वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

विचित्रतरं वृत्तं ददृशे । तदीयविचित्रतराश्रुतदृष्टपूर्वनृत्तदर्शनजनितपरमानन्दाम्बुधिनिमज्जना- निरुद्धनिःश्वासतया मत्स्यशरीरेण गौरवमासादितम् । येन त्वमतीव क्लेशितोसि । किं च नर्त्त- नावसाने मन्मुखेन त्वां कात्यायनकृतस्य पाणिनिर्वार्तिकग्रन्थस्य महाभाष्यं कर्तुं स आज्ञापयति स्मेति । ततस्तद्भगवन्नृत्तदर्शनकुतूहलेन पुनःपुनः प्रणिपत्य तद्याचमानं प्राञ्जलिमनन्तं तद्दर्शनाय गन्तुमाज्ञापयामास । ते पाणिन्यादयः के ? तेषां ग्रन्थाः के ? कुत्रत्याश्चेति चेद्यथाप्राप्तं तन्निरूप्यते—तथा हि पणिनामा कश्चिन्महर्षिरवाप पाणिनं नाम कुमारम् । स पाणिनो दाक्षीमुद्वाह्य तस्यां पाणिनिनामानं तनूजमजनयत् । अतिक्रान्तबाल्यः पाणिनिर्विद्याग्रहणयोग्यं वयः प्राप्य नन्दराजराज्यकाले तद्राज्ये निवसन्तमुपवर्षनामानं पण्डितवरिष्ठमुपजगाम विद्यासम्पत्तिला- भाय । तत्रास्य सब्रह्मचारिणौ वररुचिव्याडिनामानावास्ताम् । स कदाचिद्वादे परा- जितो निर्वेदमवाप्य व्याकरणविद्यासाम्राज्यलाभाय सर्वविद्याधिपमीशानं तपसाराद्धुं निश्चिय प्रयागक्षेत्रं गत्वाऽक्षयवटस्याधोभागेतितीव्रं तपश्चक्रे । यत्र स्वस्वेष्टार्थसिद्धये सनकादयोपि सिद्धाः परमेश्वरं तपसोपासां चक्रिरे । चिरात्कदाचित्कठोरतत्तपश्वर्यापरितुष्टस्तत्तदभीष्ट- वरान्प्रदित्सुर्भगवान्नाम्बरङ्गतलमधिष्ठाय नृत्यन्नादयामास चतुर्दशकृत्वो ढक्काम । स नादो यथान्यैः श्रवणपथेन स्वस्वाभीष्टसाम्राज्यप्रापकवरदानवाक्यामृतत्वेन पीतस्तथा पाणि- निनापि स्वेन करिष्यमाणं यद् “अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ,’’ इत्युक्तलक्षणलक्षितसूत्रसमूहरूपो सधातुपाठगणपाठयुक्ता- ष्टाध्यायात्मको ग्रन्थः लिङ्गानुशासनं चेत्येतन्मूलभूतचतुर्दशसूत्रात्मकव्याकरणाम्नायाङ्ग- विद्यासाम्राज्यप्रापकवरदानवाक्यामृततयापीयत । तदुक्तं नन्दिकेश्वरकृतकाशिकायाम्— “नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम् । उद्धर्तुकामस्सनकादिसिद्धानेत- द्विमर्शे शिवसूत्रजालम् ,’’ इति । ततोऽनेन स्वलब्धव्याकरणमूलभूतोक्तसाम्राज्यतेजोबलेन पाणिनिः-- “ वृद्धिरादैच् ” इत्यादिकानि “ अ अ ” इत्यन्तानि सूत्राण्यष्टाध्यायात्मना, लिङ्गानुशासनसूत्राणि षडधिकारात्मना, तत्तत्सूत्रेषु गणशब्दपाठांस्तत्रैव गणपाठार्थानर्थ- विचित्रतरचित्रितं कण्डादिना सहैकादशगणं धातुपाठं यजुर्वेदस्य प्रातिशाख्याख्यं सूत्रग्रन्थं तथा शब्दोच्चारणक्रमनिर्णायिकां दशखण्डात्मिकां शिक्षां तथा जाम्बवतीपरिणयाख्यं पाता- लविजयापरनामकं काव्यग्रन्थं च चकार । यत एव “ वरतनु संप्रवदन्ति कुक्कुटाः ” इति व्यक्तावाचमित्यत्र महाभाष्ये कस्यचित् श्लोकस्य भागः प्रत्युदाहरणत्वेन गृहीतः । अन्ये त्वियं पाणिनीयशिक्षा न पाणिनिकृता । यतः “अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणि- नीयं मतं यथा” इत्यादावन्तेपि—“येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः” ॥ ९७ ॥ “अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः” ॥ ९८ ॥ “त्रिनयनमुखनिस्सृतामिमां य इह पठेत्प्र- यतश्च सदा द्विजः । स भवति धनधान्यपशुपुत्रकीर्तिमानतुलं च सुखं समश्नुते दिवीति

उत्तरभागः । ( १७ )

दीवीति” ॥ ५९ ॥ ( १ ) इति शिक्षायां “प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा” इति “तस्मै पाणिनये नमः” “त्रिनयनमुखनिस्सृतामिमाम्” इति चोक्तेः । पाणिनिकर्तृकत्वे तदनुपपत्तेश्च । एवं च पाणिनिकृतां नष्टां दुर्लभां वा पर्यालोच्य तदुपदेशपरम्परागतेन तदीयशिष्येण तदुक्तार्थ- प्रतिपादिकेयं पाणिनितोऽन्येन त्रिनयनाख्येन केनचिद्विदुषा कृतेत्याहुः । अन्ये तु पुराणा- दिषु “व्यास उवाच” इति “व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम् । पराशरात्मजं वन्दे” इति वच्चार्षग्रन्थानामेष स्वभाव इत्यदोषः । एतेन याज्ञवल्क्यस्मृतिर्न तेनोक्तेति मिताक्षरोक्तिः परास्तेत्याहुः ॥ अध्यात्मशिक्षाया गववाचार्यकृतं भाष्यं जागर्तीति दिक् । एवं सगणंश्चतुर्ग्रन्थान्वि- रचय्याध्यापनादिना प्रचारयन्कालक्रमेण सर्वत्र प्रथयामास । अयं कुत्रत्य इति न ज्ञायते । तत आगत्य स्वकृतं व्याकरणशास्त्रं स्वगुरूपवर्षादिभ्यः श्रावयामास । तत्र कौशाम्बी- नगरवासिनः सोमदेवशर्मणो वसुदत्तायामुत्पन्नोऽभ्यस्तसकलशास्त्रः कात्यायनस्तदुपश्रुत्य चित्रि- तहृदयोऽसूयामाश्रित्येशानानुग्रहेण तादृशविचित्रग्रन्थरचनापर्युत्सुकस्स्वयमप्याश्रमं कंचिद्गत्वा तपसा परमेश्वरमाराधयामास । ततस्तदनुग्रहेण वार्तिकाख्यं ( वाक्यात्मकं ) पाणिन्युक्तार्थपरिपूरकं दुरुक्तपुनरुक्तार्थनिरासकं च ग्रन्थमकरोत् । एवमन्यानपि कात्यायनसूत्रवररुचिप्रयोगलक्षश्लोकात्मकबृहत्कथादीन् ग्रन्थान्निर्माय काण- भूत्यादिभ्यः श्रावयित्वाऽऽरुरोह नन्दराजराज्यसाचिव्यपदम् । यस्य बृहत्कथाग्रन्थस्य सारं संगृह्य सोमदेवभट्टेन कथासरित्सागराख्यो ग्रन्थो व्यरचि । तामुपश्रुत्य पाणिनिः स्वव्याकरण- न्यूनताप्रदर्शकवार्तिक ( वाक्य ) ग्रन्थनिर्मितिममृष्यन्कात्यायनमहर्षेराश्रममाजगाम । आगत्य च तमर्घ्यपात्रेण प्रत्युद्गच्छन्तमप्यविगणय्य यतो महेश्वरानुग्रहपात्रभूतेन मया कृते शास्त्रेनुक्त- दुरुक्तपुनरुक्तादिदुश्चिन्ताकुलेन त्वया वाक्यग्रन्थः कृतस्तेनापराधेन त्वमचिरात्पतिष्यसीति शशाप । सोपि तं यतो वाक्यग्रन्थं शङ्करप्रसादपरिणामरूपमजानंस्त्वं मह्यमशपस्ततस्त्व- च्छिष्योऽप्यचिरात्पतत्विति शशाप । ततस्तत्रैवारण्ये तस्यामेव त्रयोदश्यां तिथौ पाणिनिर्गच्छ- न्केनचिद्व्याघ्रेण व्यापादितः कैलासं जगाम । तदुक्तं विष्णुगुप्तेन “सिंहो व्याकरणस्य कर्तु- रहरत्प्राणान्प्रियान्पाणिनेर्मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनिं जैमिनिम् । छन्दोज्ञाननिधिं जघान मकरो वेलातटे पिङ्गल ह्यज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोऽर्थस्तिरश्शां गुणैः” इति पञ्चतन्त्रे मित्रप्राप्तिनामकदितीयभागे । यः पञ्चतन्त्रग्रन्थ आङ्ग्लपञ्चशतकात्परं नोत्पन्न इत्यांग्लपण्डि- तानां सिद्धान्तविषयः । एवं कात्यायनोपि तस्यामेव तिथौ कैलासगमनाय देहं तत्याज । तं कालमारभ्य वैयाकरणास्त्रयोदश्यां व्याकरणशास्त्राध्ययनाध्यापनव्यवहारमत्याक्षुः । यत्कृतस्य वार्तिकग्रन्थस्य दुर्बोधस्य महाभाष्यं कार्यमिति श्रीशङ्करः श्रीविष्णुमुखेन पतञ्जलिमाज्ञापया- मासेत्यनुपदमेवोक्तम् । ततो भगवदनुज्ञामवाप्य तस्माच्छ्रीनटेश्वरनृत्तदर्शनाय चिदम्बरं गच्छेति शेषांशेन त्वमवतरेति चाज्ञप्तस्तं प्रणम्य निर्जगाम । ततस्सवार्तिकं पाणिनिव्याकरणं पाणि- निशिष्येण व्याघ्रभूतिना कात्यायनशिष्येण श्वोभूतिना चाऽध्यापनद्वारेण प्रकटितं जग- द्विख्यातं च बभूव । २

: the letter is र्ध्य(with ध) orर्घ्य(with घ)? Notice in L13:धृतार्य्यजलेorधृतार्घ्यजले? In L14: तेनार्घ्यजलेन. Let's compare the second letter of अर्ध्यमुत्सिसृजेandतेनार्घ्यजलेन: In तेनार्घ्यजलेन, it has the same glyph: र्घा/र्घ्य. Wait, is it र्घ्य? Look at the loop: it has no notch at the top. 'ध' usually has an open top or curl. 'घ' has a continuous top bar. But under a repha, 'घ्य' has a repha on the top right. Actually, it looks like अर्ध्यin the first one andअर्घ्यin the second, or bothअर्घ्य. Let's look closely: First one (L14): अर्ध्य- notice the top has a slight break like 'ध'? Or is it 'र्घ्य'? Wait, in L12:सा चार्य्यदानाय- look at that:चार्घ्यदानायorचार्य्यदानाय? Wait, in L12, it is सा चार्घ्यदानाय- wait, the letter isर्ध्यorर्घ्य`

नाट्यमदृष्टपूर्वमपश्यत् । ततस्संस्तुतो नटेशः फणिपतिं पाणिनिवाक्यग्रन्थस्य महाभाष्यं निर्माय दिवं व्रजेत्याज्ञाप्यन्तर्दधात् । अथ तौ व्याघ्रपात्पतञ्जली यत्र स ननृते तत्र तत्प्रतिकृतिं लिखितुः । तदादि तच्चिदम्बरेशप्रतिकृतिदर्शनेनेदानीमपि कुटिले कलौ लोका निष्कल्मषा भूत्वाऽनुत्तमं पुरुषार्थमनायासेनोपलभन्ते । नटेशनृत्तं स्मारंस्मारमतीव चित्रीयमाणहृदयः पतञ्जलिर्लोकहितैषी प्रागुक्तरीत्या तादृशीं व्याकरणशास्त्रस्यातिजीर्णांमवस्थामसह्मानः “यद्वि- स्मृतमदृष्टं वा सूत्रकारेण तत्स्फुटम् । वाक्यकारो ब्रवीत्येवं तेनादृष्टं च भाष्यकृद्” इत्युक्तलक्ष- णलक्षितं महाभाष्यं चकार । तथान्यावपि ग्रन्थावनेन रचितावित्यग्रे वक्ष्यते इति केचित् । तदा तत्पिपाठिषुभिस्सहस्राधिकैः शिष्यैः प्रणिपत्य प्राञ्जलि

An accurate, line-by-line transcription of the provided Sanskrit text:

ततः गोनर्ददेशं ( गोनर्दतीरं ) प्राप्य गोणिकां स्वजननीं नमस्कृत्य किञ्चित्कालाभ्यन्तरे तस्यां सुरलोकपथमवतीर्णायां ततोमितष्ठौ । अथ पतञ्जलिशिष्यो ब्रह्मराक्षसोपि ततो निर्गत्य मार्गे वटमेकमारुह्य गुरूपदिष्टरीत्या पचेः क्ते किं रूपमिति पथिकान्पृच्छन्पक्तमिति प्रतिवदतस्सर्वानप्यभक्षयत् । एवं बहुतिथे काले व्यति- क्रान्तेऽन्यं कञ्चन पथिकमागतं दृष्ट्वा यथापूर्वमपृच्छत् । स चैनं राक्षसं पक्वमिति प्रत्युत्त- रेणाम्भ्यनन्दयत् । सोपि राक्षसशापमोक्षकालं सन्निहितं मन्वानस्तस्माद्वृक्षादवतीर्य—कस्त्वं, कस्मादागतः, किमागमनप्रयोजनम् । अधीतपाणिनिव्याकरणशास्त्र इव दृश्यसे । महा- भाष्यं त्वामध्यापये यदीच्छसि, तद्वदेति पप्रच्छ । सोपि—अहं चन्द्रगुप्तो नाम द्विजः । [

व्यलिखदिति केचित् । एवं स तयथाबुद्धिबलं समीकृत्य नियमेन तन्महाभाष्यस्य पाठप्रवच- नाभ्यां तिसृभिर्द्विजदारैर्ज्ञातिनिर्वर्त्त्यन्कालं यापयामास । ततः कदाचिद्वसन्तसमये चतस्रोपि भार्या रममाणस्यास्य गर्भमादधुः । ततस्स यथाकालं यथायोग्यं पुंसवनादीनि कर्माणि निर्वर्त्तयांचकार । ततस्ता उचितेषु समयेषु चतस्रोपि दीप्ततेजसः एकैकक्रमेण चतुरः पुत्रानसोषत । यथाकालं स द्विजवरस्ताञ्जातकर्मणा संस्कृत्य वर्णक्रमेण वररुचिर्विक्रमार्को भट्टि- भर्तृहरिरिति नामभिराहूयोपनीय त्रीन्साङ्गोपाङ्गांश्चतुरो वेदानध्याप्य महाभाष्यमप्यजीगपत् । ततो भर्तृहरिस्तुरीयासूनुर्महाभाष्यं पिपठिषुस्तच्छिष्यैः स्वभ्रातृभिरनधिकारीति निवारितो रहः पितुरन्तिकमुपेत्य प्रणिपत्य सविनयं भुवोन्तरे किंचित्कुहरमकुतोभयं वि

( २२ ) लघुत्रिमुनिकल्पतरुः ।

यदा कालवशेन प्रातैर्विघ्नविशेषैरध्ययनाध्यापनादिप्रचारः समूलमुन्मूलितो दाक्षिणात्येष्वेव क्वचित्पुस्तकमात्र एव पाणिनिव्याकरणकात्यायनवार्तिकमहाभाष्यादिग्रन्था विशश्रमुश्च । किं च चित्रकूटमधिवसता केनचिन्नारायणनाम्ना विदुषा तन्महाभाष्यं ततो विलिख्य रक्षितमासीत् । तदा कश्चित् ( ब्रह्मराक्षसः ) तन्महाभाष्यपुस्तकंमानीय वसुरातादिभ्यो ददौ । यैर्विक्रमादित्य- ज्येष्ठभ्रातरं भर्तृहरिमन्यांश्च बहूनि शास्त्राण्यध्यापयद्भिर्जीर्णं तच्छास्त्रमुद्धृतम्-भूदिति केचित् । ततो भर्तृहरिः स्वपितृचन्द्रगुप्तद्विजलिखितवत्स ( अज ) भक्षितावशिष्टवटपत्रस्थमहाभाष्य- ग्रन्थे पौर्वापर्यपर्यालोचनया वत्स ( अज ) भक्षितग्रन्थांशमवगत्य पत्रान्तरेषु तान्विलिख्य समीकृत्य जीर्णं तन्महाभाष्यं समुद्धृत्य सपादलक्षकारिकाभिर्महाभाष्यकारतात्पर्यार्थावबोधकं ब्रह्मवाक्यपदभेदेन काण्डत्रयात्मकं वाक्यपदीयाभिधं महाभाष्यव्याख्यानं चकार । यद्धेलाराज- पुंञ्जराजपण्डितकृतटीकाभ्यां संशोभते स्म । काश्यामिदानीं मुद्रितं तदिति तु भ्रमः । लघुत्वात् । ततो भर्तृहरिर्वाक्यपदीयमेवं संग्रथ्य “अहो भाष्यमहो भाष्यमहो वयमहो वयम् । मामदृष्ट्वा गतस्स्वर्गमकृतार्थः पतञ्जलिः” इति गुर्वाधिक्षेपकगर्वदुर्भरेण स्वीयदुर्भषणदुष्परिपाकेन स्वीयमेनं महानिबन्धमप्रतिष्ठापदमारोहयामास । एतदीयगुर्वाधिक्षेपकदुरुक्तिमसहमानैस्तात्कालि- कैर्विद्वद्भिरयं ग्रन्थोऽध्ययनाध्यापनपथंमनापादित इति यावत् । अत एवेदानीं प्रायः स ग्रन्थो दौर्लभ्यपदवीमवापेत्यस्मदीयं दौर्भा ( सौभा ) ग्यम् । एवमेतैश्चतुर्भिश्चन्द्रगुप्तद्विजपुत्रैरुज्जयिन्यां कलियुगं कृतयुगायितमिति वदन्ति । ( अत्र केचित् )—विक्रमार्कसमयात् ८४९ पञ्चचत्वारिंशदुत्तराष्टशतीमितेषु, अथ वा कलेः ३८८८ अष्टाशीत्युत्तराष्टशत्यधिकत्रिसहस्रेषु, -वर्षेषु व्यतीतेषु तदुत्तरे विभववर्षे वैशाखमासे शुक्लपक्षे दशम्यां केरलदेशे कलापीग्रामे शिवगुरुशर्मणो भार्यायां सतीनाम्न्यां श्रीशङ्कराचार्यः पुत्र उदियाय । तदाहुर्वृद्धाः-“विधिनागेशवह्व्यब्दे ३८८८ विभवे मासि माधवे । शुक्लपक्षे दशम्यां तु शङ्करार्योदयस्स्मृतः” इति । कलेरिति शेषः । तथैव लोक- प्रवादादित्याहुः । अन्ये शङ्करमन्दारसौरभे नीलकण्ठभट्टास्तु- “प्रासूत तिष्यशरदामतिया- तवत्यामेकादशाधिकशतो नचतुस्सहस्रयाम् ३९११ ” इति । तिष्यशरदां कलिवर्षाणामि- त्यर्थ इत्याहुः । अपरे तु विक्रमार्कसमयात्परस्मिन् ११५० सार्द्धशताधिकसहस्रतमे वर्षे गुर्जरनृपो जयसिंहनामासीत् । तदानीं श्रीपत्तनवासिनो देवसूरिनाम्नो जैनाचार्यस्य शिष्यो माणिक्याभिधः पण्डितो बभूवेति मेरुतुङ्गाचार्यकृतप्रबन्धचिन्तामणिग्रन्थतो ज्ञायते । स माणिक्यपण्डितः स्वकृतकाव्यप्रकाशटीकायां सङ्केताभिधायां द्वितीयोल्लासे कुमारिलभट्टाचार्यमतं स्वोक्तार्थे प्रमाणीचकार । कुमारिलभट्टाचार्यशङ्करार्ययोः प्रयागक्षेत्रे समागमः समजनीति शङ्करदिग्विजयै स्पष्टम् । तस्माच्छ्रीशङ्कराचार्यदेशिकचरणानामपि स एव समय इत्याहुः ॥ आङ्ग्लदेशीयाङ्ग्लपण्डितास्तु आङ्ग्राष्टमशके ( सन् ८०० ) तेषां स्थितिं न्यरूपयन् । आङ्ग्लविद्यानिपुणास्तैलिङ्गोपपदा मोहमय्यां प्राड्विवाकपदमधिष्ठिताः काशीनाथपन्तास्तु आङ्ग्ल षष्ठे शके ( सन् ६०० ) श्रीशङ्कराचार्याणां स्थितिं वर्णयांचक्रुः मुद्राराक्षसनाटक-

उत्तरभागः । ( २३ )

प्रस्तावनायाम् । यदा श्रीशङ्कराचार्यः उपनयनोत्तरं जन्मतॊऽष्टमे सप्तमे वा वयसि कदाचि- त्स्नातुं पूर्णानदीमवतीर्य नक्रगृहीतपादोऽभूत्, तदा स्वस्य जन्मान्तरप्राप्तिसमयमुपस्थितं मन्वानः संन्यासपरिग्रहं जन्मान्तरं निश्चित्य तत्र जले स्थितस्सन्नेव तत्र स्थितायै स्वमात्रे संन्यासेनैव स्वस्य ग्राहविनिर्मोकं विनिवेद्य तदनुमत्या संन्यासं परिगृह्य ग्राहग्रहान्मुक्तः । उपर्यागत्य तत्रातीव खिन्नां तां प्रणम्य सम्मान्य तदनुज्ञामवाप्य च गुर्वनुग्रहं कामयमानः तदातिप्रसिद्धतरं श्रीगोविन्दभगवत्पादमेव योग्यं देशिकं मत्वा तद्दर्शनाय बदरिकाश्रमं प्रतस्थे ॥ प्रस्थाय च क्रमेण बहून्देशानतिलङ्घ्यास्तमयं गतवति भगवति भास्वति वाराणसीं प्रविवेश । तत्र रात्र्यां विश्वेशमद्वितीयं ब्रह्म ध्यायन्विचित्रैर्बहुभिः स्तवैः तुष्टाव । तेन प्रसन्नो भगवांस्तस्मै ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्माणशक्तिं वरमादिदेश । एवं वरमुपलभ्य प्रातरेव ततो निर्गत्या- स्ताचलं प्रविशति निशापातावुदयाचलमधिरूढे च चित्रभानावादित्ये तत्र हिरण्मयं पुरुषमभि- ध्यायन्पथिकैः सह गच्छ

परे त्विदमुत्सन्नं महाभाष्यं श्रीमच्छङ्कराचार्यदेशिकभगवत्पादाः पातालं प्रविश्य तत्रादिशेष- मुखात्तन्महाभाष्यमधीत्य भूमण्डलमागत्य भर्तृहर्यादिभ्यः सयोगशास्त्रं महाभाष्यमुपदिदेश । तदुक्तं शङ्करविजये- “उरगपतिमुखादधीत्य साक्षात्स्वयमवनेर्विवरं प्रविश्य येन । प्रकटितमच- लातले सयोगं जगदुपकारपरेण शब्दभाष्यम् ” इति । किं चायं भर्तृहरिर्न शूद्रापुत्र इत्यनेन ज्ञायत इत्याहुः ॥ केचित्त्वयं पतञ्जलियोगसूत्रकृतोन्य एव । यत एकस्मिन्नेव विषये “एतेन योगः प्रत्युक्तः” (व्या. सू. २ । १ । ३ ) इति दूषणं, पुनस्तत्रैव विषये तदानुकू- ल्येन भाष्यकरणं च सर्वज्ञस्य व्यासस्य न युज्यते ॥ किं च योगभाष्यकारो व्यासः पतञ्जलि- तोर्वाचीनः । “पाराशर्य्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ” इति ब्रह्मसूत्राणां चतुरध्यायात्मकानां व्यासकृतानां भिक्षुसूत्रपदेन व्यपदेशात् । पाणिनिना “वाँसुदेवाॅर्जुनभ्याँ-,” “ऐजेः खॅश् ,” “नॅखमुॅखाँत्संज्ञायाम् ,” “शॅरैर्दण्डे१०३- ,” “कलाँपिवैँशॅम्पायनान्तेवासिभ्यश्च”, “कॅलापिनोऽण्”, इत्यादिसूत्रेषु पाणिनितोपि प्राचीनानां भारतरामायणाद्युक्तानां नाम्नां साक्षात्क्वचिद्गुणेष्ठ- वाद्वारेन पाणिनेः व्यासत्कृतमहाभारताद्यपेक्षयोत्तरकालिकत्वस्य निर्णेतुं शक्यत्वात् । अन्यच्च पाणिन्यपेक्षया पूर्वकालिकेन व्यासेन योगभाष्यकरणात्तदानीं पतञ्जलिसत्त्वे प्रमाणाभावाद्वाज- सूयेत्यत्र चन्द्रगुप्तसभेत्युदाहरणेन पतञ्जलेर्महाभाष्यकारस्य चन्द्रगुप्तोत्तरकालिकत्वमिति तदा व्याससत्त्वे मानाभावात्पतञ्जलिभेद एव युक्त इति दिगित्याहुः । अन्ये तु “योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्यच वैद्यकेन । योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोस्मि” इति पतंजलेर्महाभाष्ययोगसूत्रचरक (वैद्यवार्तिक ) ग्रन्थकर्तृकत्वस्य कैयटेन महाभाष्यव्याख्यानप्रदीपारम्भे मङ्गलश्लोके उल्लेखादुभयोरेक एव कर्तेति प्रतीयते । न च क्वचिन्मुद्रितपुस्तकेष्वयं श्लोकस्तत्र ग्रन्थे नोपलभ्यत इति तत्रितयकर्त्तृकत्वं निर्मूल

ग्रहणान्न दोष इति वाच्यम् । “ वासुदेवार्जुनाभ्याम् ” “ पाण्डोर्ड्यण् ” “ गवियुधिभ्यां स्थिरः ” इत्यादौ रामलक्ष्मणावित्यत्रेव साहचर्येण पार्थ एवार्जुनस्तत्सारथिरेव वासुदेव इत्यादिरीत्या पाण्डवोत्तरकालिकत्वं पाणिनेस्सिध्यतीत्यर्थस्य वक्तुं शक्यत्वात् । अत एव “ विपराभ्यां जेः ” इत्यत्र पक्षिवाचकविशब्दस्य परा सेना जयतीत्यादिप्रयोगस्थश्रेष्ठार्थकप- राशब्दस्य च न ग्रहणम् । किं तूपसर्गेषु दृष्टसाहचर्ययोरेवोपसर्गयोर्ग्रहणमित्यादि तत्रतत्रोक्तं संगच्छते । किं च त्वदुक्तरीत्या पाणिनिसमये वासुदेवार्जुनयोरभावेन तत्साहचर्यं वक्तुमशक्य- मेव । नाम्नो नियामकस्य कल्पसूत्रस्य पाणिन्युत्तरकालिकत्वाच्च । यतः सूत्रेषु पाणिनिसंकेतित- कृत्तद्धितघोपान्तस्थादिशब्दा दृश्यन्ते । न च लौकिकेषु वैदिकेषु सर्वेषु तदङ्गोपाङ्गादिषु च प्रयोगेषु विद्यमानानां सिद्धानां शब्दानामिदम

विक्रमादित्यस्योक्तिमनुसृत्य साक्षाद्दौहित्राय विक्रमादित्याय देयमिति निश्चितमपि राज्यं भर्तृहरये धारापतिः प्रादात् । ततः तदमात्यपदमङ्गीचकार विक्रमादित्यः । ततः किञ्चित्कालानन्तर- ममात्योयं धारां विहायोज्जयिन्यां राज्यभाराय भ्रातरं भर्तृहरिं राजानं प्रबोध्य तत्र राज्यम- करोत् । तदभ्यन्तरे कदाचिद्राज्ञा स्त्रीकामुकेन भर्तृहरिणा विरोधमुपलभ्यामात्यपदं विहाय विन्ध्यस्योत्तरदिशि सञ्चरन् ढक्कानगरं प्राप्य तत्र स्वशौर्येण तद्राज्यं लब्ध्वा तत्परिपालय- न्विक्रमनगराभिधया तदाह्वस्त । एवं च पितुश्चन्द्रगुप्तस्य राज्याभावः पुत्रस्य विक्रमादित्यस्य तु राज्यं युज्यत एवेति केचित् । ( तत्रेदं वक्तव्यम् ) । अस्तूक्तरीत्या पुत्रस्य राज्यम् । विक्रमादित्यभर्तृहरी न चन्द्रगुप्तद्विजपुत्रौ स्तः । किन्तु गन्धर्वसेनस्येत्युक्तमनुपदमेव । अ

उत्तरभागः । ( २७ )

त्याङ्गलशकस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमवर्षमारभ्य पञ्चषष्टितमवर्षमध्यकालिकाभिमन्युनाम्नो राज्ञ आश्रित- कोटिप्रविष्टत्वेन तात्कालिकत्वमित्याहुः । प्रकृतमनुसरामः—युधिष्ठिरनप्तुः परी ( रि ) क्षितो जन्मोत्तरं पञ्चदशोत्तरसहस्रवर्षेषु ( १०१५ ) व्यतीतेषु शतं समाः ( १०० ) नन्दा राज्यं पर्यपालयन् । तदुक्तं श्रीभागवते द्वादशस्कन्धे द्वितीयाध्याये “यावत्परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चदशोत्तरम्” इति । तथा तत्रैव “महानन्दिसुतो राजञ्छूद्रागर्भसमुद्भवः । महापद्मपतिः कश्चिन्नन्दः क्षत्रविनाशकृत् । तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमात्यप्रमुखास्सुताः । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समाः” इति । विष्णुपुराणे चतुर्थांशे चतुर्विंशाध्याये तु ज्ञेयमित्यस्य स्थाने शतमिति व्यत्यासेन पाठोऽस्ति—“महानन्दिसुतश्शूद्रागर्भोद्भवोऽतिलुब्धो महानन्दः परशु- राम इवापरोऽखिलक्षत्रियान्तकारी भविता ॥ ४ ॥ तस्याप्यष्टौ सुताः सुमाल्याद्या भविता- रस्तस्य च महापद्मस्यान्ते पृथ्वीं भोक्ष्यन्ति ॥ ५ ॥ महापद्मस्तत्पुत्राश्चैकं शतमवनीपतयो भवन्ति । नवैतान्नन्दान्कौटिल्यो ( विष्णुगुप्तस्तत्पुत्रो वा ) ब्राह्मणस्समुद्धरिष्यति ॥ ६ ॥ तेषामभावे मौर्यांश्च पृथ्वीं भोक्ष्यन्ति । कौटिल्य एव चन्द्रगुतं राज्येऽभिषेक्ष्यति” ॥ ७ ॥ इत्यारभ्य—“याव- त्परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु शत पञ्चदशोत्तरम्” ॥ ३२ ॥ इति ॥ “आरभ्य भवतो जन्म” इत्यपि श्रीभागवते पाठान्तरम् । एवं च परीक्षिञ्जन्मारभ्य नन्दराज्या- रम्भान्ताः कालाः विष्णुपुराणरीत्या पञ्चदशोत्तरशताधिकसहस्रवर्षाणि ( १११५ ) श्रीभाग- वतरीत्या तु पञ्चदशोत्तरसहस्रवर्षाणि ( १०१५ ) भवन्ति । परीक्षितो जन्मकालश्च कलेः प्रथमशतके इति सिध्यति । यतः—ते त्वदीया द्विजाः काले अधुना चाश्रिता मघाम्” इति श्रीभागवते द्वादशस्कन्धे उक्तेः । “तेन वै ऋषयो युक्ता- स्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम्” इति, “यावद्देवर्षयस्सप्त मघासु विचरन्ति हि । तदा प्रवृत्तस्तु कलिः” इति च तत्रैवोक्तेः सप्तर्षिमण्डलस्यैकैकस्मिन्नक्षत्रे शतवर्षेषु स्थितिरिति तेन सिद्धान्तानुसारेण मघा- नक्षत्रे तेषां स्थितिसमये परीक्षितो जन्मेति तदैव कलिप्रवृत्तिश्चेति च ज्ञायते । “अधुना” इति परीक्षितं प्रति शुकेन भागवतार्थवर्णनसमये मघानक्षत्रे सप्तर्षिस्थित्याश्रयस्य कालस्य वर्तमानत्वेन निरूपणात् ॥ तथा—“आसन्मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ” इति बृहत्संहितायां शालिवाहनशकस्य ( ४२७ ) सप्तविंशत्युत्तरचतुश्शततमे वर्षे उत्पन्नेन वराहमिहिरेणोक्तेर्युधिष्ठिरपरि- क्षितोरुभयोरपि मघानक्षत्रे सप्तर्षिस्थितिसमये स्थितिप्रतीतेर्युधिष्ठिरपरीक्षितोरन्तरकालः प्रायः ( ८० ) अशीतिवर्षाणि भवेयुः । एवं चाशीतिवर्षाणि ( ८० ) युधिष्ठिरस्थितिकालादारभ्य परीक्षिञ्जन्मावधिः कालः । तथा नन्दानां राज्यकालश्च शतं वर्षाणि ( १०० ) । तथा परी- क्षितकालमारभ्य नन्दराज्यारम्भान्तः कालः ( १०१५ ) अथ वा ( १११५ ) वर्षाणि । एतेषां संकलने कृते ( ८०+१०१५ वा १११५+१००=( ११९५ वा १२९५ ) युधि- ष्ठिरस्थितिकालादारम्य नन्दराज्यान्तः कालः संपन्नः । कल्पादिमारभ्य युधिष्ठिरांस्थित्यन्तरकालस्तु ( ४९५ वा ३९५ ) वर्षाणि । तदुक्तं स्कान्दे “ ततोपि द्विसहस्रेषु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्यं च चाणक्यो यान्हनिष्यति ”

इति । तत्र द्विसहस्रेष्विति निर्धारणे सप्तमी । दशाधिकशतत्रये इति सति सप्तमी । तथा च कलेर्द्विसहस्रवर्षमध्ये दशाधिकशतत्रये सति नन्दराज्यमित्यर्थः । (२०००-३१०=१६९०) । एवं च कलेर्दशाधिकशतत्रयन्यूनेषु द्विसहस्रवर्षेषु व्यतीतेषु नन्दा राज्यपरिपालनमारभन्तेति यावत् । नन्दराजराज्यकालश्च शतं समाः इत्युक्तम् ( १६९०-१००=१७९०) इदानी- न्तनैकोत्तरपञ्चसहस्रतमकलिवर्षसंख्यासु ( ५००१ ) उक्तसंख्यायाः ( १७९० ) वियोजने एकादशोत्तरद्विशताधिकत्रिसहस्रवर्षाणि ( ३२११) शिष्टानि भवन्ति । इतः प्राक् ( ३२११ )-चन्द्रगुप्तो राज्यधुरमुद्वहत् । ततश्च-तदा तदुत्तरं वा, महा- भाष्यं पतञ्जलिना निर्मितमिति वक्तव्यम् । स एव पतञ्जलिकालः । ततः प्राक् पाणिनिकात्या- यनयोः नन्दराज्यकाल एवेति चोक्तम् । अन्ये तु स्कान्दवचने “द्विसहस्रेषु” इत्यस्य स्थाने “त्रिसहस्रेषु” इति पाठान्तरम् । तत्पक्षेऽस्य कलेरेकोत्तरपञ्चसहस्रतम संख्याकवर्षेष्वादावे- कादशोत्तरद्विशताधिकत्रिसहस्रवर्षेष्वतीतेषु तदुत्तरस्मिन्वर्षे ( २२११) चन्द्रगुप्तराज्यारम्भ आसीदिति ज्ञेयम् । एवं च तदानीं तदुत्तरं वा महाभाष्यं पतञ्जलिना कृतमित्यादि प्राग्व- दिति दिगित्याहुः । नवीना आङ्ग्लपण्डितास्तु-आङ्गलदेशादाङ्गलशकात्पूर्वं षोडशोत्तरत्रिशतीतमेवर्षे (सन् ३१६) आङ्गलप्रभुवर्येोऽलेग्जाण्डर्नामा भरतखण्डमाजगाम । तस्मिन्नेव वर्षेऽत्र भरतखण्डे पाट- लीपुत्रराज्ये ( पाटणापत्तने ) चन्द्रगुप्तो राजा राज्यासनमारुरोह । ततः किञ्चित्कालोत्तरं तत एवाङ्गलदेशाद्भरतखण्डं प्रति सेल्यूकस्नाम्नो महाहिम्नः आङ्गलप्रभुवर्यस्यागमनसमयेऽत्र खण्डे ऽतिप्रबलो राजायमेवासीत् । नान्यः कोपि तादृश इति वदन्ति । अनेन च तदनन्तरकालि- कस्स इति वक्तव्यमिति बोध्यमिति दिक् । श्रीभट्टोजिदीक्षितस्य कालादिनिर्णयः । अयं भट्टोजिदीक्षितः कः किंजातीयः कदा कुत्र वासीदित्यादिकं किञ्चिद्विचारयामः-भट्टश- ब्दस्य शब्दकौस्तुभव्याख्यायुक्तरीत्या चतुश्शास्त्रज्ञे प्रवृत्तेः पूर्वकालेषु तथैव व्यवहाराच्चायं व्या- करणवेदान्तधर्मशास्त्रपूर्वमीमांसाशास्त्रज्ञः, कौमुद्यां स्वरवैदिकप्रक्रिययोः शाकलशाखास्थो- दाहरणाच्छाकलर्क्शाखाध्यायी । लोकव्यवहारानुसारेण काशिकाकृतश्शिष्य इति च ज्ञायते । तथा शाङ्करमतानुयायी । अत एव मध्वमतखण्डनायाद्वैततत्त्वकौस्तुभाख्यो ग्रन्थोऽनेन रचितः । अत एव न रामानुजादिमतानुयाय्यपि । यतः-श्रीशाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्यानुसारेणैवाधिकरणानां रचना सूत्रपाठादिक्रमश्च तत्र तत्त्वकौस्तुभे दृश्यते । एवं वृद्ध्याह्निके पस्पशाह्निके च शुद्धाद्वैतमेव स्वाभिमतं प्रकाशयति स्म शब्दकौस्तुभे “श्रीलक्ष्मीरमणं नौमि गौरीरमणरूपिणम्” इत्यादिना । भट्टोजीत्यादेः जीत्यादिशब्दघटितत्वादसंस्कृते रामजी कृष्णजीत्यादिवज्जीत्यन्तस्य बहुवच- नान्तनामवाचकत्वेन नर्मदोत्तरदेश एव व्यवहारादयमपि तद्देशीय इति सामान्यतो ज्ञायते । न तु तद्देशीय इति निर्णेतुं शक्यते । अस्य पिता लक्ष्मीधरः । एतत्पुत्रो भानुजिदीक्षितः । येनामरसिंहकृतामरकोशस्य सुधा- नाम्नी व्याख्या बघेलवंशोद्भवश्रीमहीधरवंशाधिपकीर्तिसिंहदेवाज्ञया कृतेति वदन्ति । परन्तु स्वयं तेन नायं कृतो ग्रन्थः । किन्तु तन्नामाङ्कितत्वेन रामाश्रमनाम्ना विरचित इति ज्ञायते

इत्यन्ये । ( युक्तं चैतत् ) " वल्लवीवल्लभं नत्वा गुरुं भट्टोजिदीक्षितम् । अमरे विदधे व्याख्यां मुनित्रयमतानुगाम् " इति ग्रन्थस्यादावेव तत्कृत्वा मध्येऽन्ते च मङ्गलस्य भट्टोजिदीक्षितवद्कर- णाद्रामश्रमनाम्नास्य टीकाग्रन्थस्य कृतत्वेन प्रसिद्धेः तन्नाम्नोत्रानुक्तेश्च भानुजिदीक्षितकर्तृकत्व- मस्येति न निश्चेतुं शक्यते । गुरुं भट्टोजिदीक्षितमित्युक्त्या तदीयविद्यार्थिषु भानुजिदीक्षितः स्यादेको न तु तत्पुत्रः । यत्तु भानुजिदीक्षित एव सन्न्यासोत्तरं रामाश्रमनाम्नाऽऽसीत् । तत- स्तत्कृतोयं ग्रन्थ इति युक्तिं कथयन्ति ॥ तन्न ॥ गुरुं भट्टोजिदीक्षितमिति मङ्गलश्लोकोक्त रीत्या स्वयं संन्यस्य भट्टोजिदीक्षितस्य स्वपूर्वपितुर्नमस्कारकरणाद्योगात् । एतद्भानुजिदीक्षितपुत्रेण हरिदीक्षितेन मनोरमाव्याख्यानरूपं शब्दरत्नग्रन्थद्वय कृतम् । भट्टोजिदीक्षितपुत्रो वीरेश्वरदी- क्षित इति रसगङ्गाधरप्रस्तावनायां लेखो दृश्यते इति पुत्रद्वयं वा सहानेनास्य, तस्यैव नामान्तरं वेति तु चिन्त्यम् । यदि वीरेश्वरस्त्यात्तर्ह्ययं भट्टोजिदीक्षितः काश्यामुवासेति निश्चीयते । वीरेश्वर इति नाम्नः तत्रैव प्रसिद्धेः । भट्टोजिदीक्षितेन विरचिता ग्रन्थाः-लिखितपुस्तकसंग्राहकलैब्रेरीस्था- नादुपलब्धपुस्तकसूच्यनुसारेणान्यतश्चोपलब्धसूच्यनुसारोणापि प्रदर्श्यन्ते ( १ ) आशौचप्रकरणम् । ( २ ) कालनिर्णयः- ( हेमाद्रिसारभूतः ) । ( ३ ) चतुर्विंशतिमतव्याख्या । ( १ ) आचारकाण्डः । ( २ ) संस्कारकाण्डः । ( ३ ) प्रायश्चित्तकाण्डः । ( ४ ) श्राद्धकाण्डः । ( ४ ) तिथि- निर्णयः । ( ५ ) ( शाब्दिक )-सिद्धान्तकौमुदी । ( ६ ) शब्दकौस्तुभः- लक्षग्रंथात्मकः एकः, तत्सारभूतश्चान्यः विनादौ नवाह्निकम् ( ७ ) । प्रवरनिर्णयः ( ८ ) तत्त्वकौस्तुभः । ( ९ ) मनोरमा सिद्धान्तकौमुदीव्याख्या । ( १० ) दायभागः । ( ११ ) तन्त्रसिद्धान्तदीपिका । ( १२ ) त्रिस्थलीसेतुः ( १३ ) तैत्तिरीयसन्ध्याभाष्यं चेति । तत्र शब्दकौस्तुभसाराख्यो ग्रंथः संपूर्ण न रचितः । अनुपलब्धेः । परन्त्वध्यायचतुष्टयं बहुषु स्थलेषु लभ्यते इति केचित् । ततः तदन्त एव ग्रन्थो रचित इति वक्तुमशक्यम् । अग्रे वक्ष्यते इति शब्दकौस्तुभे एओङिति सूत्रे उक्तेरित्यन्ये । रसगङ्गाधरटीकाप्रणेत्रा शिवभट्टसतीदेव्योः सूनुना नागेशभट्टेन काश्यां कस्मिन्समये स्थितमिति विचारावसरे मनोरमाकुचमर्दनलघुमञ्जूषादिवहुग्रन्थविलोकेनेनेत्थं पुरुषपरम्परा निश्चिनुमः- शेषश्रीकृष्णः । ───────────────────────┬─────────────────────── │ │ भट्टोजिदीक्षितः ( शिष्यः ) शेषवीरेश्वरः ( पुत्रः ) │ │ वीरेश्वरदीक्षितः ( पुत्रः ) पण्डितराजजगन्नाथः ( शिष्यः ) │ │ हरिदीक्षितः ( पुत्रः ) ० │ │ नागेश(गोजी)भट्टः ( शिष्यः ) ०

( ३० ) लघुत्रिमुनिकल्पतरुः । एवं च नागेशभट्टात्पूर्वः तृतीयः पुरुषः भट्टोजिदीक्षित इति पंडितराजाद्वितीयः पुरुषो नागेश ( गोजी ) भट्ट इत्यपि ज्ञायते । जगन्नाथपंडितराजसमयः ( १६६६ ) तमः आङ्गलाब्दः । तेन पुरुषद्वयपर्याप्तानां सामान्यतः चत्वारिंशद्वर्षाणां ( ४० ) योजने ( सन् १७०६ ) तम ख्रिस्ताब्दोऽस्य नागेश ( गोजी ) भट्टस्य समयः । ( २० ) संख्यया तत्पूर्वकाले वियोजिते भट्टोजिदीक्षितस्य ( सन् १६४६ ) तमाङ्गलाब्दो भवति समयः । अत्र च जयमहाराजाः श्रीसवाईजयसिंहवर्मणोश्वमेधप्रसंगे श्रीनागेशभट्टायामन्त्रणपत्रं प्राहिण्वन् । तदा नागेशभट्टेनाहं क्षेत्रसन्यासं गृहीत्वा काश्यामस्मि । अतस्तां परित्यज्यान्यत्र गन्तुं न शक्नोमीत्युत्तरं प्रहितम् । एषा किंवदन्ती जयपूरेऽधुनापि प्रसिद्धा । श्रीजयसिंहमहाराजा श्च ( सन् १७१४ ) तमाङ्गलाब्देश्वमेधं कृतवन्त इति प्रसिद्धमेव ।—अयमश्वमेधयज्ञसंवत्सरोपि पूर्वोक्तरीत्या ( १७०६ ) तमाङ्गलसंवत्सरारम्भसमय एवेति ख्रिस्ताब्दीयाष्टादशशतकप्रथम- तुरीयांशे नागेशभट्ट आसीदिति व्यक्तमेव । केचित्तु ख्रिस्ताब्दीयाष्टादशशतकपूर्वार्द्धानन्तरं नागेश ( गोजी ) भट्टस्थितिं कथयन्ति ॥ हरिदीक्षितशिष्योऽयं नागेशभट्टः स्वशिष्याच्छृङ्गवेरपुराधीशविसेनवंशसमुद्भूताद्रामनृपालब्धजीवनो बहून् ग्रन्थान्प्रणिनाय । तत्रेदानीमुपलभ्या ग्रन्थास्त्वेते-- १ काव्यप्रकाशोद्योतः । १ बृहच्छब्देन्दुशेखरः । १ रसमञ्जरीटीका । १ परमलघुमञ्जूषा । १ अन्यो बृहच्छब्देन्दुशेखरः । १ लघुमञ्जूषा । १ परमार्थसारविवरणम् । १ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः । १ वृत्तिसंग्रहः । १ परिभाषेन्दुशेखरः । १ बृहन्मञ्जूषा । १ वेदान्तसूत्रवृत्तिः । १ लघुशब्देन्दुशेखरः । १ भाष्यप्रदीपोद्योतः । १ सप्तशतीटीका । १ रसतरंगिणीटीका । १ योगसूत्रवृत्तिः । १ साङ्ख्यसूत्रवृत्तिः १ रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशः । १ सापिण्ड्यनिर्णयः । १ लघुशब्दरत्नम् (स्वगुरु) १ त्रिंशच्छ्लोकी (अशौचनिर्णयः)। १ बृहच्छन्दरत्नम् । नाम्नानेन कृते शब्दरत्ने इमे इति लोके प्रसिद्धिः प्रकृतमनुसरामः रात्रौ यवन्या विहृत्य काश्यां गङ्गातटे शयानः पंडितजगन्नाथः भट्टोजीदीक्षितेन सारस्वत- ब्राह्मणेन श्लिष्टपदप्रायभाषणेन तदहङ्कारनिरसनद्वारा हितमुपदिष्टः तां यवनीं परिगृहीतां तत्याजेत्युदन्तोपि भट्टोजीदीक्षितसमयनिर्णायको जागर्ति-- अत्रेदं बोध्यम्-भट्टोजीदीक्षितः सारस्वतब्राह्मणः शालिवाहनशकस्य पञ्चदशे ( १५ ) शतके आसीत् । एतद्वंश्या महाराष्ट्रे देवालये देवपूजनोपजीविनो दीक्षिताभिधा आसन् । स्वयं तदन्तर्गतोपि शास्त्राभ्यासेन प्रतिष्ठा सम्पादनीयेति पर्यालोच्य काशीं गत्वा तत्र शास्त्राण्यधीते स्म । ततोचिरादयं महाचार्यो बभूव । ततो पाणिनिव्याकरणशास्त्रे सिद्धान्तकौमुदीप्रभृतीनन्य- शास्त्रेष्वपि बहून्ग्रन्थान्व्यलिखत् । तेषां प्रचारार्थं तान्विलेख्य विलेख्य स बहुभ्यः पंडितेभ्यः

प्रेषयामास । स तेषु शा० शके ( १६३७ ) तमे स्थितेन श्रीमदप्पय्यदीक्षितेनादौ तद्ग्रन्थ दर्शनजनितानन्दोल्लासवता सम्मानितः । तदानीमितरग्रन्थेभ्यस्सिद्धान्तज्ञानेत्रायासबाहुल्याभावे नास्मिन्झटिति सर्वत्राध्ययनाध्यापनपथे स्वयमेव सिद्धान्तकौमुदी निर्निगेथेन विचचार । तथाति विस्तृतं वैयाकरणभूषणं, शब्दकौस्तुभं लक्षग्रन्थात्मकं च, निबबन्ध । ततस्तद्गतनैरिदानीन्तने- रिव कैश्चित्परगुणासहिष्णुभिर्बृहच्छब्दकौस्तुभग्रंथः नाशमापादितः । तत्र नवाह्निकं प्रथमाध्याय प्रथमपादव्याख्यानं सर्वत्र पाठप्रवचनाधिक्येन स्वतोवशिष्टं च तद्दीक्षितजीवद्दशायामेव । ततस्त्वयं पर्यालोच्यावशिष्टनवाह्निकस्याग्रे शब्दकौस्तुभग्रंथो लिखितस्संक्षेपेण । तस्य पूर्तिरासीन्न वा न ज्ञायते । यतः प्राचीननवाह्निकेन सह चतुर्थाध्यायान्त एवेदानीमुपलभ्यते शब्दकौस्तुभग्रन्थ

( ३२ ) पूर्वावृत्तिभूमिका । प्रसिद्धमेव खलु पदवाक्यप्रमाणपारापारीणमहामहोपाध्यायश्रीमद्भट्टोजी ( जि ) दीक्षित- विरचिताया वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्याः सौलभ्येनाध्यापकशक्त्यनुसारेण सकलशास्त्रसिद्धान्त- ज्ञानसंपादिकाया बहुधा तत्रत्रानेकवारं सम्मुद्रिताया अपि मुद्रयितॄणां मुद्रणाब्धिपारमपार- यन्त्या मुद्रितपुस्तकानां विक्रयणादिनासंग्रहमभिलक्ष्यैतद्व्याकरणशास्त्रक्षेत्रेऽध्यापकानां प्रवृत्तिर्भर- तखण्डवासिनान्येषां च संम्मोदं सनेधमानैवास्त इति । ततो वयमपि । वैयाकरणसकलमहामहा- निबन्धसारभूतसिद्धान्तमधुमत्या अस्याः-“अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः । सर्वतस्सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्पदः ” इति भागवतोक्तिमनुसंधाय पृथग्गणपाठधातु- पाठलिङ्गानुशासनसूत्राष्टाध्यायीसहिताया “उणादयो बहुलम्” इति शाकटायनप्रणीतोणादिसूत्र वृत्तिशान्तनवाचार्यप्रणीतफिड्सूत्रवृत्ति पविलासाया महोपकारकारकपाणिनीयशिक्षापाठरञ्जिता- यास्तथा मैसूरमहाराजश्रीकृष्णसार्वभौममहास्थानपण्डितकाशीशेषवेङ्कटाचलशास्त्रिकृतत्रिमुनि- कल्पतरुरूपशोभिताया अकारादिवर्णक्रमबद्धष्टाध्यायीधातुपाठमनोहरायाः तृतीयवारं सीसकाक्ष- रैरुत्तमयंत्रेषु सम्मुद्रणेन सर्वेषां द्विजानां विद्वत्त्वाख्यान्यादृशशक्तिविनयादिसुगुणवदध्ययनसम्प- त्यादिमत्तमहोत्सवे कामुकास्स्मः । भो महान्तो महाशयाः पण्डितवर्याः “ अपि पौरुष- मादेयं शास्त्रं चेद्युक्तिबोधकम् । अन्यत्त्वार्षमपि त्याज्यं भाव्यं न्यायैकसेविना ॥ युक्तियुक्त- मुपादेयं वचनं बालकादपि । अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं परमेष्ठिना ॥ यो ह्यस्मत्तातकूपो- यमिति कौपं पिवेत्पयः । त्यक्त्वा गाङ्गं पुरःस्थं तं को नु शास्त्यतिरागिणम् ” इति योगवासि- ष्ठोक्तार्थवादोक्तिमालक्ष्य शास्त्रमर्यादिविचारेण तत्तत्सुफलनिष्पादकशक्तिमत्तया सन्यायविधि- युक्तिमदेव बोधनीयमिति तु पौरुषमेवेति श्रीमन्तो जानन्त्येवेति तथाध्यापने न मया किञ्चि- द्विज्ञापनीयाः । तत्साहायकृते कृतं व्ययमात्रपरिमितमूल्यं परिगृह्णन्त इदं पुस्तकं मम श्रमं सफलयन्तु शिष्याणामेतदध्ययनप्रचारसंवर्द्धनेन । भो भो अस्मदार्यकुलतिलकाङ्कुराः द्विज कुलालङ्काराः “ व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य निघ्नन्ति शठास्तथाविधा न संवृताङ्गान्निशिता इवेषवः ” इति । तथा “ अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ” इति च नीत्युक्तिं पर्यालोच्य विद्यावत्सु तच्छून्येषु च मायाविषु मायोत्सारकविद्याह्यनव्यशस्त्रलाभाय तत्तत्फलेषु संशयानुत्पादाय च सर्वसिद्धान्तसारभूतामेनां वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीं पठितुमयतिष्यध्वं, तदा मदीयाभ्यर्थना साफल्यमगमिष्यतेति विज्ञापनाद्वारा मदीयैतत्पुस्तकमूद्रणश्रमसाफल्यं कर्तुमभ्यर्थये इत्यलं पल्लवितेन ॥ “ श्रीवेङ्कटेश्वरपदाब्जयुगं प्रणम्य श्रीकृष्णदासतनूजस्तव खेमराजः । याचे वरद्वयमहं बुधमण्डले च प्रीतिं क्रिया मम कुले सहजां त्वदीयाम् ” इति । विद्वज्जनकृपाकाङ्क्षी- खेमराज श्रीकृष्णदास “श्रीवेङ्कटेश्वर” मुद्रणयंत्रालयाध्यक्षः मुंबई.

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी । अथ संज्ञाप्रकरणम् । मुनित्रयं नमस्कृत्य तदुक्तीः परिभाव्य च । वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीयं विरच्यते ॥ १ ॥ ऐउण् । १ । ऋऌक् । २ । एओङ् । ३ । ऐऔच् । ४ । हयवरट् । ५ । लँण् । ६ । ञमङणनम् । ७ । झभञ् । ८ । घढधष् । ९ । जबगडदश् । १० । खफछठथचटतव् । ११ । कपय् । १२ । शषसर् । १३ । हल्ँ । १४ । इति माहे- श्वराणि सूत्राण्यणादिसंज्ञार्थानि ॥ एषामन्त्या इतः ॥ लण्सूत्रेऽकारँश्च ॥ हकारादिष्वकार उच्चारणार्थः ॥ हलन्त्यम् ॥ १।३।३ ॥ हलिति सूत्रेऽन्त्यमित्स्यात् ॥ आदिरन्त्येन सहे- ता । १।१।७१ ॥ अन्त्येनेता सहित आदिर्मध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् । इति हल्संज्ञा- ॥ श्रीदधिमथी जयति ॥ प्रणम्य श्रीदधिमथीं क्षेमराजेन प्रार्थितः । शिवदत्तो दधिमथीटिप्पणीं कर्तुमुद्यतः ॥ १ ॥ दधिर्भक्तजनान् धात्री मथी तदारिमाथिनी। देवी दधिमथी नाम धन्वदेशे विराजते ॥ २ ॥ १ ‘सुपां सुलुक्-’ इति विभक्तेर्लुक् । अत एव संहिताया अविवक्षणान्न संहिताकार्य्यम् ॥ ‘वर्णात् कारः’ इति कारप्रत्ययोऽपि न तत्र ‘बहुलम्’ इत्यनुवृत्तेः ॥ २ ‘अर्हेण’ इत्यत्राट्प्रत्याहारान्तर्गतत्वेन हकारस्य- वायेऽपि णत्वसिद्धयर्थमत्र हकारोपादानम् ॥ ३ पुनः कृतो णकारोऽनुबन्धः ‘व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम्’ इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ ४ ‘अलिक्षत्’ इत्यत्र ‘शल इगुपधात्’ इति श्लेः क्ससिद्धयर्थं शल्- प्रत्याहारे हकारग्रहणार्थेदं सूत्रम् ॥ ५ महेश्वरेण उपज्ञाता माहेश्वरा अनुबन्धास्ते सन्ति यत्रेति माहेश्वराणि महेश्‍व- रोपाज्ञातानुबन्धयुतानि सूत्राणीति सूत्रेष्वनुबन्धयोगो महेश्वरकृतः । सूत्राणि तु वेदवदनादिसिद्धानीति भावः ॥ ६ एषामिति चतुर्दशसूत्राणामित्यर्थः ॥ ७ अनन्यत्वात्पृथगुक्तिः ॥ ८ ‘न पुनरन्तरेणाचं व्यञ्जनस्योच्चारणमपि संभवति’ इति भाष्योक्तेः ॥ ९ ‘न विभक्तौ तुस्माः’ इति सूत्रसार्थक्याय ‘हलन्त्यम्’ इत्यत्र हल्प्रत्याहारपरमेव हल्पदं ग्राह्यमिति वाक्यार्थबोधे पदार्थज्ञानस्य कारणत्वेन हल्पदार्थज्ञानमावश्यकमिति हल्पदार्थज्ञानसाधकस्य ‘आदि- रन्त्येन सहेता’ इत्यस्य वाक्यार्थबोधः प्रागावश्यकः । ‘आदिरन्त्येन सहेता’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधे तु इत्पदार्थज्ञान- मावश्यकमिति तत्साधकस्य ‘हलन्त्यम्’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधस्य प्रागावश्यकत्वमिति ‘हलन्त्यम्’ इति सूत्रवाक्यार्थ- बोधं विना ‘आदिरन्त्येन सहेता’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधोऽसंभवी, ‘आदिरन्त्येन सहेता’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधमन्तरा ‘हलन्त्यम्’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधोऽसंभवीति परस्परपेक्षत्वरूपान्योन्याश्रयदोषस्यापत्तिरिति तां परिहर्तुं दीक्षितैः ‘हलन्त्यम्’ इति सूत्रस्यावृत्तिं कृत्वा यत्रार्थेऽन्योन्याश्रयदोषो नैवागच्छति तादृशमर्थमाह-हलिति सूत्र इति ॥ ‘सुपां सुपा’ इति समास इति भावः ॥

ह्रस्वम् । Wait: "धर्मौ समाह्रियेते यस्मिन्सोऽच् स्वरितसंज्ञः स्यात् ॥ तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् ।" Wait, is it "उदात्तमर्धह्रस्वम्" or "उदात्तमर्धम्"? The sutra is: "तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् १।२।३२ ॥" (Sutra 1.2.32).

Body line 11: १।२।३२ ॥ ह्रस्वग्रहणमतन्त्रम् । स्वरितस्यादितोऽर्धमुदात्तं बोध्यम् । उत्तरार्धं तु परिशेषाद-

Body line 12: नुदात्तम् । तस्य चोदात्तस्वरितपरत्वे श्रवणं स्पष्टम् । अन्यत्र तूदात्तश्रुतिः प्रातिशाख्ये प्रसिद्धा ।

Body line 13: 'क्व॒ वोश्वाः' 'रथानां न ये३ऽराः' 'शतचक्रं यो३ ह्यः' इत्यादिष्वनुदात्तः । 'अ॒ग्निमी॑ळे' Wait, let's look at the Vedic accents in Line 13:

1. 'क्व॒ वोश्वाः' or 'क्व॒१ वोश्वाः'? Wait, look at 'क्व': There is single quote ', then क्व, with a line underneath (क्व॒), and then

or ᳵ or ≍). Wait, in Unicode, Jihvamuliya is U+1CF5 (ᳵ) or U+0CF1 / U+1CF2. Let's see how it's printed: It is ‘ᳵकौ जिह्वामूले'! Wait, could it be represented as ‘ᳵकौ or ‘≍कौ? Let's look closely at the glyph: It's a cross with curls at the top and bottom: indeed the Ardhavisarga / Jihvamuliya symbol! In Unicode Devanagari: U+1CF5 is ᳵ (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA). Or U+1CF2 ᳲ (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA). Let's use ᳵकौ or ≍कौ. ᳵकौ is standard Devanagari Unicode.

Let's read line 6 of footnotes (our L19): मूलीयक्वर्गौ जिह्वामूलस्थानकौ' इत्यर्थकेन 'जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तः' इति पाणिनीयत्वेन प्रसिद्ध्या Wait, "जिह्वामूलीयक्वर्गौ": Look at the bold text: मूलीयक्वर्गौ जिह्वामूलस्थानकौ' Wait, `जिह्