३८८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्

---

नीलोत्पलं कर्णे खरेणास्त्रं शरासवे । मयापि मरणे चेतन्मयमेतत्समं कृतम् ॥ ४२६ ॥ धनक्षयः शिष्टगर्हा सदाचारविवर्जनम् । ज्ञातिभिः पीडनं चैव धूतासक्तधिया नृणाम् ॥ ४२७ ॥ त्रासहेतोर्विनीतिस्तु क्रियते जीविता- शया । पञ्चत्वं चेद्गमिष्यामि कि सिंहानुनयेन मे ॥ ४२८ ॥ निर्दहति कुलशेषं ज्ञातीना वैरसंभवः क्रोधः । वनमिव घनपवनाहततरुवरसंघर्षसंभवो दहनः ॥ ४२९ ॥ पयोमुचः परीतापं हरन्त्येव शरीरिणाम् । नन्वात्मलाभो महता परदुःखोपशान्तये ॥ ४३० ॥ त्यजेद्धर्मं दयाहीनं विद्याहीन गुरुं त्यजेत् । त्यजेत्क्रोधमुखी भार्या निःस्नेहान्बान्धवांस्त्य- जेत् ॥ ४३१ ॥ त्यजेत सचयान्साक्षात्तज्ज्ञानेक्षान्वहेत वा । नहि सचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः ॥ ४३२ ॥ नौका च खलजिह्वा च प्रतिकूलप्रवर्तिनी । प्रतारणाय लोकाना दारुणा केन निर्मिता ॥ ४३३ ॥ तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव । न चैवास्ति तलं व्योम्नि खद्योते न हुताशनः ॥ ४३४ ॥ नोपभोगो न वा दानं बन्धुना भरणं न वा । तथापि गुरुता धत्ते नृणा सरक्षितं धनम् ॥ ४३५ ॥ द्वावेव कथितौ सद्भि पन्थानौ वदता वर । अहिंसा चैव सत्य च यत्र धर्म प्रतिष्ठित ॥ ४३६ ॥ तृणोल्कया जायते जातरूपं वृत्तेन भद्रो व्यवहारेण साधुः । शूरो भयेष्वर्थकृच्छ्रेषु धीरः कृच्छ्रास्वापत्सु सुहृदश्चारयश्च ॥ ४३७॥ निर्गुणस्य हतं रूपं दुःशीलस्य हतं कुलम् । असिद्धस्य हता विद्या अभोगेन हतं धनम् ॥ ४३८ ॥ दोग्ध्री धान्य हिरण्य च मही राज्ञा सुरक्षिता । नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः ॥ ४३९ ॥ मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा । ददात्यमित्रेष्वभियाचितः सं तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः ॥ ४४० ॥ यत्र सूक्तं दुरुक्तं च समं स्यान्मधुसूदन । न तत्र प्रलपेत्प्राज्ञो बधिरेष्विव गायकः ॥ ४४१ ॥ भिषजो भेषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणाम् । यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः कि प्रयोजनम् ॥ ४४२ ॥ मूर्खस्तु परिहर्तव्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पशुः । भिनत्ति वाक्यशल्येन अदृशं कण्टको यथा ॥ ४४३ ॥ यत्रोदकं तत्र वसन्ति हंसास्तथैव शुष्कं परिवर्जयन्ति । न हंसतुल्येन नरेण भाव्यं पुनस्त्यजन्ते पुनराश्रयन्ते ॥ ४४४ ॥ भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वञ्चनाया च लोकस्य स सुखेष््वेव जीर्यते ॥ ४४५ ॥ मृत्योर्वा गृहमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः । देवानामेष वै गोष्ठो यदारण्यमिति श्रुतिः ॥ ४४६ ॥ यः सर्वकालमबुधैः परिहस्यमानो मूलाङ्कुराद्यपि न जातु पुरस्करोति । व्यापत्सु शाखविटपी स फलं प्रसूय पुंसः किलैकपद एव लुनात्यलक्ष्मीम् ॥ ४४७ ॥ भेषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानु- चिन्तयेत् । चिन्त्यात्मानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ ॥ ४४८ ॥ पुष्पं पुष्प विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ४४९ ॥ भक्त द्वेषो जडे प्रीतिः सुरुचिर्गुरुसङ्गने । मुखे कटुकता नित्यं धनिना ज्वरिणामिव ॥ ४५० ॥ यत्सग्रहो रत्नमहौषधीना करोति सर्वव्यसनावसानम् । त्यागेन तद्यस भवेन्नमोऽस्तु चित्रप्रभावाय धनाय तस्मै ॥ ४५१ ॥ उपकार करोम्यस्य ममाप्येष करिष्यति । अय चापि प्रतीकारो रामसुग्रीव- योरिव ॥ ४५२ ॥ महाबलान्वयस्य महानुभावान्वयशास्य भूमि धनधान्यपूर्णाम् । राज्यानि हित्वा विपुलाश्च भोगान्गतान्नरेन्द्वान्वशमन्तकस्य ॥ ४५३ ॥ यथा खरश्चन्दनभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य । एवं हि शास्त्राणि बहून्यधीत्य चार्थेषु मूढा खरवद्वहन्ति ॥ ४५४ ॥ फेनमात्रोग्रमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते । अनित्ये प्रियसवासे कथं स्वपिषि पुत्रक ॥ ४५५ ॥ यदा विनाशो भूताना दृश्यते कालचोदितः । तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥ ४५६ ॥ प्रिया वा मधुरा वा तु स्वाम्येष्वेव विराजते । क्षीरक्षणे प्रमाणं तु वाचः सुनयर्ककशाः ॥ ४५७ ॥ महादेवो देवः सरिदपि च सैवामरसरिद्गुहा एवागार वसनमपि ता एव हरितः । सुहृद्वा कालोऽयं व्रतमिदमदैन्यव्रतमिदं कियद्वा वक्ष्यामो वटविटप एवास्तु दयिता ॥ ४५८ ॥ यथा तैलक्षयाद्दीषः प्रह्रासमुपगच्छति । तथा कर्मक्षयाद्दैव प्रह्रासमुपगच्छति ॥ ४५९ ॥ प्राप्य कार्य गरीयस्तु प्रियसमुत्सृज्य दूरतः । हितमेव हि बक्तव्यं सुहृदा मंत्रिणा सदा ॥ ४६० ॥ मत्या परीक्ष्य मेधावी बुद्ध्या सपांच चासकृत् । श्रुत्वा दृष्ट्वाथ विज्ञाय प्राज्ञैर्मैत्रीं समाचरेत् ॥ ४६१ ॥ यस्या यस्यामवस्थाया यत्करोति शुभाशुभम् । तस्या तस्यामवस्थाया तत्फलं समुपानुते ॥ ४६२ ॥ भर्तारं किल या नारी छायेवानुगता सदा । अनुगच्छति गच्छन्तं तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति ॥ ४६३ ॥ महान्तमप्यर्थम- धर्मयुक्तं यः सत्यजत्यनपकृष्ट एव । सुखं सुदुःखान्यवमुच्य शेते जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य ॥ ४६४ ॥ यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु । तस्य ज्ञानेन मोक्षेण कि जटाभस्मलेपनैः ॥ ४६५ ॥ मदरक्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिखण्डिन । हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु-

संकीर्णप्रकरणम् ३८९

विपश्विताम् ॥ ४६६ ॥ प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो
निर्धनोऽपि वा । सर्व. कालवशं याति शुभाशुभसमन्वित
॥ ४६७ ॥ यदा शरीरस्य शरीरिणश्च पृथक्त्वमेकान्तत
एव भावि । आहारयोगेण वियुज्यमान परण को नाम
भवेद्विषादी ॥ ४६८ ॥ मधुरेणदृशा मानं मधुरेण
सुगन्धिना । सहकारोद्भवेनैव शब्दशेषं करिष्यति
॥ ४६९ ॥ तद्भावभावनिरता तत्संयोगपरायणा । तमेव
भूयो भर्तारं सा प्रेत्याप्यनुगच्छति ॥ ४७० ॥
मूर्खश्चिरायुर्जातोऽपि तस्माज्जातमृतो वर. । मृत स
चाल्पदु खाय यावज्जीव जडो दहेत् ॥ ४७१ ॥ प्राकृतो
हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति । वने काक
इवा बुद्धिर्वाशमानो निरर्थकम् ॥ ४७२ ॥ यस्मिन्यथा
वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिन्तथा वर्तितव्य स धर्मः। मायाचारो
मायया बाधितव्य साध्याचार. साधुना प्रत्युपेयः
॥ ४७३ ॥ मयास्योपकृतं पूर्वं ममाप्येष करिष्यति । इति
य. क्रियते सधि प्रतीकार स उच्यते ॥ ४७४ ॥
युगान्ते चलते मेरु कल्पान्ते सप्त सागरा । साधव.
प्रतिपन्नार्थान्न चलन्ति कदाचन ॥ ४७५ ॥ भवने सुहृदो
यस्य समागच्छन्ति नित्यश । चित्ते च सौख्येन न
किंचित्सदृशं भुवि ॥ ४७६ ॥ वणिक्प्रमादी भृतकश्च
मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी । वराङ्गना
चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते
॥ ४७७ ॥ चितासहस्त्रेषु च तेषु मध्ये चिताश्रतस्त्रोऽप्यसि-
धारतुल्या । नीचापमानं क्षुधितं कलत्रे भार्या विरक्ता
सहजोपरोधः ॥ ४७८ ॥ कान्तावियोगः स्वजनापमान
ऋणस्य शेष. कुजनस्य सेवा । दारिद्यभावाद्दिमुखाश्च मित्रा
विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः ॥ ४७९ ॥ यदा न योगोप-
चितासु चेतो मायासु मिक्षुस्य विषञ्जतेऽङ्ग । अनन्यहेतु-
त्थव मे गतिः स्यादातत्यनिको यत्र न मृत्युहासः ॥ ४८० ॥
गृहेश्वरी सद्गुणभूषिता शुभां पङ्ग्वन्धयोगेन पति समेताम् ।
न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स कि पुमान्न पुमान्मे मृतोऽस्ति
॥ ४८१ ॥ योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेषु
मूढः ॥ प्रलोभितात्मा क्षुपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टि.
॥ ४८२ ॥ एकान्तशीलस्य दृढव्रतस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनि-
वर्तकस्य । अध्यात्मयोगे गतमानसस्य गोक्षो ध्रुवं नित्यमहिं-
सकस्य ॥ ४८३ ॥ न शब्दशास्त्रे निरतस्य मोक्षो न वर्णराङ्गे
निरतस्य चैव । न भोजनाच्छादनतत्परस्य न लोकचित्तग्रहणे
रतस्य ॥ ४८४ ॥ बालातप प्रेतधूमः स्त्री वृद्धा तरुणं दधि ।
आयुष्कामो न सेवेत तथा समार्जनी रज. ॥ ४८५ ॥
नाश्नन्ति पितरो देवा क्षुद्रस्य वृषलीफ्तेः । भा
नाश्नन्ति यस्य चोपपतिर्गृहे ॥ ४८६ ॥ सङ्गं त्यजेत मिथुन-
व्रतिना मुमुक्षु सर्वात्मना न विसृजेद्वहिरिन्द्रियाणि ।
एकश्चरन्न्रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्गतिषु साधुषु
चैत्यसङ्ग. ॥ ४८७ ॥ धर्म. प्रव्रजितस्तप प्रचलितं सत्य च
दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जन. कपटिनो लौल्ये स्थिता
ब्राह्मणा. । मर्त्याः स्त्रीवशगा. स्त्रियश्च चपला नीचा जना
उन्नता हा कष्ट खलु जीवितं कलियुगे धन्या जना ये
स्मृता ॥ ४८८ ॥ यस्मिन्यदा पुष्कटनाममायया दुरन्तया
स्पृष्टधियः पृथग्दृश. । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपा
न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८९ ॥ यो धर्मशीलो
जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी ॥ स्वदारतुष्टः
परदारवर्जितो न तस्य लोके भयमस्ति किचित् ॥ ४९० ॥
अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।
सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत भूय. परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः
॥ ४९१ ॥ भय प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद्गत. स आस्ते सह
षट्सपत्नः । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रमः कि नु
करोत्यवद्यम् ॥ ४९२ ॥ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते
तत्र देवता. । यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः
क्रिया. ॥ ४९३ ॥ पुनर्विचं पुनर्मित्रं पुनर्भार्या पुनर्मही ।
एतत्सर्वं पुनर्लभ्य न शरीर पुन. पुन. ॥ ४९४ ॥
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे । कृतमेवास्य
जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ४९५ ॥ ममत्वं हि न
कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा । पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये
राजधर्म हि तं विदुः ॥ ४९६ ॥ प्रज्ञावास्तेव पुरुषः
संयुक्तः परया धिया । उदयास्तमनज्ञो हि न हृष्यति न
शोचति ॥ ४९७ ॥ यस्य पुत्रो वशीभूतो भार्या
छन्दानुगामिनी । विभवे यश्च सतुष्टस्तस्य स्वर्ग इहैव हि
॥ ४९८ ॥ भोक्तुं पुरुषकारेण दुष्टस्त्रियमिव श्रियम् ।
व्यवसायं सदैवेच्छेन्न हि क्लीबवदाचरेत् ॥ ४९९ ॥ मार्दवं
सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृति. । आयुष्याणि बुधा
प्राहुर्भिन्नाणा चापि मानना ॥ ५०० ॥ पुन्नाम्नो
नरकाद्यस्मात्त्रायते पितर सुत. । .तस्मात्पुत्र इति प्रोक्त.
स्वयमेव स्वयम्भुना ॥ ५०१ ॥ यस्य भार्या गृहे नास्ति
साध्वी च प्रियवादिनी । अरण्यं तेन गन्तव्यं यथारण्यं
तथा गृहम् ॥ ५०२ ॥ भस्मना शुध्यते कास्यं ताम्रमम्लेन
शुध्यति । रजसा शुध्यते नारी नदी वेगेन शुध्यति ॥५०३॥
मा वन छिन्धि सव्याघ्र मा व्याघ्रा नीनशन् वनात् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ ५०४ ॥
यत्क्रोधनो यजति यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति ।

३९० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्

वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं मोघ श्रमो भवति हि क्रोधनस्य ॥ ५०५ ॥ पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च । न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु ॥ ५०६ ॥ भार्या मूलं गृहस्थस्य भार्या मूलं सुखस्य च । भार्या धर्मफलावाप्त्यै भार्या संतानहेतवे ॥ ५०७ ॥ ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा । तेषु साधुषु वस्तव्यं स वास. श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५०८ ॥ वध्यन्ते न ह्यविश्वास्ता शत्रुभिर्दुर्बला अपि । विश्वास्तास्तेषु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि दुर्बलै. ॥ ५०९ ॥ पुरत कृच्छ्रकालस्य धीमान् जागर्ति पूरुषः । स कृच्छ्रकालं संप्राप्य व्यथा नैवैति कर्हिचित् ॥ ५१० ॥ बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि प्रेमरज्जु दृढबन्धनमुक्तम् । दारुभेदनिपुणोऽपि षडङ्घ्रिर्निष्क्रियो भवति पङ्कजकोशे ॥ ५११ ॥ यस्तु कृच्छ्रमनुप्राप्तं विचेता नावबुध्यते । स कृच्छ्रकाले व्यथितो न श्रेयो विन्दते महत् ॥ ५१२ ॥ ब्राह्मणेपु च ये शूरा स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ ५१३ ॥ यत्त सम्यगुपक्रान्तं कार्यमेति विपर्ययम् । पुमांस्तत्रानुपालभ्यो दैवमन्तरितपौरुष. ॥ ५१४ ॥ पुष्पे गन्धं तिले तैलं काष्ठेऽग्नि पयसि घृतम् । इक्षौ गुडं तथा देहे पश्यात्मानं विवेकत. ॥ ५१५ ॥ मुखं पद्मदलाकार वाक्यं चन्दनशीतलम् । हृदय वह्निसदृश त्रिविधं धूर्तलक्षणम् ॥ ५१६ ॥ भार्या पति सप्रविश्य स यस्माज्जायते पुन । जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणा. कवयो विदु. ॥ ५१७ ॥ पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाधीतं गुरुसन्निधौ । भ्राजते न सभामध्ये जारगर्भ इव स्त्रियाः ॥ ५१८ ॥ यस्य स्नेहो भय तस्य स्नेहो दु खस्य भाजनम् । स्नेहमूलानि दुःखानि तानि त्यक्त्वा वसेत्सुखम् ॥ ५१९ ॥ ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद श्रियं तथा । अमात्य नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ॥ ५२० ॥ यस्य स्त्रीषु गते शक्तिर्जीर्णशक्तिश्च भोजने । देहेऽधिकबला शक्तिस्तस्यारोग्यं प्रचक्षते ॥ ५२१ ॥ प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्त विप्रमाथिनम् । ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनम् ॥ ५२२ ॥ प्रकुप्यत्यप्रतीकार्ये क्षतेजस्ततचेतसाम् । शरणं मरण त्यक्त्वा किमिवान्यद्य- शोऽर्थिनाम् ॥ ५२३ ॥ सज्जमानमकार्येषु सुहृदो वार- यन्ति ये । सत्य ते नैव सुहृदो गुरवो गुरवो हि ते ॥ ५२४ ॥ फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् । न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥ ५२५ ॥ प्राप्ते भार्ये परित्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्ट मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ ५२६ ॥ सत्य वक्तुमशेषमस्ति सुलभा वाणी मनोहारिणी दातु दानवरं शरण्यममयं स्वच्छं पितृभ्यो जलम् । पूजार्थ परमेश्वरस्य विमलः स्वाध्याययज्ञ. पर शुद्ध्याद्यैः फलमूलमस्ति शमन क्लेशात्मकैः किं धनैः ॥ ५२७ ॥ फलतीह पूर्वसुकृतं विद्यावन्तोऽपि कुलसमुद्गता. । यस्य यदा विभवः स्यात्तस्य तदा दासता यान्ति ॥ ५२८ ॥ सर्वनाशे च सजाते प्राणानामपि सशये । अपि शत्रुं प्रणम्योच्चै रक्षेत्प्राणान्धनानि च ॥ ५२९ ॥ प्रमाणाभ्यधिकस्यापि गण्डश्याममदच्युते । पदं मूर्ध्नि समाधत्ते केसरी मत्तदन्तिनः ॥ ५३० ॥ सचये च विनाशान्ते भरणान्ते च जीविते । संयोगे च वियोगान्ते को नु विप्र- णयेन्मन. ॥ ५३१ ॥ प्राप्तविद्यार्थशिल्पाना देशान्तरनिवासि- नाम् । क्रोशमात्रोऽपि भूभाग. शतयोजनवद्भवेत् ॥ ५३२ ॥ सता मतमतिक्रम्य योऽसता वर्तते मते । कालेन व्यसन प्राप्य पश्चात्तापं स गच्छति ॥ ५३३ ॥ पृथिवी रत्नसम्पूर्णा हिरण्यं पशव. स्त्रिय । नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत् ॥ ५३४ ॥ व्यथयन्ति पर चेतो मनोरथ- शतैर्जना. । अनुष्ठानैर्विहीनाः स्यु कुलजा विधवा इव ॥ ५३५ ॥ बोद्धारो मत्सरग्रस्ता. प्रभव. स्मयदूषिताः । अबोधोपहताश्चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ ५३६ ॥ प्रवृद्धमानास्तीक्ष्णेन नीचाः परयशोध्निना । अशक्तास्तत्पदं गन्तुमतो निन्दा प्रकुर्वते ॥ ५३७ ॥ फलं धर्मस्य विभवो विभवस्य फलं सुखम् । सुखमूलं तु तन्वङ्ग्यो विना ताभि. कुतः सुखम् ॥ ५३८ ॥ वणिगालोक्य निजे हृदि सोत्साहं परिचितग्रहीतारम् । हृष्यति तद्वन्लुब्धो यद्वत्पुत्रेण जातेन ॥ ५३९ ॥ बहुधा बहुभिः सार्धं चिन्तिताः सुनिरूपिता । न कथंचिद्विलीयन्ते विद्वद्भिर्निश्चि- न्तिता नयाः ॥ ५४० ॥ श्यामा प्रिया केशव एव देवो मानो धनं मन्मथ एव धन्वी । वाणी सखी वारण एव यानं कालो वसन्तः कवितेव विद्या ॥ ५४१ ॥ बुभुक्षितः कि न करोति पाप क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । प्राणार्थमेते हि समाचरन्ति मतं सता यन्न मतं यदेषाम् ॥ ५४२ ॥ प्रायेण श्रीमता लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते । जीर्यन्त्यपि तु काष्ठानि दरिद्राणा महीपते ॥ ५४३ ॥ शत्रुशा योजयेच्छत्रुं बलिना बलवत्तरम् । स्वकार्याय यतो स्वात्काचित्पीडात्र तत्क्षये ॥ ५४४ ॥ प्रायः कन्दुकपातेनोत्पत्यत्यार्यः पतन्नपि । तथा त्वनार्यः पतति मृत्पिण्डपतनं यथा ॥ ५४५ ॥ बहूनामप्यसाराणा समवायो बलावहः । तृणैरावेष्ट्यते रज्जुस्तया नागोऽपि बध्यते ॥ ५४६ ॥ वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रिय. । आत्मानमात्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः ॥ ५४७ ॥ प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य

संकीर्णप्रकरणम् ३९१

विघ्नविहता विरमन्ति मध्या । विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ ५४८ ॥ शक्याशक्यमविज्ञाय यस्त्वमाथ्ये प्रवर्तते । स केवलमवाप्नोति निजजीवितसंक्षयम् ॥ ५४९ ॥ प्रणयादुपकाराद्वा यो विश्वसिति शत्रुषु । स सुप्त इव वृक्षाग्रे पतितः प्रतिबुध्यते ॥ ५५० ॥ विप्रो वृक्षस्तस्य मूलं च संध्या वेदः शाखा धर्मकर्मादि पत्रम् । तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं छिन्ने मूले नैव शाखा न पत्रम् ॥५५१॥ शक्ष्यामि कर्तुमिदमल्पमयत्नसाध्यमत्रादरः क इति कृत्यमुपेक्षमाणाः । केचित्प्रमत्तमनसः परितापदुःखमापत्ससङ्गमसुलभं पुरुषा प्रयान्ति ॥ ५५२ ॥ विश्राम्यन्ति महात्मानो यत्र कल्पतगाविव । स श्लाघ्य जीवति श्रीमान्सत्सभोगफला श्रियः ॥ ५५३ ॥ सचिन्त्य सचिन्त्य तमुग्रदण्डं मृत्युं मनुष्यस्य विचक्षणस्य । वर्षाम्बुसिक्ता इव चर्मबन्धा सर्वे प्रयासाः शिथिलीभवन्ति ॥ ५५४ ॥ प्रविष्टः सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । चारेणैव चरेद्राजा स्मृतं तन्मारुतं व्रतम् ॥ ५५५ ॥ विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ ५५६ ॥ शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णता तथा । गरुडानिलयो शैघ्यमनुगच्छन्ति योषितः ॥ ५५७ ॥ व्यञ्जनं हन्ति वै पूर्वं चैव पयोधरौ । रतिरिष्टास्तथा लोकान्कन्याच पितर रजः ॥ ५५८ ॥ प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः । मज्जन्ति पापगुरवः शश्वं स्कन्नमिवोदके ॥ ५५९ ॥ सर्वेषामेव मर्त्याना व्यसने समुपस्थिते । वाङ्मात्रेणापि साहाय मित्रान्दन्यो न सन्दधे ॥ ५६० ॥ शठस्तु समयं प्राप्य नोपकार हि मन्यते । वर तमपकर्तारं दोषद्रुष्ट्वा न दूष्येत ॥ ५६१ ॥ सुखं ह्यवमतः शेते सुखं च प्रतिबुध्यते । सुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यति ॥ ५६२ ॥ प्रयाति शमनं यस्य तेजस्तेजस्वितेजसा । वृथाजातेन किं तेन मातुर्यौवनहारिणा ॥ ५६३ ॥ साम्नैव यत्र सिद्धिर्न तत्र दण्डो बुधेन विनियोज्यः । पित्तं यदि शर्करया शाम्यति कोऽर्थः पटोलेन ॥ ५६४ ॥ विकार याति नो चित्तं विचे यस्य कदाचन । मित्रं स्यात्सर्वकाले च कार्येन्मित्रमुत्तमम् ॥ ५६५ ॥ सामवादाः प्रकोषस्य शत्रोः प्रत्युत दीपकाः । प्रतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ ५६६ ॥ विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्वियो वा पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम् । सुनिहितमपि चार्थ दैवतै रक्ष्यमाणं पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः ॥ ५६७ ॥ योऽभ्यर्थितः मद्गिरसज्जमानः करोत्यर्थं शक्तिमत्रापयित्वा । क्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्तमनुं प्रसन्ना हि सुम्वाय सन्तः ॥ ५६८ ॥

षण्णामात्मनि युक्तानामिन्द्रियाणा प्रमाथिनाम् । यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परममार्यथः ॥ ५६९ ॥ वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । यस्य प्रमाणं न भवेत्प्रमाणंक स्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम् ॥ ५७० ॥ सहायवन्धना ह्यर्था महायाश्चार्थबन्धनाः । अन्योन्यबन्धनावेतो विनान्योन्य न सिध्यत ॥ ५७१ ॥ वैराग्ये सच्र्गत्यंको नीतो भ्रमति चापरः । शृङ्गारे रमते कश्चिद्भुवि मेदा परस्परम् ॥ ५७२ ॥ हृदि विद्ध इवात्यर्थं यथा सन्तप्यते जनः । पीडितोऽपि हि मेधावी न ता वाचमुदीरयेत् ॥ ५७३ ॥ विद्वद्भि सुहृदामत्र चिन्हैरैतैनिंसंशयम् । परीक्षाकरणं प्रोक्तं होमाग्नेरिव भूतले ॥५७४॥ सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यो स्वदार भोजने । त्रिषु चैव न कर्तव्योऽध्येन तपदानयोः ॥ ५७५ ॥ प्रसारितकरे मित्रे जगदुद्योतकारिणि । किं न कैरव लज्जा ते कुर्वतः कोशसंवृत्तिम् ॥ ५७६ ॥ यो यत्र सततं याति युद्धे चैव निरन्तरम् । स तत्र लघुता याति यदि शक्रसमो भवेत् ॥५७७॥ लब्धव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोऽपि तं वारयितु न शक्तः । अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति ॥ ५७८ ॥ ये च मूढतम। लोके ये च बुद्धेः पर गताः । त एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः ॥५७९॥ वर न राज्यं न कुराजराज्यं वर न मित्रं न कुमित्रमित्रम् । वर न शिष्यो न कुशिश्यशिष्यो वर न दारा न कुदारदाराः ॥ ५८० ॥ यो जित. पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा । आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ ५८१ ॥ प्रालेयलेशमिश्रे मरुति प्रामातिके च वाति जडे । गुणदोषज्ञः पुरुषो जलेन कः शीतमपनयति ॥ ५८२ ॥ प्राणत्यागे समुत्पन्ने यदा स्यान्मित्रदर्शनम् । तद्राभ्या सुखदं पश्चाजीवतोऽपि मृतस्य च ॥ ५८३ ॥ सङ्गः सत्सु विधीयता भगवतो भक्तिर्दृढाधीयता शान्त्यादिः परिचीयता दृढतर कर्माशु सत्यज्यताम् । सद्भिद्यो ह्युपसर्प्यता प्रतिदिनं तत्पादुका सेव्यता बह्मैकाक्षरमर्च्यता श्रुतिगिरोवाक्यं समाकर्ण्यताम् ॥ ५८४ ॥ विरहोऽपि सगमः खलु परस्पर सगतं मनो येषाम् । यदि हृदयं तु विघटितं समागमोऽपि विरहं विशेषयति ॥ ५८५ ॥ प्रणयमधुराः प्रेमोद्गाढा रसादलसास्तथा भणितिमधुरा मुग्धप्रायाः प्रकाशितसमदाः । प्रकृतिसुभगा विश्रम्भार्हाः खरोदयदायिनो रहसि किमपि स्वैरालापा हरन्ति मृगीदृशाम् ॥ ५८६ ॥ शरत्पद्मोत्सवं वक्त्रं वचश्च श्रवणामृतम् । हृदयं क्षुरधारामं स्त्रीणा को वेद चेष्टितम् ॥ ५८७ ॥ यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान् । न मूच्छितः कटुकान्याह

३९२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्

---

किंचित्रियं सदा तं कुरुते जनो हि ॥ ५८८ ॥ प्रतीपं कुप्यमाणो हि नोत्तरेदुत्तरेन्नरः । बाध्यमानोऽनुकूलं तु नद्योघाद्वधसनावत्था ॥ ५८९ ॥ संप्राप्य पण्डितः कृच्छ्रं प्रज्ञामेवावगाहते । बालस्तु कृच्छ्रमासाद्य शिलेवाम्भसि मज्जति ॥ ५९० ॥ प्रणिपातेन हि गुरून्सतोऽनूचानचेष्टितैः । कुर्वीताभिमुखान्भूत्यै देवान्सुकृतकर्मणा ॥ ५९१ ॥ समानाद्ब्राह्मणो नित्यमुद्विजेत विषादिव । अमृतस्येव चाका- ङ्गेदवमानस्य सर्वदा ॥ ५९२ ॥ प्रसन्नाः कान्तिहारिण्यो नानाश्लेषविचक्षणाः । भवन्ति कस्यचित्पुण्यैर्मुखे वाचो गृहे स्त्रियः ॥ ५९३ ॥ सर्वौषधीनाममृता प्रधाना सर्वेषु सौख्येष्बशनं प्रधानम् । सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानं सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् ॥ ५९४ ॥ राजा राष्ट्रकृतं पापं राज्ञः पापं पुरोहितः । भर्ता च स्त्रीकृतं पापं शिष्यपापं गुरुस्तथा ॥ ५९५ ॥ यो नायतूक्तं प्राह रूक्षं प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् । पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तुस्तस्नेह देवाः स्पृहयन्ति नित्यम् ॥ ५९६ ॥ प्रतिक्षणमयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुम्भ इवाम्भःस्थो विशीर्णः सन्विभाव्यते ॥ ५९७ ॥ वित्तं देहि गुणान्वितेषु मति- मन्नान्यत्र देहि क्वचित्प्रासं वारिनिधेर्जलं घनमुखे माधुर्ययुक्तं सदा । जीवान्स्थावरजङ्गमांश्च सकलान्संजीव्य भूमण्डल भूयः पश्य तदेव कोटिगुणितं यच्छन्तमम्भोनिधिम् ॥५९८॥ प्रियमनुचितं क्षमापण्यस्त्रीक्षणप्रसुरीश्वरो रमयति यतो धिक्तान्भृत्यान्स्ववृत्तिसुखार्थिनः । नृपमपथगं पान्ति प्राणा- नुपेक्ष्य निजानपि प्रसभमिह ये तैः पूतेयं महात्मभिरुर्वरी ॥ ५९९ ॥ प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् । एवं विद्वांनविद्वाश्च ब्राह्मणो दैवतं परम् ॥ ६०० ॥ संसारश्रान्तचित्तानां तिस्रो विश्रान्तिभूमयः । अपत्यं च कलत्रं च सता संगतिरेव च ॥ ६०१ ॥ वाति गन्धः सुमनसां प्रतिवातं कथंचन । धर्मजस्तु मनुष्याणां वाति गन्धः समन्ततः ॥ ६०२ ॥ शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति । अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ॥ ६०३ ॥ विद्वानृजुरभिगम्यो विदुषि शठे चाप्रमादिना भाव्यम् । ऋजुर्मूर्खस्त्वनुकम्प्यो मूर्खशठः सर्वथा त्याज्या ॥ ६०४ ॥ यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं शयेत् । अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ॥ ६०५ ॥ राजा वेश्या यमश्चाग्निस्तस्करो बालयाचकौ । परदुःखं न जानन्ति अष्टमो ग्रामकण्टकः ॥ ६०६ ॥ प्राणवद्रक्षयेद्वृत्यान्खकाय- मिव पोषयेत् । सदैवैकदिवसस्यार्थे यत्र स्याद्रिपुसंगम. ॥ ६०७ ॥ तं शोकवेगाभिहतं व्याधि. स्पृशति दारुणः । तस्तात्मा सप्रमुह्येत न शोकात्परमुच्यते ॥६०८॥ सवर्धितोऽपि

---

भुजंगः पयसा न वश्यस्तत्पालकानपि निहन्ति बलेन सिंहः । दुष्ट. परैरुपकृतस्तदनिष्टकारी विश्वासलेश इह नैव बुधैर्विधेयः ॥ ६०९ ॥ विद्यार्थी सेवक. पान्थः क्षुधार्तो भयकातरः । भाण्डागी प्रतिहारी च सप्त सुप्तान्प्रबोधयेत् ॥ ६१० ॥ शोकेन रोगा वर्धन्ते पयसा वर्धते तनुः । घृतेन वर्धते वीर्यं मांसान्मांसं प्रवर्धते ॥ ६११ ॥ श्लाघ्यं जन्म सुरूपता धनिकता नीरोगता प्राज्ञता स्वाचारस्थिरता दया सुकुलता दाक्षिण्यवद्दारता । आयुष्मद्बहुपुत्रता खवशता सौजन्यवन्मित्रता श्रीशे भक्तिरती च यस्य स नरः स्यान्मान- वानन्दवान् ॥ ६१२ ॥ वयसः परिणामेऽपि यः खलः खल एव स. । सुपक्कमपि माधुर्यं नोपयातीन्द्रवारुणम् ॥ ६१३ ॥ शुचि भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलं क्रिया । प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूषणः ॥ ६१४ ॥ यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः । न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा ॥ ६१५ ॥ रुजन्ति हि शरीराणि रोगा. शरीरमानसा । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ ६१६ ॥ भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः । वस्तुग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा ॥ ६१७ ॥ रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान्पर्युत्सुकीभवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः । तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्व भावस्थिराणि जननान्तर- सौहृदानि ॥ ६१८ ॥ संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च । यस्मिन्नेवं कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम् ॥ ६१९ ॥ शीतभीताश्च ये विप्रा रणभीताश्च क्षत्रियाः । अग्निभीता च या नारी त्रयः स्वर्ग न यान्ति हि ॥ ६२० ॥ विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यमुत्थानवान्नरः । अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति ॥ ६२१ ॥ रसायन- विदुश्चैव सप्रयुक्तंरसायना. । दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः ॥ ६२२ ॥ योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते । शृणोति चानुकूलानि द्विषतां वशमेति सः ॥ ६२३ ॥ लक्ष्म्या लक्ष्मीवता लोके विकाशिन्या च किं तया । बन्धुमिश्च सुहृद्भिश्च विश्रब्धं या न भुज्यते ॥६२४॥ रक्षेत्कन्यां पिता विन्नां पतिः पुत्रास्तु वार्धके । अभावे ज्ञातयस्तेषां न स्वातन्त्र्यं क्वचित् स्त्रियाः ॥ ६२५ ॥ लक्ष्मी- र्धर्मश्च सतां कीर्तिश्चायुष्यवैभवम् । वर्धते दयया नित्यं राजन्यभूतदयां कुरु ॥ ६२६ ॥ प्रतिदिवसं याति लयं वसन्तवाताहतेव शिशिरश्रीः । बुद्धिर्बुद्धिमतामपि कुटुम्ब- भारस्य चिन्ताभि. ॥ ६२७ ॥ रम्या रामा यदि कुलवधू- स्त्यागभोगाय वित्तं वक्त्रे वाणी सरलकविता केशवे चित्त- वृत्तिः । सद्भिः सङ्गो वपुषि दृढता सत्कुले जन्म पुंसा

संकीर्णप्रकरणम् — ३९३

धिग्धिग्दूराद्दर्शनपथं सर्वमेकान्तदुर्गम् ॥ ६२८ ॥ पूर्णो-
पूर्णे माने परिचितजनवञ्चनं तथा नित्यम् । मिथ्याकथस्य
कथनं प्रकृतिरियं स्यात्किरातानाम् ॥ ६२९ ॥ विवेकिन-
मनुप्राप्ता गुणा यान्ति मनोज्ञताम् । सुतरा रत्नमाभाति
चामीकरनियोजितम् ॥ ६३० ॥ पूर्णेन्दुमालोक्य यथा
प्रीतिमाज्ञापयते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वृतास्तच्छशी-
व्रतम् ॥ ६३१ ॥ सत्कृता ललिताश्चैव वैदेहि प्राकृता
स्त्रियः । दरिद्रमवमन्यन्ते भर्तार न तु सत्स्त्रियः ॥ ६३२ ॥
कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरा महानदीम् । स तारयति
तत्काष्ठ स च काष्ठेन तार्यते ॥६३३॥ कुमुदान्येव शशाङ्कः
सविता बोधयति पङ्कजान्येव । वशिना हि परपरिग्रह-
संश्लेषपराङ्मुखी वृत्तिः ॥ ६३४ ॥ निर्गत्य न विशेद्भूयो
महता दन्तिदन्तवत् । कूर्मग्रीवेव नीचाना वच आयाति
याति च ॥६३५॥ बालिशस्तु नरो नित्य वैक्लव्यं योऽनुवर्तते ।
स मज्जत्यवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥ ६३६ ॥ कुपुत्रे
नास्ति विश्वासः कुभार्याया कुतो रतिः । कुराज्ये निर्वृति-
र्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका ॥६३७॥ जीवित च शरीरेण
जात्यैव सह जायते । उभे सह विवर्तेते उभे सह
विनश्यतः ॥६३८॥ प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तोश्चिकित्सकाः
सन्ति न चौषधानि । न होममन्त्रा न च मङ्गलानि नाथर्वणा
माप्यगदाः सुसिद्धाः ॥६३९॥ बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि
प्रेमरज्जु दृढबन्धनमुक्तम् । दारुभेदनिपुणोऽपि षडङ्घि-
र्निष्क्रियो भवति पङ्कजकोशे ॥६४०॥ भार्या हि परमो ह्यर्थः
पुरुषसेह पठ्यते । असहायस्य लोकेऽस्मिंल्लोकयात्रासहायिनी
॥ ६४१ ॥ कोशद्वंद्वमिय दधाति नलिनी कादम्बचञ्चुंक्षत
धत्ते चूतलता नव किसलय पुंस्कोकिलास्वादितम् ।
इत्याकर्ण्य मिथः सखीजनवचः सा दीर्घकायास्तते चैलान्तेन
तिरोदधे स्तनतट बिम्बाधर पाणिना ॥ ६४२ ॥ जानाति
विश्वासयितुं मनुष्यान्विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम् ।
जानाति मात्रा च तथा क्षमा च तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा
॥ ६४३ ॥ एकाग्रः स्याद्विवृत्तो नित्यं विवरदर्शकः ।
राजनित्यं सपत्नेषु नित्योध्वियः समाचरेत् ॥ ६४४ ॥ कर्म-
भूमिमिमा प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् । अग्निवायुश्च
सोमश्च कर्मणा फलभागिनः ॥ ६४५ ॥ न किंचित्सहसा
कार्य कार्य कार्यविदा क्वचित् । क्रियते चेद्विविच्यैव तस्य
श्रेयः करस्थितम् ॥ ६४६ ॥ दातारो यदि कल्पशाखिभिरलं
यद्यर्थिनः किं तृणैर्नास्तिश्चेदनलेन किं यदि सुहृद्दिव्यौषधैः
किं फलम् । किं कर्पूरशलाकया यदि दृशोः पन्थानमेति
प्रिया ससारे नसतीन्द्रजालमपर यद्यस्ति तेनापि किम्
॥ ६४७ ॥ एकान्ते सुखमास्यता परतरे चेतः समाधीयता
प्राणात्मा सुसमीक्ष्यता जगदिदं तद्बाधितं दृश्यताम् ।

प्राक्कर्म प्रविलोप्यता चितिबलात्प्राप्युत्तरे श्लिष्यता प्रारब्ध
त्विह भुज्यतामथ परब्रह्मात्मनास्थीयताम् ॥ ६४८ ॥ धूमा-
द्वाढमलीमसाच्छुचि पयः सूते घनसोद्गमो लोहस्यातिशितस्य
जातिरचलात्कुष्ठाश्ममालामयात् । किं चात्यन्तजडाज्जला-
द्युतिमतो ज्वालाध्वजसोद्भवो जन्मावध्यनुकारिणो न महता
सत्यं स्वभावाः क्वचित् ॥ ६४९ ॥ भूतानामपरः कश्चिद्वि-
साया सततोत्थितः । वञ्चनाया च लोकस्य स सुखेष्वेव
जीर्यते ॥ ६५० ॥ एकाभिप्रप्रभवमेव सहोदराणामुज्जृम्भते
जगति वैरमिति प्रसिद्धम् । पृथ्वीनिमित्तमभवत्कुरुपाण्डवाना
तीव्रस्तथा हि भुवनक्षयकृद्विरोधः ॥ ६५१ ॥ ते पिबन्तः
कषायाश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यन्ते जरया भग्ना
नगा नागैरिवोत्तमैः ॥ ६५२ ॥ न कालस्य प्रियः कश्चिन्न
द्वेष्यः कुरुसत्तम । न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्व कालः
प्रकर्षति ॥ ६५३ ॥ एकाकिना न गन्तव्यं यदि कार्य-
शतान्यपि । कर्कटीजन्तुमात्रेण कालसर्पो निपातितः
॥ ६५४ ॥ न दानैः शुध्यते नारी नोपवासशतैरपि । न
तीर्थसेवया तद्वद्गङ्गेः पादोदकैर्र्यथा ॥ ६५५ ॥ भेषज्यमेत-
दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् । चिन्त्यमान हि न व्येति
भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ ६५६ ॥ न दिष्टमप्यतिक्रान्तुं शक्यं
भूतेन केनचित् । दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये पौरुष तु निरर्थकम्
॥ ६५७ ॥ भिषजो भेषजं कर्तु कस्मादिच्छन्ति रोगिणाम् ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजै कि प्रयोजनम् ॥ ६५८ ॥
भार्या यस्य गृहे नित्यमतीव परिगर्विता । तस्य लक्ष्मीः
क्षयं याति कृष्णपक्षे यथा शशी ॥ ६५९ ॥ न कर्मणा
लभ्यते नेज्यया वा नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित् ।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा कालेन सर्व लभते मनुष्यः
॥ ६६० ॥ भोक्तु पुरुषकारेण दुष्टस्त्रियमिव श्रियम् ।
व्यवसाय सदैवेच्छेन्नहि क्लीबवदाचरेत् ॥६६१॥ धूमायन्ते
व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । धृतराष्ट्रोल्मुकानीव
ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ ६६२ ॥ कुर्मः किल्विषमेतदेव हृदये
कृत्वेति कौतूहलात्स्वैरैण्यः क्षितिपाश्च धिक्चपलता क्रौर्ये
च कुर्युः सकृत् । पापाक्रान्तधियो भवन्त्यथ यथा नान्त्या-
न्स्पृशन्त्योऽपि ता दूयन्ते न च ते यथा स्वपितरौ घ्नन्तोऽपि
शान्तत्रपाः ॥ ६६३ ॥ दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात्क्लेशं
भयाद्भयम् । मृतेभ्यः प्रसृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः
॥ ६६४ ॥ बहवोऽविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः ।
वनस्था अपि राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे ॥ ६६५ ॥ जल-
रेखा खलप्रीतिरर्धवारिघटस्यथा । शिरसा धार्यमाणोऽपि
खलः खलखलायते ॥ ६६६ ॥ जीवन्तं मृतवन्मन्ये देहिन
धर्मवर्जितम् । मृतो धर्मेण संयुक्तो दीर्घजीवी न संशयः
॥ ६६७ ॥ न वाचा दुर्गमः पारः कार्याणा राक्षसाधम ।

---

^१ वणिजाम्
^५० सु. र भा.

३९४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्

कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ ६६८ ॥
नयेन जाग्रत्यनिशं नरेश्वरे सुखं स्वपन्तीह निरामयाः प्रजा ।
प्रमत्तचित्ते स्वपतीह सन्नमात्रजागरेणास्य जगत्प्रबुध्यते ॥ ६६९ ॥
चिता दहति निर्जीवं चिन्ता जीवं दहत्यहो ।
बिन्दुनेनाविका चिता चितात्यल्पा हि भूतले ॥ ६७० ॥
न कुल वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः । अन्त्येष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ६७१ ॥
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव । विवर्जयेत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥ ६७२ ॥
न सा प्रीतिर्दिविस्वस्य सर्वकामानुपाश्नतः ।
सभवेद्वा परा प्रीतिर्गङ्गायाः पुलिने नृणाम् ॥ ६७३ ॥
तीर्थस्थितः स्वकुलजास्तिमिरत्ति भुङ्क्ते मौनी बकस्तिमिरुपैत्य वनान्तवासी । व्याधो निहन्ति तु बकं प्रभवन्ति ते ते पात्रान्युपर्युपरि वञ्चनवञ्चनायाम् ॥ ६७४ ॥
एतल्लब्धमिदं च लब्धमधिकं तन्मूललब्धं ततो लभ्यं चापरमित्यनारतमहो लब्ध्यं धनं ध्यायसि । नैतद्वेत्सि पुनर्भवन्तमचिरादाशापिशाची बलात्सर्वग्रासमियं ग्रसिष्यति महामोहन्धकारावृतम् ॥ ६७५ ॥
पूर्वं समानता यत्र पश्चाच्चैव विमानना । जह्यात्तत्सत्त्ववान्स्थानं शत्रोः समानितोऽपि सन् ॥ ६७६ ॥
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभ्यते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥ ६७७ ॥
न वैगुण्यमभिजानान्ति गुणान्पश्यन्ति नागुणान् । विरोधं नाविगच्छन्ति ये त उत्तमपूरुषाः ॥ ६७८ ॥
क्षीणे रविरवति शशी वृद्धौ च वर्धयति पयसा नाथम् । अन्ये विपदि सहाया धनिना श्रियमनुभवन्त्यन्ये ॥६७९॥
कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् । कुसम्बन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ६८० ॥
किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् । कृमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ ६८१ ॥
नहि कस्य प्रियः को वा विप्रियो वा जगत्त्रये । काले कार्यवशात्सर्वे भवन्त्येवाप्रियाः प्रियाः ॥ ६८२ ॥
तीक्ष्णोपायप्रान्तगम्योऽपि योऽर्थस्तस्याप्याढौ संश्रय साधुयुक्तः ।
उतुङ्गाग्रः सारभूतो वनानां सालोऽभ्यर्च्य छिद्यते पादपेन्द्रः ॥ ६८३ ॥
नापितस्य गृहे क्षौरं पाषाणे गन्धलेपनम् ।
आत्मरूपं जले पश्यन् शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ॥ ६८४ ॥
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं सुतः । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥ ६८५ ॥
धर्मस्थाने श्मशाने च रोगिणां या मतिर्भवेत् । सा सर्वदैव तिष्ठेच्चेत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ६८६ ॥
कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते । स्वार्थं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते ॥ ६८७ ॥
न खे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं नान्यस्य दुःखे भवति प्रहृष्टः । दत्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं स कथ्यते सत्पुरुषार्यशीलः ॥ ६८८ ॥
तिलार्धं स्वीयभागश्च निःसारं बदरीफलम् । आहारातपरतः श्रेयो धूलिः परगृहादपि ॥ ६८९ ॥
धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् । सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः ॥ ६९० ॥
न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हिचित् । वरिष्टमभिहोत्रेभ्यो ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥ ६९१ ॥
दोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित् । येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः ॥ ६९२ ॥
किं करिष्यति संसर्गः स्वभावो दुरतिक्रमः । पश्याग्रफलसंसर्गी कषायो मधुरः कुतः ॥६९३॥
धार्मीत्मन शुभैर्वृत्तैः क्रतुमिश्चाप्तदक्षिणेः । धूतपापा गताः स्वर्गं पितामहनिषेवितम् ॥ ६९४ ॥
न विश्वामाजातु परस्य गेहे गन्धेन्नशयेतानो विकाले । न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ ६९५ ॥
बध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्बला अपि । विश्वस्तास्तेषु बध्यन्ते चलवन्तोऽपि दुर्बलैः ॥ ६९६ ॥
न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं न दुर्मारोहति चास्ति मेति । न दुर्गंतोऽस्मीति करोत्यकार्यं तमार्थ्यशील परमाहुरार्याः ॥ ६९७ ॥
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः । प्रमाधयति कृत्यानि शत्रुं चाप्यधितिष्ठति ॥ ६९८ ॥
चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित् । मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च नाल्पोऽप्यस्य च्यवते कश्चिदर्थः ॥ ६९९ ॥
धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते । असंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवदीर्यते ॥ ७०० ॥
मदरक्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिखण्डिनः । हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु विपश्चिताम् ॥ ७०१ ॥
न स्पृष्टत्यायुधं जातु न स्त्रीणां स्तनमण्डलम् । अमनुष्यस्य कस्यापि हस्तोऽयं न किलाफलः ॥ ७०२ ॥
कोशमूलो हि राजेति प्रवादः सार्वलौकिकः । एतत्स्र्वं जहातीह कोशव्यसनवान्नृपः ॥ ७०३ ॥
कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन पद्मोत्पलवज्जल च कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु ॥ ७०४ ॥
त्वमेव धातुः पूर्वोऽसि त्वमेव प्रत्ययः परः । अनाख्यातं न ते किंचिन्नाथ केनोपमीयसे ॥७०५॥
क्षीरिण्यः सन्तु गावो भवतु वसुमती सर्वसपन्नसस्या पर्जन्यः कालवर्षी सकलजनमनोनन्दिनो वान्तु वाताः । मोदन्ता जन्मभाजः सततमभिमता ब्राह्मणाः सन्तु सन्त श्रीमन्तः पान्तु पृथ्वी प्रशमितरिपवो धर्मनिष्ठाश्च भूपाः ॥ ७०६ ॥

इति श्रीसुभाषितरत्नभाण्डागारे सप्तमं संकीर्णप्रकरणम् ॥

समाप्तोऽयं ग्रन्थः

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा

अकाण्डपातोपनता न कं लक्ष्मीर्विमोहयेत् । (कै० स०)	अनपेक्ष्य गुणागुणौ जनः स्वरुचिं निश्चयतोऽनुधावति । (शि० व०)
अकालमेघवद्वृत्तमकस्मादेति याति च । (क० स०)
अकृत्यं मन्यते कृत्यम् । (प० त०)	अनवसरे याचितमिति सत्पात्रमपि कुप्यते दाता ।
अक्षोभ्यतैव महतां महत्त्वस्य हि लक्षणम् । (क० स०)	अनाथा कृच्छ्रपतिता विदेशे स्त्री करोति किम् । (क०स०)
अगच्छन्वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ।	अनार्यं परदारव्यवहारः । (अ० शा०)
अगम्यं मन्यते सुगम् ।	अनार्यजुष्टेन पथा प्रवृत्तानां शिवं कुतः । (क० स०)
अगाधजलसंचारी न गर्वं याति रोहितः । (प० त०)	अनार्यसङ्गमाद्दूरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः । (कि० उ०)
अगुणस्य हतं रूपम् ।	अनाश्रया न शोभन्ते पण्डिता वनिता लताः ।
अङ्कमारुह्य सुप्तं हि हत्वा किं नाम पौरुषम् ।	अनियुक्तोऽपि च ब्रूयाद्यदोच्छेत्स्वामिनो हितम् । (क० स०)
अङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ।	अनिर्वर्णनीयं परकलत्रम् । (अ० शा०)
अचिन्त्य शीलवृत्तानां चरितं कुलयोषिताम् । (क० स०)	अनिश्चितावधि धीरा सहन्ते विरहं चिरम् । (क० स०)
अचिन्त्यं हि फलं सूते सद्यः सुकृतपादपः । (क० स०)	अनुक्तेऽपि कलत्रे नीचः परदारलम्पटो भवति ।
अचिन्त्यो बत दैवेनाप्यापातः सुखदुःखयोः । (क० स०)	अनुगृह्णन्ति हि प्रायो देवता अपि तादृशम् । (क० स०)
अचिरांशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मीः फलमानुषङ्गिकम् ।	अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः ।
अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् । (प० त०)	अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णं शमयति परितापं छायया संश्रितानाम् । (अ० शा०)
अजानतो हठात्कुर्वन्नाज्ञमानी विनश्यति । (क० स०)	अनुरागपरायत्ताः कुर्वते किं न योषितः । (क० स०)
अजीर्णे भोजनं विषमन् । (हि०)	अनुरागान्धमनसां विचारः सहसा कुतः । (क० स०)
अज्ञता कस्य नामेह नोपहासाय जायते । (क० स०)	अनुसृत्य सतां वर्त्म यत्स्वल्पमपि तद्बहु ।
अज्ञानामृतचेतसामतिरुषा कोऽर्थस्थिरश्चा गुणे. ।	अनुहुंकुरुते घनध्वनिं नहि गोमायुरुतानि केसरी । (शि० व०)
अतर्क्या कुट्टनी कूटरचना हि विधेरपि । (क० स०)	अन्तरापाति हि श्रेयः कार्यसंपत्तिसूचकम् । (क० स०)
अतिदानाद्बलिर्बद्धः । (भाग०)	अन्तर्विषमया ह्येता बहिश्चैव मनोरमाः । (प० त०)
अतिपरिचयादवज्ञा संततगमनादनादरो भवति ।	अन्त सारविहीनानामुपदेशो न विद्यते ।
अतिभुक्तिरतीवोक्तिः सद्यः प्राणापहारिणी ।	अन्धस्य दीपो बधिरस्य गीतम् ।
अतिलोभो न कर्तव्यश्चक्रं भ्रमति मस्तके । (प० त०)	अन्यस्माल्लब्धपदो नीचः श्रयेण दुःसहो भवति ।
अति सर्वत्र वर्जयेत् । (प० त०)	अन्यायं कुरुते यदा क्षितिपतिः कस्तं निरोद्धुं क्षमः ।
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति । (प० त०)	अन्योन्यशोभाजननाद्बभूव साधारणो भूषणभूष्यभावः ।
अत्यारूढो हि नारीणामकालज्ञो मनोभवः । (र० व०)	अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः । (र० व०)
अत्युच्चैर्भवति लघीयसा हि धाष्टर्यम् । (शि० व०)	अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ।
अथास्य तत्त्वेषु कृतेऽवभासे समुन्मिमीलेव चिराय चक्षुः ।	अपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरतः ।
अदाता वंशदोषेण ।	अपायो हस्तकस्थो हि विषयग्रस्तचेतसाम् । (क० स०)
अधरेऽवमृतं हि योषितां हृदि हालाहलमेव केवलम् ।	अपां हि तृप्ताय न वारिधारा, स्वादु सुगन्धिः स्वदते तुषारा । (नै० च०)
अधर्मयुद्धेन जयं को हीच्छेत्क्षत्रियो भवन् । (क० स०)	अपि गङ्गाजलस्नानादधः केशः कुशायते ।
अधर्मविषवृक्षस्य पच्यते स्वादु किं फलम् । (क० स०)	अपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् । (मा० मा०)
अधिकस्याधिकं फलम् ।	अपि धन्वन्तरिर्वैद्यः किं करोति गतायुषि ।
अनध्वा वाजिनां जरा । (प० त०)	अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलासैः स्वकीयैः परभणितिषु तृप्तिं यान्ति सन्तः कियन्तः ।
अनन्तपुष्पस्य मधोर्हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा । (कु० स०)	अपि स्वदेहात्किमुतेन्द्रियार्थाद्यशोधनानां हि यशो गरीयः । (र० व०)
अनन्यगामिनी पुंसां कीर्तिरेका पतिव्रता ।
अनपायिनि संश्रयद्रुमे गजभङ्गे पतनाय वल्लरी । (कु०स०)

---

१ एतत्सांकेतिकचिह्नानां विवरणं 'सांकेतिकचिह्नपरिचयात्' अवसेयम् ।
1 सु० र० भा०

२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

---

[स्तम्भः १]

अपुत्रस्य गृहं शून्यम् ।
अपृष्टोऽपि हितं ब्रूयात् यस्य नेच्छेत् पराभवम् ।
अपेक्षन्ते हि विपदः किं पेलवमपेलवम् । (क० स०)
अप्यप्रसिद्धं यशसे हि पुसामनन्यसाधारणमेव कर्म । (कु० स०)
अप्रकटीकृतशक्तिः शक्तोऽपि जनस्तिरस्क्रियाः लभते ।
अप्राप्यं नाम नेहास्ति धीरस्य व्यवसायिनः । (क० स०)
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः । (प० त०)
अबला यत्र प्रबला ।
अबुद्ध्वा चित्तमप्राप्य विश्रम्भं प्रभविष्णुषु । (क० स०)
अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्यम् ।
अभद्रं भद्रं वा विधिलिखितमुन्मूलयति कः ।
अमितसमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु । (र० व०)
अभोगस्य हतं धनम् । (प० त०)
अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधुर्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे । (कु० स०)
अभ्यागतो यत्र न तत्र लक्ष्मीः ।
अमर्षेण शोणितकाङ्क्षया किं पदा स्पृशन्तं दशति द्विजिह्नः । (र० व०)
अमृतं क्षीरभोजनम् ।
अमृतं प्रियदर्शनम् ।
अमृतं राजसम्मानम् ।
अमृतं शिशिरे वह्निः ।
अमृतायते हि स्तुतयः सुकर्मणाम् । (कि० अ०)
अमोघो देवतानां च प्रसादः किं न साधयेत् । (क० स०)
अम्बुगर्भा हि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते । (र० व०)
अयमश्वः पताकेयमथवा वीरघोषणम् ।
अयशोभीरवः किं न कुर्वते बत साधवः । (क० स०)
अयाच्यो नार्तानामनुपकरणीयो न महताम् ।
अयातपूर्वां परिवादगोचरं सतां हि वाणी गुणमेव भाषते । (कि० अ०)
अयि खलु विषमः पुराकृतानां भवति हि जन्तुषु कर्मणां विपाकः ।
अयोविकारे स्वरितत्वमिष्यते कुतोऽयमा सिद्धरसस्पृशामपि । (नै० च०)
अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि संधिसन्दूषणानि । (कि० अ०)
अरंतुदत्वं महता ह्यगोचरः । (कि० अ०)
अर्थभारवती वाणी भजते कामपि श्रियम् ।
अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् । (च० प०)
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं । (प० त०)
अर्थातुराणां न गुरुर्न बन्धुः ।

---

[स्तम्भः २]

अर्थिनि जने त्यागं विना श्रीश्च का ।
अर्थेन बलवान् सर्वः । (प० त०)
अर्थो हि कन्या परकीय एव । (अ० शा०)
अर्धमात्रालाघवेनापि पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ।
अर्धो घटो घोषमुपैति नूनम् ।
अलब्धशाणोल्कषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ।
अलोकसामान्यमचिन्त्यहेतुकं द्विषन्ति मन्दाश्चरितं महात्मनाम् । (कु० स०)
अल्पबीजं हतं क्षेत्रम् ।
अल्पविद्यो महागर्वी ।
अल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः ।
अल्पसत्त्वेषु धीराणामवज्ञैव हि शोभते । (क० स०)
अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् । (र० व०)
अल्पाक्षररमणीयं यः कथयति निश्चितं स खलु वाग्मी ।
अल्पीयसोऽप्यायतुल्यवृत्तेर्महापकाराय रिपोर्विवृद्धिः । (कि० अ०)
अवसाययितुं क्षमा सुखं न विधेयेषु विशेषसपदः । (कि० अ०)
अवस्तुनि कृतक्लेशो मूर्खो यात्यवहास्यताम् । (क० स०)
अविचार्य प्रभूणां हि शुचेर्वाक्यं स्वमन्त्रिणः । (क० स०)
अविज्ञातेऽपि बन्धौ हि बलात्प्रह्लादते मनः । (कि० अ०)
अविद्याजीवनं शून्यम् ।
अविनीता रिपुर्भार्या ।
अविश्रमो लोकतन्त्राधिकारः । (अ० शा०)
अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयकरः । (भर्तृ०)
अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेर्हि लक्षणम् । (र० व०)
अव्यापारेषु व्यापारं यो नरः कर्तुमिच्छति । (प० त०)
अशनेरमृतस्य चोभयोर्वशिनश्चाम्बुधराश्च योनयः । (कु० स०)
अशीलः कस्य नाम स्यान्न खलीकारकणम् । (क० स०)
अश्लीलं कस्य भूतये । (क० स०)
अश्लीलस्य हतं कुलम् ।
अशोच्या हि पितुः कन्या सद्भर्तृप्रतिपादिता । (कु० स०)
अश्नुते स हि कल्याणं व्यसने यो न मुह्यति । (क० स०)
अश्रेयसे न वा कस्य विश्वासो दुर्जने जने । (क० स०)
अश्वं श्लक्ष्णं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च । (प० त०)
अश्वा यस्य जयस्तस्य । (चा० नी०)
अश्वा यस्य यशस्तस्य ।
असंतुष्टा द्विजा नष्टाः । (प० त०)
असन्मैत्री हि दोषाय कूलच्छायेव सेविता । (कि० अ०)
असभाष्या अपि नृणां भवन्तीह समागमाः । (क० म०)

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा ३

---

असंभोगो जरा स्त्रीणाम् । असता सङ्गदोषेण साधवो यान्ति विक्रियाम् । असाध्यं सत्यसाध्वीना किमस्ति हि जगत्त्रये । (क० स०) असाध्यं साधयत्यर्थं हेलयाभिमुखो विधिः । (क० स०) असारे दग्धसंसारे सार सारङ्गलोचनाः । असारोऽस्मिन्भवे तावद्भावा पर्यन्तनीरसा । (क० स०) असिद्धार्था निवर्तन्ते न हि धीरा कृतोद्यमा । (क० स०) असिद्धेस्तु हता विद्या । अस्थाने पतिता सतीव महतामेतादृशी स्याद्गति । अस्थिर जीवित लोके । (हि०) अस्थिराः पुत्रदाराश्च । (हि०) अस्थिरे धनयौवने । (हि०) अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टम् । अहह कलिकाल प्रभवति । अहह कष्टमपण्डितता विधे । (भर्तृ०) अहह महता निःसीमानश्चरित्रविभूतयः । (भर्तृ०) अहितो देहजो व्याधि । अहो अतीव भोगाशा कं नाम न विडम्बयेत् । (क० स०) अहो चित्राकारा नियतिरिब नीतिर्नयविद् । अहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता । (कि० अ०) अहो दैवाभिशस्ताना प्राप्तोऽप्यर्थं पलायते । (क० स०) अहो नवनवाश्चर्येनिर्माणे रसिको विधिः । (क० स०) अहो रूपमहो ध्वनिः । (हि०) अहो विधेरचिन्त्यैव गतिरद्भुतकर्मणाम् । (क० स०) अहो विधौ विपर्यस्ते न विपर्यस्यतीह किम् । (क० स०) अहो विनेन्द्रजालेन स्त्रीणा चेष्टा न विद्यते । (क० स०) अहो विश्वास्य वञ्च्यन्ते धूर्तैश्छद्मभिरीश्वरा । (क० स०) अहो सहन्ते बत नो परोदयम् । आकण्ठजलमग्नोऽपि श्वा लिहत्येव जिह्वया । आकरः स्वपरभूरिकथाना प्रायशो हि सुहृदो. सहवास. (नै० च०) आकृष्ट. कामलोभाभ्यामपाय. को हि पश्यति। (क० स०) आचार प्रथमो धर्म. । (म० स्मृ०) आज्ञा गुरूणा ह्यविचारणीया । (र० व०) आत्मबुद्धि. सुखायैव । आत्मार्थे पृथिवी त्यजेत् । (प० त०) आत्मेश्वराणा नहि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति । (कु० स०) आदानं हि विसर्गाय सता वारिमुचामिव । (र० व०) आदावसत्यवचन पश्चाज्जाता हि कुत्स्यिय. । (क० स०) आदौ साम प्रयोक्तव्यम् । (प० त०) आपत्काले च कष्टेऽपि नोत्साहस्त्यज्यते बुधैः । (क० स०) आपत्काले तु संप्राप्ते यन्मित्रं मित्रमेव तत् । (प० त०) आपत्सु धीरान्पुरुषान्व्स्वयमायान्ति सम्पद । (क० स०)

---

आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान् रक्षेद्धनैरपि । (प० त०) आपदि येनापकृतं येन च हसित दशासु विषमेषु । (प० त०) आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीर स एव हि । (क० स०) आपदेत्युभयलोकदूषणी वर्तमानमपथे हि दुर्मतिम् । (कि० अ०) आपद्यपि त्याज्य न सत्त्व संपदेषिभि । (क० स०) आपद्यपि सतीवृत्त कि मुञ्चन्ति कुलस्त्रिय. । (क० स०) आपन्नत्राणविकले किं प्राणै. पौरुषेण वा । (क० स०) आपन्नस्य विषयवासिन आर्तिहरेण राज्ञा भवितव्यम् । (अ० शा०) आपन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो ह्युत्तमानाम् । (मे० दू०) आपो वहन्तीह हि लोकयात्रा यथा न भूतानि तथापराणि । (नै० च०) आमुखापाति कल्याणं कार्यसिद्धिं हि शसति । (क० स०) आये दु खं व्यये दु ख धिगर्था. कष्टसश्रया । (प० त०) आरब्धा ह्यसमाप्तैव कि धीरैस्त्यज्यते क्रिया । (क० स०) आरब्धे हि सुदुष्करेऽपि महता मध्ये विराम कुत. । (क० स०) आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । (प० त०) आर्जवं हि कुटिलेषु न नीति । (नै० च०) आलस्योपहता विद्या । (हि०) आवेष्टितो महासर्पैश्चन्दन किं विधायते । आशाबन्ध कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनाना सद्य पाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि । (मे० दू०) आशु बध्नाति हि प्रेम प्राग्जन्मान्तरसंस्तव. । (क० स०) आश्वस्तो वेत्ति कुसृतिं प्रभु. को हि स्वमन्त्रिणाम् । (क० स०) आसुर कुलमनादरणीयम् । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्ज. सुखी भवेत् । आहु ससपदी मैत्री । आह्वता हि विषयैकतानतां ज्ञानधौतमनस न लिम्पति । (नै० च०) इच्छादानपरोपकारकरण पात्रानुरूप फलम् । इतो भ्रष्टस्ततो भ्रष्ट. । इदं च नास्ति न परं च लभ्यते । इन्द्रोऽपि लघुता याति स्वयं प्रख्यापितैर्गुणै. । (प० त०) इन्धनौघधगप्यग्निस्त्विषा नात्येति पूषणम् । (शि० व०) इष्टं धर्मेण योजयेत् । (प० त०) इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनस्य दु.खानि नूनमतिमात्रासुदु सहानि । (अ० शा०) इष्टमूलानि शोकानि । इहामुत्र च नारीणां परमा हि गति पतिः । (क० स०) ईर्ष्या हि विवेकपरिपन्थिनी । (क० स०)

४ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

[स्तम्भः १]

ईश्वराणां हि विनोदरसिकं मनः । (कि० अ०)
उच्छ्रायं नयति यदृच्छयापि योगः । (क० स०)
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते ।
उत्तरोत्तरशुभो हि विभूना कोऽपि मङ्गलतमः क्रमवादः । (नै० च०)
उत्सवप्रिया खलु मनुष्याः ! (अ० शा०)
उत्सहन्ते नहि द्रष्टुमुत्तमा स्वजनापदम् । (क० स०)
उत्साहैकधने हि वीरहृदये नामोति खेदोऽन्तरम् । (क० स०)
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् । (हि०)
उदारसत्त्वं वृणुते स्वयं हि श्रीरिवाङ्गना । (क० स०)
उदारस्य तृणं वित्तम् ।
उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमा ।
उदिते परमानन्दे नाहं न त्वं न वै जगत् ।
उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं घनोदय प्राक्तदनन्तर पयः । (अ० शा०)
उद्धृतौ भवति कस्य वा भुवः श्रीवराहमपहाय योग्यता । (शि० व०)
उद्यमेन विना राजन्न सिद्ध्यन्ति मनोरथाः । (प० त०)
उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । (प० त०)
उद्योग पुरुषलक्षणम् ।
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः । (प० त०)
उद्धत्तः क इव सुखावहः परेषाम् । (शि० व०)
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ।
उन्नतो न सहते तिरस्क्रियाम् ।
उन्मादो मातृदोषेण ।
उपकृत्य निसर्गत परेषामुपरोधं नहि कुर्वते महान्तः । (शि० व०)
उपदेशपराः परेष्वपि स्वविनाशाभिमुखेषु साधवः । (शि० व०)
उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । (प० त०)
उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी । (अ० शा०)
उपभुक्ते हि तारुण्ये प्रशमः सद्विरिष्यते । (क० स०)
उपहितपरमप्रभावधाम्नां न हि जयिनां तपसामलक्ष्यमस्ति । (कि० अ०)
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञः । (प० त०)
उपायेन हि यत्कुर्यात् तन्न शक्यं पराक्रमैः । (प० त०)
उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । (प० त०)
उप्तं सुकृतबीजं हि सुक्षेत्रेषु महत्फलम् । (क० स०)
उष्णत्वमस्यातपसंप्रयोगाच्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य । (र० व०)
उष्णो दहति चाङ्गारः शीत कृष्णायते करम् । (प० त०)
ऋणकर्ता पिता शत्रुः । (प० त०)

---

[स्तम्भः २]

ऋते कृशानोर्न हि मन्त्रपूतमर्हन्ति तेजांस्यपराणि हव्यम् । (कु० स०)
ऋते रवेः क्षालयितुं क्षमेत कः क्षपातमस्कारण्डमलीमस्रं नभः । (शि० व०)
ऋद्धिश्चित्तविकारिणी ।
एकं मित्र भूपतिर्वा यतिर्वा । (भर्तृ०)
एकाग्रो हि बहिर्वृत्तिनिवृत्तस्तत्त्वमीक्षते । (क० स०)
एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा । (भर्तृ०)
एको देव केशवो वा शिवो वा । (भर्तृ०)
एकोऽप्याश्रमहीनोऽपि लक्ष्मी प्राप्नोति सत्त्ववान् । (क० स०)
एको वासः पट्टने वा वने वा । (भर्तृ०)
एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दो किरणेष्विवाङ्कः । (कु० स०)
एवमाशाग्रहग्रस्ते क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः । (हि०)
ऐकचित्ते द्वयोरेव किमसाध्य भवेदिति । (क० स०)
औचित्यं गणयति को विशेषकाय । (शि० व०)
क उष्णोदकेन नवमल्लिका सिञ्चति । (अ० शा०)
कठिनाः खलु स्त्रियः । (कु० स०)
कणश क्षणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
कण्ठे सुधा वसति वै खलु सज्जनानाम् ।
कथं हि लङ्घ्यते भृत्यैर्ग्राहिकस्य प्रभोर्वच । (क० स०)
कथंचिच्च हि दिव्याना वीर्यं भजति मोघताम् । (क० स०)
कथमपि भुवनेऽस्मिंस्तादृशाः संभवन्ति । (मृ०)
कदर्याणा परे प्राणा प्रायेण ह्यर्थसंचया । (क० स०)
कदापि सत्पुरुषाः शोकवास्तव्या न भवन्ति । (अ० शा०)
कन्या नाम महद्दुःखं धिगहो महतामपि । (क० स०)
कमलवनभूषा मधुकरः ।
कमिवेशते रमयितुं न गुणाः । (कि० अ०)
करुणार्द्रा हि सर्वस्य सन्तोऽकारणबान्धवाः । (क० स०)
कर्तव्यं हि सता बचः । (क० स०)
कर्तव्यो महदाश्रय । (प० त०)
कर्मणो ज्ञानमतिरिच्यते ।
कर्मदोषाहरिद्रता ।
कर्मानुगो गच्छति जीव एक । (भाग०)
कर्मायत्त फलं पुंसाम् ।
कलहान्तानि हर्म्याणि । (प० त०)
कलारवं गाने । (प्र० म०)
कलासीमा काव्यम् । (प्र० म०)
कलौ वेदान्तिनो भान्ति फाल्गुने बालका इव ।
कल्पवृक्षोऽप्यभव्यानां प्रायो याति पलाशताम् । (क० स०)
कवयः किं न पश्यन्ति ।

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा	५

---

कवले पतिता सद्यो वमयति ननु मक्षिकान्धभोकारम् ।	कार्यान्ते ते च शष्पवत् ।
कष्टं शिशुक्षतिकृति कलौ कार्श्यमृच्छन्ति विद्या ।	कालप्रयुक्ता खलु कर्मसिद्धिर्विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति । (कु० स०)
कष्टं निर्धनिकस्य जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते ।	कालयुक्त्या दृशिर्मित्र जायते न च सर्वदा । (क० स०)
कष्टं हन्त शृगीदृशा पतिगृहं प्रायेण कारागृहम् ।	कालस्य कुटिला गति ।
कष्ट. खलु पराश्रय ।	काले खलु समारब्धा फलं बध्नन्ति नीतय । (र० व०)
कष्टा. कुलखलीकारहेतवो बत कुस्त्रिय. । (क० स०)	काले दत्त वर ह्यल्पमकाले बहुनापि किम् । (क० स०)
कष्टादपि कष्टतर परगृहवास पराञ्च च ।	कालेन फलने तीर्थं सद्य साधुसमागम । (भाग०)
कष्टा हि कुटिलश्वशुरप्रत्नवधूस्थिति । (क० स०)	कालो ह्यय निरवधिर्विपुला च पृथ्वी । (मा० म०)
कष्टो हि बान्धवस्नेह राज्यलोभोऽतिवर्तने । (क० स०)	का विद्या कविता बिना ।
कष्टो ह्यविनयक्रम. । (क० स०)	काश्मीरजस्य कटुतापि नितान्तरम्या ।
कस्याग. स्वकुटुम्बपोषणविधावर्थद्वयं कुर्वत. ।	का ह्यङ्गिनी विना हंस कश्च हसोऽब्जिनीं विना । (क०स०)
कस्मिन्वा सजलगुणे गिरा पटुत्वम् । (शि० व०)	कि वा धाराधिरूढ हि जाड्य वेदञ्जडे जने । (क० स०)
कस्य नेष्टं हि यौवनम् । (क० स०)	कि वा भविष्यदरुणस्तमसा विभेत्ता तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् । (अ० शा०)
कस्यचित्किमपि नो हरणीयम् ।	किं वा सुलभपापा हि भवन्त्युन्मार्गवृत्तय. । (क० स०)
कस्य नाभ्युदये हेतुर्भवेत्साधुसमागम । (क० स०)	किं हि न भवेदीश्वरेच्छया । (क० स०)
कस्य नोच्छृङ्खलं बाल्यं गुरुशासनवर्जितम् । (क० स०)	किं किं करोति न निरर्गलता गता स्त्री ।
कस्य सत्सङ्गो न भवेच्छुभ. । (क० स०)	किञ्चित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ।
कस्यात्यन्तं सुखमुपनतं दु खमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण । (मे० दू०)	किं जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण । (भर्तृ०)
कस्याश्वसिति चेतो हि विहितस्वैरसाहसम् । (क० स०)	किं तदस्ति हि संसारे पर्यन्तविरस हि यत् । (क० स०)
कः कालस्य न गोचरान्तरगत. । (भर्तृ०)	किं दूर व्यवसाथिनाम् । (चा० नी०)
कः पर. प्रियवादिनाम् । (हि०)	किं न कुर्वन्ति योषित. । (भर्तृ०)
क पितामहगोलकेऽत्र निखिलै. समानितो वर्तते ।	किं न भक्षन्ति वायसा. ।
क. प्राज्ञो वाञ्छति स्नेह वेश्यासु सिकतासु च । (क० स०)	कि नाम न सहन्ते हि भर्तृभक्ता कुलाङ्गना. । (क० स०)
क. शरीरनिर्वापयित्रीं शारदीं ज्योत्स्ना पटान्तेन वारयिष्यति । (अ० शा०)	किमज्ञेयं हि धीमताम् । (क० स०)
क. सहकारमन्तरेणातिमुक्तलतां पल्लविता सहते । (अ० शा०)	किमत्र चित्रं यदि विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तेते । (अ० शा०)
क. सूनुर्विनयं विना ।	किमदेयमुदाराणामुपकारिषु तुष्यताम् । (क० स०)
क. स्थानलाभे गुण. । (हि०)	किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने ।
का कस्य परिदेवना ।	किमिव हि मधुराणा मण्डनं नाकृतीनाम् । (अ० शा०)
काका किमपराध्यन्ति हंसैर्जग्धेषु शालिषु । (क० स०)	किमिव हि शक्तिहर ससाध्वसानाम् । (शि० व०)
काकोऽपि जीवति चिराय बलि च भुङ्के । (प० त०)	किमिवावसादकरमहमवताम् । (कि० अ०)
का नाम कुलजा हि स्त्री भर्तृद्रोह करिष्यति । (क० स०)	किमिवास्ति यन्न सुकर मनस्विभि. । (कि० अ०)
कान्ता रूपवती शत्रु. ।	किमु चोदिता प्रियहितार्थकूत. कृतिनो भवन्ति सुहृदः सुहृदाम् । (शि० व०)
कान्ते कथं घटितवानुपलेन चेत. ।	किं परस्य स गुण समश्नुते पथ्यवृत्तिरपि यद्यरोगिताम् । (शि० व०)
कामक्रोधौ हि विषाणा मोक्षद्वारार्गलावुभौ । (क० स०)	किं मर्दितोऽपि कस्तूर्या लशुनो याति सौरभम् ।
कामं न श्रेयसे कस्य सगम पुण्यकर्मभि । (क० स०)	किं मिष्टमन्नं खरसूकराणाम् ।
कामं व्यसनवृक्षस्य मूलं दुर्जनसङ्गति. । (क० स०)	कुकर्मान्त यशो नृणाम् ।
कामातुराणा न भयं न लज्जा । (भर्तृ०)	कुकृत्ये को न पण्डित. ।
कामात हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु । (मे० दू०)	कुगेहिनीं प्राप्य गृहे कुतः सुखम् ।
कामिनश्च कुतो विद्या ।	कुण्डे कुण्डे नवं पय. ।
काय. कस्य न वल्लभ. ।
कार्य निदानाद्धि गुणानधीते । (नै० च०)

६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

कुतः परस्मिन्पुरुषे विकारः । (कि० अ०)	को धर्मः कृपया विना ।
कुतः शङ्का कलङ्किनः ।	को न तृप्यति वित्तेन ।
कुतः सत्यं च कामिनाम् ।	को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन पूरितः ।
कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ।	को नाम राज्ञां प्रियः । (प० त०)
कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसंचयः ।	कोऽन्यो हुतवहाद्दग्धुं प्रभविष्यति । (अ० शा०)
कुदेशेष्वपि जायन्ते क्वचित्केचिन्महाशयाः । (क० स०)	कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितः । (प० त०)
कुपात्रदानाच्च भवेद्दरिद्रः ।	कोऽर्थी गतो गौरवम् । (प० त०)
कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः ।	कोऽवकाशो विवेकस्य हृदि कामान्धचेतसः । (क० स०)
कुपुत्रेण कुलं नष्टम् ।	को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् । (प० त०)
कुप्येत्को नातियाचितः ।	को विदेशः समर्थानाम् । (प० त०)
कुभोजनं चोष्णतया विराजते ।	को विहन्तुमलमास्थितोदये वासरश्रियदशीतदीधितौ । (शि० व०)
कुभोज्येन दिनं नष्टम् ।
कुरहस्यसहाये हि भृत्ये भृत्यायते प्रभुः । (क० स०)	को हि मार्गममार्गं वा व्यसनान्धो निरीक्षते । (क०म०)
कुराजान्तानि राष्ट्राणि । (प० त०)	को हि वित्तं रहस्यं वा स्त्रीषु शक्नोति गूहितुम् । (क०स०)
कुरूपता शीलतया विराजते ।	को हि संपत्सु चपलास्वास्थास्ये वनितासु च । (क० स०)
कुरूपी बहुचेष्टिकः ।	को हि स्वशिरसश्छाया विधेयोलङ्घयेद्गतिम् । (क० स०)
कुर्वन्त्यकालेऽभिभयंकिं न कार्यापेक्षिणो बुधाः । (क० स०)	क्रियाणां खलु धर्म्याणां सत्पत्न्यो मूलकारणम् । (कु०स०)
कुलवधूः क्वा स्वामिभक्तिं विना ।	क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे । (भर्तृ०)
कुले कश्चिदन्यः प्रभवति नरः श्लाघ्यमहिमा ।	क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति । (र० व०)
कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते ।	क्रुद्धे विधौ भजति मित्रममित्रभावम् ।
कुवाक्यान्तं च सौहृदम् । (प० त०)	क्रोधः संसारबन्धनम् ।
कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः ।	क्रोधो मूलमनर्थानाम् । (हि०)
कृतघ्ना धनलोभान्धा नोपकारेक्षणक्षमाः । (क० स०)	क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते । (कु० स०)
कृतघ्नानां शिवं कुतः । (क० स०)	क्वचिद्वै नास्ति विश्वासः क्षुद्रकर्मणि दुर्जने । (क० स०)
कृतघ्नाश्चिरसिद्धायां अपि भ्रश्यन्ति हि ध्रुवम् । (क० स०)	क्व वा निधिनिर्धनमेति किं च तं स वाक्पाट घटयन्निरस्यति । (नै० च०)
कृतज्ञे सत्परिवारे प्रभौ सेवाऽफला कुतः । (क० स०)
कृतार्थः स्वामिनं द्वेष्टि । (प० त०)	काश्रयोऽस्ति दुरात्मनाम् ।
कृपणानुसारि च धनम् ।	क्षणविध्वंसिनः कायाः का चिन्ता मरणे रणे ।
कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ।	क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः । (शि० व०)
कृप्या दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनैद्धो बीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति । (र० व०)
केचिदज्ञानतो नष्टाः ।	क्षमन्ते न विचारं हि मूर्खा विषयलोलुपाः । (क० स०)
केचिन्नष्टा प्रमादतः ।	क्षमया किं न सिध्यति ।
केचिन्नष्टैस्तु नाशिताः ।	क्षान्तितुल्यं तपो नास्ति ।
केनेत्थं परमार्थतोऽथैतदिव प्रेमास्ति वामभ्रुवाम् ।	क्षारं पिबति पयोधेर्वर्षत्यम्भो धरो मधुरमम्भः ।
केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः । (र० व०)	क्षितितले किं जन्म कीर्तिं विना ।
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः । (मे० दू०)	क्षितिपतिः को नाम नीतिं विना ।
केषां न स्यादभिमतफला प्रार्थना ह्युत्तमेषु । (मे० दू०)	क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । (प० त०)
केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय ।	क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् । (भर्तृ०)
केषां हि नापदां हेतुरतिलोभान्धबुद्धिता । (क० स०)	क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसां सतीव । (कु० स०)
को जानाति जनो जनार्दनमनोवृत्तिः कदा कीदृशी ।
कोऽतिभारः समर्थानाम् । (प० त०)	क्षुधातुराणां न रुचिर्न पक्वम् ।
	क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतोर्लीलाभिः किमु सति कारणे रमण्यः । (शि० व०)

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा	७

सुभाषितम्	सन्दर्भः	सुभाषितम्	सन्दर्भः
ख(फ)टाटोपो भयंकरः ।	(प० त०)	चाण्डाल पक्षिणा काकः ।
खण्डिता एव शोभन्ते वीराधरापयोधराः ।		चाण्डालोऽपि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुल धनम् ।
खलसङ्गेऽपि नैष्ठुर्यं कल्याणप्रकृतेः कुत ।		चाराञ्जानन्ति राजान ।
गणयन्ति न राज्यार्थेऽपत्यस्नेहं महीभुजः ।	(क० स०)	चित्त जानाति जन्तूना प्रेम जन्मान्तरार्जितम् ।	(क० स०)
गतं न शोचामि कृतं न मन्ये ।		चित्तमेतदमलीकरणीयम् ।
गतस्य शोचन नास्ति ।		चित्ते वाचि क्रियाया च साधूनामेकरूपता ।
गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः ।		चित्रा गतिः कर्मणाम् ।
गन्तव्य राजपथे ।		चिन्ता जरा मनुष्याणाम् ।
गहना कर्मणो गतिः ।	(भ० गी०)	चिन्तासम नास्ति शरीरशोषणम् ।
गुणलुब्धाः स्वयमेव संपद ।	(कि० अ०)	चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोवृत्तिः ।	(अ० शा०)
गुणसहते समतिरिक्तग्रहो निजमेव सत्त्वमुपकारि सताम् ।	(कि० अ०)	चोराणामनृतं बलम् ।
गुणान्भूषयते रूपम् ।		चौरे गते या किसु सावधानम् ।
गुणानुजोत्थ्यायविरुद्धबुद्धयः प्रकृत्यमित्रा हि सतामसाधवः ।	(कि० अ०)	छाया न मूर्च्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा ।	(अ० शा०)
गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ।	(उ० च०)	छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभि ।	(र० व०)
गुणिनेि गुणज्ञो रमते नागुणशीलस्य गुणिनेि परितोषः ।		छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ।	(प० त०)
गुणी गुण वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः ।	(म० स्मृ०)	छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति ।	(प० त०)
गुणैर्विहीना बहु जल्पयन्ति ।		जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्थनीयाः ।
गुहता नयन्ति हि गुणा न संहतिः ।	(कि० अ०)	जठरं को न बिभर्ति केवलम् ।
गुर्वीपि विरहदुःखमाशाबन्ध साहयति ।	(अ० शा०)	जनानने कः करमर्पयिष्यति ।	(नै० च०)
गृहानुपैतुं प्रणयादमीप्सवो भवन्ति नापुण्यकृतां मनीषिणः ।	(शि० व०)	जनानुरागप्रभवा हि संपदः ।
गृहे या पुण्यनिष्पत्तिः साध्वनि भ्रमतः कुतः ।	(क० स०)	जनो बहु क्षपयति स्वल्पस्यार्थे धनान्यधीः ।	(क० स०)
ग्रसते हि तमोपहं मुहुर्न तु राह्वङ्गमपहर्त्ति तमः ।	(शि० व०)	जपतो नास्ति पातकम् ।
ग्रहीतुमार्यान्परिचर्यया मुहुर्महानुभावा हि नितान्तमर्थिनः ।	(शि० व०)	जरा रूपं हरति ।
ग्रामनाशाय कुञ्जर ।	(वृ० चा०)	जलदसमय एष प्राणिनां प्राणभूतः ।	(का० दा०)
ग्रामस्यार्थे कुल त्यजेत् ।	(प० त०)	जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
ग्रावाणोऽप्यार्द्रता सम्यग्भजन्त्यभिमुखे विधौ ।	(क० स०)	जातं तु जातं न पुन प्रयाति ।
ग्लपयति यथा शशाङ्क न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः ।	(अ० शा०)	जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ।	(यो० वा०)
घनाम्बुना राजपथे हि पिच्छिले क्वचिद्बुधैरप्यपथेन गम्यते ।	(नै० च०)	जातापत्या पतिं द्वेष्टि ।
घनाम्बुभिर्बहुल्लितनिन्नगाजलैर्जलं नहि व्रजति विकारमम्बुधेः ।	(शि० व०)	जातौ जातौ नवाचाराः ।
घ्नन्ति सहजमपि भूरिभियः सममागताः सपदि वैरमापद ।	(कि० अ०)	जानन्ति पशवो गन्धम् ।
चकास्ति योग्येन हि योग्यसंगमः ।	(नै० च०)	जामाता दशमो ग्रहः ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते दु खानि च सुखानि च ।	(यो० वा०)	जायन्ते बत मूढाना संवादा अपि तादृशाः ।	(क० स०)
चक्षुःपूतं न्यसेत्पादम् ।	(चा० नी०)	जारस्त्रीणां पति शत्रुः ।
चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये शीतला साधुसंगतिः ।		जितक्रोधेन सर्वं हि जगदेतद्विजीयते ।	(क० स०)
चपलौ किल शूराणा रणे जयपराजयौ ।	(क० स०)	जितक्रोधो न दुःखास्यादीभवेत् ।	(क० स०)
		जितशान्तेषु धीराणां स्नेह एवोचितोऽरिषु ।	(क० स०)
		जिह्वालक्षशतैककोटिनियमो नो दुर्जनाना मुखे ।
		जीवन्तमेव कुष्णाति काकीव कुकुटुम्बिनी ।	(क० स०)
		जीवन्तोऽसति मूढोऽर्थान्यावदर्थैः स नोञ्झितः ।	(क० स०)
		जीवन्हि धीरोऽभिमतं किं नाम न यदामुयात् ।	(क० स०)
		जीवो जीवस्य जीवनम् ।
		ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः ।	(मे० दू०)

८ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

---

ज्ञानमार्गे ह्यहंकारः परिघो दुरतिक्रमः । (क० स०)	दयितास्तनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने । (कु० स०)
ज्ञानमेव शक्तिः ।	दरिद्रता धीरतया विराजते ।
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति । (भर्तृ०)	दर्दुरा यत्र वक्तारस्तत्र मौनं हि शोभनम् ।
ज्ञानस्याभरणं क्षमा ।	दशाननोऽहरत्सीतां बन्धनं च महोदधेः ।
ज्येष्ठभ्राता पितुः समः ।	दारिद्र्यदोषेण करोति पापम् ।
ज्वलयति महतां मनांस्यमर्षे न हि लभतेऽवसरं सुखाभिलाषः । (कि० अ०)	दारिद्र्यदोषो गुणराशिनाशी । (घ० ख०)
झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः । (नै० च०)	दारिद्र्यं परमाञ्जनम् । (भा० व०)
तक्रान्तं खलु भोजनम् ।	दावानलप्लोषविपत्तिमन्त्योऽरण्यस्य हर्तुं जलदाम्रभुः किम् । (कु० सं०)
तत्कामुकं कर्मसु यस्य शक्तिः ।
तत्क्षणं किं नु कुर्याद्धि प्रसादं पारमेश्वरः । (क० स०)	दिक्शून्या चेद्बान्धवाः ।
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः । (उ० च०)	दिवि गगनरत्नं दिनकरः । (प्र० भ०)
तत्र सौरभनिर्माणे चतुरश्चतुराननः ।	दिशत्यपायं हि सतामतिक्रमः । (कि० अ०)
तदेव दुःसहं स्त्रीणामिह प्रणयखण्डनम् । (क० स०)	दुःखान्धा हि पतन्त्येव विपच्छृङ्गेषु कातराः । (क० स०)
तपः सीमा मुक्तिः । (प्र० भ०)	दुग्धधौतोऽपि किं याति वायसः कलहंसताम् ।
तपोधनानि श्रेयांसि ह्युपायोऽन्यो न विद्यते । (क० स०)	दुरधिगमा हि गतिः प्रयोजनानाम् । (कि० अ०)
तपोधीना हि संपदः । (क० स०)	दुरधीता विषं विद्या । (हि०)
तमस्तपति घर्मांशौ कथमाविर्भविष्यति । (अ० शा०)	दुरितभ्रतप शुद्धिसव्यपेक्षा हि सिद्धयः । (क० स०)
तरुणीकच इव नीचः कौटिल्यं नैव विजहाति ।	दुर्गहीनस्तथा नृपः । (हि०)
तस्करस्य कुतो धर्मः ।	दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययाऽलंकृतोऽपि सन् ।
तस्माच्छेषं न रक्षयेत् ।	दुर्जनस्य कुतः क्षमा ।
तस्माज्जात्या महान्तोऽधमजनविषये मौनमेवाश्रयन्ते ।	दुर्जनस्यार्जितं वित्तं भुज्यते राजतस्करैः ।
तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं भजेत्सती ।	दुर्जेया हि विषया विदुषामपि । (नै० च०)
तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र संलग्नम् ।	दुर्बलस्य बलं राजा । (हि०)
तस्य विस्तारिता बुद्धिस्तैलविन्दुरिवाम्भसि ।	दुर्मन्त्री राज्यनाशाय । (प० त०)
तस्य संकुचिता बुद्धिर्घृतबिन्दुरिवाम्भसि ।	दुर्लक्ष्यचिह्ना महता हि वृत्तिः । (कि० अ०)
तिष्ठत्येका निशा चन्द्र श्रीमत्सम्पूर्णमण्डलः ।	दुर्लभः क्षेमकृत्सुतः ।
तीव्रसत्त्वस्य न चिराद्भवन्त्येव हि सिद्धयः । (क० स०)	दुर्लभं भारते जन्म मानुष्यं तत्र दुर्लभम् ।
तुदति कुसुममासो मन्मथोत्तेजनाय । (का० दा०)	दुर्लभः स गुरुर्लोके शिष्यचिन्तापहारकः ।
तुल्यप्रतिद्वन्दि बभूव युद्धम् ।	दुर्लभः स्वजनप्रियः ।
तृप्यन्ति भोजनैर्विप्राः ।	दुष्टं हि जन्तुमुत्थाप्य कस्यात्मनि सुखं भवेत् । (क० स०)
तृष्णैका तरुणायते । (प० त०)	दुष्टेऽपि पत्नौ साध्वीनां नान्यथावृत्ति मानसम् । (क० स०)
तेजसा हि न वयः समीक्ष्यते । (र० व०)	दूरतः पर्वता रम्याः ।
ते भूमण्डलमण्डनैकतिलका सन्तः कियन्तो जनाः ।	दुरारोहपरिश्रंशविनिपातो हि दारुणः ।
तेषामिन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद्विन्ध्यस्तरेत्सागरम् ।	दृष्टतत्त्वश्च न पुनः कर्मजालेन बध्यते । (क० स०)
त्यजन्त्युत्तमसत्त्वा हि प्राणानपि न सत्पथम् । (क० स०)	दृष्टो हि वृष्णवकल्पप्रमाणोऽप्याशाः पुरोवातमवाप्य मेघः । (र० व०)
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे । (प० त०)
त्यागाज्जगति पूज्यन्ते पशुपाषाणपादपाः ।	देवद्विजसपर्या हि कामधेनुर्मता सताम् । (क० स०)
त्राणाभावे हि शापाज्ञा कुर्वन्ति तपसो व्ययम् । (र० व०)	देवा हि नान्यद्वितरन्ति किं तु प्रसङ्ग ते साधुधियं ददन्ते । (नै० च०)
त्रिभुवनविषये कस्य दोषो न चास्ति ।
त्रैलोक्ये दीपको धर्मः ।	देवो दुर्बलघातकः ।
ददाति तीव्रसत्त्वानामिष्टमीश्वर एव हि । (क० स०)	देहपातमपीच्छन्ति सन्तो नाविनयं पुनः । (क० स०)
दया मांसाशिनः कुतः । (प० त०)	देहस्नेहो हि दुस्त्यजः । (क० स०)
दयितं जनं खलु गुणीति मन्यते । (शि० व०)	दैवमेव हि साहाय्यं कुरुते सत्त्वशालिनाम् । (क० स०)

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा

९

---

दैवी विचित्रा गतिः ।
दैवे दुर्जनतां गते तृणमपि प्रायेण वज्रायते ।
दैवेनैव हि साध्यन्ते सट्यां शुभकर्मणाम् । (क० स०)
दोषग्राही गुणत्यागी पलोलीव हि दुर्जनः । (प० त०)
दोषाय निर्विमर्शस्य भ्रातप्रश्नोत्तरक्रिया । (क० स०)
दोषोऽपि गुणता याति प्रभोर्भवति चेत्कृपा ।
धौने काचिदथवास्ति निरूढा सैव सा चलनि यत्र हि चित्तम् । (ने० च०)
द्रव्येण सर्वे वशाः ।
धनं सर्वप्रयोजनम् ।
धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । (प० त०)
धनिनामिवर सतां पुनर्र्गुणवत्संनिविरेव संनिधिः । (शि० व०)
धन्यास्ते भुवि ये निवृत्तमनसो धिग्दुःखितान्कामिनः ।
धर्मक्षयकरः क्रोधः ।
धर्मे कीर्तिर्द्वयं स्थिरम् । (म० भा०)
धर्मैः सत्येन वर्धते ।
धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति ।
धर्मसंरक्षणार्थैव प्रवृत्तिर्भुवि शार्ङ्गिणः । (र० व०)
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायाम् । (म० भा०)
धर्मस्य त्वरिता गतिः । (प० त०)
धर्मेण चरतां सत्ये नास्त्यनभ्युदयः क्वचित् । (क० स०)
धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ।
धर्मो मित्रं मृतस्य च ।
धर्मो हि सानिध्यं कुरुते सताम् । (क० स०)
धर्मो हासम्यङ्निर्णीतो निहन्त्युभयलोकयोः । (क० स०)
धिक्कलत्रमपुत्रकम् ।
धिक्पुत्रमविनीतं च ।
धिगाशा सर्वदोषभूः ।
धिगिमा देहभृतामसारताम् । (र० व०)
धिग्गृहं गृहिणीशून्यम् ।
धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य ।
धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य ।
धिग्जीवितं व्यर्थमनोरथस्य ।
धिग्जीवितं शास्त्रकुलोञ्झितस्य ।
धिग्ज्योतिषमजातकम् ।
धीराणां व्रजति हि सर्व एव नान्तं पाण्डित्यादभिभवनीयतां परस्य । (शि० व०)
धीराश्च सोढविरहाः प्राप्नुवन्तीष्टसंगमम् । (क० स०)
धीनं चित्रीयते कस्माद्भित्तौ चित्रकर्मणा । (क० स०)
धूमो निवर्त्येत समीरणेन यतस्तु कक्षस्तत एव वह्निः । (र० व०)
धूर्ताः क्रीडन्त्येव हि बालिशैः । (क० स०)
ध्रुवमभिमतं को वा पूर्णे मुदा न हि माद्यति । (कु० स०)

---

ध्रुवं फलाय महतं महता सह संगमः । (क० स०)
न कस्य वीर्यान्न वरस्य सर्गतिः । (कु० स०)
न काचस्य कृते जातु युक्ता मुक्तामणेः क्षतिः । (क० स०)
न कामसदृशो रिपुः । (वा० वा०)
न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे । (हि०)
नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । (प० त०)
न कापि साल्यमपराद्धकृता प्रभूणाम् ।
नक्षत्रभूषणं चन्द्रः । (चा० नी०)
न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः । (मे० दू०)
न खलु धीमतां कश्चिदविषयो नाम । (अ० शा०)
न खलु वयस्तेजसो हेतुः । (भर्तृ०)
न खलु स उपरतो यस्य वल्लभो जनः स्मरति ।
न च दैवात्परं बलम् ।
न च धर्मो दयापरः ।
न चलति खलु वाक्यं सज्जनानां कदाचित् ।
न च विद्यासमो बन्धुः ।
न च व्याधिसमो रिपुः ।
न चापल्यसमः स्नेहः ।
न जात्ववसरे प्राप्ते सत्त्ववानवसीदति । (क० स०)
न जाने संसारः किममृतमयः किं विषममयः ।
न ज्ञानात्परं चक्षुः ।
न तथा कृतवेदिनां करिष्यन्नियतामेति यथा कृतावदानः । (किं० अ०)
न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ।
न तोयात्परमं सुखम् ।
न लोभो महता मृषा । (क० स०)
न दयासदृशं ज्ञानम् ।
न दरिद्रस्तथा दुःखी लब्धक्षीरणधनो यथा ।
न दुष्प्रापं परच्छिद्रं जाग्रद्भिर्निपुणैर्गुणैः । (क० स०)
न देवं परमो विष्णुः ।
न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यते । (कु० स०)
न धर्मसदृशं मित्रम् ।
न धर्मात्परमं मित्रम् ।
न नन्दनालोकन मङ्गलेषु क्षण क्षण हृष्यति कस्य चेतः । (कु० स०)
न नश्यति तमो नाम कृतया दीपवार्तया ।
ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम् । (र० व०)
ननु दैवमेव शरणं धिग्धिग्वृथा पौरुषम् ।
ननु प्रवातेऽपि निष्कम्पा गिरयः । (अ० शा०)
ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः । (किं० अ०)
ननु विमृश्य कृती कुरुतेऽखिलम् ।

---

2 सु० र० भा०

१०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

वाम-भागः	दक्षिण-भागः
न पणिध्यतिरेकेण सुखीणामपरा गति । (क० स०)	न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा ।
न परिचयो मलिनात्मना प्रधानम् । (शि० व०)	न सुवर्णे ध्वनिस्तादृग्यादृक्कांस्ये प्रजायते ।
न परेषु महौजसश्छलादपकुर्वन्ति मलिम्लुचा इव । (शि० व०)	न स्त्री चलितचारित्रा निम्नोन्नतमवेक्षते । (क० स०)
न परोदितं हि कलयन्ति कुमारा । (ह० वि०)	न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति । (म० भा०)
न पादपोन्मूलनशक्तिरंहः शिलोच्चये मूर्च्छति मारुतस्य । (र० व०)	न स्नेहो न च दाक्षिण्यं स्त्रीष्वहो चापलादृते । (क० स०)
न पुत्रात्परमो लाभ ।	न स्पृशति पल्वलाम्भ पञ्जरशेषोऽपि कुञ्जर क्वापि ।
न प्रभातरल ज्योतिरुदेति वसुधातलात् । (अ० शा०)	न स्वेच्छ व्यवहर्तव्यमात्मनो भूतिमिच्छता । (क० स०)
न प्राणान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्तमानाम् ।	नहि कृतमुपकार साधवो विस्मरन्ति ।
न भयं चास्ति जाग्रत ।	नहि गणयति क्षुद्रो जन्तु परिग्रहफल्गुताम् ।
न भवति पुनरुक्त भाषितं सज्जनानाम् ।	नहि तापयितुं शक्य सागराम्भस्तृणोलकया ।
न भवति महता हि क्वापि मोघ प्रसाद । (ह० वि०)	नहि दुर्बलदग्धानां काले किञ्चित्प्ररोहति ।
न भविष्यति हन्त साधन किमिवान्यत्प्रहरिष्यतो विधे । (र० व०)	नहि दुष्करमस्तीह किंचिद्व्यवसायिनाम् । (क० स०)
न भार्यायाः परं सुखम् ।	नहि नार्यो विनेधैर्या ।
न भूतो न भविष्यति ।	नहि प्रफुल्लं सहकारमेत्य वृक्षान्तर काङ्क्षति षट्पदाली । (र० व०)
न भेक कोकनदिनीकजलकास्वादकोविदः । (क० स०)	नहि प्रियं प्रवक्तुमिच्छन्ति मृषा हितैषिणः । (कि० अ०)
नभोभूषा पूषा । (प्र० भ०)	नहि मूला प्रसिध्यति ।
न मुक्ते परमा गति । (यो० वा०)	नहि वन्ध्याश्रुते दुख यथा हि मृतपुत्रिणी ।
नयनसुख को निवारयति ।	नहि विचलति मैत्री दूरतोऽपि स्थितानाम् ।
नयवर्त्मगा प्रभवता हि धियः ।	नहि सत्त्वावसादेन स्वल्पाप्यापद्विलङ्घयते । (क० स०)
न युक्त ते रोषादतिथिमिव धिक्कृत्य गमनम् ।	नहि सर्वविद सर्वे ।
नये च शौर्ये च वसन्ति संपद ।	नहि सर्वेऽपि कुर्वन्ति सभ्या युक्तिविवेचनम् ।
नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ।	नहि सिंहो गजास्कन्दी भयाद्गिरिगुहाशयः । (र० व०)
नर प्रत्युपकारार्थं विपत्तिमभिवाञ्छति ।	नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा ।
न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् । (कु० स०)	नहीज्जितजोऽवसरेऽवसीदति । (कि० अ०)
नरपति हितकर्ता द्वेष्यता याति लोके । (प० त०)	नहीश्वरव्याहृतय. कदाचित्पुष्णन्ति लोके विपरीत मर्थम् । (कु० स०)
नराणा नापितो धूर्तः । (प० त०)	नाकाले म्रियते जन्तुर्विद्ध शरशतैरपि । (वृ० ख०)
नमैकसादरं हि नव वयः । (क० स०)	नातीपीडयितु भञ्जन्तिच्छन्ति हि महौजसः । (कि० अ०)
न वस्तु दैवस्वरसाद्विनश्वरं सुरेश्वरोऽपि प्रतिकर्तुमीश्वरः । (नै० च०)	नाधर्मश्चिरमुद्धये । (क० स०)
नवान्नानां नव एव पन्थाः ।	नानातत्त्वविचारणप्रणयिनो लोका बहिर्बुद्धय. ।
नवा वाणी मुखे मुखे ।	नानाफलै फलति कल्पलतेव भूमि । (भर्तृ०)
न विवेक विना ज्ञानम् ।	नानृतात्यातक परम् ।
न वैराग्यात्पर भाग्यम् ।	नाभाम्य भवतीह कर्मवशतॊ भाग्यस्य नाश कुत ।
न शरीर पुन पुन ।	नारीणा भूषण पति ।
न शान्ते परमं सुखम् ।	नार्कातपैर्र्जलजमेति हिमैस्तु दाहम् । (नै० च०)
न शास्त्र वेदत परम् ।	नार्यैः समाश्रितजनं हि कलङ्कयन्ति ।
न शिक्षित प्रयत्नो हि धीराणां हृदये भिया । (क० स०)	नालं सुखाय सुहृदो नालं दु खाय शत्रव । (म० भा०)
न शूरा विसहन्ते हि स्त्रीनिमित्त पराभवम् । (क० स०)	नाल्पीयानबहु सुकृत हिनस्ति दोष । (कि० अ०)
न षट्पदश्रेणिभिरेव पङ्कजं सशैवलासङ्गमपि प्रकाशते । (कु० स०)	नाऽविष्णु पृथिवीपति । (म० भा०)
न स शक्नोति किं यस्य प्रज्ञा नापदि हीयते । (क० स०)	नासन्नि किंचिदाचरेत् ।
	नासमीक्ष्य पर स्थान पूर्वमायतनं त्यजेत् ।
	नास्ति कामसमो व्याधि. ।
	नास्ति क्रोधसमो वह्नि ।

सुभाषितरत्नखण्डमञ्जूषा ११

नास्ति चक्षु सम तेज ।	निसर्गसिद्धो नारीणा सपत्नीपु हि मत्सर. । (क० स०)
नास्ति चात्मसम बलम् ।	निस्पृहस्य तृणं जगत् ।
नास्ति ज्ञानात्पर सुखम् ।	नि सङ्गाद्भवति महता मानपूजापहार ।
नास्ति तृष्णासमो व्याधि ।	नीचाश्रयो हि महतामपमानहेतु ।
नास्ति धान्यसम प्रियम् ।	नीचैर्गच्छत्युपरि च दशाचक्रनेमिक्रमेण । (म० दू०)
नास्ति प्राणसम भयम् ।	नीचैर्नीचैरतिनीचनीचै सर्वैरुपायै फलमेव साध्यम् ।
नास्ति बन्धुसम बलम् ।	नीचो वदति न कुरुते वदति न माधु करोत्येव ।
नास्ति भर्तृ. समो बन्धु । (विक्र०)	नून विरूपरविक हामनै. क्रीडनि खग. । (क० स०)
नास्ति मेघसमं तोयम् ।	नृपनि जनपदाना दुर्लभ । (प० त०)
नास्ति मोहसमो रिपु ।	नृपस्य वर्णाश्रमपालन यत्ल एव धर्म । (र० व०)
नास्ति व्यसनिनां किञ्चिद्भुवि पर्याय्ये धनम् । (क० स०)	नेन्दु. क्षिपति कि काल परिशीर्णोऽर्कमण्डले । (क० स०)
नास्ति सत्यसमो धर्म । (म० भा०)	नेत्र्यां भर्तृहितैपिण्यो गणयन्ति हि सुधिय । (क० म०)
नास्ति हस्तिसम सखा ।	नैकत्र सर्वो गुणसन्निपात ।
नास्ति हस्तिसमो बन्धु ।	नैवाकृति फलति नैव कुलं न शील । (भतृ०)
नास्त्यदेयं महात्मनाम् ।	नैता रूप परीक्षन्ते नासा वयसि सस्थिति । (हि०)
नास्त्यहो स्वामिभक्तान् पुत्रे वात्मनि वा स्पृहा । (क० स०)	नैवामनीयमथवा क्रियते मदान्धै । (शि० व०)
निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ।	नैवान्यथा भवति यल्लिखित विधात्रा ।
निजामृतैलौंचनसेचनाद्वा पृथक्किमिन्दुः सृजति प्रजानाम् । (नै० च०)	नैवाश्रितेषु महता गुणदोषशङ्का ।
निपातनीया हि सतामसाधवः । (शि० व०)	न्याय्यमुपेक्षते हि क. । (न० च०)
नि सारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् ।	न्याय्या वृत्ति समाचरेत् ।
निजेऽप्यपत्ये करुणा कठिनप्रकृतेः कुत । (प्र० रा०)	न्याय्यात्पथ प्रविचलन्ति पदं न धीरा । (भर्तृ०)
निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते । (हि०)	पङ्को हि नभसि क्षिप्त. क्षेप्तु पतति मूर्धनि । (क० स०)
निर्गलिताम्बुगर्भं शरद्घन नार्दति चातकोऽपि । (र० व०)	पञ्चभिर्मिलितै कि यज्जगतीह न साध्यते । (न० च०)
निर्जितेषु तरसा तरस्विना शत्रुपु प्रशतिरेव कीर्तये । (र० व०)	पठतो नास्ति मूर्खत्वम् ।
निर्ग्रन्ध्यं पुरुष त्यजन्ति गणिका. । (भर्तृ०)	पथ श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् । (र० व०)
निर्धनता सर्वपदामास्पदम् ।	पदं हि सर्वत्र गुणैर्विधीयते ।
निर्धनस्य कुत सुखम् ।	पद सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुन. पतत्रिण । (कु० स०)
निर्वाणदीपे किमु तैलदानम् ।	पद्मपत्रस्थितं वारि धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ।
निर्वाह प्रतिपन्नवस्तुपु सतामेतद्धि गोत्रव्रतम् ।	पद्माना शिशिराद्भवम् ।
निर्विमर्शा हि भीरव । (क० स०)	पय पान भुजगाना केवल विषवर्धनम् । (प० त०)
निवसन्ति पराक्रमाश्रया न विषादेन समं समृद्धय । (कि० अ०)	पयो गते कि खलु सेतुबन्ध. ।
निवसन्नन्तर्दारुणि लङ्घयो वह्निर्न तु ज्वलित ।	पयो मुचा पङ्किषु विद्यतेव ।
निवृत्तपापसंपर्को सन्तो यान्ति हि निर्वृतिम् । (क० म०)	परदु खेनापि दु खिता विरला ।
निवृत्तरागस्य गृह तपोवनम् । (हि०)	परवृद्धिर्विनाशाय ।
निशारत्न चन्द्र । (प्रगपा०)	परवृद्धिषु बद्धमत्सराणा किमित्र ह्यस्ति दुरात्मनामलङ्घयम् । (शि० अ०)
निष्प्रज्ञास्त्ववसीदन्ति लोकोपहसिता सदा । (क० स०)	परशुके हि कमले क्रिमलेजायते रति । (क० स०)
निष्प्रज्ञो नाशयल्येव प्रभार्यमथात्मन । (क० स०)	परम लाभमशान्तिभङ्गमाहु. । (कि० अ०)
निसर्गे स हि धीराणा यदापद्यधिकं दृढम् । (क० स०)	परमार्थमविज्ञाय न भेतव्यं कचित्क्षभि । (क० स०)
निसर्गचपलाना हि मादृशा सयम्' कुत । (क० स०)	परलोकगतस्य को वन्धु ।
निसर्गतोऽन्तर्मलिना ह्यसाधव ।	परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम् । (र० व०)

१२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

परवृद्धिमत्सरी मनो हि मानिनाम् । (शि० व०)	पुत्र शत्रुरपण्डित. । (चा० नी०)
परसदननिविष्ट को लघुत्वं न याति । (भर्तृ०)	पुत्रप्रयोजना दारा. ।
परसेवैकसकानां को हि स्नेहो निजे जने । (क० स०)	पुत्रहीनं गृहं शून्यम् ।
परहस्तगता. स्त्रिय. ।	पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम् ।
परहितनिरतानामादरो नात्मकल्पैं ।	पुत्रोदये नाद्यति का न हर्षात् । (कु० सं०)
पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् ।	पुनर्दरिद्री पुनरेव पापी ।
परार्थप्रतिपन्ना हि नेक्षन्ते स्वार्थमुत्तमा । (क० स०)	पुनर्दांरा पुनर्विंत्तं । (विक्र० च०)
परिजनतापि गुणाय सद्गुणानाम् । (कि० अ०)	पुनर्घनाढ्य पुनरेव भोगी ।
परिवर्तिनि संसारे मृत. को वा न जायते ।	पुरुषा अपि बाणा अपि गुणच्युताः कस्य न भयाय ।
परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धय. ।	पुष्प पर्युषितं त्यजन्ति मधुपा ।
परैरनिन्द्यं चरितं मनस्विनां पयोनुसारोचितमेव शोभते । (क० स०)	पुस्तकप्रत्ययाधीतं । (नारद०)
परैरपर्यांसितवीर्यसंपदां पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् । (कि० अ०)	पूज्यं वाक्य समृद्धस्य ।
परोपकारं पुण्यं न स्यात्कलुशतैराप ।	पूर्वपुण्यतया विद्या ।
परोपकाराय सतां विभूतय !	पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःखं हि परिवर्तते । (अ० शा०)
परोपकारार्थमिदं शरीरम् ।	पृथिवीभूषणं राजा ।
परोपदेशवेलायां शिष्टाः सर्वे भवन्ति वै ।	पेशलं हि सतीमन । (क० सं०)
परोऽपि हितवान्बन्धुः । (प० त०)	प्रकृति खलु सा महीयसां सहते नान्यसमुन्नतिं यया ।
पर्यांयपीतस्य सुरैर्हिमांशो. कलाक्षयः श्लाघ्यतरो हि वृद्धे. । (र० व०)	प्रकृतिमहते कुर्मस्तस्मै नमः कविकर्मणे ।
पर्व्वतानां भयं वज्रात् । (चा० नी०)	प्रकृतिरियं सत्त्ववताम् ।
पलाशजालै. पिहित. स्वयं हि प्रकाशमासादयतीक्षुडिम्भः । (नै० च०)	प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् ।
पवन. परागवाही रथ्यासु वहन्रजस्खलो भवति ।	प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् । (भर्तृ०)
पश्यन्तु लोका. कलिकौतुकानि ।	प्रकृत्सा ह्यमणिः श्रेयान्नालकारश्च्युतोपलः ! (कि० अ०)
पश्यन्तु लोका कलिदोषकानि ।	प्रच्छन्नमप्युह्यते हि चेष्टा । (कि० अ०)
पाणौ पयसा दुग्धे तक्रे फूत्कृत्य पामर. पिवति ।	प्रजानामपि दीनाना राजैव सदय पिता ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति ।	प्रजापतेर्विसर्गो हि प्राणिसर्गोऽधिकाधिक । (क० स०)
पात्रानुसारं फलम् ।	प्रज्ञा नाम बल ह्येव निष्प्रज्ञस्य बलेन किम् । (क० स०)
पादपाना भयं वातात् । (चा० नी०)	प्रज्ञाबल च सर्वेषु सुख्य कार्येषु साधनम् । (क० स०)
पापप्रभावाच्चरकं प्रयाति ।	प्रणानान्त सता कोप. ।
पापे कर्मण्यवज्ञाताद्धितवाक्ये कुतः सुखम् । (क० स०)	प्रणिपातप्रतीकार. संगम्मो हि महात्मनाम् । (र० वं०)
पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना ।	प्रतिकारविधानमायुष. सति शेषे हि फलाय कल्पते । (र० व०)
पिण्डेष्वनास्था खलु भौतिकेषु ।	प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । (शि० व०)
पितृद्रोहेण मूर्खता ।	प्रतिक्षण यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयताया. ।
पिपासितै. काव्यरसो न पीयते !	प्रतिपन्नसुहृत्कार्यनिर्वाहं धीरसत्त्वता । (क० स०)
पिबाम शास्त्रौघानुत्त विविधकाव्यामृतरसान् ।	प्रतिपन्नार्थनिर्वाहं सहज हि सता वलम् । (क० स०)
पिशुनजन खलु विश्रान्तं क्षितीन्द्रा. ।	प्रतिबध्नाति हि श्रेय पूज्यपूज्याव्यतिक्रमः । (र० व०)
पीत्वा मोहमयीं प्रमादशदिरामुन्मत्तभूतं जगत् ।	प्रतिभातश्च पश्यन्ति सर्वं प्रज्ञावता धिय । (क० स०)
पुंसामदृष्टे दृष्टे वा श्रेयोऽहंकारिणा कुतः । (क० स०)	प्रतीयन्ते न नीतिज्ञा कृतावज्ञस्य वैरिण । (क० स०)
पुण्यवन्तो हि सतान पश्यन्त्युच्चै. कृतान्वयम् । (क० स०)	प्रत्यय. स्त्रीषु मुष्णाति विमर्शं विदुषामपि । (क० स०)
पुण्यैरैव हि लभ्यन्ते सुकृतिभि. सत्संगतिर्दुर्लभा ।	प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसां प्रायो मति क्षीयते ।
पुत्रः पिण्डप्रयोजन. । (चा० नी०)	प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सवामीप्सितार्थक्रियैव । (मे० दू०)
	प्रत्युत्पन्नमतिस्त्रैणम् । (अ० शा०)
	प्रथमलीढमधुश. पिवन्ति कटु भेषजम् !