) |
| गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः । | (उ० च०) | छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभि । | (र० व०) |
| गुणिनेि गुणज्ञो रमते नागुणशीलस्य गुणिनेि परितोषः । | छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् । | (प० त०) | |
| गुणी गुण वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः । | (म० स्मृ०) | छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति । | (प० त०) |
| गुणैर्विहीना बहु जल्पयन्ति । | जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्थनीयाः । | ||
| गुहता नयन्ति हि गुणा न संहतिः । | (कि० अ०) | जठरं को न बिभर्ति केवलम् । | |
| गुर्वीपि विरहदुःखमाशाबन्ध साहयति । | (अ० शा०) | जनानने कः करमर्पयिष्यति । | (नै० च०) |
| गृहानुपैतुं प्रणयादमीप्सवो भवन्ति नापुण्यकृतां मनीषिणः । | (शि० व०) | जनानुरागप्रभवा हि संपदः । | |
| गृहे या पुण्यनिष्पत्तिः साध्वनि भ्रमतः कुतः । | (क० स०) | जनो बहु क्षपयति स्वल्पस्यार्थे धनान्यधीः । | (क० स०) |
| ग्रसते हि तमोपहं मुहुर्न तु राह्वङ्गमपहर्त्ति तमः । | (शि० व०) | जपतो नास्ति पातकम् । | |
| ग्रहीतुमार्यान्परिचर्यया मुहुर्महानुभावा हि नितान्तमर्थिनः । | (शि० व०) | जरा रूपं हरति । | |
| ग्रामनाशाय कुञ्जर । | (वृ० चा०) | जलदसमय एष प्राणिनां प्राणभूतः । | (का० दा०) |
| ग्रामस्यार्थे कुल त्यजेत् । | (प० त०) | जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । | |
| ग्रावाणोऽप्यार्द्रता सम्यग्भजन्त्यभिमुखे विधौ । | (क० स०) | जातं तु जातं न पुन प्रयाति । | |
| ग्लपयति यथा शशाङ्क न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः । | (अ० शा०) | जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः । | (यो० वा०) |
| घनाम्बुना राजपथे हि पिच्छिले क्वचिद्बुधैरप्यपथेन गम्यते । | (नै० च०) | जातापत्या पतिं द्वेष्टि । | |
| घनाम्बुभिर्बहुल्लितनिन्नगाजलैर्जलं नहि व्रजति विकारमम्बुधेः । | (शि० व०) | जातौ जातौ नवाचाराः । | |
| घ्नन्ति सहजमपि भूरिभियः सममागताः सपदि वैरमापद । | (कि० अ०) | जानन्ति पशवो गन्धम् । | |
| चकास्ति योग्येन हि योग्यसंगमः । | (नै० च०) | जामाता दशमो ग्रहः । | |
| चक्रवत्परिवर्तन्ते दु खानि च सुखानि च । | (यो० वा०) | जायन्ते बत मूढाना संवादा अपि तादृशाः । | (क० स०) |
| चक्षुःपूतं न्यसेत्पादम् । | (चा० नी०) | जारस्त्रीणां पति शत्रुः । | |
| चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये शीतला साधुसंगतिः । | जितक्रोधेन सर्वं हि जगदेतद्विजीयते । | (क० स०) | |
| चपलौ किल शूराणा रणे जयपराजयौ । | (क० स०) | जितक्रोधो न दुःखास्यादीभवेत् । | (क० स०) |
| जितशान्तेषु धीराणां स्नेह एवोचितोऽरिषु । | (क० स०) | ||
| जिह्वालक्षशतैककोटिनियमो नो दुर्जनाना मुखे । | |||
| जीवन्तमेव कुष्णाति काकीव कुकुटुम्बिनी । | (क० स०) | ||
| जीवन्तोऽसति मूढोऽर्थान्यावदर्थैः स नोञ्झितः । | (क० स०) | ||
| जीवन्हि धीरोऽभिमतं किं नाम न यदामुयात् । | (क० स०) | ||
| जीवो जीवस्य जीवनम् । | |||
| ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः । | (मे० दू०) |
८ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
| ज्ञानमार्गे ह्यहंकारः परिघो दुरतिक्रमः । (क० स०) | दयितास्तनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने । (कु० स०) |
| ज्ञानमेव शक्तिः । | दरिद्रता धीरतया विराजते । |
| ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति । (भर्तृ०) | दर्दुरा यत्र वक्तारस्तत्र मौनं हि शोभनम् । |
| ज्ञानस्याभरणं क्षमा । | दशाननोऽहरत्सीतां बन्धनं च महोदधेः । |
| ज्येष्ठभ्राता पितुः समः । | दारिद्र्यदोषेण करोति पापम् । |
| ज्वलयति महतां मनांस्यमर्षे न हि लभतेऽवसरं सुखाभिलाषः । (कि० अ०) | दारिद्र्यदोषो गुणराशिनाशी । (घ० ख०) |
| झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः । (नै० च०) | दारिद्र्यं परमाञ्जनम् । (भा० व०) |
| तक्रान्तं खलु भोजनम् । | दावानलप्लोषविपत्तिमन्त्योऽरण्यस्य हर्तुं जलदाम्रभुः किम् । (कु० सं०) |
| तत्कामुकं कर्मसु यस्य शक्तिः । | |
| तत्क्षणं किं नु कुर्याद्धि प्रसादं पारमेश्वरः । (क० स०) | दिक्शून्या चेद्बान्धवाः । |
| तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः । (उ० च०) | दिवि गगनरत्नं दिनकरः । (प्र० भ०) |
| तत्र सौरभनिर्माणे चतुरश्चतुराननः । | दिशत्यपायं हि सतामतिक्रमः । (कि० अ०) |
| तदेव दुःसहं स्त्रीणामिह प्रणयखण्डनम् । (क० स०) | दुःखान्धा हि पतन्त्येव विपच्छृङ्गेषु कातराः । (क० स०) |
| तपः सीमा मुक्तिः । (प्र० भ०) | दुग्धधौतोऽपि किं याति वायसः कलहंसताम् । |
| तपोधनानि श्रेयांसि ह्युपायोऽन्यो न विद्यते । (क० स०) | दुरधिगमा हि गतिः प्रयोजनानाम् । (कि० अ०) |
| तपोधीना हि संपदः । (क० स०) | दुरधीता विषं विद्या । (हि०) |
| तमस्तपति घर्मांशौ कथमाविर्भविष्यति । (अ० शा०) | दुरितभ्रतप शुद्धिसव्यपेक्षा हि सिद्धयः । (क० स०) |
| तरुणीकच इव नीचः कौटिल्यं नैव विजहाति । | दुर्गहीनस्तथा नृपः । (हि०) |
| तस्करस्य कुतो धर्मः । | दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययाऽलंकृतोऽपि सन् । |
| तस्माच्छेषं न रक्षयेत् । | दुर्जनस्य कुतः क्षमा । |
| तस्माज्जात्या महान्तोऽधमजनविषये मौनमेवाश्रयन्ते । | दुर्जनस्यार्जितं वित्तं भुज्यते राजतस्करैः । |
| तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं भजेत्सती । | दुर्जेया हि विषया विदुषामपि । (नै० च०) |
| तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र संलग्नम् । | दुर्बलस्य बलं राजा । (हि०) |
| तस्य विस्तारिता बुद्धिस्तैलविन्दुरिवाम्भसि । | दुर्मन्त्री राज्यनाशाय । (प० त०) |
| तस्य संकुचिता बुद्धिर्घृतबिन्दुरिवाम्भसि । | दुर्लक्ष्यचिह्ना महता हि वृत्तिः । (कि० अ०) |
| तिष्ठत्येका निशा चन्द्र श्रीमत्सम्पूर्णमण्डलः । | दुर्लभः क्षेमकृत्सुतः । |
| तीव्रसत्त्वस्य न चिराद्भवन्त्येव हि सिद्धयः । (क० स०) | दुर्लभं भारते जन्म मानुष्यं तत्र दुर्लभम् । |
| तुदति कुसुममासो मन्मथोत्तेजनाय । (का० दा०) | दुर्लभः स गुरुर्लोके शिष्यचिन्तापहारकः । |
| तुल्यप्रतिद्वन्दि बभूव युद्धम् । | दुर्लभः स्वजनप्रियः । |
| तृप्यन्ति भोजनैर्विप्राः । | दुष्टं हि जन्तुमुत्थाप्य कस्यात्मनि सुखं भवेत् । (क० स०) |
| तृष्णैका तरुणायते । (प० त०) | दुष्टेऽपि पत्नौ साध्वीनां नान्यथावृत्ति मानसम् । (क० स०) |
| तेजसा हि न वयः समीक्ष्यते । (र० व०) | दूरतः पर्वता रम्याः । |
| ते भूमण्डलमण्डनैकतिलका सन्तः कियन्तो जनाः । | दुरारोहपरिश्रंशविनिपातो हि दारुणः । |
| तेषामिन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद्विन्ध्यस्तरेत्सागरम् । | दृष्टतत्त्वश्च न पुनः कर्मजालेन बध्यते । (क० स०) |
| त्यजन्त्युत्तमसत्त्वा हि प्राणानपि न सत्पथम् । (क० स०) | दृष्टो हि वृष्णवकल्पप्रमाणोऽप्याशाः पुरोवातमवाप्य मेघः । (र० व०) |
| त्यजेदेकं कुलस्यार्थे । (प० त०) | |
| त्यागाज्जगति पूज्यन्ते पशुपाषाणपादपाः । | देवद्विजसपर्या हि कामधेनुर्मता सताम् । (क० स०) |
| त्राणाभावे हि शापाज्ञा कुर्वन्ति तपसो व्ययम् । (र० व०) | देवा हि नान्यद्वितरन्ति किं तु प्रसङ्ग ते साधुधियं ददन्ते । (नै० च०) |
| त्रिभुवनविषये कस्य दोषो न चास्ति । | |
| त्रैलोक्ये दीपको धर्मः । | देवो दुर्बलघातकः । |
| ददाति तीव्रसत्त्वानामिष्टमीश्वर एव हि । (क० स०) | देहपातमपीच्छन्ति सन्तो नाविनयं पुनः । (क० स०) |
| दया मांसाशिनः कुतः । (प० त०) | देहस्नेहो हि दुस्त्यजः । (क० स०) |
| दयितं जनं खलु गुणीति मन्यते । (शि० व०) | दैवमेव हि साहाय्यं कुरुते सत्त्वशालिनाम् । (क० स०) |
सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा
| ९ |
|---|
दैवी विचित्रा गतिः ।
दैवे दुर्जनतां गते तृणमपि प्रायेण वज्रायते ।
दैवेनैव हि साध्यन्ते सट्यां शुभकर्मणाम् । (क० स०)
दोषग्राही गुणत्यागी पलोलीव हि दुर्जनः । (प० त०)
दोषाय निर्विमर्शस्य भ्रातप्रश्नोत्तरक्रिया । (क० स०)
दोषोऽपि गुणता याति प्रभोर्भवति चेत्कृपा ।
धौने काचिदथवास्ति निरूढा सैव सा चलनि यत्र हि चित्तम् । (ने० च०)
द्रव्येण सर्वे वशाः ।
धनं सर्वप्रयोजनम् ।
धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । (प० त०)
धनिनामिवर सतां पुनर्र्गुणवत्संनिविरेव संनिधिः । (शि० व०)
धन्यास्ते भुवि ये निवृत्तमनसो धिग्दुःखितान्कामिनः ।
धर्मक्षयकरः क्रोधः ।
धर्मे कीर्तिर्द्वयं स्थिरम् । (म० भा०)
धर्मैः सत्येन वर्धते ।
धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति ।
धर्मसंरक्षणार्थैव प्रवृत्तिर्भुवि शार्ङ्गिणः । (र० व०)
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् । (म० भा०)
धर्मस्य त्वरिता गतिः । (प० त०)
धर्मेण चरतां सत्ये नास्त्यनभ्युदयः क्वचित् । (क० स०)
धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ।
धर्मो मित्रं मृतस्य च ।
धर्मो हि सानिध्यं कुरुते सताम् । (क० स०)
धर्मो हासम्यङ्निर्णीतो निहन्त्युभयलोकयोः । (क० स०)
धिक्कलत्रमपुत्रकम् ।
धिक्पुत्रमविनीतं च ।
धिगाशा सर्वदोषभूः ।
धिगिमा देहभृतामसारताम् । (र० व०)
धिग्गृहं गृहिणीशून्यम् ।
धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य ।
धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य ।
धिग्जीवितं व्यर्थमनोरथस्य ।
धिग्जीवितं शास्त्रकुलोञ्झितस्य ।
धिग्ज्योतिषमजातकम् ।
धीराणां व्रजति हि सर्व एव नान्तं पाण्डित्यादभिभवनीयतां परस्य । (शि० व०)
धीराश्च सोढविरहाः प्राप्नुवन्तीष्टसंगमम् । (क० स०)
धीनं चित्रीयते कस्माद्भित्तौ चित्रकर्मणा । (क० स०)
धूमो निवर्त्येत समीरणेन यतस्तु कक्षस्तत एव वह्निः । (र० व०)
धूर्ताः क्रीडन्त्येव हि बालिशैः । (क० स०)
ध्रुवमभिमतं को वा पूर्णे मुदा न हि माद्यति । (कु० स०)
ध्रुवं फलाय महतं महता सह संगमः । (क० स०)
न कस्य वीर्यान्न वरस्य सर्गतिः । (कु० स०)
न काचस्य कृते जातु युक्ता मुक्तामणेः क्षतिः । (क० स०)
न कामसदृशो रिपुः । (वा० वा०)
न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे । (हि०)
नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । (प० त०)
न कापि साल्यमपराद्धकृता प्रभूणाम् ।
नक्षत्रभूषणं चन्द्रः । (चा० नी०)
न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः । (मे० दू०)
न खलु धीमतां कश्चिदविषयो नाम । (अ० शा०)
न खलु वयस्तेजसो हेतुः । (भर्तृ०)
न खलु स उपरतो यस्य वल्लभो जनः स्मरति ।
न च दैवात्परं बलम् ।
न च धर्मो दयापरः ।
न चलति खलु वाक्यं सज्जनानां कदाचित् ।
न च विद्यासमो बन्धुः ।
न च व्याधिसमो रिपुः ।
न चापल्यसमः स्नेहः ।
न जात्ववसरे प्राप्ते सत्त्ववानवसीदति । (क० स०)
न जाने संसारः किममृतमयः किं विषममयः ।
न ज्ञानात्परं चक्षुः ।
न तथा कृतवेदिनां करिष्यन्नियतामेति यथा कृतावदानः । (किं० अ०)
न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ।
न तोयात्परमं सुखम् ।
न लोभो महता मृषा । (क० स०)
न दयासदृशं ज्ञानम् ।
न दरिद्रस्तथा दुःखी लब्धक्षीरणधनो यथा ।
न दुष्प्रापं परच्छिद्रं जाग्रद्भिर्निपुणैर्गुणैः । (क० स०)
न देवं परमो विष्णुः ।
न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यते । (कु० स०)
न धर्मसदृशं मित्रम् ।
न धर्मात्परमं मित्रम् ।
न नन्दनालोकन मङ्गलेषु क्षण क्षण हृष्यति कस्य चेतः । (कु० स०)
न नश्यति तमो नाम कृतया दीपवार्तया ।
ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम् । (र० व०)
ननु दैवमेव शरणं धिग्धिग्वृथा पौरुषम् ।
ननु प्रवातेऽपि निष्कम्पा गिरयः । (अ० शा०)
ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः । (किं० अ०)
ननु विमृश्य कृती कुरुतेऽखिलम् ।
2 सु० र० भा०
| १० | सुभाषितरत्नभाण्डागारम् |
|---|
| वाम-भागः | दक्षिण-भागः |
|---|---|
| न पणिध्यतिरेकेण सुखीणामपरा गति । (क० स०) | न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा । |
| न परिचयो मलिनात्मना प्रधानम् । (शि० व०) | न सुवर्णे ध्वनिस्तादृग्यादृक्कांस्ये प्रजायते । |
| न परेषु महौजसश्छलादपकुर्वन्ति मलिम्लुचा इव । (शि० व०) | न स्त्री चलितचारित्रा निम्नोन्नतमवेक्षते । (क० स०) |
| न परोदितं हि कलयन्ति कुमारा । (ह० वि०) | न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति । (म० भा०) |
| न पादपोन्मूलनशक्तिरंहः शिलोच्चये मूर्च्छति मारुतस्य । (र० व०) | न स्नेहो न च दाक्षिण्यं स्त्रीष्वहो चापलादृते । (क० स०) |
| न पुत्रात्परमो लाभ । | न स्पृशति पल्वलाम्भ पञ्जरशेषोऽपि कुञ्जर क्वापि । |
| न प्रभातरल ज्योतिरुदेति वसुधातलात् । (अ० शा०) | न स्वेच्छ व्यवहर्तव्यमात्मनो भूतिमिच्छता । (क० स०) |
| न प्राणान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्तमानाम् । | नहि कृतमुपकार साधवो विस्मरन्ति । |
| न भयं चास्ति जाग्रत । | नहि गणयति क्षुद्रो जन्तु परिग्रहफल्गुताम् । |
| न भवति पुनरुक्त भाषितं सज्जनानाम् । | नहि तापयितुं शक्य सागराम्भस्तृणोलकया । |
| न भवति महता हि क्वापि मोघ प्रसाद । (ह० वि०) | नहि दुर्बलदग्धानां काले किञ्चित्प्ररोहति । |
| न भविष्यति हन्त साधन किमिवान्यत्प्रहरिष्यतो विधे । (र० व०) | नहि दुष्करमस्तीह किंचिद्व्यवसायिनाम् । (क० स०) |
| न भार्यायाः परं सुखम् । | नहि नार्यो विनेधैर्या । |
| न भूतो न भविष्यति । | नहि प्रफुल्लं सहकारमेत्य वृक्षान्तर काङ्क्षति षट्पदाली । (र० व०) |
| न भेक कोकनदिनीकजलकास्वादकोविदः । (क० स०) | नहि प्रियं प्रवक्तुमिच्छन्ति मृषा हितैषिणः । (कि० अ०) |
| नभोभूषा पूषा । (प्र० भ०) | नहि मूला प्रसिध्यति । |
| न मुक्ते परमा गति । (यो० वा०) | नहि वन्ध्याश्रुते दुख यथा हि मृतपुत्रिणी । |
| नयनसुख को निवारयति । | नहि विचलति मैत्री दूरतोऽपि स्थितानाम् । |
| नयवर्त्मगा प्रभवता हि धियः । | नहि सत्त्वावसादेन स्वल्पाप्यापद्विलङ्घयते । (क० स०) |
| न युक्त ते रोषादतिथिमिव धिक्कृत्य गमनम् । | नहि सर्वविद सर्वे । |
| नये च शौर्ये च वसन्ति संपद । | नहि सर्वेऽपि कुर्वन्ति सभ्या युक्तिविवेचनम् । |
| नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता । | नहि सिंहो गजास्कन्दी भयाद्गिरिगुहाशयः । (र० व०) |
| नर प्रत्युपकारार्थं विपत्तिमभिवाञ्छति । | नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा । |
| न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् । (कु० स०) | नहीज्जितजोऽवसरेऽवसीदति । (कि० अ०) |
| नरपति हितकर्ता द्वेष्यता याति लोके । (प० त०) | नहीश्वरव्याहृतय. कदाचित्पुष्णन्ति लोके विपरीत मर्थम् । (कु० स०) |
| नराणा नापितो धूर्तः । (प० त०) | नाकाले म्रियते जन्तुर्विद्ध शरशतैरपि । (वृ० ख०) |
| नमैकसादरं हि नव वयः । (क० स०) | नातीपीडयितु भञ्जन्तिच्छन्ति हि महौजसः । (कि० अ०) |
| न वस्तु दैवस्वरसाद्विनश्वरं सुरेश्वरोऽपि प्रतिकर्तुमीश्वरः । (नै० च०) | नाधर्मश्चिरमुद्धये । (क० स०) |
| नवान्नानां नव एव पन्थाः । | नानातत्त्वविचारणप्रणयिनो लोका बहिर्बुद्धय. । |
| नवा वाणी मुखे मुखे । | नानाफलै फलति कल्पलतेव भूमि । (भर्तृ०) |
| न विवेक विना ज्ञानम् । | नानृतात्यातक परम् । |
| न वैराग्यात्पर भाग्यम् । | नाभाम्य भवतीह कर्मवशतॊ भाग्यस्य नाश कुत । |
| न शरीर पुन पुन । | नारीणा भूषण पति । |
| न शान्ते परमं सुखम् । | नार्कातपैर्र्जलजमेति हिमैस्तु दाहम् । (नै० च०) |
| न शास्त्र वेदत परम् । | नार्यैः समाश्रितजनं हि कलङ्कयन्ति । |
| न शिक्षित प्रयत्नो हि धीराणां हृदये भिया । (क० स०) | नालं सुखाय सुहृदो नालं दु खाय शत्रव । (म० भा०) |
| न शूरा विसहन्ते हि स्त्रीनिमित्त पराभवम् । (क० स०) | नाल्पीयानबहु सुकृत हिनस्ति दोष । (कि० अ०) |
| न षट्पदश्रेणिभिरेव पङ्कजं सशैवलासङ्गमपि प्रकाशते । (कु० स०) | नाऽविष्णु पृथिवीपति । (म० भा०) |
| न स शक्नोति किं यस्य प्रज्ञा नापदि हीयते । (क० स०) | नासन्नि किंचिदाचरेत् । |
| नासमीक्ष्य पर स्थान पूर्वमायतनं त्यजेत् । | |
| नास्ति कामसमो व्याधि. । | |
| नास्ति क्रोधसमो वह्नि । |