तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८४२ तैत्तिरीये आरण्यके

त्मा काया सा स॒त्येत्य॒मृतेति॑ वसि॒ष्ठः॑॥(१)॥ अनु० २१ ॥

---

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः ।

(१)आपो॒ वा इ॒दꣳ सर्वं॒ विश्वा॑ भू॒तान्यापः॑ प्रा॒णा वा आपः॑ प॒शव॒ आपोऽन्न॒मापो॒ऽमृत॒मापः॑ सम्रा-

---

व्यवहारदशायां बाधरहिता। ‘इति’ एवं, ‘वशिष्ठः’ महामुनिः, आह। तथैव ‘अमृता’ मरणरहिता चतुर्युगपर्यावर्त्तनेऽप्यवस्थिता, ‘इति’ एतमप्यर्थं, ‘वसिष्ठः’, एवाह। अतोऽस्य मन्त्रस्य वसिष्ठ- ऋषिः इत्यर्थः॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि एकविंशोऽनुवाकः॥

---

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः ।

वृष्ट्यभावकृतोपद्रवपरिहारेणोपहारिणमबदेवताकं मन्त्रमाह। (१)“आपो वा ० सुवराप ओम्”(१) इति। यत् ‘इदं’ जगत्, अस्ति तत् ‘सर्वं’, ‘आपो वै’ जलमेव। कथमिति तदेव प्रपञ्च्यते। ‘विश्वा भूतानि’ सर्वाणि प्राणि शरीराणि, ‘आप.’ जलं, रेतोरूपेण तदु- त्पादकत्वात्। ‘प्राणा वै’ शरीरवर्त्तिवायवोऽपि, ‘आपः’, उदक-

१० प्रपाठके २२ अनुवाकः। ८४३

डापो॑ वि॒राडाप॑: स्व॒राडाप॒श्छन्दा॒ꣳ॒स्यापो॒ ज्योती॒ꣳ॒-
ष्यापो॒ यजूं॒ष्याप॑: स॒त्यमाप॒: सर्वा॑ दे॒वता॒ आपो॒ भूर्भुव॒: सुव॒राप॒ ओम्^{(१)}} ॥ अनु० २२ ॥

---

पानेन प्राणानामाप्यायनात् । अत एव छन्दोगा आमनन्ति । “आपोमयः प्राणो नापिबतो विच्छेत्स्यते” इति । ‘पशवः’ गवादयोऽपि, ‘आपः’, क्षीरस्वरूपेण तत्र परिणतत्वात् । ‘अन्नं’ व्रीहियवादिकं, ‘आपः’, जलस्यान्नहेतुत्वं प्रसिद्धं । ‘अमृतं’ देवैरुपजीव्यं वस्तु, ‘आपः’, तद्रूपेणापि परिणतत्वात् । सम्यक् राजत इति सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः ‘सम्राट्’ । विश्वं राजत इति ब्रह्माण्डदेहः पुरुषः ‘विराट्’ । इन्द्रियादिनिरपेक्ष्येण स्वयमेव राजत इत्यव्याकृताभिमानी ईश्वरः ‘स्वराट्’ । ‘छन्दांसि’ गायत्र्यादीनि । ‘ज्योतींषि’ आदित्यादीनि । ‘यजूंषि’ अनियताक्षरा मन्त्राः । ‘सत्यं’ यथार्थकथनं । ‘सर्वा देवताः’ इन्द्रादयः । ‘भूर्भुवः स्वः’ त्रयो लोकाः । सम्राडादिलोकत्रयान्तपदार्थरूपेण ‘आपः’, स्तूयन्ते । एताश्च ‘आपः’, मूलकारणं, परमात्मरूपेण प्रणवप्रतिपाद्या इति वक्तुं ‘ओङ्कारः पठितः ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि द्वाविंशोऽनुवाकः ॥

८१४	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः ।

(१)आपः॑ पुनन्तु पृथि॒वीं पृ॑थि॒वी पू॒ता पु॑नातु॒ मां।
पु॒नन्तु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒र्ब्रह्म॑ पू॒ता पु॑नातु॒ मां। यदुच्छि॑-
ष्ट॒मभो॑ज्यं॒ यद्वा॑ दु॒श्चरि॑तं॒ मम॑ । सर्वं॑ पुनन्तु॒ मामा-
पोऽस॑ताञ्च प्रति॒ग्रहं॒ स्वाहा॑^(१)॥ अनु० २३ ॥

---

अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः ।

माध्याह्निकसन्ध्या‌नुष्ठानेऽभिमन्त्रितजलपानार्थं मन्त्रमाह ।

(१)“आपः पुनन्तु ॰ प्रतिग्रहँ स्वाहा”^(१) इति । याः ‘आपः’, सन्ति ताः ‘पृथिवीं’, ‘पुनन्तु’ प्रक्षालनेन शोधयन्तु । सा च ‘पृथिवी’, ‘पूता’ शुद्धा सती, ‘मां’ अनुष्ठातारं, ‘पुनातु’ शोधयतु । तथा ‘ब्रह्मणः’ वेदस्य, ‘पतिः’ पतिं, प्रतिपालकमाचार्यं एता आपः ‘पुनन्तु’ । तेनाचार्येणोपदिष्टं ‘ब्रह्म’ वेदस्वरूपं, ‘पूता’ स्वयं पूतं सत्, ‘मां पुनातु’ । अन्यभुक्तावशिष्टरूपं ‘उच्छिष्टं’, ‘यत्’, अस्ति यच्च ‘अभोज्यं’ भोक्तुमयोग्यं, तादृशं कदाचिन्मया भुक्तं । ‘यद्वा’, ‘दुश्चरितं’ अन्यदपि प्रतिषिद्धाचरणरूपं, ‘मम’, किञ्चित् सम्पन्नं तत् ‘सर्वं’, परिहृत्येति शेषः । ततो ‘मामापः पुनन्तु’ । तथा ‘असतां’ शूद्रादीनां, ‘प्रतिग्रहञ्च’, मया कृतं पुनन्तु । तदर्थमिदमभिमन्त्रितमुदकं ‘स्वाहा’ मदीयवक्त्राग्नौ स्वाहुतम् अस्तु ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥

१० प्रपाठके २४ अनुवाकः । ८६५

अथ चतुर्विंशोऽनुवाकः ।

(१)अग्निश्च॑ मा म॒न्युश्च॑ मन्यु॒पत॑यश्च म॒न्युकृ॒तेभ्यः॑ ।
पापेभ्यो॑ रक्षन्तां । यदह्ना पा॒पमका॑र्षं*। मन॑सा वा॒चा
ह॒स्ताभ्यां॑ । प॒द्भ्यामु॒दरे॑ण शि॒श्ना । अह॒स्तद॑वलुम्पतु ।

---

अथ चतुर्विंशोऽनुवाकः ।

सायंसन्ध्याकाले जलपानार्थं मन्त्रमाह । (१) 'अग्निश्च मा जुहोमि स्वाहा”(१) इति । योऽयं 'अग्निः', अस्ति, यः 'च', 'मन्युः' क्रोधाभिमानी देवः, ये 'च', 'मन्युपतयः' क्रोधस्वामिनः, तन्नियामकाः† देवाः, सन्ति, ते सर्वेऽपि 'मन्युकृतेभ्यः' मदीयकोपनिष्पादितेभ्यः, 'पापेभ्यः', 'मा' मां, 'रक्षन्तां' पापिनं मां तत्पापविनाशनेन पालयन्तु । किञ्च अतीतेन 'अह्ना', तस्मिन्नहनि 'यत् पापम्', 'अकार्षं' कृतवानस्मि । केन साधनेन, मनआदिभिः शिश्नान्तैरवयवैः, 'तत्' सर्वं पापं, 'अहरवलुम्पतु' अहरभिमानी देवो विनाशयतु । परहिंसादिचिन्तनं मानसं पापं । अप्रियानृतादिभाषणं वाचिकं । अभिचारहोमादिकं हस्तकृतं । पादेन गोब्राह्मणस्पर्शादिकं पादकृतं । अभोज्यभोजनमुदरकृतं । अगम्यागमनं शिश्नकृतं । अथवा किमनेन परिमितगणनेन 'यत् किं', अपि 'दुरितं', 'मयि', निष्पन्नं, 'इदं' पापजातं सर्वं, तत्कर्त्तारं 'मां' च लिङ्गशरीररूपं, 'अमृतयोनौ' मरणरहिते जगत्कारणे, 'सत्ये' बाधरहिते, 'ज्योतिषि' स्वयम्प्रकाशे वस्तुनि,

---

* पापमक्रारिषमिति F चिह्नितपुस्तकदृतमूलपाठः ।
† तस्मिन्नियामका इति F, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।

८४६ तैत्तिरीये आरण्यके

यत्किञ्च॑ दुरि॒तं मयि॑ । इ॒दम॒हं माम॒मृत॒योनौ॑ । स॒त्ये ज्योति॑षि जुहो॑मि॒ स्वाहा॑^(१) ॥ अनु० २४ ॥

अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः ।

(१)सूर्य्य॑श्च मा म॒न्युश्च॑ मन्यु॒पत॑यश्च मन्यु॑कृते॒भ्यः । पापेभ्यो॑ रक्ष॒न्ताम् । यद्रात्रिया॑^* पा॒पमका॑षम्^+ । मन॑सा वा॒चा हस्ता॑भ्याम् । प॒द्भ्यामु॒दरे॑ण॒ शिश्ना॑ । रात्रि॒स्तद॑व॒लुम्प॑तु । यत्किञ्च॑ दुरि॒तं मयि॑ । इ॒दम॒हं माम॒मृत॑योनौ । सूर्य्ये॒ ज्योति॑षि जुहो॑मि॒ स्वाहा॑^(१)॥ अनु० २५ ॥

'जुहोमि' प्रक्षिपामि, अहमनेन होमेन तत्सर्वं भस्मीकरोमीत्यर्थः । तदर्थं इदमभिमन्त्रितं जलं 'स्वाहा' मदीयवक्त्राग्नौ स्वाहुतमस्तु ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥

अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः ।

प्रातःसन्ध्याकाले जलपानार्थं मन्त्रमाह । (१)“सूर्य्यश्च मा ० जुहोमि स्वाहा”^(१) इति । 'सूर्य्ये' अहर्निष्पादके सूर्य्योपाधिके । अन्यत् सर्वं पूर्ववद् व्याख्येयं ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥

---

* यद्रात्र्येति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
+ पापमकार्षमिति F चिह्नितपुस्तकधृतमूलपाठः ।

१० प्रपाठके २६ अनुवाकः। ८४७

अथ षड्विंशोऽनुवाकः ।

(१)आया॑तु वर॑दा दे॒वी अ॒क्षरं॑ ब्रह्म॒ सम्मि॑तं । गाय॒त्रीं छन्द॑सां मा॒ता इदं ब्रह्म॑ जु॒षस्व॑ नः* । ओजो॑ऽसि॒ सहो॑ऽसि॒ बल॑मसि॒ भ्राजो॑ऽसि दे॒वानां॒ धाम॒ नामा॑सि

---

अथ षड्विंशोऽनुवाकः ।

सन्ध्यात्रये मार्जनादूर्ध्वं गायत्र्या आवाहनमन्त्रमाह । (१) “आयातु वरदा ॰ आवाहयामि”(१) इति । ‘वरदा’ अस्मदभीष्टवरप्रदा, ‘देवी’ गायत्रीच्छन्दोऽभिमानिनीदेवता, ‘अक्षरं’ विनाशरहितं, ‘सम्मितं’ सम्यग्वेदान्तप्रमाणेन निश्चितं, ‘ब्रह्म’ जगत्कारणं परतत्त्वं, उद्दिश्य, ‘आयातु’ आगच्छतु, अस्माकं ब्रह्मतत्त्वं बोधयितुमागच्छत्वित्यर्थः । अयमेवार्थ उत्तरार्द्धेन स्पष्टीक्रियते । ‘छन्दसां’ गायत्रीत्रिष्टुबादीनां, वेदानां वा, ‘माता’ जननीदेवता, ‘गायत्री’ गायत्रीशब्दाभिधया, ‘नः’ अस्मान्, ‘इदं ब्रह्म’ वेदान्तप्रतिपाद्यं तत्त्वं, ‘जुषस्व’ जोषयतु, उपदिशत्वित्यर्थः । हे गायत्रि देवि त्वं ‘ओजोऽसि’ बलहेतुभूता अष्टमधातुरूपासि । ‘सहोऽसि’ शत्रूणामभिभवनशक्तिरसि । ‘बलमसि’ शरीरगतव्यवहारसामर्थ्यरूपार्सि । ‘भ्राजोऽसि’ दीप्तिरूपासि । ‘देवानां’ अग्नीन्द्रादीनां, ‘धाम’ तेजः, यत् अस्ति तन्-‘नामासि’ तदेव तव नामेत्यर्थः । ‘विश्वं’ सर्वजगद्रूपं, त्वमेव

---

* जुषस्व मे इति B, J, N, O, चिह्नितपुस्तकपाठः ।
5 L

८४८ तैत्तिरीये आरण्यके

वि॒श्वम॑सि वि॒श्वायुः॒ सर्व॑मसि सर्वा॒युर॒भिभूरो॑ गायत्री-
मावा॑हया॒मि^(१) ॥ अनु० २६ ॥

---

अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।

^(१)ओ३ं भूः । ओ३ं भुवः । ओ३म् सुवः । ओ३ं महः ।
ओ३ं जनः । ओ३ं तपः । ओ३म् सत्य॑म् । ओ३ं तत्स॑-

---

'असि' । 'विश्वायुः' सम्पूर्णायुःस्वरूपा, असि । उक्तस्यैव व्याख्यानं 'सर्वमसि सर्वायुरिति । 'अभिभूः' सर्वस्य पापस्य तिरस्कारहेतुः, 'ओम्' प्रणवप्रतिपाद्यपरमात्मा, असि । तादृशीं 'गायत्रीं', मदीये मनसि 'आवाहयामि' ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामपनिषदि षड्विंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।

गायत्र्या आवाहनादूर्द्धं प्राणायामार्थं मन्त्रमाह । ^(१)“ॐ भूः । ॐ भुवः ० सुवरोम्”^(१) इति । 'भूरादयः सत्यान्ता लोकप्रतिपादिकाः सप्त व्याहृतयः । तेषाञ्च लोकानां प्रणवप्रतिपाद्यब्रह्मस्वरूपत्वविवक्षया प्रत्येकं प्रणवोच्चारणं । तत्सवितुरित्यादिको

१० प्रपाठके २७ अनुवाकः । ८४६

वितुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑. दे॒वस्य॑ धीमहि । धियो॒ योन॑: प्रचो॒दया॑त् । ओमापो॒ ज्योती॒ रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुव॒: सुव॒रोम्^(१) ॥ अनु० २७ ॥

गायत्रीमन्त्रः । तत्प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मत्वविवक्षया* तदादौ प्रणवोच्चारणं । मन्त्रस्य चायमर्थः । ‘सवितुः’ प्रेरकस्यान्तर्यामिणो देवस्य, ‘वरेण्यं’ वरणीयं श्रेष्ठं, ‘तत्’, ‘भर्गः’ तेजः, ‘धीमहि’ ध्यायेम । ‘यः’ सविता परमेश्वरः, ‘नः’ अस्मदीयाः, ‘धियः’ बुद्धिवृत्तीः, ‘प्रचोदयात्’ प्रकर्षेण तत्त्वबोधे प्रेरयतु, तस्य तेजः ध्यायेमेति पूर्वेणान्वयः । आपो ज्योतिरित्यादिको गायत्र्याः शिरोमन्त्रः तस्याद्यन्तयोः प्रणवद्वयं पूर्ववदुच्चार्यते । याः ‘आपः’, नदीसमुद्रादिगताः, सन्ति । यच्च ‘ज्योतिः’ आदित्यादिकं, अस्ति । योऽपि ‘रसः’ मधुराम्लादिः षड्विधः, अस्ति । यदपि ‘अमृतं’ देवैः पातव्यं, अस्ति । तत्सर्वं ‘ॐ’ प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । किञ्च ‘भूर्भुवः स्वः’ इत्यभिविहिता ये त्रयो लोकाः सन्ति, तेषां प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । अस्य च मन्त्रस्य प्राणायामाङ्गत्वममृतनादोपनिषदि प्रतिपाद्यते^† । “सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते” इति ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामपनिषदि सप्तविंशोऽनुवाकः ॥

---

* ब्रह्मतत्त्वविवक्षयेति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† श्रूयते इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
5 L 2

८५० तैत्तिरीये आरण्यके

अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः

(१)ॐ भूर्भुव॒ः सुव॒र्मह॒र्जन॒स्तप॒ः सत्यं तद्ब्रह्म॒ तदाप॒ आपो॒ ज्योती॒ रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुव॒ः सुव॒रोम्(१) ॥
अनु० २८ ॥

---

अथ एकनत्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)औं तद् ब्र॒ह्म । औं तद्वायुः । औं तदात्मा । औं तत्स॒त्यं । औं तत्सर्वं॑ । औं तत् पुरो॒र्नमः(१)॥ अनु० २९ ॥

---

अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः ।

तस्मिन्नेव प्राणायामे विकल्पितं मन्त्रान्तरमाह । (१)“ॐ भूर्भुवः ० सुवरोम्”(१) इति । पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि अष्टाविंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ।

पुनरपि विकल्पितं मन्त्रान्तरमाह । (१)“ॐ तद् ब्रह्म । ० पुरोर्नमः”(१) इति । ‘ॐ’ प्रणवप्रतिपाद्यं, ‘तत्’ सर्ववेदान्तप्रसिद्धं, ‘ब्रह्म’ तत्त्वं । तथा ‘वायुः’ सूत्रात्मरूपेण चिर-

१० प्रपाठके ३० अनुवाकः। ८५१

अथ त्रिंशोऽनुवाकः।

(१)उत्त॒मे शि॑खरे दे॒वी* भू॒म्यां पर्व॑तमू॒र्धनि॑ । ब्रा॒ह्मणे᳚भ्योऽभ्य॑नुज्ञा॒ता ग॒च्छ दे॑वि य॒थासु॑खं(१) ॥
अनु० ३० ॥

---

ण्यगर्भः । 'ॐ' 'तत्' प्रणवप्रतिपाद्यं वेदान्तप्रसिद्धं ब्रह्मैव । तथैव 'आत्मा' जीवोऽपि । ॐ तदिति पूर्ववत् । 'सर्वं' जगत्, ॐ तदिति पूर्ववत् । 'पुरः' पुराणि स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराणि, ॐ तदिति पूर्ववत् । तादृशाय ब्रह्मणे 'नमः', अस्तु । प्राणायामे शक्तितारतम्यमनुसृत्य विकल्पितं मन्त्रत्रयमुक्तं ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ त्रिंशोऽनुवाकः।

जपादूर्ध्वं गायत्रीदेवताया विसर्जनमन्त्रमाह । (१)“उत्तमे, शिखरे ० यथासुखं”(१) इति । 'भूम्यां', अवस्थितो यः 'पर्वतः' मेरुनामकः, तस्य 'मूर्धनि' उपरिभागे, यत् 'उत्तमं शिखरं', अस्ति तस्मिन्, इयं गायत्री 'देवी', तिष्ठति । तस्मात् कारणात् हे 'देवि', 'ब्राह्मणेभ्यः', तदुपासकेभ्यः, तदनुग्रहेण परितुष्टेभ्यः,

---

* शिखरे जाते इति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः ।

८५२ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः ।

(१) ॐ अ॒न्तश्चर॑ति भू॒तेषु॑ गुहायां वि॒श्वमूर्त्ति॑षु । त्वं य॒ज्ञस्त्वं विष्णु॒स्त्वं वषट्का॒रस्त्वं* रु॒द्रस्त्वं ब्रह्म॒ त्वं प्र॒जाप॑तिः^(१) ॥ अनु० ३१ ॥

अनुज्ञानमभियाय 'यथासुखं' स्वकीयसुखमनतिक्रम्य, स्वस्थाने तस्मिन् उत्तमशिखरे 'गच्छ' ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि त्रिंशोऽनुवाकः॥

---

अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः।

गायत्रीदेव्या विसर्जनोर्ध्वं तत्त्वानुस्मरणभूतस्य ब्रह्मण उपस्थानमन्त्रमाह । (१) "ॐ अन्तश्चरति ० त्वं प्रजापतिः"^(१) इति । 'विश्वमूर्त्तिषु' देवमनुष्यगन्धर्वादिनानाशरीरयुक्तेषु, 'भूतेषु' प्राणिषु, 'गुहायां' बुद्धौ, 'अन्तः' मध्ये, 'ॐ' प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मा, 'चरति' वर्त्तते । हे परमात्मन् यः 'यज्ञः' ज्योतिष्टोमादिः, सः 'त्वं', एव । यश्च 'विष्णुः' जगत्पालकः, योऽपि 'वषट्कारः' हविःप्रदानमन्त्रः, यश्च 'रुद्रः' संहर्त्ता, यश्च 'ब्रह्मा' जगत्स्रष्टा, यश्च 'प्रजापतिः' दक्षादिः प्रजापालकः, सः सर्वोऽपि 'त्वं', एव ॥

---

* वषट्कारस्त्वमिन्द्रस्त्वमिति N चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ३२ अनुवाकः। ८५३

अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।

^{(१)}अ॒मृ॒तो॒प॒स्तर॑णमसि^{(१)} ॥ अनु० ३२ ॥

---

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामपनिषदि एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥

अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।

अथ भोजनादावपां प्राशने मन्त्रमाह । ^{(१)}“अमृतोपस्तरणमसि”^{(१)} इति। पीयमान हे जल त्वं ‘अमृतं’ विनाशरहितं, प्राणदेवतायाः ‘उपस्तरणमसि’ यथा शयानस्य पुंसः मञ्चकस्योपरितनं पटादिकमुपस्तीर्यते, तद्वत् प्राणदेवताया इदमपस्तरणं । तथा च वाजसनेयिनः प्राणविद्यायां प्राणदेवताया जलवस्त्रत्वमामनन्ति*। “तस्मादशिष्यन्नाचामेदशित्वाचामेदेतमेव तदन्नमनग्नं कुरुते” इति ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामपनिषदि द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥

* ब्रह्मवस्त्रत्वमामनन्ति इति ५ चिह्नितपुस्तकपाठः

८५४ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$प्रा॒णे निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ ।
अ॒पा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि अपा॒नाय॒ स्वाहा॑ । व्या॒ने
निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ । उदा॒ने नि-
वि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि उदा॒नाय॒ स्वाहा॑ । समा॒ने नि-
वि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि समा॒नाय॒ स्वाहा॑ । ब्रह्म॑णि म
आ॒त्माऽमृत॑त्वाय$^{(१)}$ ॥ अनु० ३३ ॥

---

अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ।

जलप्राशनादूर्ध्वं प्राणाहुतिमन्त्रान् दर्शयति । $^{(१)}$“प्राणे नि-
विष्टः ० आत्मामृतत्वाय”$^{(१)}$ इति । पञ्चसु शरीरगतवायुभेदेषु
मध्ये प्रथमे ‘प्राणनामके वायौ ‘निविष्टः’ आदरयुक्तोऽहं, ‘अमृतं’
खाद्यभूतं इदं हविः, ‘जुहोमि’ प्रक्षिपामि । तच्च ‘प्राणदेवतायै’
‘स्वाहा’ स्वाहुतमस्तु । एवमपानादिषु योज्यं । एतैः पञ्चभिरा-
हुतिभिः ‘अमृतत्वाय’ मोक्षाय, ‘मे’ मदीयः, ‘आत्मा’ जीवः,
‘ब्रह्मणि’ परमात्मनि, एकीभवत्विति शेषः ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार-
ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥

१० प्रपाठके ३४ अनुवाकः । ८५५

अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)*प्रा॒णे निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शा- प्र॑दाहाय । प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ । *अ॒पा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । अ॒पा॒नाय॒ स्वाहा॑ । *व्या॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो॑ मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ । *उदा॒ने नि- वि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । उदा॒नाय॒ स्वाहा॑ । *स॒मा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । स॒मा॒नाय॒ स्वाहा॑ । ब्र- ह्म॑णि म आत्मा॒मृत॒त्वाय॑$^{(१)}$ ॥ अनु० ३४ ॥

---

अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ।

प्राणाहुतिष्वेव विकल्पितानि मन्त्रान्तराणि दर्शयति । $^{(१)}$“प्राणे निविष्टो ० म आत्मामृतत्वाय”$^{(१)}$ इति । हूयमान हे द्रव्यविशेष त्वं ‘शिवः’ शान्तो भूत्वा, मां प्र‘विश’ । किमर्थं । ‘अप्रदाहाय’ क्षुत्सम्पादितदाहशान्त्यर्थं । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥

---

* अत्र सर्व्वत्र प्राणे अपाने इत्यादिपदानामग्रे श्रद्धायामिति पदस्य पाठोऽस्मल्लव्धेषु चतुर्षु मूलपुस्तकेषु वर्त्तते ।
5 M

८५६	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)अ॒मृता॒पिधा॑नमसि(१) ॥ अनु० ३५ ॥

---

अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)श्र॒द्धायां प्रा॒णे निवि॑श्या॒मृतंᳵ हु॒तं । प्रा॒णमन्ने॑ना- प्यायस्व । श्र॒द्धायाम॑पा॒ने* निवि॑श्या॒मृतंᳵ हु॒तं । अ॒पा- नम॒न्नेनाप्यायस्व । श्र॒द्धायां व्या॒ने निवि॑श्या॒मृतंᳵ हु॒तं ।

---

अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।

भोजनादूर्ध्वमपां प्राशने मन्त्रमाह । (१)“अमृतापिधान- मसि”(१) इति। पीयमान हे जल त्वं ‘अमृतं’ अविनश्वरं, ‘अपिधानं’ आच्छादकं, ‘असि’ ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।

भुक्तस्यानुमन्त्रणे मन्त्रमाह । (१)“श्रद्धायां प्राणे ० आत्मामृत- त्वाय”(१) इति । वैदिककर्मणि विश्वासातिशयः ‘श्रद्धा’, तस्यां

---

* भाष्यधृतमूलपाठे अपानादिशब्दत्रये श्रद्धायामिति पदं न पठितम् ।

१० प्रपाठके ३७ अनुवाकः। ८५७

व्यानमन्ने॒नाप्या॑यस्व। श्रद्धाया॑मुदा॒ने निर्वि॑श्या॒मृतं॑ꣳ हु॒तं। उदा॒नमन्ने॒नाप्या॑यस्व। श्रद्धाया॑ꣳ समा॒ने नि- वि॑श्या॒मृतं॑ꣳ हु॒तं। समा॒नमन्ने॒नाप्या॑यस्व। ब्रह्म॑णि म॒ आत्मा॒मृत॑त्वाय^{(१)}॥ अनु० ३६॥

---

अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः।

^{(१)}प्रा॒णानां ग्रन्थिर॑सि रु॒द्रो मा॑ वि॒शान्त॑कः। ते- नो॒न्नेनाप्या॑यस्व^{(१)}॥ अनु० ३७॥

---

सत्यां, 'प्राणवायौ 'निविश्य' आदरातिशयं कृत्वा, 'अमृतं' अवि- नश्वरं, खादुभूतं इदं हविः मया 'हुतं', हे प्राणाभिमानिदेव ऊतेन 'अन्नेन' 'आप्यायस्व' वर्द्धयस्व। स्पष्टमन्यत्॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि षट्त्रिंशोऽनुवाकः॥

---

अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः।

अनुमन्त्रणादूर्द्ध्वं हृदयाभिमर्शने मन्त्रमाह। ^{(१)}“प्राणानां आप्यायस्व”^{(१)} इति। हे हृदयवर्त्तिन् अहङ्कार त्वं वायुरूपाणां इन्द्रियरूपाणां च 'प्राणानां', 'ग्रन्थिरसि' परस्परमविश्लेषाय

5 म 2

८५८ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ अष्टत्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)अ॒ङ्गुष्ठ॑मात्रः पुरु॑षोऽङ्गुष्ठं॑ च समाश्रि॑तः । ईशः॑ सर्व॑स्य जग॑तः प्रभुः प्रीणा॑ति वि॒श्वभुक्^{(१)} ॥ अनु० ३८ ॥

---

ग्रथनहेतुरसि । तादृशः त्वं 'रुद्रः' तदभिमानिदेवतारूपः 'अन्तकः' दुःखस्य विनाशकः, भूत्वा 'मा' मां, 'विश' मच्छरीरे प्रविष्टो भव । 'तेन' मद्भुक्तेन, 'अन्नेन' 'आप्यायस्व' मामभिवर्द्धय ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-क्यामुपनिषदि सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ अष्टत्रिंशोऽनुवाकः ।

क्षुधादिजनितचित्तविक्षेपशान्तेरूर्ध्वं भोक्तुर्जीवस्य परमेश्वर-रूपत्वानुसन्धानहेतुं मन्त्रं दर्शयति । $^{(१)}$"अङ्गुष्ठमात्रः ० प्रीणाति विश्वभुक्"$^{(१)}$ इति । हृदयमध्यगत आकाशः स्वाङ्गुष्ठपरिमितः, तत्र वर्त्तमाना बुद्धिरपि तावती, तया विच्छिन्नो जीवरूपः पुरुषोऽपि 'अङ्गुष्ठमात्रः', स च स्वकीयया ज्ञानक्रियाशक्त्या 'अङ्गुष्ठं', 'समाश्रितः', 'च'कारान्मस्तकञ्चाश्रितः, आपादमस्तक-व्यापीत्यर्थः । स चोपाधिसम्बन्धमन्तरेण स्वकीयेन वास्तवेन रूपेण 'सर्वस्य जगतः', 'ईशः' नियन्ता, अतएव 'विश्वभुक्' सर्वं

१० प्रपाठके ३८ अनुवाकः । ८५६

अथ ऊनचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

(१)मे॒धा दे॒वी जु॒षमा॑णा न॒ आगा॑द्वि॒श्वाची॑ भ॒द्रा सु॑मन॒स्यमा॑ना । त्वया॒ जुष्टा॒ जुष॑माणा* दु॒रुक्तान् बृह॒-

---

जगद् भुङ्क्ते । तादृशः सः 'प्रभुः' ईश्वरः, 'प्रीणातु अनेन भोजनेन प्रसन्नो† भवतु ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि अष्टत्रिंशोऽनुवाकः ॥

---

अथ ऊनचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

जीवात्म-ईश्वरेणाभेदज्ञानं यदस्ति तस्य ज्ञानस्य नैरन्तर्येण साधनं मेधाधीनम्, अतो मेधाभिमानिदेवतां प्रार्थयितुमेकामृचमाह । (१)“मेधा देवी ॰ विदथे सुवीरा”(१) इति । ग्रन्थतदर्थयोर्धारणशक्तिः 'मेधा', तदभिमानिनी 'देवी', 'जुषमाणा' प्रीयमाणा सती, 'नः' अस्मान् प्रति, 'आगात्' आगच्छतु । कीदृशी देवी, विश्वमञ्चतीति 'विश्वाची' सर्वावगाहनक्षमेत्यर्थः । अतएव 'भद्रा' कल्याणी, 'सुमनस्यमाना' शोभनं मनोऽस्मदनुग्राहकमिच्छन्ती । हे देवि 'त्वया जुष्टा' अनुगृहीता वयं, 'दुरुक्तान्

---

* नुदमाना इति J, N, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† प्रीतः इत्यपि पाठः ।

८६० तैत्तिरीये आरण्यके

द॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीरा॑:^{(१)}। ^{(१)}त्वया॒ जुष्ट॑ ऋ॒षिर्भवति दे॒वि॒ त्वया॒ ब्रह्मा॑ऽऽग॒तश्री॑रु॒त त्वया॑। त्वया॒ जुष्ट॑श्चि॒त्रं वि॑न्दते॒ वसु॒ सा नो॑ जुषस्व॒ द्रवि॑णेन* मेधे^{(२)}॥ अनु० ३८॥

---

जुषमाणा:' पुरुषार्थानुपयोगिनो वेदबाह्यान् शब्दान् सेवमाना वेदैकनिष्ठा:, 'सुवीरा:' शोभनपुत्रशिष्यादिरूपा:, 'विदथे' यज्ञे- ऽनुष्ठिते सति, शुद्धान्तःकरणा भूत्वा 'बृहद्वदेम' परब्रह्मतत्त्वं कथयाम ॥

तत्रैव द्वितीयामृचमाह । ^{(१)}“त्वया जुष्टः ० द्रविणेन मेधे”^{(१)} इति। हे 'देवि' मेधाख्ये, 'त्वया', 'जुष्टः' सेवितोऽनुगृहीतः पुरुषः, 'ऋषिः' अतीन्द्रियदर्शी, 'भवति' । तथा 'त्वया', जुष्टः पुरुषः 'ब्रह्मा' हिरण्यगर्भः, भवति । 'उत' अपि च, त्वया जुष्टः पुरुषः 'आगतश्रीः' प्राप्तसम्पत्, भवति । अतएव 'त्वया जुष्टः', पुरुषः 'चित्रं' गवाश्वभूहिरण्यधान्यादिकं विविधं, 'वसु' धनं, 'विन्दते' लभते । हे 'मेधे', देवि, 'सा' तादृशी त्वं, 'नः' अस्मान्, 'द्रविणेन' धनेन, 'जुषस्व' सेवस्व, अनुगृह्णाणेत्यर्थः ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि ऊनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

---

* द्रविणो नेति J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ४१ अनुवाकः । ८६१

अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

(१)मे॒धां म॒ इन्द्रो॑ ददातु मे॒धां दे॒वी सर॑स्वती । मे॒धां मे॑ अ॒श्विना॑वु॒भौ दे॒वावाध॑त्तां* पुष्क॑रस्रजौ+^(१)॥ अनु० ४० ॥

अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

(१)अ॒प्स॒रासु॑ च॒ या मे॒धा ग॑न्ध॒र्वेषु॑ च॒ यन्मन॑: । दैवी॑

---

अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।

मेधाप्रदानिन्द्रादीन् प्रार्थयते । (१)“मेधां मे ॰ पुष्करस्रजान्”^(१) इति । योऽयं ‘इन्द्रः’, देवः, या च ‘सरस्वती’, देवी, यौ च ‘पुष्करस्रजौ’ पद्ममालायुक्तौ, ‘उभावश्विनौ’, ‘देवौ’, ते सर्वे ‘मे’ मह्यं, ‘मेधां’, प्रयच्छन्तु ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥

अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।

मेधाप्रदं मन्त्रान्तरं दर्शयति । (१)“अप्सरासु च ॰ सुरभिर्जुषतां”^(१) इति । ‘अप्सरासु’ देवस्त्रीषु, ‘या मेधा’, प्रसिद्धा

---

* व्यश्विनावुभावाधत्तामिति J, N, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
+ पुष्करस्रजेति B, J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।