उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

XVI INTRODUCTION posed by भर्तृमेण्ठ or ईश्वरकृष्ण" If घनश्याम be right, this would open up the question whether ईश्वरकृष्णमिश्र (कालिदास) is the same as the author of the सांख्यकारिका We do not wish to pursue this topic here The commentary of Viraraghava is fuller than that of Ghanasyama and is more helpful to the student He calls himself in the colophons at the end of the Acts a descendant of the family of Rama himself and came from a town called भूमार or भूभिमार His family name was वाधूल He is later than Ghanasyama and often criticises him, though without naming him 46 He seems to be the same वीरराघव that com mented on the महावीरचरित where his name is also given as Annappangarya. There is a third commentary by Rama chandrabudhendra, who seems to have been an inhabitant of Benares This was printed in Telugu and Grantha characters. On comparing it with the commentary in Vidyasagara's edition we found to our surprise that the two agree word for word, excepting a few verses at the beginning of the commentary which are not found in Vidyasagara s edition 47 This has caused us a great deal of perplexity 46 Vide p 141 "न विशीर्ये कठिना खलु स्त्रिय (IV 5) इति कुमारसंभवे ईश्वरकृष्णमिश्रस्येव दयनीय," p 68 'महाप्रभातान्विरुदञ्चयम्' (रघु० II 26) इति ईश्वरकृष्णमिश्र', p 3 'सव्यमरविन्दसुरभि' (शाकुन्तल) इति भर्तृमेण्ठस्य ' p 5 'अनुष्ठितानन्तरजा' इति (रघु० 7 32) भर्तृमेण्ठप्रयोगवत्,' it is to be noted that the Pada 'ईन्वे हि यस्मा प्रजिनात्वश्च' (रघु० V 51) is once (p. 30 text) cited as of भर्तृमेण्ठ and at p 76 as of भारद्वाजस्य There are a few other quotations given under these names from the कुमारसंभव and the रघुवंश vide p 129 47 Note 'केचित्तु पूज्येषु वन्दिष्वेव कवेरस्य गुणानानाद्य। गणाना त्व गणयन्ति इवामहे इति श्रुतौ । इति शुकपराणमन्वी इति। तन्न बहुवचनस्यारम्भाङ् compare this with our text p 3 'केचित्तु सुमानुषस्य सौजन्यस्य इत्याहु compare text p 25 (on सुमानुषस्य in I 39), 'अत्र मुहु मुहु येभ्यो मुहुता तथाविधाश्च ते पुण्यजना राक्षसाश्चेति ते। विभीषणादय इति कश्चित्' compare text p 83, 'व्येन अमृत्नभरागति कवे प्रमाद इति वदन् व्याख्याता निरस्त', compare text p 144 48 रामचन्द्रबुधेन्द्र commences his टीका as follows - वन्दामहे महा लक्ष्मीमारूङ्गेङ्कङ्करम् । यस्य स्मरणमात्रेण सिध्यत्यर्थचतुष्टयम् ॥ १ ॥ श्रीरामचन्द्र विदुषा विदुषां वरेण वाराणशीपुरनिवासपरान्तरेण। व्याख्यास्यते कृतिरसावतिशुद्धभाव तुष्टये सतां विगतमत्सरमानमानाम् ॥ २ ॥ भवभूतिहृति केय काश्चिमन्वन्वर्णित ।

वदति शशिकदस्य कूरदा वि न सान्द्रवे ॥ ३ ॥ भवभूतिधुरीन्द्रेण कृतेऽस्मिन्नाटकाग्रये । उत्तरे रामचरिते रचिता भावबोधिनी ॥ ४ ॥ The concluding words are — इति श्रीराघवबुधेन्द्रविरचिते उत्तररामचरितनाटकव्याख्याने भावबोधिन्याख्ये संमेलना नाम सप्तमोऽङ्कः'. 49 e. g. 'भद्र त्वं च समाश्वसिहीति सर्वेषु पुस्तकेषु पाठो दृश्यते स च न सम्यग्भाति इति मत्वा समेत्याथ प्रेम इति पदं परिवर्तितम्'.

॥ श्रीरस्तु ॥ अथ उत्तररामचरितम् । ॥ प्रथमोऽङ्कः ॥ इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे । विन्देमं देवतां वाचममृतामात्मनः कलाम् ॥ १ ॥ ईश्वर-१ घनश्यामपण्डितविरचिता । उत्तररामचरितव्याख्या । चतुर्दशजगद्गोड्य नतिमाधन्महे वयम् । वत्रिप्ता नेदजेर्मोहैरितावन्तमने- हमम् ॥ १ ॥ रुद्यादवाता विद्धसालभञ्जिका चित्रितार्थवे । विद्धे स्तम्भे मालमाषिकाविना यत्र नाविद्धा ॥२॥ तनुर्गुचि यो न श्यामः कवि कवीना स यदि घनश्यामः । कवते क्यमनश्याम हिमसूयाभिर्मुधैव नश्यामः ॥३॥ इति समुद्दिश्य रहसि निजारामन्तमिनिनन्दन्ति मनसि सजातविविधवैकृत्यानि शुक- विताकल्पानि ॥ लग्ने रीठे शवेप्वासनदलनिलया भूर्जरेत्तु धनुर्हर्यंशे कान्योऽथ नके वियघटशरामेषु सौम्येनचन्द्रा । सौरिर्मेषे तुलारौ नृपमिथुनदले सैंहिये- योऽथ जीव. कौलीरे सिद्धभाग्येव्यतिदननवमशे यदीयोऽवतारः ॥ ४ ॥ आहना दक्षिगवोधिदम्बग्महारोगीन्द्रधात्रम्भरिआता धीद्वयसुन्दरीकमलन. काशी- महादेवन् । यद्वागमखिलप्रयोगसमय कोशावलीवल्भ्मो नम्र सत्वरिवान- दोरिति स घनश्यामः कवीना कवि ॥ ५ ॥ पत्रं पुष्पं वर्तते यद्गृहे मे तते इदं तैरन्येभ्यो ददामि । योगक्षेमे संवृतेर्गन्थरीतो याचन्द्रार्कं देवि वाचे जय त्वम् ॥ ६ ॥ मङ्गल्यवरिण महाह्मर्ग्य महास्तुतिपु महालक्ष्मीः । मस्कृतिकाटीषु च मङ्गलमगणी भवतु तरुणि मरुविने ॥ ७ ॥ धन्ये चतुष्षष्टिनिरञ्जिकन्ये निर्मातृकव्या भगिनीमुकुले • जंनानि शुक्तानि मुकुण्डुजानि धीदाम्यहं सौभ- रिलापमानि ॥ ८ ॥ नमस्तङ्क्यो महान्तो ये भसत्कठनानला इव । नमोऽसब्बो महान्तो ये मन्मत्कटा नला इव ॥ ९ ॥ निश्शेषं भुवनं मशेपमपि हा विष्णुम- दन्तर्गता हे लोका शृणुताथिवानकमनस्कारे घनश्याम्वहम् । उन्मार्गा वलिदा- दिक्षददमूगव्यूहाङ्कगे पुन श्यामाम्वाग्रहभावन. क्ति घनश्यामोऽस्मि भूमण्डले १ 'पुन्नाः' इति क-घ. २ 'वन्देमहे च ता वागीम्' इति न-टी.

२ उत्तररामचरितं [ १-१

॥१०॥ त्वं चेत् किञ्च दक्षसे पठ कृतिं नोचेद्गृहाणायुधं व्यापारं कुरु पाशुप्रा- त्यमथवा पिश्चैरलन्वा प्रव। मा नो चेत्परिभाषसेऽसि फणितो भक्त्या त्वया मत्कृते सृष्टो गुग्गुलुधूपत्र परिमलो न स्यान्ममामो यदि ॥११॥ खोलेन्दोस्स चिवोऽहे मयि चतुरुपष्टिश्रितीबन्धकौ द्वित्रिस्लोकजगत्प्रजापतिगणो हा दुष्कवीना जन। अन्योपस्थनयाम्रस्तुतिधनं खद्योतपद्योतते मन्ये नामति चन्द्रचूड़मुरते के ताम्रचूड़ारवे ॥१२॥ युक्त्या नीमितविद्वसालनवरसार्थप्रवन्धदूर्यीवन्याकृद्भवभू- तिर्गादिवरणे सङ्कोचभातोऽप्यमी। दीर्तो दत्तहस शिरोऽनजयस्वा मुमा कुमहे खेलेनॊत्तरमेव रामचरित टोकाइताधातुरम् ॥१३॥ इतरपूर्वकविप्रथनाधिशा स पुनरुक्तपदा भवभूतिज्ञा। अनि हिनामयतिस्म तु चापयोमनति सङ्घतरास्स घृणैर्बुधै ॥१४॥ ग्रन्थो मे मित इह विस्तरे वृथा स्यात् गायत्र्यष्टकपठने बुधोऽलसो यत्। यज्ञेष्वपि शिवरामकृष्णानाम्ना यत्राव यद्गुणपाठने घनेच्छु ॥१५॥ वृत्तो क्तिसारकृतिभावझिङ्कारसार्थभूतानुवादचातुरीम्। पश्यन्तु सन्तोऽनुपमानम तृतप्रभण्डराहुदयदीपिकादिषु ॥ १६ ॥ अथैतन्नाटकव्यापिसविधानावबोधने। वस्तुपात्रादिनिर्देशः सङ्ग्रहात्क्रियते मया ॥ इदं कविभ्य इत्यासिप्पये प्रामाणि- कैरित । वन्यॊ गणेश पूर्वाध उत्तराध सरस्वती ॥ श्रीमान्कालप्रियानाथो देवस्सूत्रधरो नट । पारिपाश्विकपर्याय उभौ प्रस्तावनेरेतौ ॥ रामस्सीता तत श्चञ्चत्प्रशवकोऽप लक्ष्मण । प्रतिहारी दुर्मुखोऽमी प्रथमाङ्के प्रवेशिता ॥ आत्रेयी तापसा नक्रा वामन्ता वनदेवता । रामश्च दिव्यपुरुषश्शम्बूकॊऽङ्के द्वि तीयके ॥ तमसा मुरला सीता रामो वासन्तिकेत्यमी । तृतीयेऽङ्क ततो दाण्डा यनिसौधातकिर्मुनि ॥ जनकोऽरुन्धती देवी कौसल्या गृष्टिकञ्चुकी । लव्य वटव कुद्धपुरुषाेऽङ्के चतुर्थके ॥ सुमन्त्रश्चन्द्रकेतुश्च लवोऽप्यङ्के च पञ्चके । अथ विद्याधरी विद्याधरो रामो ऽवन्ध्या। चन्द्रकेतु कुश षष्ठे सप्तमेऽङ्के तु लक्ष्मण । रामोऽत्र सूत्रधारस्तु गर्भनाटकवार्त्तुरे॥ उत्सङ्गिनी दारकौ द्वौ सीता गङ्गा पृथि व्यपि । इदमन्त नाटकीयनि यूथ पात्रपञ्चकम् ॥ शेषा नाटगर्भोता सायाऽहन्ध त्या सहागता । नाटकीयौकुशलवौ प्राप्तौ वाल्मीकिना सह ॥ अत्र विज्ञावधातब्य मन्वॊऽस्मिन्नृशरिति । शिष्योचेन पधानेन नाटकं परिशील्यताम् ॥ अथ कालि दासादिसमानकालिक भोजराजाश्रय श्रीकण्ठनामा, 'साम्बा पुनातु भवभूतिपवित्रमूर्ति ' इति श्लोकनिर्माणवेलागुमवशार्दानादभारेत्वेन शङ्किव भव भूतिरिति ख्यापित कवि , 'नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा ॥' 'आवयोरन्तरं नास्ति' इत्यादि बचनसिद्धान्तेन शिवरामकृष्णादिनाम्ना एकात्मतैव प्रामाणिकस्रमता इत्यवगच्छ श्रुतितुच्छीमदीकृतदास्रनपूर्वकं गोब्राह्मणवेदशास्त्रोद्धरणाय भगवत्पादावतारो भ वीति (? भवतीति ) स्वप्न ... यायाज्ञारयन साम्बशिवस्य प्रसादादद्भूतमेव

[१-३ ] उत्तररामचरितं ३

जगदवलोकयेन्न तदा मलान्तरप्रस्याभावाद्वैरबुद्धि ( द्वि १ ) यथातथायं स परब्रह्मणोऽपि, 'संभवामि युगे युगे' इति प्रतिज्ञया लीलामानुषविग्रहस्य श्रीरामस्य चरितं चिकीर्षु र्बविघ्नपरिपूरणाय प्रतिभाविशेपाय च पूर्वाधोत्तरार्धाभ्या गजा- ननसरस्वतीप्रणाम्मकं मङ्गलं चरीकर्ति इदं कविभ्य पूर्वेभ्य इति ॥ १ ॥ इदमिति सामान्ये नपुंसकम् । अत एव 'शक्यमञ्जलिभि पातु वाता केतकगन्धिन ।' इति वाल्मीकिः । 'शक्यमरविन्दसुरभि ' इति भर्तृमीड्य । इदं नमोवाकं नम इत्युक्तिम् । 'नमोवक्तौ नमोवाक ' इत्यगस्त्यः । पूर्वेभ्यः पुरातनेभ्य- अलौकिकेभ्य इत्यर्थ । वैदिकेभ्य इति यावत् । वेदाना लोकपूर्बत्वादिति भाव । 'मस्य निश्वसितं वेदा' इति स्मरणात् । कविभ्य. कवये गणपतये इत्यर्थ । 'गणपति हवामहे कवि कवीनाम्' इत्यादिश्रुते । 'कविरुक्तजानभौ' इति जयः। कविभ्य इति पूजाया बहुत्वम् । तथा च 'स्मरन्ति ताता अपि माम्' इति विक्रमार्कचरिते श्रीनाथः । प्रशास्महे ब्रूमहे । 'प्रशासनं तु निर्देशव्याहारा चरणादिषु' इति लिङ्गानुशासनम् । आशास्महे इति वार्थ । केचित्तु-इमे व ते कवय इति एकपदमाहु , तन्न । पूर्वेभ्य इति विशेपणापेक्षया इदं कविभ्य इति विशेप्यस्य बहुधर्मघटितत्वान्नान्दीप्रारम्भ एव क्लिष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वाच्च । पूर्वे- भ्य प्राचेतसादिभ्य इत्यन्ये प्राहु । तदपि न साधीय , अनुग्राह्यकवाक्यपेक्षया अनुग्राह्यप्राचेतसादिभ्य प्रथम प्रणामस्यानुपयुक्तत्वात् ॥ न च -'कवीन्द्रा कल्पन्ते कथमपि विरिञ्चिप्रभृतय ' इति भगवत्पादैरभिधानात् पूर्वेभ्य इत्यर्थे इति वाच्यम् । हसीभूतविष्णुविधानादि (१) केतकीकुसुमसाक्षिणे विरिश्चस्य पर मेश्वररूपा चकादिदानप्रसादपात्रनारायणसमक्षमेव प्रणामादिप्रतिष्टया दूरीकृत- त्वात् । 'शम्भुश्चाच्युतशङ्करप्रभृतिभि ' इति वचसा वाच्यपेक्षयाऽनभ्र्यहितत्वाच्च । एवमालोच्य पूर्वार्धस्य गणपतिपरत्वमेव सङ्गतमिति विशेषज्ञा इति दिक् ॥ अमृतां शाश्वतीम् , यज्ञशेषसुधामोक्षरूपाम्। भीमो भीमसेन इत्यादिवन्नामैक- देशे नामग्रहणम् । 'यज्ञशेषसुधामोक्षेष्वमृतं शाश्वते त्रिपु' इति विक्रमार्कः । आत्मनः परब्रह्मण । 'परब्रह्मणि चात्मा' इति संसारावर्तः । कलां श- क्तिम् । 'विद्याया कालभेदे च शक्तौ शिल्पे कला' इति शाश्वतः । तां प्रसि- द्धाम्, अनिर्वाच्या वा । वाणीं सरस्वतीं च वन्देमहि इत्येकपदो बहुवचनो धातु । 'प्रसिद्धेनाप्रसिद्धं बोधयेत्' इति न्यायेन वन्देमहीत्यस्य प्रणाम इत्यर्थो बोध्य । वयमिति शेष । 'वन्देमहि महादेवं मन्देतरधियो वयम्' इति हास मिश्रः। नान्दीपदनियमं न खलु कवयो गणयन्ति। अथान्दन द्वादशपदी नान्दी सेहृता । कलात्मशब्दाभ्या सीतारामौ सूच्येते ॥ 'अर्थतः शब्दतो वापि मना क्काव्यार्थसूचनम्।' इति लक्षणात् ॥१॥ अथ कवि , 'कविकाव्यनटादीनां प्रशंसा तु प्ररोचना' इति, 'प्ररोचना चङ्गतदा प्रयुज्यते' इति च लक्षणादवश्यकत्वाद-

नायते । सूत्रधार — अलमतिविस्तरेण । अद्य खलु भगवत काल प्रियानाथस्य यात्रायामार्थमिश्रान्विज्ञापयामि—एवमत्रभवन्तो विदांकुर्वन्तु । अस्ति खलु तत्रभवान्काश्यप श्रीकण्ठपदलाञ्छन पदवाक्यप्रमाणज्ञो भव भूतिर्नाम जातूकर्णीपुत्रै ।- यं ब्रह्माणमियं देवी वाग्वश्येवानुवर्तते । उत्तर रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयोक्ष्यते ॥ २ ॥ र्त्मानं वर्णयन् नाटकीयेतिवृत्तसंक्षेपादिकं संग्रहेणोपक्रमते —नान्द्यन्त इत्यादि । भगवत षाड्गुण्यपरिपूर्र्णस्य । कालप्रियेति तत्रत्यदेव्या नाम । पुराणगम्यैषा कथा । यात्रा महोत्सवप्रयुक्तेति भाव । आर्य्येषु ज्ञानवृद्धेषु । मिश्रान् पूज्यान् । एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण । अत्र रूपके । विदांकुर्व्वन्तु जानन्तु । भगवान् कीर्त्तिमान् । काश्यप कश्यपवंशाभव काश्यप । मङ्गिनाथप्रयोगात् श्रीकण्ठ इति पदं नाम लाञ्छनं व्यवहार यस्य श्रीकण्ठाख्य इत्यर्थ । श्रीकण्ठस्य शिवस्य पदे पादावेव लाञ्छनं चिह्न यस्येति वाथ । शिवपा दाब्जनिरत इति यावत् । ‘पदं स्थानाङ्घ्रिनामादौ’ इति, ‘लाञ्छन व्यवहारोऽभिध देषु’ इति रुद्रकेशवौ ॥ ‘शम्भो कालप्रियानाथ श्रीकण्ठ’ इति शशि शेखरे पुष्पद्दन्तस्तवे । प्रमाणानि कोशादय । ‘कोशवानाचार्य’ इति स्मरणात् । भवात् शिवात् भूति भस्म सम्पद यस्य ईश्वरेणैव जातु दिनद्वयेण विभू तिर्दत्ता, तदाप्रभृति भवभूतिरिति प्रसिद्धो जात इति च परावरविदो विदन्ति ॥ यं ब्रह्माणमियं देवीति ॥२॥ ब्राह्मण पद्मकमनिरतम् । अनेनान्तर्मुखेऽप्युच्चदु ल्लसद्रतौ कालिदासस्वभावसूवादाय भृतकविना अनुसन्धेयम् । अन्य वर्तत इति प्रचुरं पाठमङ्गीकृत्य केचित् व्याचक्षु । तन्न, अस्ति खल्विति वाक्य विरोधात् अनुवर्तत इत्येव पाठ । तत्प्रणीतमित्यविचारितरमणीय पाठ । कविरस्ति यमिति तत्प्रणीतमिति च पूर्वोत्तरवाक्याना परस्परमसङ्गतत्वात् । यत्प्र णीतमिति युक्त पाठ । पूर्ववाक्ये कविरस्तीति कथनेन उत्तरवाक्ययो यमिति यत्प्रणीतमिति कथनस्य सामीच्याद्यात् । अत एव, ‘अम्भोजनभूराविरासीत् । आभाति यत्कृति’ इत्यस्मद्व्याख्यातभोजचम्पौ । शिष्यविज्ञापने विशेषज्ञा प्रमा- णम् । प्रयोक्ष्यते मयेति शेष ॥ अत्र पुन —‘उत्तरे रामचरिते भवभूतिर्विशिष्यते’ इति विन्मद्वचनविश्राशिन केचिदलङ्कारियायिन वदन्ति । तन्न विशेषत- १ 'कालप्रियनाथस्य' इति व-घ-क २ 'खलु इति नास्ति व-पुस्तके ३ '०प्रमाणतत्वज्ञ' इति व ४ 'नतूकर्णीपुत्र' इति न ५ 'अन्ववर्त्तत इति न ६ 'प्रयुज्यते' इति व-घ

१-२] उत्तररामचरितं ५ धृष्टोऽस्मि कार्यवशादायोध्यकस्तदानीन्तनश्च संवृत्तः । ( समन्तादवलो- क्य । ) भो भो यथा तावदत्रभवतः पौलस्त्यकुलधूमकेतोर्महाराजरामस्या- यमभिषेकसमयो रात्रिदिवमसंहुतानन्दनान्दीकस्तमिदानीं विश्रान्तचार- णानि चत्वरस्थानानि । प्रविश्य । नटः—भाव प्रेषिताः स्मोऽतः स्वगृहान्महाराजेन लङ्कानगरसुहृदो महात्मानः प्लवङ्गमराक्षसाः सभाजनोपस्थायिनश्च नानादिगन्तागता ब्रह्म- र्षयो राजर्षयश्च यत्समाराधनायैतावतो दिवसानुत्सव आसीत् । हृदयङ्गमम् । यत —'कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासा' इति, 'घटानां निर्मातुं ' इति, 'जानीते जयदेव एव' इति, 'जानीते नितरांसौ' इति, 'यो हि (धोयी ?) कवि- क्ष्मापतिः' इति, 'दण्डिनः पदलालित्यं भारवेरर्थगौरवम् । उपमा कालिदा- सस्य माघे सन्ति त्रयो गुणा......॥'...शो धनंजय ' इति, 'सूक्ति सुधास्य- न्दिनी' इत्यादिभिर्गाम्भीर्य्याद्यस्तुतिपरनिन्दासंवादात्तकलापिनः सर्वे एव कवयो गर्वेनिगृढोऽमीषु के...स्तिरुषा एते तूष्णींशीलै स्सल्लिनविग्याभिनन्दनी- यगुणीगुम्फः । अत एव, 'सर्वं विनश्यति विहाय कविप्रसङ्गं...कवयेन नाहूम्' इति, 'रूपा..रते काव्यम्' इति प्राञ्च, इत्यलमतिविस्तरेण ॥ ननु तदिदं नाटक- कमेव न भवति शृङ्गारवीरयोरन्यतरस्य रसस्य प्राधान्यमिति नियमात्, करुणरस- स्यैव भूरस्तरत्वादिति चेत्, सत्यम् । शृङ्गारवीराभ्यवत्यान्तिश्च, अन्येवानङ्ग- त्वेन प्रवेशो यद्यपि, तथापि, 'प्रधानं वो. वरुरुरता । अन्ये त्वङ्गानि शृङ्गार- वीरौ तु प्रासिद्धां क्वचित् ॥' इति रूपकदर्शो...नाटकनिग्देवानुभाव्यनालङ्का- रिकैः ॥ २ ॥ वशात् अधीनत्वात् । अयोध्यासम्बन्धी आयोध्याकः । तदा- नीम्भवश्च । एतेन पुरातन स्यावृत्तंसार्थैव प्रद्योतय इति तत्सप्ताताभिनय...यो व्यज्यते । अये आश्चर्य । 'मङ्गलेऽपि च नान्दी' इति रत्नमाला । विशेषेण श्रान्तानि चरपानि संचरा येषु । 'सञ्चारचरणं.. चत्वरं राजाङ्गणम् । 'हजा- री' इति महाराष्ट्राः। स्थानानि तदन्तस्स्थलानि । नटो गारिष पारिपार्श्वकः । इति नाट्यपद्धतिः । माषस्तु...रिति हैमः । 'भावुजी' इति महाराष्ट्राः । 'गृहाः पुंसि च भूम्येव' इत्यमरः । दनेति सध्येति च ध्वनी । सभाजने आनन्दन- विद्यते । उपस्थायिन उप...एव येषात ऽरा इति यावत् । दिवसानिति कला- १ 'षटोऽहं' इति घ. २ 'ऋद्दिबशात्' इति न. ३ 'तत्रभवतः' इति व. ४ 'रहमभिषेक' इति न. ५ 'असंहुडनान्दीकः' इति न. ६ 'प्रेषिता हि स्म०' न-ब. ७ 'कनकतोयस्थादिनो' इति घ. ८ 'दिगन्तरारना' इति न-ब. ९ 'प्रमोद' इति न.

६ उत्तररामचरितं [ १-५ सूत्रधारः—आं अस्त्येतन्निमित्तम्। नटः—अन्यच्च । वसिष्ठाधिष्ठिता देव्यो गता राघवमातरः । अरुन्धतीं पुरस्कृत्य यज्ञे जामातुराश्रमम् ॥ ३ ॥ सूत्रधारः—वैदेशिकोऽस्मीति पृच्छामि। कः पुनरसौ जामाता। नटः—कन्यां दशरथो राजा शान्तां नाम व्यजीजनत् । अपत्यकृतिकां राज्ञे रोमपादाय यां ददौ ॥ ४ ॥ विभाण्डकसुतस्तामृष्यशृङ्ग उपयेमे। तेन च सांप्रतं द्वादशवार्षिकं सत्र- मारब्धम्। तदनुरोधात्कठोरगर्भीमपि जानकीं विमुच्य गुरुजनस्तत्र गतः। सूत्रधारः—तत्किमनेन। एहि राजद्वारमेव स्वजातिसमयेनोपतिष्ठावः । • नटः—तेन हि निरूपयतु राज्ञः सुपरिशुद्धामुपस्थानयोग्यपद्धतिं भावः । सूत्रधारः—मारिष सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता । यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः ॥ ५ ॥ नटः—अतिदुर्जन इति वक्तव्यम् । ध्वनोरिति द्वितीया। आः कोपपीडयो ॥ वसिष्ठाधिष्ठिता इति ॥३॥ वसिष्ठः अधिष्ठितः पुरस्कृत याभिः । यज्ञे सति ॥ ३ ॥ वैदेशिकः विदेशस्थ । पारदेशिको विदेशस्थ ॥ कन्यां दशरथो राजेति ॥४॥ व्यजीजनत् जनया मास अपत्यकृतिकां दुहितृप्रायां तदुदरजातामिव स्थितामिति यावत्। क... त्यमरमाला । शान्ता दशरथस्यापत्य इत्येतत्पुस्तकान्तरपाठाभिप्रायकं युगा न्तरविषयकं वा । अत एव शतमुखसहस्रमुखरावणकथेतीतरा । पृथक् कुम्भ- कर्णघातिनौ रामलक्ष्मणौ, इति रामायणभारतयोश्च इति दिक् ॥ ४ ॥ उपयेमे विवहति स्म । द्वादशवर्षक्रियमाणं द्वादशवार्षिकम् । तदनुरोधात् ऋष्य- शृङ्गानुवर्तनात् । कठोरः पूर्ण इति यावत् । राजद्वारमिति ध्वनिः । राजगृह- द्वारमिति भाव । समयेन मर्यादाया । अन तुहिचादय प्रायेन पादपूरने वाक्यालङ्कारे वा यथोचित ज्ञेया ॥ सर्वथा व्यवहर्तव्य इति ॥५॥ सर्वथा सर्वप्रकारेण । कुतः कस्मात् । साधुत्वे शुद्धौ । 'साधु शुद्धौ रम्ये च' इति हला- युधः । जनः लोक ॥ ५ ॥ दुर्मतिरिति अनिदुर्मतिरिति चोत्तरा पठन्ति ॥ १ एतद्वाक्य नास्ति च-घ-पुस्तकयो. २ 'पुनर्जामाता' इति न-च. ३ 'लोमपादाय' इति घ-घ. ४ 'ताम्' इति न.

१-८ ] उत्तररामचरितं ७ देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः । - रक्षोगृहस्थितिमूलमग्निशुद्धौ त्वनिश्चयः ॥ ६ ॥ सूत्रधारः—यदि पुनरियं किंवदन्ती महाराजं प्रति स्यन्देत ततः कष्टं स्यात् । नटः—सर्वथा ऋषयो देवताश्च श्रेयो विधास्यन्ति । ( परिक्रम्य ) भो भोः केदानीं महाराजः । ( आकर्ण्य ) एवं जनाः कथयन्ति— स्नेहात्सभाजयितुमेत्य दिनान्यमूनि नीत्वोत्सवेन जनकोऽद्य गतो विदेहान् । देव्यास्ततो विमनसः परिसान्त्वनाय धर्मासनाद्विशति वासगृहं नरेन्द्रः ॥ ७ ॥ ( निष्क्रान्तौ । ) प्रस्तावना । ( ततः प्रविशत्युपविष्टो रामः सीता च । ) रामः—देवि वैदेहि, समाश्वसिहि । न हि गुरवो न शक्नुवन्ति विहातु- मस्मान् । किं त्वनुष्ठाननित्यत्वं स्वातन्त्र्यमपकर्षति । • सङ्कटा ह्यग्निहोत्रीणां प्रत्यवायैर्गृहस्थता ॥ ८ ॥ दुर्जनत्वं दुर्मतित्वं वा स्थियातो वर्णयति-देव्या अपीति ॥६॥ वैदेह्याः कृते इति शेषः । 'देव्या वैदेह्या' इति च पाठः । हि प्रसिद्धौ । अपवादे अतिदुर्जन- नत्वं अतिदुर्मतित्वं वा-उपपादयति—रक्ष इति । अग्नौ, पुरा युद्धदृष्टहृष्ट- तायामित्यर्थः ॥ ६ ॥ प्रतिष्ठते प्राप्नोति इति यावत् । एवं वक्ष्यमाणोऽनुवाद इत्यर्थः ॥ स्नेहात्सभाजयितुमिति ॥ ७ ॥ सभाजयितुं रामं इति शेषः । विदेहान् देशान् । ध्वनिध्र । धर्मासनात् न्यायविचारसिंहासनात् । नरेन्द्रः रामः । एतेन द्वयोश्शेषावानप्रवेशौ सूचितौ ॥ 'स्वकार्यं प्रस्तुताक्षेपि विलोक्य रगमुद्रामुखम् । प्रस्तावना वा तत्र स्यात्' इति, 'नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो निर्ग- मोऽपि वा' इति लक्षणात् ॥७॥ इति प्रस्तावना ॥ किन्त्वनुष्ठाननित्यत्वमि- ति ॥८॥ नित्यत्वं नियमेन करणम् । स्वातन्त्र्यं स्वच्छन्दविहारम् । प्रत्यवायैः अकरणे प्रायश्चित्तैः । गृहस्थता गार्हस्थ्यम् । गृहपतित्वमिति यावत् । अग्निहोत्रिण १ 'रक्षोगृहे' इति घ. २ 'महाराजं प्रति स्युन्देत्' इति घ, 'महाराजं स्पृशेत्' इति क. ३ 'सन्ति करिष्यन्ति' इति घ. ४ 'नित्यत्वात्' इति घ.

८ उत्तररामचरितं [ १-८ सीता—जाणायि अय्यउत्त जाणामि । किंदु संदावआरिणो बन्धुअणवि- प्पओआ होन्ति । जानामि आर्यपुत्र जानामि । किं तु सन्तापकारिणो बन्धु- जनविप्रयोगा भवन्ति । रामः—एवमेतत् । एते हि हृदयमर्मच्छिदः संसारभावाः । येभ्यो बीभ- त्समानाः संत्यज्य सर्वान्कामानरण्ये विश्राम्यन्ति मनीषिणः । प्रविश्य । कञ्चुकी—रामभद्र-( इत्यर्धोक्ते साशङ्कम् ) महाराज । रामः—( सस्मितम् । ) आर्य ननु रामभद्र इत्येव मां प्रत्युपचारः शो- भते तात परिजनस्य । तद्यथाभ्यस्तमभिधीयताम् । कञ्चुकी—देव ऋष्यशृङ्गाश्रमादष्टावक्रः संप्राप्तः । सीता—अज्ज तदो किं विळम्बीअदि । आर्य ततः किं विलम्ब्यते । रामः—त्वरितं प्रवेशय । ( कञ्चुकी निष्क्रान्तः । ) प्रविश्य । अष्टावक्रः—स्वस्ति वाम् । रामः—भगवन्, अभिवादये । इत आस्यताम् । सीता—भववं णमो दे । अवि कुसळं सजामातुअरस गुरुअणस्स अज्जाए सन्ताए अ । भगवन् नमस्ते । अपि कुशलं सजामातृकस्य गुरुजन- स्यार्यायाः शान्तायाश्च । रामः—निर्विघ्नः सोमपीथी आवुत्तो मे भगवानृष्यशृङ्गः आर्या च शान्ता । सीता—अम्हे वा सुमरदि । अस्मान् वा स्मरति । अष्टावक्रः—( उपविश्य ) अथ किम् । देवि कुलगुरुर्भगवान्वसिष्ठस्त्वा- मिदमाह— गृहस्थस्य मुख्यो धर्म इति भावः । तथा च 'अग्निहोत्रफला वेदा' इति भारते । अनुष्ठानेति छविः । 'अनुष्ठानन्तरङ्गे'ति भर्तृमीढ (प्र २) योग्यत् क्षन्तव्य- ॥ ८ ॥ जानाम्यार्यपुत्र किन्तु सन्तापकारिणो भवन्ति गुरुजनविप्रयोगाः । अ- य्यउत्तेत्यत्र 'सर्वत्र ल्पोप्वाराणां' इति रलोप 'वर्गचतुर्थपञ्चमानाम प्रायो लोपः' इति पलोपश्च । अज्जउत्तेति पाठे 'यस्य ज' इति जत्वम् । येभ्यः भोगेभ्यः । सर्वान् भोगान् ॥ प्रविश्य इति प्रवेशासूचन प्रमाद ॥ किं विलम्ब्यते । नमस्ते । अपि कुशलं मे सजामातृकाय गुरुजनाय । जामाता ऋष्यशृ- ङ्गः। जामातुरस्तीति वचन कवे प्रमादः । 'पितृभ्रातृजामातृणामर' इत्यरादेशात् १ 'सोमपीथी' इति व-ग्र २ 'आवुत्तो' इति न. ३ 'वि' इति न-प्र.

१-१०] उत्तररामचरितं ९ विश्वम्भरा भगवती भवतीमसूत राजा प्रजापतिसमो जनकः पिता ते । तेषां वधूस्त्वमसि नन्दिनि पार्थिवानां येषां कुलेषु सविता च गुरुर्वयं च ॥ ९ ॥ तत्किमन्यदाशास्महे । केवलं वीरप्रसवा भूयाः । रामः—अनुगृहीताः स्मः । लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥ १० ॥ अष्टावक्रः—इदं च भगवत्यारुन्धत्या देवीभिः शान्तया च भूयो भूयः सन्दिष्टम् । यः कश्चिद्गर्भदोहदो भवत्यस्याः सोऽवश्यमचिरात्सम्पादयितव्य इति । रामः—क्रियते यथैषा कथयति । अष्टावक्रः—ननान्दुः पत्या च देव्याः सन्दिष्टमप्यूढेन—वत्से कठोर- गर्भेति नानीतासि । वत्सोऽपि रामभद्रस्त्वद्विनोदार्थमेव स्थापितः । तदुत्पुत्र- पूर्णोत्सङ्गामायुष्मतीं द्रक्ष्याम इति । रामः—( सहर्षलज्जास्मितम् । ) तथास्तु । भगवता वसिष्ठेन न किंचि- दादिष्टोऽस्मि । अष्टावक्रः—श्रूयताम् । जामातरस्तेति कथनं युक्तम् । 'चतुर्थ्यां षष्ठी' षष्ठीनिर्देशः । 'सोमपीथी तु सोमपः' इत्यमरः । भगवान् माहात्म्यवान् । 'कीर्तिमाहात्म्ययोर्भगः' इति पदार्थमाला । आर्या च शान्तेति ध्वनिः । अस्मानपि स्मरति । अथ किं अङ्गीकारे । आह स्मेति शेषः ॥ विश्वम्भरा भगवतीति ॥ ९ ॥ वधूः स्नुषा, सविता सूर्यः । गुरुः आदिकारणम् । वयं च गुरव इत्युक्तम् । पुरोहिता इत्यर्थः । 'गुरुर्नापितिपितादौ' इत्यमरः । कुलेषु वयमिति च पूजायां बहुत्वम् । भगवती प्रजापतिरिति च ध्वनिः ॥ 'ध्रुवार्थे केवलं त्रिषु' इति नाम- माला ॥९॥ वीरस्य पुत्रस्य प्रसवः प्रसूतिः यस्याः । 'वीरः पुत्रः' इति वैदनि- घण्टुः ॥ लौकिकानां हि इति ॥ १० ॥ लौकिकानां सर्वदिक्षितानाम् । वाक्तु, ब्राह्मीरूपा । आद्यानां मुख्यानाम् । 'ऋषयस्सत्यवचसः' इति, 'आद्यः प्रथममुख्य- योः' इत्यमरसारस्वतौ ॥ अनुवर्तते प्रतीक्षत इति माठरः ॥१०॥ इदं १ 'गृहेषु' इति व. २ 'अनुवर्त्तते' इति म. ३ 'गर्भदोर्हृदरदो' इति म. ४ 'संदेशा' इति क-घ.

जामातुर्यज्ञेन वयं निरुद्धास्त्वं बाल एवासि नवं च राज्यम् । युक्तः प्रजानामनुरञ्जने स्यास्तस्माद्यशो यत्परमं धनं वः ॥११॥ रामः—यथा समादिशति भगवान्मैत्रावरुणिः। स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि । आराधनाय लोकानां मुञ्चतो नास्ति मे व्यथा ॥ १२ ॥ सीता—अदो जेव्व राहवकुलधुरंधरो अज्जउत्तो । अत एव राघवकुल- धुरंधर आर्यपुत्र । रामः—कः कोऽत्र भोः । विश्राम्यतामष्टावक्रः । अष्टावक्रः—( उत्थाय परिक्रम्य च । ) अये कुमारलक्ष्मणः प्राप्त । ( इति निष्क्रान्त ) प्रविश्य । लक्ष्मणः—जयति जयत्यार्यः । आर्य तेन चित्रकरिणास्मदुप- दिष्टमार्यस्य चरितमस्यां वीथिकायामभिलिखितम् । तत्पश्यत्वार्यः । वक्ष्यमाणम् । देवीभिः कौसल्यादिभिरित्यर्थ । भूयोभूयः पुनः पुनः । 'पुनर्भूयार्थयोर्भूय' इति संसारावर्त्तः 'भूयोभूयो नमाम्यहम्' इति प्राञ्च । 'दोहदं दोहदेऽपि स्यादिच्छायां गर्भकौतुके' इति विक्रमार्कः। यदि चेदित्यर्थ । ननान्दु रामभगिनीत्वाच्छान्ताया । पत्या भर्त्रा ॥ 'ननान्दा तु स्वसा पत्यु ' इत्यमर । ननान्दुरिति यथोक्त तथेल्यर्थ ॥ जामातुर्यज्ञेन वयमिति ॥ ११ ॥ यज्ञेनेति तृतीया । वयमिति मातरोऽहमरुन्धती च सर्वे वयमित्यर्थ । बालः कुमारः युवैवेत्यर्थ. । अत एव 'कौमारहर शचीदेव्या' इति नीलकण्ठः । 'बाल. कुमारे च' इति शब्दमञ्जरी । युवा त्वमेवासि इति च पाठ । यत् यस्मात्कारणात् । वः रघूणा युष्माकम् । स्वस्मात् आत्मनोऽपि । यशः प्रजा- नुरञ्जनरूपम् । परमं शाश्वतम् । धनं तद्युक्त. स्या दित्यर्थ । तथा च—'यौवनं धनसंपत्ति प्रभुत्वम्' इति विपत्त्रयं त्वयि जागति । तस्मादविवेकता मास्तु, साव- धानेन पथा सञ्चरस्तेनि भाव ॥११॥ 'वसिष्ठे च मैत्रावरुणि' इति हारावली । अगस्त्य इति पूर्वोत्तरसन्दर्भमूढ कोऽपि बभ्राम ॥ स्नेहं दयां चेति ॥ १२ ॥ यदि वा अथवा 'आहो उताहो यदिवा' इति रत्नमाला । जानकीमपीत्यादीनि वचनानि रामस्य भाव्यर्थसूचकानीति तत्र तत्र सूक्ष्मबुद्धिभिरवगन्तव्यम् ॥१२॥ अत एव राघवकुलधुरन्धरः । राघवेत्यत्र 'अनादिनामसंयुक्ताना रा-ध थ- ष-फ भो ह' इति हाथम् । 'श्रेष्ठौ धुर्या धुरन्धरा' इति मेदिनी । 'आलेख्यं वीथिका १ 'दद्याद् भगवान्' इति व-घ २ 'लोकस्य' इति ग-व-घ. ३ 'वीथ्याम्' इति क-ग.

१–१४ ] उत्तररामचरितं १२ रामः—जानामि वत्स दुर्मनायमानां देवीं विनोदयितुम् । तत्कियन्त- मवधिं यावत् । लक्ष्मणः—यावदार्याया हुताशने विशुद्धिः । रामः—शान्तं पापम् । ( मसान्त्ववचनम् ) उत्पत्तिपरिपूतायाः किमस्याः पावनान्तरैः । तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः ॥ १३ ॥ देवि देवयजनसम्भवे प्रसीद । एष ते जीवितावधिः प्रवादः । कष्टो जनः कुलधनैरनुरञ्जनीय- स्तन्नो यदुक्तमशिवं न हि तत्क्षमं ते । नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा मूर्ध्नि स्थितिर्न चरणैरवताडनानि ॥ १४ ॥ सीता—होदु अज्जउत्त होदु । एहि । पेक्खह्म दाव दे चरिदम् । भव- त्वार्यपुत्र भवतु । एहि । प्रेक्षामहे तावत्ते चरितम् । (इत्युत्थाय परिक्रामति ।) लक्ष्मणः—इदं तदालेख्यम् । सीता—( निर्वर्ण्य । ) के एदे उवरि णिरन्तरट्ठिदा उवत्थुवन्ति विअ अज्जउत्तम् । क एते उपरि निरन्तरस्थिता उपस्तुवन्तीवार्यपुत्रम् । लक्ष्मणः—देवि, एतानि तानि सरहस्यानि जृम्भकास्त्राणि यानि भगवतः कृशाश्वात्कौशिकमृषिमुपसंक्रान्तानि तेन च ताटकावधे प्रसादीकृतान्यार्यस्य । चित्रपत्रिका' इति त्रिकाण्डशेषः । अवधिः अवसानम् ॥ उत्पत्तिपरिपू- ताया इति ॥ १३ ॥ पावनान्तरैः पवित्रतापादकवस्तुभेदैः ॥ १३॥ देवानां यजनं यत्र । यज्ञभूमिरित्यर्थः । जीवितं अवधौ अवसाने यस्य यावज्जीवमे- त्यर्थः ॥ कष्टो जन इति ॥ १४ ॥ 'व्यात्कटं कृच्छ्रमाभीखं विषेषा भेद्यवानि गत्' इत्यमरः । कुलधनैः कुलीनैः । नः अस्माकम् । यत् अशिवं निष्ठु- रम्, उक्तं हुताशनशुद्धिरिति भाषितम् । तत् ते तव न क्षमं न योग्यम् । तुशब्दः पादपूरणे ॥ अत्र दृष्टान्तमाह—नैसर्गिकी स्वभावसिद्धा ॥१४॥ आर्य- पुत्र पश्यामस्ते चरितम् । चरिदं इत्यत्र 'तो दः' इति दत्वम् । निर्वर्ण्य दृष्ट्वा । क इदानीमेते उपरि निरन्तरस्थिता उपस्तुवन्तीवार्यपुत्रम् । ठिदा इत्यत्र 'स्थास ठः' इति ठत्वम् । थु(यु)वन्तीत्यत्र 'ष्ण्य यः' इति यत्वं च । १ 'कियानवधिः' इति ग. २ पादपूर ( यमान्त्ववचनम् )' इत्येतन्नास्ति ङ-पुस्तके, 'शान्तं शान्तम्' इति घ ३ कष्टं' इति क, 'द्विष्टो' इति ग. 'तन्मे' इति घ, 'जनो दुरात्मा' इति घ. ५ 'अशुभं' च क. इति ग. ६ 'कामक-' इति ग-घ. ७ 'शुश्रूषायाम्' इति ग. ८ 'केत्ति दिट्ठस्य णि० दिट्ठानिमित्तं' इति क.

१२ उत्तररामचरित [ १-१६ रामः-वन्दस्व देवि दिव्यास्त्राणि । ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्त्वा परःसहस्राः शरदस्तपांसि । एतान्यपश्यन्गुरवः पुराणाः स्वान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥१५॥ सीता-णमो एदाणं । नम एतेभ्य । रामः-सर्वथेदानीं त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्यन्ति । सीता-अणुगहिदह्नि । अनुगृहीतास्मि । लक्ष्मणः-एष मिथिलावृत्तान्तः । सीता-अम्महे दलन्तणवणीलुप्पळसामलणिणिद्धमसिणसोहमाणमंस- ळेण देहसोहग्गेण विम्हअत्थिमिवताददीसन्वसोम्मसुन्दरसिरी अणादररडि- देसंकरसरासणो सिहण्डमुद्धमुहमण्डलो जणउत्तो आलिहिदो । अहो दलनवनीलोत्पलश्यामलास्निग्धमसृणशोभमानमांसलेन देहसौभाग्येन विस्मय- स्तिमिततातदृश्यमानसौम्यसुन्दरधीरनादरखण्डितशङ्करशरासन शिखण्डमुग्ध- मुखमण्डल आर्यपुत्र आलिखित । लक्ष्मणः-आर्ये पश्य पश्य । सम्बन्धिनो वसिष्ठादीनेष तातस्तवार्चति । गौतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः ॥ १६ ॥ तानि प्रसिद्धानि । रहस्यैः शरसन्धानमोक्षणोपसंहारादिमन्त्रैः सहितानि जृम्भकानामस्त्राणि । मित्रं सखायम् । उपसंक्रान्तानि प्राप्तानीति या- वत् । तेन विश्वामित्रेण ॥ ब्रह्मादय इति ॥ १५॥ ब्रह्महिताय ब्राह्मणसाद्याय । स्वानि स्वीयानि ॥१५॥ नम एतेभ्यः । त्वत्प्रसवं त्वत्सुतम् । अनुगृ- हीतास्मि । अहो आश्चर्यं ॥ दलितनवनीलोत्पलश्यामलास्निग्धमसृणमासलदेह- सौभाग्येन विस्मयस्तिमिततातनगरजनदृश्यमानसोमसुन्दरश्री अनायासखण्डि तशङ्करशरासन शिखण्डमुग्धमण्डनः आर्यपुत्र आलिखित । 'मसृक् स्निग्धं' इत्यमरोक्ते स्निग्धमसृणयोरेकार्थता, तदपि असमबाणहृदिच्छालभ- जिकाप्रथमोल्लूप्रणयप्ररूढप्रेमादीनामिव स्निग्धमसृणयोस्तत्त्वानुमद्विम्बाऽश न्तरभेदो द्वयथा कल्पनीय । सर्वथैवमूढम् । मांसलं सान्द्रम् । सोमवत् श्रीः शोभा 'सोमवत्प्रियदर्शन' इति रामायणे । अनायासेन लीलया । 'शिखण्डो बर्हचूडयो' इत्यमरः । खण्डितेत्यत्र केचन शिवद्रोहिण पाषण्डा- परिहसन्तो दन्तान् दर्शयन्ति, तत्तुच्छम् ॥ रावणदुर्वहोऽपि शक्त्या हतो लक्ष्मण यथा भक्त्याय हनुमते लघुरभवत् तथा शिवलिंगप्रतिष्ठातेति 'अत्र पूर्वं महादेव प्रसादमकरोत्प्रभुः' इत्यादिबचनेन शिवगीतोक्तरिजादीक्षानुग्रहेण च शिष्य- १ 'सर्वथैतानि' इति क. २ 'सुदिन' इति घ-य, 'सुद्विद' इति ग.

१-१८ ] उत्तररामचरितं १३ रामः—सुश्लिष्टमेतत् । जनकानां रघूणां च सम्बन्धः कस्य न प्रियः । यत्र दाता ग्रहीता च स्वयं कौशिकनन्दनः ॥ १७ ॥ सीता—एदे क्खु तत्कालिदगोदाणमङ्गला चत्तारो भादरो विआहिद- क्खिदा तुम्हे । अह्मो जाणामि तस्सिं जेव्व पदेसे तस्सिं जेव्व काले वत्तामि । [एते खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गलाश्चत्वारो भ्रातरो विवाहदीक्षिता यूयम् । अहो जानामि तस्मिन्नेव प्रदेशे तस्मिन्नेव काले वर्ते ।] रामः—एवम् । समयः स वर्तत इवैष यत्र मां समनन्दयत्सुमुखि गौतमार्पितः । अयमांगृहीतकमनीयकङ्कण- स्तव मूर्तिमानिव महोत्सवः करः ॥ १८ ॥ लक्ष्मणः—इयमार्या । इयमप्यार्या माण्डवी । इयमपि वधूः श्रुतकीर्तिः। सीता—वच्छ इअं वि अवरा का । [वत्स इयमप्यपरा का ।] लक्ष्मणः—( सलज्जास्मितम् । अपवार्य ) अये ऊर्मिलां पृच्छत्यार्या । भवतु । अन्यतः सञ्चारयामि । ( प्रकाशम् ) आर्ये द्रष्टव्यमेतत् । अयं च भगवान्भार्गवः । नप्तृबालस्य रामस्य दयानिविर्जगदीश्वर शण्डवार्हविष्णुब्रह्माद्यप्यरावणदुर्वह- शरासनोऽभूदिति प्रामाणिका । अत एव ‘बालक्रीडनमिन्दुशेखरधनुर्भङ्गादवधि’ इति भगवान् बोधायनः । ‘श्रीमत्- शितिकण्ठस्य कुल हि दुरतिकमम्’ इत्युत्तररामायणे च विप्रहृवदर्शस्य रामस्यैव वाक्यं इति दिक् । सुतरां स्निग्धं युक्तमित्यर्थः ॥ जनकानां रघूणामिति ॥ १७॥ यज्ञसबन्धे । तथा च 'जनक देहि कन्या गृहाण राम' इति वक्तुं कारयितुं च स्वयं स एव एव सर्व- शतश्च इति भावः ॥१७॥ एते खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गलाश्चत्वारोऽपि भ्रातरो विवाहदीक्षिता यूयम् । कालकृतेति ध्वनिः । अह्मो जानामि तस्मिन्नेव काले वर्ते इति । एवं बाढमित्यर्थः ॥ समयस्स वर्तत इति ॥१८॥ यत्र समये । आदरागृहीतथासी कमनीयकङ्कण इति विवेकः । अयमागृहीतेति ध्वनिः ॥ ॥ १८ ॥ आर्या सीता । माण्डवी भरतपत्नी श्रुतकीर्तिः शत्रुघ्नपत्नी । इयमपरा का । 'रहोऽन्येन सहोक्तौ स्यादपवार्यं जनान्तिकम्' इति लक्ष- णात् प्रकृते वन्येन सह भाषणाभावात् कवे प्रमादः । अपवारि 'स्वमनसा १ 'द्रष्टव्यमेतद्' न-च; 'दृष्टमेतद्' इति घ. २ 'सुगृहीत' इति प-घ. ३ 'सटरामि' इति घ. ३ उ०

१४ उत्तररामचरितं [ १-२० सीता—( ससम्भ्रमम् ) कंपिदह्मि । कम्पितास्मि । रामः—ऋषे नमस्ते । लक्ष्मणः—आर्ये पश्य पश्य । अयमसावार्येण ( इत्यर्धोक्ते ) रामः—( साधिक्षेपम् ) अयि वत्स बहुतरं द्रष्टव्यम् । अन्यतो दर्शय । सीता—( सस्नेहबहुमानं निर्वर्ण्य । ) सुट्ठु सोहसि अज्जउत्त एदिणा विणअमाहप्पेणं । सुष्ठु शोभसे आर्यपुत्र एतेन विनयमाहात्म्येन । लक्ष्मणः—एते वयमयोध्यां प्राप्ताः । रामः—( सास्रम् ) स्मरामि हन्त स्मरामि । जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे । मातृभिश्चिन्त्यमानानां ते हि नो दिवसा गताः ॥ १९ ॥ इयमपि तदा जानकी पतनविरलैः प्रान्तोन्मीलन्मनोहरकुन्तलै- र्दशनमुकुलैर्मुग्धालोकं शिशुर्दधती मुखम् । ललितललितैर्ज्योत्स्नाप्रायैरकृत्रिमविभ्रमै- रकृत मधुरैरङ्गानां मे कुतूहलमङ्गलैः ॥ २० ॥ लक्ष्मणः—एषा मन्थरा । रामः—( सत्वरमन्यतो दर्शयन् । ) देवि वैदेहि सह' इति द्वयया समाधेयम् । 'आत्मगतं स्वगत' इति वा पाठ साधु । ऊर्मिला लक्ष्मणस्य पत्नी । भार्गवः जामदग्न्य । कम्पितास्मि । सा- धिक्षेपमिति—स्वोत्कर्षं परानुत्कर्षञ्च न श्रोतव्य इति भावः । शोभते आ- र्यपुत्र एतेन विनयमाहात्म्येन । 'पाल्यमानानां' इति पाठ साधु ॥ जी- वत्सु तातपादेष्विति ॥ १९ ॥ नः अस्माकम् ॥ १९ ॥ पतनविरलै- रिति ॥ २० ॥ मध्ये मध्ये दन्ताना पतनेन विरलेः श्लैषामन्तरैरिति भाव । मन्दः स्वल्प आलोकः द्योतः यस्मिन्मुखे । ललितललितैरिति वीप्साया द्विरुक्ति भृशं ललितैरित्यर्थः । ज्योत्स्नाप्रायैः चन्द्रिकाप्रचुरै- तद्वच्छीतलै सुखकरैश्चेति भाव । विभ्रमो विलास । अकृत चकार । मधुरैः मनोज्ञै । मुग्धा सुन्दरीति परिहासः । मुदैत्यर्थः । 'शृगपरस्नु- १ 'भीदम्हि' इति घ-घ २ 'माहम्मेण' इति क. ३ 'नूतने दारसंग्रहे न ४ 'प्रतनु' इति घ-छ-क. ५ 'कुद्दरै.' इति न. ६ 'लहानाम्' इति न ७ 'अनुचरमन्यतो गत्वा' इति घ-घ.

१-२३ ] उत्तररामचरितं १५

इङ्गुदीपादपः सोऽयं शृङ्गवेरपुरे पुरा । निषादपतिना यत्र स्निग्धेनासीत्समागमः ॥ २१ ॥ लक्ष्मणः—( विहस्य । स्वगतम् ।) अये मध्यममाम्बावृत्तमन्तरितमार्येण । सीता—अम्मो एशो जडासंजमणवुत्तन्तो । अहो एष जटासंयमन- वृत्तान्तः । लक्ष्मणः—पुत्रसंक्रान्तलक्ष्मीकैर्यद्वृद्धेष्वाक्षुभिर्धृतम् । धृतं बाल्ये तदार्येण पुण्यमारण्यकव्रतम् ॥ २२ ॥ सीता—एसा पसण्णपुण्णसलिला भअवदी भाइरही । एषा प्रसन्नपुण्य- सलिला भगवती भागीरथी । रामः—देवि रघुकुलदेवते नमस्ते । तुरगविचयव्यग्रानुर्वीभिदः सगराध्वरे कपिलमहसांप्लोष्टान्पितुश्च पितामहान् । अगणिततनूतापं तप्त्वा तपांसि भगीरथो भगवति तव स्पृष्टानद्भिःशिवादुदतीतरत् ॥ २३ ॥ सा त्वमस्य स्नुषायामरुन्धतीव सीतायां शिवानुध्याना भव । न्दरमूढयो' इति यादवः ॥ २० ॥ इङ्गुदीपादप इति ॥ २१ ॥ 'इङ्गुदी तापसतरुः' इत्यमरः । यत्र पादपं पादपप्रदेशे इत्यर्थः । यत्र शृङ्गवेर- पुरे इति केचित् । तन्न । सोऽयं पादप इति वाक्यविरोधात् । 'स्निग्धस्तुहृत्' इति वामनः ॥ २१ ॥ 'मध्यमयाम्बा कैकेयी । उत्तमयाम्बा नेति व्यज्यते । वृत्तं । वृत्तान्तं इति भ्रान्तः पाठः । वृत्तान्त इत्यमरः । अन्तर्हितमिति- मातृनिन्दा मा भूदिति भावः । एष जटासंयमनवृत्तान्त ॥ पुत्रसंक्रान्तेति ॥ २२ ॥ यद्वृद्धेष्वाक्षुभिरित्यादि सन्धिषडष्टकम् । अन्तर्ज्वलन्तिकिरीटेति प्राहु- र्द्वाक्षरेति च काव्यप्रकाशविद्धसालभञ्जिकाभारतचम्पूप्रयोगयोरदर्शनी- यम् । बाल्ये कौमारदशायाम् । आरण्यका वनवासिन. ॥ २२ ॥ एषा प्रसन्नपुण्यसलिला भगवती भागीरथी ॥ तुरगविचयव्यग्रइति ॥ २३ ॥ वि- चये अन्वेषणे । कपिल एव महः तेज . । तेन रुश्रा । रोषाद्धेतोः । १ 'स्पृष्टानम्भस्तैरदन्' इति न; 'स्पृष्टानोज्ज्वलितः' इति क. २ 'हृत्' इति घ. ३ 'आरण्यकं व्रतम्' इति घ-ड. ४ 'रोषात्' इति म. ५ 'पुरा प्रपितामहान्' इति घ-क; 'पितुः प्रपितामहान्' इति घ. ६ 'तनूताप' इति म; 'तनुतापं' इति घ-घ. ७ 'उददीधरद्' इति घ-घ; 'उदपीपरत्' इति क.

१६ उत्तररामचरितं [ १-२४ लक्ष्मणः-अयमसो भरद्वाजावेदितचित्रकूटयायिनि वर्त्मनि वनस्पतिः कालिन्दीतटे वटः श्यामो नाम । रामः-( सस्नेहमवलोकयति । )¹ सीता-सुमरदि वा एदं पदेसं अज्जउत्तो । सरति वैतं प्रदेशमार्यपुत्र । रामः-अयि कथं विस्मर्यते । अलसललितमुग्धान्यध्वसम्पातखेदा- दशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि । परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यङ्गकानि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ॥ २४ ॥ लक्ष्मणः-एष विन्ध्याटवीमुखे विराघसंरोधः । सीता-अलं दाव एदिणा । पेक्खामि दाव अज्जउत्तसंहत्थघरिदतालव- म्तोदवत्तनिवारिदादप अत्तणो दक्खिणारण्णप्पवेसारम्भम् । अलं तावदेतेन । प्रेक्षे तावदार्यपुत्रसङ्ग्रहस्तधारिततालवृन्तातपनिवारितातपमात्मनो दक्षिणारण्य- प्रवेशारम्भम् । दुष्टान् दग्धान् । पितुः भगीरथजनकस्य । प्रपितामहान् सगरपुत्रान् । उदतीतरत् उत्तारयामास ॥ २३ ॥ अरुन्धतीव स्थिता सा प्रतिष्ठा लमिति ॥ अथवा-यथा अरुन्धती तथा सा त्वमित्यर्थ । शिवं मङ्गलं अनुध्यानं अनुचिन्तनं यस्या । 'वानप्रस्थं फलं पुष्पंत्तरपुष्पाद्धनस्पतिः' इत्यमरः ॥ सरति वा एनं प्रदेशमार्यपुत्र । अलसललितेति ॥ २४ ॥ यत्र प्रदेशे अध्वसम्पातखेदात् अलसानि आलस्ययुक्तानि जडानीति यावत् । स्वभावतस्तु ललितेन विलासेन मुग्धानि मनोज्ञानीत्यर्थः ॥ 'संपातो चातिपतनमतिपातोऽप्यतिक्रम ।' इति त्रिरूपः । अशथिलपरिरम्भैः दृढालिङ्गनै । संवाहनं मर्दनम् । अन्योन्यसंघट्टनवशादिति भाव । परि- मृदिताः क्लिष्टाश्च ता । 'मृणालं नपु' इति विक्रमार्कः । 'पाणौ मृणा- लीलता' इत्यसबाध्यातनिङ्कसाळमञ्जिकायाम् । तस्सादितरविस्मरणेऽपि नेदं विस्मर्यत इति भावः ॥ २४ ॥ अटवीमुखे वनपुर प्रदेशे ॥ अलमेतेन पश्यामि तावदार्यपुत्रसङ्ग्रहस्तधारिततालवृन्तातप( न्त ² )निवारितातपं आत्मन अग्रिभ्रव्या दक्षिणारण्यपविक्कतुम् ॥ तालवृन्तेति कवे प्रमाद । 'ता १ एतन्नास्ति ख-ग-पुस्तक्रयो . २ 'सजात' इति ख-घ-क ३ 'संवाद.' इति न. ४ 'भज्जउत्तहत्थ' इति ब-घ ५ 'तालेण्टा०' इति घ, 'ताल्लवे- ण्टादवत्त' इति व, 'तालवुन्तादवत्त' इति न. ६ 'अत्तणो अञ्चादिद दक्खिणार- ण्णदढिअचणम्' इति न.

१-२७ ] उत्तररामचरितं १७ रामः—एतानि तानि गिरिनिर्झरिणीतटेषु वैखानसाश्रिततरूणि तपोवनानि । येष्वातिथेयपरमा यमिनो भजन्ते नीवारमुष्टिपचना गृहिणो गृहाणि ॥ २५ ॥ लक्ष्मणः—अयमविरलानोकहनिबद्दनिरन्तरस्निग्धनीलपरिसरारण्यपरि- गद्धगोदावरीमुखरकन्दरः सततनिरिष्यन्दमानमेघमेदुरितनीलिमा जनस्था- नमध्यगो गिरिः प्रस्रवणो नाम । रामः—स्मरसि सुतनु तस्मिन्पर्वते लक्ष्मणेन प्रतिविहितसपर्यासुस्थयोस्तान्यहानि । स्मरसि सरसनीरां तत्र गोदावरीं वा स्मरसि च तदुपान्तेष्वावयोर्वर्तनानि ॥ २६ ॥ किं च । किमपि किमपि मन्दं मन्दमातर्कयोगा- दविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण । अशिथिलपरिरम्भव्यापृतैकैकदोषो- र्नविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ॥ २७ ॥ लक्ष्मणः—एषा पञ्चवट्यां शूर्पणखा । स्तन्तेऽथ' इत्यनुशासनात् 'तालव्योऽन्ते'ति कथनस्यैव न्याय्यत्वात् । 'भ- विहि' इति 'द्विवचने बहुवचनं' इति बहुत्वं 'भक्तिाहिं' इति च प्रमादः। 'अस्यादिषु छः' इति छलविधानात् 'अच्छिद्दं' इति साधीयान् पाठः ॥ एतानि तानीति ॥ २५ ॥ निर्झरिणीनां गिरिनदीनाम् । येषु तपो- वनेषु ॥ 'कव्यादिव्यानिधेयातिथ्यर्थेऽत्र साधुनि ।' इत्यमरः । यमिनः नियमवन्तः । गृहिणः गृहस्थाः ॥ २५ ॥ अनोकहनिबहाः वृक्षसङ्घाः । तैः निरन्तरं सान्द्रं यथा तथा, स्निग्धनीलानि मसृणानि श्यामलानि च तानि परिसरारण्यानि तैः परिसरारण्यतया सान्द्रायां गोदावर्या मुखराः यस्य पूर्वार्धमुपलक्षणम् चित्रे मुखरकन्दरत्वोपचारः इति बोध्यम् । अनि- ष्यन्दमानाः प्रस्रवन्तः ये मेघाः तैर्मेदुरितः निबिडीकृतः नीलिमा नील्यं यस्य ॥ स्मरसि सुतन्विति ॥ २६ ॥ लक्ष्मणेन प्रतिविहितेत्या- दिकं 'रतेर्गृहीतानु नयेन' इतिवत्समाधेयम् । वर्तितानि वर्तनानीत्यर्थः । द्वितीयपादादौ यमकमङ्गः । स्मरसीति त्रिः पुनरुक्तं च ॥ २६ ॥ किमपि किमपीति ॥ २७ ॥ किमपि अनिर्वाच्यं यथा तथा, किमपि किंचित् । १ 'शनिनो' इति घ-घ-क. २ 'मुखरन्दर.' इति न. ३ 'सरसदीराम्' इति घ-घ. ४ 'स्मरसि' इति घ-घ. ५ 'लक्ष्मः...शूर्पणखाविवादः' इति ग.

१८ उत्तररामचरितं [ १-२८ सीता—हा अज्जाउत्त एत्तिअं दे दंसणम् । हा आर्यपुत्र एतावत्ते दर्शनम् । रामः—अयि विप्रयोगत्रस्ते चित्रमेतत् । सीता—जहा तहा होदु । दुज्जणो असुहं उप्पादेइ । यथा तथा भवतु । दुर्जनोऽसुखमुत्पादयति । रामः—हन्त वर्तमान इव मे जनस्थानवृत्तान्तः प्रतिभाति । लक्ष्मणः—अथेदं रक्षोभिः कनकहरिणच्छद्मविधिना तथा वृत्तं पापैर्व्यथयति यथा क्षालितमपि । जनस्थाने शून्ये विकलकरणैरार्यचरितै- रपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् ॥ २८ ॥ सीता—( साश्रमात्मगतम् । ) अयि देव रहुकुलानन्द एव्व मम कार- णादो क्लिन्तो १ आसि । अयि देव रघुकुलानन्द एवं मम कारणात्क्लान्त आसीः । लक्ष्मणः—( रामं निर्वर्ण्य साकूतम् । ) आर्य किमेतत् । ईषदिति यावत् । मन्दं मन्दं शनैः शनैः । आसक्तियोगात् अभिनिवेश- सत्त्वे । अविरलितौ मिथो नीरन्ध्रीकृतौ कपोलौ यस्मिन् कर्मणि । अनुक्रमेण मदनावेशपारवश्यात्पूर्वोत्तरसम्बन्धाभावेनेत्यर्थः । एकैकदोष्णोः परस्परभुजयोः । अविदिताः गतयामाः अतिक्रान्तप्रहरा यस्याः । रात्रिरेव व्यरंसीत् विरामा । न तु सर्वावकदेशोऽपीति भावः ॥ २७ ॥ आर्यपुत्र एतावत्ते दर्शनम् । यथा तथा वा भवतु । दुर्जनः अशुभमुत्पाद- यति ॥ अथेदं रक्षोभिरिति ॥ २८ ॥ यथानन्तरं इदमेतत् । अथेदमिति वाक्यखण्ड । वृत्तं आचरितम् । 'वृत्तमाचरितातीतपद्यचारित्रवस्तुषु' इति मेदिन्याः । क्षालितं निःशेषितमपि वृत्तमित्यनुषज्यते । शून्ये सजातीयर- हिते । विकलकरणैः विवशेन्द्रियैः । आर्यस्य रामस्य चरितैः प्रहसितर- तैरित्यर्थः । अत एव ग्रावा शैलोऽपि रोदिति प्रतिध्वनिव्याजेनेत्युक्तम् । इतोऽपि न्येत्याह—वज्रस्य कुलिशस्य । हृदयं गर्भः । दलति स्फुटति । अपिः सम्भावनायाम् । तथा च कदाचिदचलवज्रादीना माऽव (२) सान् । न तु तेषा दुरात्मनामासीदिति भावः । 'हृदयं हृदि गर्भे च' इति पद्म- माला ॥ 'हन्त रोदिति शैलोऽपि वज्रगर्भोऽपि दीर्यते । प्रकम्पतेऽपि वि- ष्ण्दण्डमण्डलं रोदनेस्तव ॥' इति महानाटके मेघनादोत्पत्तौ भगवान् यो धायनः ॥ २८ ॥ अम्हो दिनकरकुलनन्दन एतावन्मम कारणात् क्लान्त आसीत् । एतावदिति क्रियाविशेषणम् । कारणात् हेतोः । निर्वर्ण्य १ 'वन्तो ' प-घ २ 'कन्द्रितोनि' इति प-घ क.