वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

! Look at the characters: "इ", "ष्ठ", "नो" -> "इष्ठनोऽभावे"! Yes, "केवलाद्गुणवचनत्वेनिष्ठनोऽभावे" or "केवलाद्गुणवचनत्वेनेष्ठनोऽभावे". It is "केवलाद्गुणवचनत्वेनेष्ठनोऽभावे". "ब्रह्मवच्छब्दादेवेष्ठनो विधाने मतुपो लुगुत्तरं “टेः” इत्यस्याप्राप्तौ" Wait, is that "ब्रह्मवच्छब्दादेवेष्ठनो"? Yes: ब्रह्मवत्-शब्दाद् एव इष्ठनो विधाने.

Line 21 (Footnote 1 cont. & Footnote 2): “नस्तद्धिते” इत्यस्यैव प्रवृत्तेरिष्टत्वादिति दिक् ॥ २ नेत्येके इति । इदमत्राकूतम् टिलोपेनासो लोपे Wait, "टिलोपेनासो लोपे"? "टिलोपेनाऽसो लोपे" or "टिलोपेनासो लोपे"? In print: "टिलोपेनासो लोपे" (अस्-लोपे! अस-भागस्य लोपे).

Line 22 (Footnote 2 cont. & Footnote 3 & Footnote 4): सम्प्रसारणाप्राप्तेऽङ्गवृत्तपरिभाषोपन्यासो वृथा तस्या असत्त्वाच्चेति ॥ ३

तिङन्ते कण्ड्वादिप्रकरणम् । ( ३८९ ) वर्षयति । प्रियं प्रापयति । स्थिरं स्थापयति । स्फिरं स्फारयति । उरुं वरयति । वारयति ॥ बहुलं बंहयति । गुरुं गरयति । तृप्रं त्रापयति । दीर्घं द्राघयति । वृन्दारकं वृन्दयति ॥ इति नामधातुप्रकरणम् । अथ कण्ड्वादिप्रकरणम् । कण्ड्वादिभ्यो यक् ।३।१।२७ ॥ एभ्यो धातुभ्यो नित्यं यक् स्यात् स्वार्थे ॥ धातुभ्यः किम् । प्रातिपदिकेभ्यो मा भूत् । द्विधा हि कण्ड्वादयः । धातवः प्रातिपदिकानि च ॥ कण्डूञ् गात्रविघर्षणे ॥ कण्डूयति । कण्डूयते ॥ १ ॥ मन्तु अपराधे ॥ रोष इत्येके । मन्तूयति ॥ चन्द्रस्तु ञितमाह । मन्तूयते ॥ २ ॥ वल्गु पूजामाधुर्ययोः ॥ वल्गूयति ॥ ३ ॥ असू उपतापे ॥ असू असूञ् इत्येके ॥ अस्यति । असूयति । असूयते ॥ ५ ॥ लेट् लोट् धौर्त्ये पूर्वभावे स्वप्ने च ॥ दीप्तावित्येके । लेटयति । लेटिता । लोटयति । लोटिता ॥७॥ लेला दीप्तौ ॥ ८ ॥ इरस् इरज् इरञ् ईर्ष्यायाम् ॥ इरस्यति । इरज्यति । 'हलि चेति दीर्घः । ईर्यति । ईर्यते ॥ ११ ॥ उषस् प्रभातीभावे ॥ १२ ॥ वेद् धौर्त्ये स्वप्ने च ॥ १३ ॥ मेधा आशुग्रहणे ॥ मेधायति ॥ १४ ॥ कुषुभ क्षेपे ॥ कुषुभ्यति ॥ १५ ॥ मगध परिवेष्टने ॥ नीचदास्य इत्यन्ये ॥ १६ ॥ तन्तम् पम्पस् दुःखे ॥ १८ ॥ सुख दुःख तत्क्रियायाम् ॥ सुखयति । दुःखयति । सुखं दुःखं चानुभवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ सपर पूजायाम् ॥ २१ ॥ अरर आराकर्मणि ॥ २२ ॥ भिषज् चिकित्सायाम् ॥ २३ ॥ भिषण्ज् उपसेवायाम् ॥ २४ ॥ इषुध शरधारणे ॥ २५ ॥ चरण वरण गतौ ॥ २७ ॥ चुरण चौर्ये ॥ २८ ॥ तुरण त्वरायाम् ॥ २९ ॥ भुरण धारणपो- षणयोः ॥ ३० ॥ गद्गद वाक्स्खलने ॥ ३१ ॥ एला केला खेला विलासे ॥ इले- त्यन्ये ॥ लेखा स्खलने च ॥ अदन्तोऽयमित्यन्ये । लेखयति ॥ ३६ ॥ लिट अल्पकृ- त्सनयोः । लिटयति ॥ ३७ ॥ लाढ जीवने ॥ ३८ ॥ हृणीङ् रोषणे लज्जायां च ॥ ३९ ॥ महीङ् पूजायाम् ॥ महीयते । पूजां लभत इत्यर्थः ॥ ४० ॥ रेखा श्लाघासादनयोः ॥ ४१ ॥ द्रुवस् परितापपरिचरणयोः ॥ ४२ ॥ तिरस् अन्तर्धौ ॥ ४३ ॥ अगद् नीरोगत्वे ॥ ४४ ॥ उरस् बलार्थः । उरस्यति । बलवान् भवतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ तरण गतौ ॥ १ द्विधा इति । यकः कित्त्वं धातुत्वे नियामकम्, तद्धि गुणनिषेधाय क्रियते, धातुत्वाभावे गुणा- प्रवृत्त्या तद्वैय्यर्थ्यं स्पष्टमेव । “कण्डूञ्” इति दीर्घान्तपाठश्च प्रातिपदिकत्वसद्भावे मानम्, सति हि धातु- त्वमात्रे “अकृत्सार्व-” इति दीर्घेणैव कार्यनिष्पत्त्या दीर्घान्तपाठो विफल एव स्यादिति भावः ॥ तथा- चाहुर्भाष्यकाराः-“धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासञ्जनादपि । आह चायमिमं दीर्घे मन्ये धातुर्विभाषि तः” इति ॥ २ “अरर” इति । आरा=प्रतोदः, तत्करणकं कर्म आराकर्म तस्मिन् ॥

( ३९० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ॥ ४६ ॥ पयस् प्रस्रुतौ ॥ ४७ ॥ संभूयस् प्रभूतभावे ॥ ४८ ॥ अम्बर सम्बर संव- रणे ॥ ९० ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति कण्ड्वादिप्रकरणम् । अथ प्रत्ययमालाप्रकरणम् । कण्डूयतेः सन् ॥ 'सन्यङोरिति प्रथमस्यैकाचो द्वित्वे प्राप्ते-॥ कण्ड्वादेस्तृतीयस्येति वाच्यम् * ॥ कण्डूयियिषति ॥ क्यजन्तात्सन् ॥ यथेष्टं नामधातुषु * ॥ आद्यानां त्रयाणा- मन्यतमस्य द्वित्वमित्यर्थः । अजादेस्त्वाद्येतरस्य पुपुत्रीयिषति । पुत्रीत्रीयिषति । पुत्रीयियि- षति । अशिश्रीयिषति । अशीयियिषति । नदराणां संयुक्तानामचः परस्यैव द्वित्वनिषेधः । इन्द्रीयतेः सन् । द्वीशब्दयिशब्दयोरन्यतरस्य द्वित्वम् । इन्दिद्रीयिषति । इन्द्रीयियिषति । [L11

तिङन्ते आत्मनेपदप्रकरणम् । ( ३९१ )

ब्भे ॥ न गतिहिंसार्थेभ्यः ।१।३।१५ ॥ व्यतिगच्छन्ति । व्यतिघ्नन्ति ॥ प्रतिषेधे हसा- दीनामुपसंख्यानम् * ॥ हसादयो हसप्रकाराः शब्दक्रियाः । व्यतिहसन्ति । व्यतिजल्पन्ति । हरतेरप्रतिषेधः * ॥ संप्रहरन्ते राजानः ॥ इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ।१।३।१६ ॥ परस्परोपपदाच्चेति वक्तव्यम् * ॥ इतरेतरस्यान्योन्यस्य परस्परस्य वा व्यतिलुनन्ति ॥ नेर्विशः ।१।३।१७ ॥ निविशते ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः ।१।३।१८ ॥ अकर्त्रभिप्रायार्थ- मिदम् ॥ परिक्रीणीते । विक्रीणीते । अवक्रीणीते ॥ विपराभ्यां जेः ।१।३।१९ ॥ विजयते । पराजयते ॥ आङो दोऽनास्यविहरणे ।१।३।२० ॥ आङ्पूर्वाद्ददातेर्मुखविकसनादन्य- त्रार्थे वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् ॥ विद्यामादत्ते ॥ अनास्येति किम् ? मुखं व्याददाति ॥ आस्यग्रहणमविवक्षितम् । विपादिकां व्याददाति । 'पादस्फोटो विपादिका' । नदी कूलं व्याददाति ॥ पराङ्गकर्मकान्न निषेधः * ॥ व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ॥ क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च ।१।३।२१ ॥ चादाङः । अनुक्रीडते । संक्रीडते । परिक्रीडते । आक्रीडते । अनोः कर्मप्रवचनीयान्न । उपसर्गेण समा साहचर्यात् । माणवकमनुक्रीडति । तेन सहेत्यर्थः । 'तृतीयार्थे' इत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् ॥ संमोऽकूजने * ॥ संक्रीडते । कूजने तु संक्रीडति चक्रम् ॥ आगमेः क्षमायाम् * ॥ ण्यन्तस्येदं ग्रहणम् । आगमयस्व तावत् । मा त्वरिष्ठा इत्यर्थः॥ शिक्षेर्जिज्ञासायाम् * ॥ धनुषि शिक्षते । धनुर्विषये ज्ञाने शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थः॥ आशिषि नाथः * ॥ आशिष्येवेति नियमार्थं वार्तिकमित्युक्तम् ।

१ नेर्विश इति । ननु "न्यविशत" इत्यादौ "पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते" इति न्यायेन साधनद्यो- तके लकारे तस्यापरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वात् "तिप्तस्झि-" इति सूत्रेण सामान्यत आदेशे उपसर्गयोगे- ऽपि कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वाद् विकरणे विकरणान्ताङ्गस्याटि कृते तस्य समुदायभक्ततया धातोर्नेः परत्वा- सम्भवादात्मनेपदं न स्याद् 'उदः स्थात्' इत्यत्र पूर्वसवर्णवदिति चेन्न, "उपसर्गनियमे अङ्ग्व्यवाये उपसंख्या- नम्" इति वार्तिकोक्त्या दोषाभावात्, "नेः" इत्यस्य षष्ठीत्वेन शङ्कानवकाशाच्च । षष्ठीपक्षे च "नेरर्थ- सम्बन्धिनस्तद्द्योत्यार्थकस्य विशेः" इत्यर्थः । एवं "परिव्यवेभ्यः-" इत्यादावपि षष्ठ्यर्थेऽवसेया पञ्चमी । "उदः स्था-" इत्यत्र 'उदः' इति तु पञ्चम्येव व्याख्यानादिति नैव दोषः॥ द्योतकन्यादीनां ग्रहणेन न्यादी- नामुपसर्गाणामेव ग्रहणम्, तेन 'मधूनि विशन्ति भ्रमराः' इत्यादौ न ॥ २ विपराभ्यामिति । विशब्देन साहचर्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणम्, तेन "परा जयति सेना" इत्यत्र आबन्तेन उत्कृष्टा इत्यर्थकेन पराशब्देन योगे न । "पक्षिवाचकस्य विशब्दस्य सम्भवेऽपि परस्परसाहचर्यादुपसर्गग्रहणं व्याख्येयम्" इति कैयटः ॥ ३ आङो द इति । अकर्त्रभिप्रायेऽप्यात्मनेपदार्थमिदम् ॥ आस्यग्रहणमिति । विहर- णशब्दस्य क्रीडापादविहरणाद्यर्थत्वाभावबोधनपूर्वकं विकासार्थमात्रे तात्पर्यग्राहकमास्यग्रहणमिति भावः ॥ ४ विद्यामादत्ते इति । गृह्णातीत्यर्थः ॥ ५ मुखं व्याददातीति । विस्तारयतीत्यर्थः ॥ ६ अत्र भाष्ये "स्वाङ्गकर्मकाच्च" इत्युक्तम्, तस्य "स्वाङ्गकर्मकादेव प्रतिषेधः" इत्यर्थः, तदभिप्रेत्याह-पराङ्ग- कर्मकान्न निषेध इति ॥ ७ समोऽकूजने इति । कूजनमव्यक्तशब्दः ॥ ८ ण्यन्तस्येति । भाष्ये "माणवक आगमयस्व तावत्" इति ण्यन्तस्यैवोदाहृतत्वादिति भावः । क्षमा प्रतीक्षा । मा त्वरिष्ठा इति । सहस्व कञ्चित्कालमित्यर्थः ॥ ९ शिक्षेरिति । सन्नन्तस्य शकेर्ग्रहणम्, नतु 'शिक्ष विद्योपादाने' इत्यस्य, अनुदात्तेत्त्वादेव सिद्धेः ॥ १० इदं वार्तिकं सूत्रेषु कैश्चित्प्रक्षिप्तम् ॥ ११ निमार्थमिति । नचैता- दृशनियमस्वीकारेऽस्यानुदात्तेत्त्वं व्यर्थमिति वाच्यम्, युजर्थे तत्सत्त्वात् । "अनुदात्तेतश्च हलादेः"नाथन इति ॥

( ३९२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- सर्पिषो नाथते । स्यादित्याशास्ते इत्यर्थः । कथं तर्हि 'नाथसे किमु पतिं न भूभृतामिति ? नाथसे इति पाठ्यम् ॥ हरतेर्गतौ ताच्छील्ये * ॥ गतं प्रकारः । पैतृकमश्वा अनुहरन्ते । मातृकं गावः ॥ पितुर्मातुश्च गतं प्रकारं सततं परिशीलयन्तीत्यर्थः ॥ ताच्छील्ये किम् । मातुर- नूहरति ॥ किरतेर्हर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वाच्यम् * ॥ हर्षादयो विषयाः । तत्र हर्षो विक्षेपस्य कारणम् । इतरे फले ॥ अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने । ६।१।१४२ ॥ अपात्किरतेः सुट् स्यात् । सुडपि हर्षादिष्वेव वक्तव्यः* ॥ अपस्करते वृषो हृष्टः । कुक्कुटो भक्षार्थी । श्वा आश्रयार्थी च ॥ हर्षादिष्विति किम् । अपकिरति कुसुमम् । इह तड्सुटौ न । हर्षादिमात्रविवक्षायां यद्यपि तङ् प्राप्तस्तथापि सुडभावानेष्यत इत्याहु

करणे ॥ १।३।२५ ॥ १आग्नेय्याऽऽग्नीध्रमुपतिष्ठते ॥ मन्त्रकरणे किम् । भर्तारमुपति- ष्ठति यौवनेन ॥ २उपाद्देवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम् * ॥ ३आदित्यमु- पतिष्ठते । कथं तर्हि '४स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्याभिरुपतस्थे सरस्वती ? ५देवतात्वारोपात् । ६नृपस्य देवतांशत्वाद्वा । गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते । उपश्लिष्यतीत्यर्थः । रथिकानुपतिष्ठते । मित्रीकरोती- त्यर्थः । पन्थाः स्रुघ्नमुपतिष्ठते । प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ७वा लिप्सायामिति वक्तव्यम् * ॥ भिक्षुकः प्रभुमुपतिष्ठते उपतिष्ठति वा । लिप्सया उपगच्छतीत्यर्थः ॥ ८अकर्मकाच्च ॥ १।३।२६ ॥ उपा- त्तिष्ठतेरकर्मकादात्मनेपदं स्यात् ॥ भोजनकाले उपतिष्ठते । सन्निहितो भवतीत्यर्थः ॥ उद्विभ्यां तपः ॥ १।३।२७ ॥ अकर्मकाद

त्यध्याहारो वा । ल्यब्लोपे पञ्चमीति तु ल्यबन्तं विनैव तदर्थावगतिर्यत्र तद्विषयकम् । भेत्तुमित्यादि तुमुन्नन्ताध्याहारो वा । समीपमेत्येति वा ॥ आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् । २।४।४४ ॥ हनो वधादेशो वा लुङि आत्मनेपदेषु परेषु ॥ अवधिष्ट । अवधिषाताम् ॥ हनः सिच् । १।२।१४ ॥ कित्स्यात् ॥ अनुनासिकलोपः । आहत । आहसाताम् । आहसत ॥ यमो गन्धने । १।२।१६ ॥ सिच् कित्स्यात् ॥ गन्धनं सूचनं परदोषाविष्करणम् । उदा- यते ॥ गन्धने किम् ? उदायंस्त पादम् । आकृष्टवानित्यर्थः ॥ समो गम्यृच्छिभ्याम् । १।३।२९ ॥ अकर्मकाभ्यामित्येव ॥ संगच्छते ॥ वा गमः । १।२।१३ ॥ गमः परौ झलादी लिङ्‌सिचौ वा कितौ स्तः ॥ संगसीष्ट । संगंसीष्ट । समगत । समगंस्त । समृच्छि- ष्यते । अकर्मकाभ्यां किम् ? ग्रामं संगच्छति ॥ विदिप्रच्छिस्वरतीनामुपसंख्यानम् * ॥ वेत्तेरेवं ग्रहणम् । संवित्ते । संविदाते ॥ वेत्तेर्विभाषा । ७।१।७ ॥ वेत्तेः परस्य झादेशस्या- तो रुडागमो वा स्यात् ॥ संविद्रते । संविदते । संविद्रताम् । संविदताम् । समविद्रत । समविदत । संपृच्छते । संस्वरते ॥ ऋतिश्रुदृशिभ्यश्चेति वक्तव्यम् * ॥ ऋतीति द्वयोर्ग्र- हणम् । अङ्विधौ त्वियर्तेरेवेत्युक्तम् । मा समृत् । मा समृषाताम् । मा समृषतेति । समार्त । समार्षाताम् । समार्षतेति च भ्वादेः । इयर्तेस्तु मा समरत । मा समरेताम् । मा समरन्त । समारत । समारेताम् । समारन्तेति च । संशृणुते । संपश्यते । अकर्मकादित्येव । अत एव ‘रक्षांसीति पुरापि संशृणुमहे’ इति मुरारिप्रयोगः प्रामादिक इत्याहुः । अध्याहारो वा ‘इति कथयद्‍भ्यः’ इति ॥ अथास्मिन्नकर्मकाधिकारे हनिगम्यादीनां कथमकर्मकतेति चेत् शृणु- धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया ॥ १ ॥ १ ननु “प्राप्य” इत्यध्याहारे “ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च” इति पञ्चमीप्रसङ्गस्तत्राह- ल्यब्लोप इति । ल्यबन्तं विनैवेति । “ल्यबर्थो दृश्यते यत्र ल्यबन्तं नैव दृश्यते । तदेव हि ल्यब्लोपित्वं ज्ञातव्यं च सदा बुधैः ॥” इति शिष्टोक्तेरिति भावः । “उच्चारितः शब्दः प्रत्यायको नानुच्चारितः” इति भाष्योक्तेः कथन्तदर्थावगतिरिति तु न शङ्क्यम्, वाक्ये वाक्यैकदेशप्रयोगन्यायेन अत्र शब्दाध्याहारात् ॥ २ ननु शब्दाध्याहारेऽपि लोपोऽप्रयोगोऽस्त्येवेतीदम- युक्तमिति मन्यमान आह-भेत्तुमित्यादिति । तुमुन्नन्तघटितवाक्यैकदेशोऽयमित्यर्थः ॥ ३ अकर्म- कत्वेन समाधाय साङ्गकर्मत्वेन समाधातुमाह-समीपमिति । विषमविलोचनस्य समीपमेत्य आगत्य स्ववक्ष आजघ्ने इत्यन्वय इति भावः ॥ ४ “अकर्मकाच्च” इत्यनुवर्तमानं द्विवचनान्तानुरोधेन द्विवचनान्तत्वेन विपरिणम्यते इत्याशयेनाह-अकर्मकाभ्यामित्येवेति ॥ ५ संगच्छते इति । सङ्गतं भवतीत्यर्थः ॥ ६ वेत्तेरेवेति । “संवित्ते” इति भाष्यीयोदाहरणदर्शनमूलकाद् “वेत्तेर्विभाषा” इति झादेशानुवादेन रुडागमविधानदर्शनमूलकाच्च व्याख्यानादिति भावः ॥ ७ द्वयोरिति । साहचर्यानाश्रयणमूलकाद् व्याख्यानादिति भावः । तदाश्रयणे तु श्रुदृशसाहचर्याल्लुग्विकरणस्यैव भवेद् ग्रहणमिति बोध्यम् ॥ ८ धातो- रिति । सकर्मकधातोरपि क्रिया अकर्मिका भवति, कुत इत्याकाङ्क्षायां चतुर्भिर्हेतुभिरकर्मकत्वं साधयति- धातोरिति । अर्थान्तरे अन्योर्थोऽर्थान्तरम्, तत्र वृत्तेः वर्तनात् । यदा प्रकृतमर्थं विहाय नानार्थत्वाद्- न्यस्मिन्नर्थे धातुर्वर्तते तदा स धातुरकर्मक इति भावः ॥ पुनः कर्मणो धात्वर्थेनोपसंग्रहादकर्मकः किमित्या- काङ्क्षा यत्र धात्वर्थेनैव पूर्येत तत्र नैराकाङ्क्ष्येण कर्मणोऽनुपस्थितौ धातुरकर्मक इति भावः ॥ कर्मणो यत्र-

- yes, there is a mark or१`! Let's find all the footnote numbers in the text: Footnotes at the bottom: १ निवृत्तमिति । (Line 23) २ निसमुपविभ्यो ह्व इति । (Line 24) ३ चाणूरमाह्वयते इति । (Line 26) ४ आह्वयतीति । (Line 26) ५ गन्धनं हिंसेति । (Line 27) ६ एधो दकस्येति । (Line 30) ७ एषु किं कटं करोतीति । (Line 31) ८ वेरिति । (Line 34)

Now let's find where 4, 5, 6, 7, 8 are in the main text!

• Footnote 4: पुत्रमाह्वयति (Line 6). Look above ह्वयति: there is a superscript ४!
• Footnote 5: गन्धनं हिंसा (Line 7). Look above गन्धनं: there is a superscript ५!
• Footnote 6: एधो दकस्योपकुरुते (Line 9-10). Look at एधो दक- (end of Line 9): there is a superscript ६!
• Footnote 7: `एषु किम् ? कट

विकरोति कामः ॥ अकर्मकाच्च ।१।३।३५॥ वेः कृञः इत्येव । छात्रा विकुर्वते । विकारं लभन्ते इत्यर्थः ॥ संमाननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः ।१।३। ३६ ॥ अत्रोत्सञ्जनज्ञानविगणनव्यया नयतेर्वाच्याः । इतरे प्रयोगोपाधयः । तथा हि । शास्त्रे नयते । शास्त्रस्थं सिद्धान्तं शिष्येभ्यः प्रापयतीत्यर्थः । तेन च शिष्यसंमाननं फलितम् । उत्सञ्जने । दण्डमुन्नयते । उत्क्षिप्तीत्यर्थः । माणवकमुपनयते । विधिना आत्म- समीपं प्रापयतीत्यर्थः । उपनयनपूर्वकेणाध्यापनेन हि उपनेतरि आचार्यत्वं क्रियते । ज्ञाने । तत्त्वं नयते । निश्चिनोतीत्यर्थः । कर्मकारानुपनयते । भृतिदानेन स्वसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । विगणनमृणादेर्निर्यातनम् । करं विनयते । राज्ञे देयं भागं परिशोधयतीत्यर्थः । शतं विनयते । धर्मार्थं विनियुङ्क्त इत्यर्थः ॥ कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ।१।३।३७॥ नियः कर्तृस्थे कर्मणि यदात्मनेपदं प्राप्तं तच्छरीरावयवभिन्ने एव स्यात् ॥ सूत्रे शरीरशब्देन तदवयवो लक्ष्यते । क्रोधं विनयते । अपगमयति । तत्फलस्य चित्तप्रसादस्य कर्तृगतत्वात्स्वरितञित इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदम् । तेनेह न । गण्डं विनयति । कथं तर्हि 'विगणय्य नयन्ति पौरुषमिति ? कर्तृगामित्वाविवक्षायां भविष्यति ॥ वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ।१।३।३८॥ वृत्तिरप्रति- बन्धः । ऋचि क्रमते बुद्धिः । न प्रतिहन्यत इत्यर्थः ॥ सर्ग उत्साहः । अध्ययनाय क्रमते । उत्सहते इत्यर्थः ॥ क्रमन्तेऽस्मिन् शास्त्राणि । स्फीतानि भवन्तीत्यर्थः ॥ उपपराभ्याम् । १।३।३९॥ वृत्त्यादिष्वित्येवात्रेव क्रमेर्न तूपसर्गान्तरपूर्वात् ॥ उपक्रमते । पराक्रमते । नेह- संक्रामति ॥ आङ उद्गमने ।१।३।४०॥ आक्रमते सूर्यः । उदयत इत्यर्थः ॥ ज्योति- रुद्गमन इति वाच्यम् * ॥ नेह-आक्रामति धूमो हर्म्यतलात् ॥ वेः पादविहरणे । १।३।४१॥ साधु विक्रमते वाजी ॥ पादविहरणे किम् ? विक्रामति सन्धिः । द्विधा भवति । स्फुटतीत्यर्थः ॥ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ।१।३।४२॥ समर्थौ तुल्यार्थौ । शकन्ध्वादि-

१ विकरोतीति । अन्यथा करोतीत्यर्थः ॥ २ सम्माननेति । नयतेर्ण्यन्तत्वात् परगा- मिक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदार्थं वचनम् ॥ ३ प्रयोगोपाधय इति । शब्दानां यथायोगं समभिव्याहृतत्वेनोच्चारणं प्रयोगः । उप समीपवर्तिनि आदधाति संक्रामयति स्वीयं धर्ममित्युपाधिः । एवञ्च प्रयोगनियामक इत्यर्थः ॥ तत्र सम्माननं पूजनम् । उत्सञ्जनमुत्क्षेपणम् । आचार्यकरण- माचार्यक्रिया । ज्ञानं प्रमेयनिश्चयः । भृतिर्वेतनम् । व्ययो धर्मादिषु विनियोगः ॥ ४ कर्तृस्थे चाशरीर इति । शीर्यते इति शरीरम् । प्रतिक्षणं क्षीयमाणं देहं शरीरम् ॥ शरीरशब्देनेति । शरीरतादात्म्यापन्नस्यैव कर्तृत्वेन शरीरस्य तत्स्थत्वासम्भवः अवयवानान्तु सम्बन्धविशेषेण तत्स्थत्वसम्भव इति भावः ॥ ५ गण्डमिति । "गण्डः पृष्ठगुडे कुब्जे" इति विश्वः ॥ ६ उत्साह इति । उत्साह- श्चित्तवृत्तिविशेषः, तद्विषयकविलक्षणज्ञानजन्यसुखविशेषो वा ॥ ७ उद्गमन इति । ऊर्ध्वदेशसंयोगानु- कूलव्यापारः । कथं तर्हि "नभः समाक्रामति चन्द्रमाः क्रमात्" इति । उच्यते । व्याप्तिविशिष्टे क्रमिर्वर्तते । नोद्गमने ॥ ८ वेः पादेति । पादविहरणं पादविक्षेपः॥ धातूनामनेकार्थत्वं बोधयितुं सूत्रे पादविहरणं इत्युक्तम् ॥ ९ प्रोपाभ्यामिति । समस्तुल्योऽर्थो ययोरिति विग्रहे शकन्ध्वादित्वात् पररूपम् ॥

तिङन्ते आत्मनेपदप्रकरणम् । (३९७) त्वात्पररूपम् । प्रारम्भेऽनयोस्तुल्यार्थता । प्रक्रमते । उपक्रमते ॥ समर्थाभ्यां किम् ? प्रक्रामति गच्छतीत्यर्थः । उपक्रामति । आगच्छतीत्यर्थः ॥ अनुपसर्गाद्वा ॥१।३।४३ ॥ क्रामति । क्रमते । अप्राप्तविभाषेयम् ॥ वृत्त्यादौ तु नित्यमेव ॥ अपह्नवे ज्ञः ॥१।३।४४ ॥ शतमप- जानीते । अपलपतीत्यर्थः ॥ अकर्मकाच्च ॥१।३।४५ ॥ सर्पिषो जानीते । सर्पिषा उपायेन प्रवर्तते इत्यर्थः ॥ संप्रतिभ्यामनाध्याने ॥१।३।४६ ॥ शतं संजानीते । अवेक्षत इत्यर्थः । शतं प्रतिजानीते । अङ्गीकरोतीत्यर्थः । ‘अनाध्याने’ इति योगो विभज्यते । तत्सामर्थ्याद् ‘अकर्मकाच्च’ इति प्राप्तिरपि वार्यते । मातरं मातुर्वा संजानाति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी ॥ भासनोपसंभाषाज्ञानयत्न

किम् ? संगिरति ग्रासम् ॥ उदश्चरः सकर्मकात् । १।३।५३ ॥ धर्ममुच्चरते । उल्लङ्घ्य गच्छतीत्यर्थः । सकर्मकात्किम् । बाष्पमुच्चरति । उपरिष्टाद्गच्छतीत्यर्थः ॥ समस्तृतीया- युक्तात् । १।३।५४ ॥ रथेन संचरते ॥ दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे । १।३।५५ ॥ संपूर्वा- द्दाणस्तृतीयान्तेन युक्तादुक्तं स्यात् तृतीया चेच्चतुर्थ्यर्थे । दास्या¹ संयच्छते । पूर्वसूत्रे ‘ सम् ’² इति षष्ठी । तेन सूत्रद्वयमिदं व्यवहितेऽपि प्रवर्तते । रथेन समुदाचरते । दास्या संप्रयच्छते ॥ उपाद्यमः स्वकरणे । १।३।५६ ॥ स्वकरणं स्वीकारः । भार्यामुपयच्छते ॥ विभाषो- पयमने । १।२।१६ ॥ यमः सिच् किद्वा स्याद्विवाहे । रामः सीतामुपायत उपायंस्त वा । उदवोढेत्यर्थः । बन्धनाङ्गे उपयमे तु पूर्वविप्रतिषेधान्नित्यं कित्त्वम् ॥ ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः । १।३।५७ ॥ सन्नन्तानामेषां प्राग्वत् ॥ धर्मं जिज्ञासते । शुश्रूषते । सुस्मूर्षते । दिदृक्षते ॥ नानोर्ज्ञः । १।३।५८ ॥ पुत्रमनुजिज्ञासति । पूर्वसूत्रस्यैवायं निषेधः । अनन्तर- स्येति न्यायात् । तेनेह न–सर्पिषोऽनुजिज्ञासते । सर्पिषा प्रवर्तितुमिच्छतीत्यर्थः । ‘ पूर्ववत्सनः ’ इति तङ् । ‘अकर्मकाच्चेति केवलाद्विधानात् ॥ प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः । १।३।५९ ॥ आभ्यां सन्नन्ताच्छ्रुव उक्तं न स्यात् । प्रतिशुश्रूषति । आशुश्रूषति ॥ कर्मप्रवचनीयात्³स्यादेव– देवदत्तं प्रतिशुश्रूषते ॥ शदेः शितः । १।३।६० ॥ म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च । १।३।६१ ॥ व्याख्यातम् ॥ पूर्ववत्सनः । १।३।६२ ॥ सनः पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सन्नन्तादात्मने- पदं स्यात् । एदिधिषते । शिशयिषते । निविविक्षते ॥ पूर्ववत्किम् । बुभूषति ॥ शदेरित्यादि- सूत्रद्वये सनो नेत्यनुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । तेनेह न–शिशत्सति⁴ । मुमूर्षति ॥ आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य । १।३।६३ ॥ एधांचक्रे ॥ प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु । १।३।६४ ॥ प्रयुङ्क्ते । उपयुङ्क्ते ॥ स्व⁵राद्यन्तोपसर्गादिति वक्तव्यम् * ॥ उद्युङ्क्ते । नियुङ्क्ते ॥ अयज्ञपात्रेषु किम् । द्वन्द्वं⁶ न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति ॥ समः क्ष्णुवः । १।३।६५ ॥ संक्ष्णुते शस्त्रम् ॥ भुजोऽनवने । १।३।६६ ॥ ओदनं भुङ्क्ते । अभ्यवहरतीत्यर्थः । बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलम् । वृद्धो जनो दुःखशतानि भुङ्क्ते । इहोप⁷भोगो भुजेरर्थः । अनवने किम् । महीं भुनक्ति ॥ णेरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कर्तानाध्याने । १।३।६७ ॥

१ दास्या संयच्छते इति । कामुकः संस्तस्यै ददातीत्यर्थः । “ अशिष्टव्यवहारे चतुर्थ्यर्थे तृतीया वक्तव्या ” इति तृतीया ॥ २ “ समः ” इति पञ्चमीनिर्देशाद् व्यवहिते न स्यादिति शङ्कामपाकरोति-पूर्वसूत्र इति । सूत्रद्वयमिति ॥ सर्वस्यास्य प्रकरणस्योपलक्षणमिति ‘शदेः शितः’ इति भाष्ये ध्वनितमिति बोध्यम् ॥ ३ प्रत्यासत्त्या श्रुधात्वर्थविशेषकावेव प्रत्याङौ गृह्येते तौ चोपसर्गाविवे- त्याशयेनाह-कर्मप्रवचनीयात्स्यादेवेति । ते हि सम्बन्धपरिच्छेदका, न क्रियाविशेषका इति स्पष्टमेव ॥ ४ ननु शिशत्सतीत्यादौ शिदादिविषयशदिम्रियत्योरात्मनेपदविधानाच्छिद्विषयसन्नन्तादपि प्राप्नोतीत्यत आह-वाक्यभेदेनेति ॥ ५ स्वराद्यन्तेति । स्वरोऽच् आदिरन्तो वा यस्य, स चासावुपसर्गस्तस्मात् । स्वराद्युपसर्गात् स्वरान्तोपसर्गाच्चेत्यर्थः । सम् निस् निर् दुस् दुर् एतद्भिन्नाः सर्वेऽप्युपसर्गाः संगृहीताः ॥ ६ द्वन्द्वं न्यञ्चीति । न्यञ्चि न्यूब्जीकृतानि, पात्राणि द्वन्द्वं प्रयुनक्तीत्यर्थः ॥ ७ उपभोग इति । विषयसम्बन्धजन्यसुखविशेष उपभोगः ॥

ण्यन्तादात्मनेपदं स्यादणौ या क्रिया सैव चेण् ण्यन्तेनोच्येत अणौ यत्कर्म कारकं स चेण्णौ कर्ता स्यादनाध्याने ॥ ' णिचश्चेति सिद्धेऽकर्त्रभिप्रायार्थमिदम् । कर्त्रभिप्राये तु 'विभाषोपपदेति विकल्पे ' अणावकर्मकादिति परस्मैपदे च परत्वात्प्राप्ते पूर्वविप्रतिषेधेनेदमेवे- ष्यते ॥ कर्तृस्थभावकाः कर्तृस्थक्रियाश्चोदाहरणम् । तथा हि । पश्यन्ति भवं भक्ताः । चाक्षु- षज्ञानविषयं कुर्वन्तीत्यर्थः । प्रेरणांशत्यागे-पश्यति भवः । विषयो भवतीत्यर्थः । ततो हेतु- मण्णिच् । दर्शयन्ति भवं भक्ताः । पश्यन्तीत्यर्थः । पुनरर्थस्याविवक्षायां दर्शयते भवः । इह प्रथमतृतीययोस्स्थयोर्द्वितीयचतुर्थ्योश्च तुल्योऽर्थः । तत्र तृतीयकक्षायां न तङ् । क्रियासाम्येऽप्यणौ कर्मकारकस्य णौ कर्तृत्वाभावात् ॥ चतुर्थ्यां तु तङ् । द्वितीयामादाय क्रियासाम्यात् । प्रथमायां कर्मणो भवस्येह कर्तृत्वाच्च । एवमारोहयते हस्तीत्यप्युदाहरणम् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । न्यग्भावयन्तीत्यर्थः । तत आरोहति हस्ती । न्यग्भवतीत्यर्थः । ततो णिच् । आरोहयन्ति । आरोहन्तीत्यर्थः । तत आरोहयते । न्यग्भवतीत्यर्थः ॥ यद्वा पश्यन्त्यारोहन्तीति प्रथमकक्षा प्राग्वत् । ततः कर्मण एव हेतुत्वारोपाण्णिच् । दर्शयति भवः । आरोहयति हस्ती । पश्यत आरोहतश्च प्रेरयतीत्यर्थः । ततो णिज्भ्यां तत्प्रकृतिभ्यां च उपा- त्तयोर्द्वयोरपि प्रेषणयोस्त्यागे । दर्शयते । आरोहयते । इत्युदाहरणम् ॥ अर्थः प्राग्वत् । अस्मिन् पक्षे द्वितीयकक्षायां न तङ् । समानक्रियत्वाभावान्णिजर्थस्याधिक्यात् । अनाध्याने किम् । स्मरति वनगुल्मं कोकिलः । स्मरयति वनगुल्मः । उत्कण्ठापूर्वकस्मृतौ विषयो भवतीत्यर्थः ॥ भीस्म्योर्हेतुभये । १।३।६८॥ व्याख्यातम् ॥ गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने ।१।३।६९॥ प्रतारणेऽर्थे ण्यन्ताभ्यामाभ्यां प्राग्वत् । माणवकं गर्धयते वञ्चयते वा । प्रलम्भने किम् । श्वानं गर्धयति । अभिकाङ्क्षामस्योत्पादयतीत्यर्थः । अहिं वञ्चयति । वर्जयतीर्थः ॥ लियः संमाननशालीनीकरणयोश्च ।१। ३। ७०॥ व्याख्यातम् ॥ मिथ्योपपदात्कृञो- ऽभ्यासे ।१।३।७१॥ णेरित्येव । पदं मिथ्या कारयते । स्वरादिदुष्टमसकृदुच्चारयतीत्यर्थः । मिथ्योपपदात्किम् । पदं सुष्ठु कारयति ॥ अभ्यासे किम् ? सकृत्पदं मिथ्या कारयति ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ।१।३।७२॥ यजते । सुनुते ॥ कर्त्रभिप्राये किम् । १ पूर्वविप्रतिषेधेनेति । अत्र च मानं दर्शयते राजेति भाष्योदाहरणम् ॥ २ “कर्मवत्क- र्मणा-” इत्यनेन गतार्थत्वशङ्कां निरस्यति-कर्तृस्थभावका इति । अपरिस्पन्दसाधनसाध्यो भावः । सपरिस्पन्दसाधनसाध्या क्रिया ॥ ३ पश्यन्तीत्यादिना निवृत्तप्रेषणप्रक्रियां व्युत्पाद्य अद्ध्यारोपितप्रेषणप्र- क्रियामाह-यद्वेति । हेतुत्वारोपादिति । अत्रापि सौकर्यविवक्षैव बीजम्, प्रेषणांशत्यागेन प्रेषणान्त- रारोपेणापि सौकर्यप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वादिति भावः ॥ ४ अर्थः प्राग्वदिति । उदाहरणभूतयोश्चरमक्क- क्षयोः पक्षद्वयेन प्रेषणांशभानाभावादिति भावः ॥ ५ आधिक्यादिति । अस्मिन् पक्षे “णौ चेत्सा क्रिया” इत्यनेनाधिक्यमात्रं व्यवच्छिद्यते नतु न्यूनत्वमपि, अन्यथा तृतीयकक्षायामपि न स्यात्, प्रकृत्युपात्तप्रेषणांशत्यागेन न्यूनताध्रौव्यादिति भावः । इति संक्षेपः ॥ ६ गृधिवञ्चोरिति । प्रलम्भनं विसंवादनं मिथ्याफलाह्वानम् ॥ ७ लिय इति । सम्माननं पूजनम् । शालीनीकरणं न्यग्भावनम् ॥ ८ मिथ्योपपदादिति । अभ्यासः पुनःपुनःकरणमावृत्तिः ॥

अग्रन्थे किम् ।-> Wait, look atव्रीहीन्संच्छते: is it व्रीहीन्संच्छतेorव्रीहीन्संच्छते? It's printed व्रीहीन्संच्छते(or with a faintय, let's type व्रीहीन्संच्छते- wait, looking very closely at line 3:व्री ही न् सं य च्छ ते. The यhas its left curve clearly visible, just like inभारमुद्यच्छतेwhereयis belowद. Let's transcribe व्रीहीन्संच्छते? No, standard Sanskrit is व्रीहीन्संच्छते? No, root is यम्, pres. यच्छति. Nobody says संच्छते. In typography, it's संयच्छते. Wait, why does it look a bit compact? Because यandच्छare touching. Look at footnote 2:२ व्रीहीन् संयच्छते इति ।- there isसं, then यconnected toच्छ. It is definitely संयच्छते). Wait, in line 3: अग्रन्थे किम् ।- yes, danda at the end. उद्यच्छति वेदम् । अधिगन्तुमुद्यमं

तिङन्ते भावकर्मप्रकरणम् । (४०१) विरमति ॥ उपाच्च । १ । ३ । ८४ ॥ यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमायतीत्यर्थः । अन्तर्भावितण्य- र्थोऽयम् ॥ विभाषाऽकर्मकात् । १।३।८५ ॥ उपाद्रमेरकर्मकात्परस्मैपदं वा ॥ उपरमति उपरमते वा । निवर्तत इत्यर्थः ॥ बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुस्रुभ्यो णेः । १ । ३ । ८६ ॥ एभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं स्यात् ॥ 'णिचश्चेत्यस्यापवादः । बोधयति पद्मम् । योधयति काष्ठानि । नाशयति दुःखम् । जनयति सुखम् । अध्यापयति वेदम् । प्रावयति । प्रापयती- त्यर्थः । द्रावयति । विलापायतीत्यर्थः । स्त्रावयति । स्यन्दयतीत्यर्थः । निगरणचलनार्थे- भ्यश्च ।१।३।८७॥ निगारयति । आशयति । भोजयति । चलयति । कम्पयति ॥ अदेः प्रतिषेधः*॥ आदयते देवद

( ४०२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- धातुत्वेन सकलधातुवाच्या भावार्थकलकारेणानूद्यते । युष्मदस्मद्भ्यां सामानाधिकरण्याभावा- त्प्रथमपुरुषः । तिङ्वाच्यभावनाया ३असत्त्वरूपत्वेन द्वित्वाद्यप्रतीतेर्न द्विवचनादि । किं त्वेकव- चनमेव । तस्यौत्सर्गिकत्वेन संख्यानपेक्षत्वात् । अनभिहिते कर्तरि तृतीया । त्वया मयाऽन्यैश्च भूयते । बभूवे ॥ स्यसिच्चसीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्व- दिट् च । ६ । ४ । ६२ ॥ उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनां च चिणीवाङ्गकार्यं वा स्यात्स्यादिषु परेषु भावकर्मणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिडागमश्च ॥ अयमिट् चिण्वद्भावस- न्नियोगशिष्टत्वातदभावे न । इह 'आर्धधातुके' इत्यधिकृतं सीयुटो विशेषणं, नेतरेषामव्यभिचा- रात् । चिण्वद्भावाद्वृद्धिः । भाविता । भविता । भाविष्यते । भविष्यते । भूयताम् । अभूयत । -करणे वा घञ् इति दर्शयितुं पर्यायान्तरेण व्याचष्टे-भावनेति । धातुवाच्यो व्यापारो भावना । उक्तं हि भर्तृहरिणा-व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया । कृञोऽकर्मकता पत्तेर्नहि यत्नोऽर्थ इष्यते ॥ इति ॥ यथा पचतीत्यादावधःसन्तापन-फूत्कार-चुल्ल्युपरिधारण-यत्नादिरूपव्यापारोऽपि धात्वर्थः ॥ उत्पादनेति । फलोत्पत्यनुकूलो व्यापार उत्पादना । फलत्वं च कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे तद्धात्वर्थविशेषणत्वे सति तद्धात्वर्थ- त्वम् । यथा करोतीति ॥ क्रियेति । साध्यत्वसाधनत्व-एतदन्यतररूपेण प्रतीयमानोऽर्थः क्रिया । अत्रोच्यते- क्रिया द्विविधा साध्या सिद्धा च । तत्र धातुवाच्या क्रिया साध्या । सैवासत्त्वरूपेत्युच्यते । यथा पचति, करो- तीत्यादौ क्रिया साध्या । घञादिप्रत्ययप्रतिपाद्या तु क्रिया सिद्धा । यथा पाक इत्यादिः । तदुक्तम्-“याव- त्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रम- जन्मनाम् । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥” इति । साध्यत्वं च निष्पाद्यत्वमेव ॥ केचित्तु पूर्वापरीभूतावयवत्वसमानाधिकरणं कारकान्वयादियोग्यतावच्छेदकं क्रियान्तराकाङ्क्षानुत्थापकतावच्छेदकं च यत् वैजात्यं तद्रूपं साध्यत्वम् । सिद्धत्वं तु क्रियाकाङ्क्षोत्थापकतावच्छेदकं यत् वैजात्यं तद्रूपम् । यथा पाक इत्युक्ते अस्ति भवतीत्यादिक्रियाकाङ्क्षोत्थानात् सिद्धत्वम् । पचतीत्युक्ते तु तदनुत्थानात् साध्यत्वम् । इत्याहुः॥ अत्र सिद्धत्वं च यद्धर्मवत्ताज्ञानात् क्रियान्तराकाङ्क्षोदयः, तादृशज्ञाने प्रकारतयाऽवच्छेदकं यत् तत् । तद्भिन्नत्वं, ज्ञाननिष्ठतादृशाकाङ्क्षोत्थापकत्वाभावावच्छेदकं वा साध्यत्वम् । (वै० सा० द०) ॥ अनेकपर्यायोपादानं चेतनाचेतनवृत्तिफूत्कारयत्नादीनां क्रियात्वं धात्वर्थत्वं च बोधयितुम् ॥ १ धातुत्वेनेति । तद्व्याप्यपचित्वादिनेत्यर्थः । सकलेति । अकर्मकाणामपि फलव्यापाररूपांशद्व- याभिधायकत्वादिति भावः । धातुवाच्येति । करोति, कर्तेत्यादौ तथाक्लृप्तत्वादिति भावः ॥ २ सामानाधिकरण्याभावादिति । समानम्=एकम्, अधिकरणम्=आश्रयः, ययोः, तयोर्भावः इति व्युत्पत्तिः । विभिन्नविभक्तिराहित्ये सति, अभेदेनैकार्थबोधजनकत्वं समानाधिकरणत्वम् । यथा नीलो घटः, परमराज्यम्, महानवमी, इत्यादौ,-नीलपदादिघटपदाद्योरेकधर्मिबोधकपदत्वरूपं समानाधिकरणत्वम् । प्रकृते असत्त्वभूतक्रियायाः सत्त्वार्थकयुष्मदस्मदादिसामानाधिकरण्यासम्भवादिति भावः ॥ ३ असत्त्वरूप- त्वेनेति । असत्त्वं च लिङ्गाद्यनन्वयित्वं सर्वनामपरामर्शायोग्यत्वं वा । सत्त्वलक्षणमाह-भर्तृहरिः-“वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते । द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन विवक्षितः” इति ॥ ४ औत्सर्गिकत्वेनेति । “एकवचनम्” “द्विबहोर्द्विवचनबहुवचने” इति भाष्योपन्यासे “एकवचनम्” इत्यस्यानैमित्तिकत्वेनौत्सर्गि- कत्वं बोध्यम् ॥ वस्तुतस्तु-“एका क्रिया” इति भाष्यात् क्रियायामेकत्वमस्त्येव, तस्य च प्रकृत्यर्थेऽन्वयादे- कवचनम् । द्वित्वादिकं तु स्वोत्तरतिङ्वाच्यकारकगतं तत्रारोप्यते, इति कर्तृकर्मतिङ्सु द्विवचनादि सिध्यति । तस्याप्यन्वयः प्रकृत्यर्थ एव । यथा-हतशायिकाः शय्यन्ते, उष्ट्रासिका आस्यन्ते, इत्यादौ “हतशयनसदृशानि शयनानि” इत्याद्यर्थके उपमाने बहुत्वोपादानसामर्थ्येन उपमेये तिङर्थक्रियारूपे उपमानगतबहुत्वारोपेण बहुवचनं तद्वदिति दिक् ॥

भूयेत । भविषीष्ट । भविषीष्ट ॥ चिण् भावकर्मणोः । ३ । १ । ६६ ॥ श्लेश्चिण् स्याद्भाव- कर्मवाचिनि तशब्दे परे ॥ अभावि । अभाविष्यत । अभविष्यत ॥ तिङोक्तत्वात्कर्मणि न द्वितीया । अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया मया च । अनुभूयेते । अनुभूयन्ते ॥ त्वमनुभूयसे । अहमनुभूये । अन्वभावि । अन्वभाविषाताम् । अन्वभविषाताम् ॥ णिलोपः । भाव्यते । भावयांचक्रे । भावयांबभूवे ॥ भावयामासे । इह तशब्दस्य एशि इट एत्वे च कृते 'ह एतीति हत्वं न । तासिसाहचर्यादस्तेरपि व्यतिहे इत्यादौ सार्वधातुके एव 'ह एतीति हत्वप्रवृत्तेरि- त्याहुः ॥ भाविता । चिण्वदिट आभीयत्वेनासिद्धत्वान्णिलोपः । पक्षे भावयिता । भाविष्यते । भावयिष्यते । भाव्यताम् । अभाव्यत । भाव्येत । भविषीष्ट । भावयिषीष्ट । अभावि । अभाविषाताम् । अभावयिषाताम् ॥ बुभूष्यते । बुभूषांचक्रे । बुभूषिता । बुभूषिष्यते ॥ वोभू- य्यते ॥ यङ्लुगन्तात्-बोभूयते । बोभवांचक्रे । बोभाविता । बोभविता ॥ 'अकृत्सार्वति दीर्घः । स्तूयते विष्णुः । तुष्टुवे । स्ताविता । स्तोता । स्ताविष्यते । स्तोष्यते । अस्तावि । अस्ता- विषाताम् । अस्तोषाताम् ॥ 'गुणोर्तीं'ति गुणः । अर्यते । स्मर्यते । सस्मरे । परत्वान्नित्यत्वाच्च गुणे रपरे कृतेऽजन्तत्वाभावेऽप्युपदेशग्रहणाच्चिण्वदिट् । आरिता । अर्ता । स्मारिता । स्मर्ता ॥ 'गुणोर्तीत्यत्र नित्यग्रहणानुवृत्तेरुक्तत्वान्नेह गुणः । संस्क्रियते ॥ 'अनिदितामिति नलोपः । स्रस्यते । इदितस्तु नन्द्यते ॥ संप्रसारणम् । इज्यते ॥ 'अयङ्यि क्ङिति' ॥ शय्यते ॥ तनो- तेर्यकि । ६ । ४ । ४४ ॥ आकारोऽन्तादेशो वा स्यात् ॥ तायते । तन्यते ॥ 'ये विभाषा' जायते । जन्यते ॥ तपोऽनुतापे च । ३ । १।६५॥ तपश्लेश्चिण् स्यात्कर्मकर्तर्यनुतापे च ॥ अन्वतप्त पापेन । पापं कर्तृ । तेनाभ्याहत इत्यर्थः । कर्मणि लुङ् । यद्वा पापेन पुंसा कर्त्रा अशोचीत्यर्थः ॥ 'घुमास्थेतीत्त्वम् । दीयते । धीयते ॥ 'आदेच' इत्यत्राशितीति कर्मधारयादि संज्ञकशकारादौ निषेधः । एश आदिशित्त्वाभावात्तस्मिन् आत्त्वम् । जग्ले ॥ आतो युक् चिण्कृतोः ।७।३।३३॥ आदन्तानां युगागमः स्याच्चिणि ञिति णिति कृति च ॥ दायिता । दाता । दायिषीष्ट । दासीष्ट । अदायि । अदायिषाताम् ॥ 'स्थाघ्वोरिच्च' । अदिषाताम् । अधायिषाताम् । अधिषाताम् । अग्लायिषाताम् । अग्लासाताम् ॥ हन्यते । 'अचिण्णलोरि- त्युक्तेर्हनस्तो न । 'हो हन्तेरिति कुत्वम् । घानिता । हन्ता । घानिष्यते । हनिष्यते । आशी- र्लिङि वधादेशस्यापवादश्चिण्वद्भावः—'आर्धधातुके सीयुटीति विशेषविहितत्वात् । घानिषीष्ट । पक्षे वधिषीष्ट ॥ अघानि । अघानिषाताम् । अहसाताम् । पक्षे वधादेशः । अवधि । अव-

१ - १ घानिष्यते इति । नित्यत्वाच्चिण्वदिट् “ऋद्धनोः स्ये” इति सूत्रे “वलि” इत्यनुवर्तनेन नात्रे डागम- स्य नित्यत्वम् ॥ २ ननु “आर्धधातुके” इति विषयसप्तमी तेनान्तरङ्गत्वाच्चिण्वद्भावात् पूर्वं वधादेशः कुतो नेत्यत आह—आशीर्लिङि वधादेशस्येति । अपवाद इति । चिण्वद्भाववाक्यार्थबोधकाले सीयुटा सह हन्तेरपि सम्बन्धसत्त्वेन निरवकाशत्वात् तस्यापवादत्वम् । भाष्ये तु “वधिभावात् सीयुटि चिण्वत्त्वं विप्रतिषेधेन” इत्युक्तम्, एवं चापवादत्वोपवर्णनं निर्युक्तिकमिति दिक् ॥

धिषाताम् । अघानिष्यत । अहनिष्यत । न च स्यादिषु चिण्वदित्यातिदेशाद्वधादेशः स्यादिति वाच्यम् । अङ्गस्येत्यधिकारादाङ्कस्यैवातिदेशात् ॥ गृह्यते । चिण्वदितो न दीर्घत्वम् । प्रकृतस्य वलादिलक्षणस्यैवेटो ‘ग्रहोऽलिटि’त्यनेन दीर्घविधानात् । ग्राहिता । ग्रहीता । ग्राहिष्यते । ग्रहीष्यते । ग्राहिषीष्ट । ग्रहीषीष्ट । अग्राहि । अग्राहिषाताम् । अग्रहीषाताम् ॥ दृश्यते । अदर्शि । अदर्शिषाताम् । सिचः कित्त्वान्न । अदृक्षाताम् ॥ गिरतेर्लुङि ध्र्वि चतुरधिकं शतम् । तथा हि । चिण्वदितो दीर्घो नेत्युक्तम् । अगारिध्वम् । द्वितीये त्विटि ‘वृत्तो वेति वा दीर्घः । अगरीध्वम् । अगारिध्वम् । एषां त्रयाणां लत्वं ढत्वं द्वित्वत्रयं चेति पञ्च वैक- ल्पिकानि । इत्थं षण्णवतिः । ‘लिड्सिचोरिति विकल्पत्

प्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्त्ता स णौ (१।४।५२) and "ह्रीक्र्योरन्यतरस्याम्" (१।४।५३). Look at line 34: "गत्यर्थाकर्मक..." Wait, what are the letters after 'गत्यर्थाकर्मक'? Let's zoom in on line 34: "अन्येषां गत्यर्थाकर्मक..." Then: 'ह्रुकरीणां'? Look at the characters: ह्र (ह with ऋ = हृ) क (क with repha and ई? or क carrying something?) Wait, let's look at the letters: ग, त्य, र्था, क, र्म, क, हृ, क, रो, ती, नां Wait: 'हृ' or 'अकर्मक'? Wait, the text has: ग - त्य - र्था - क - र्म - क - हृ - क्रो - र्ण्ये - न्ता - नां? Wait, look at: ग - त्य - र्था - क - र्म - क - ह्री - क्रो - री - णां? Let's examine: अ - न्ये - षाम् ग - त्य - र्था - क - र्म - क - ... Wait! Look at line 12 of the main text: "प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादय

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

( ४०६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अथ कर्मकर्तृप्रकरणम् । यदा१ सौकर्यातिशयं द्योतयितुं कर्तृव्यापारो न विवक्ष्यते२ तदा कारकान्तराण्यपि कर्तृसंज्ञां लभन्ते । स्वव्यापारे स्वतन्त्रत्वात् तेन पूर्वं करणत्वादिसत्त्वेऽपि संप्रति कर्तृत्वात्कर्तरि लकारः । साध्वसिश्छिनत्ति । काष्ठानि पचन्ति । स्थाली पचति । कर्मणस्तु कर्तृत्वविवक्षायां प्राक्स- कर्मका अपि प्रायेणाकर्मका३स्तेभ्यो भावे कर्तरि च लकारः । भावे पच्यते ओदनेन । भिद्यते काष्ठेन ॥ कर्तरि तु ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः । ३।१।८७॥ कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवत्स्यात् ॥ कार्यातिदेशोऽयम् । तेन४ यगात्मनेपदचिण्वद्भाविटः स्युः ॥ कर्तुरभिहितत्वात्प्रथमा ।

सत्यम् । कर्मत्वकर्तृत्वभावस्थाभेदोपाधिकं तत्समानाधिकरणक्रियाया भेदमाश्रित्य तुल्यत्वव्यवहारः । कर्मणेति किम् । करणाधिकरणाभ्यां तुल्यक्रिये पूर्वोक्ते साध्वसिरित्यादौ मा भूत् । किंचै । कर्तृस्थक्रियेभ्यो मा भूत् । गच्छति ग्रामः । आरोहति हस्ति । 'अधिगच्छति शास्त्रार्थः स्म- रति श्रद्दधाति च' ॥ यत्र कर्मणि क्रियाकृतो विशेषो दृश्यते यथा पाकेषु तण्डुलेषु यथा वा छिन्नेषु काष्ठेषु । तत्र कर्मस्था क्रिया नेतरत्र । न हि पकापकतण्डुलेष्विव गतागतग्रामेषु वैलक्षण्यमुपलभ्यते ॥ करोतिरुत्पादनार्थः । उत्पत्तिश्च कर्मस्था । तेन कारिष्यते घट इत्यादि । यत्नार्थत्वे तु नैतत्सिध्येत् । ज्ञानेच्छादिवद्यत्नस्य कर्तृस्थत्वात् ॥ एतेन 'अनुव्यवस्यमानेऽर्थे इति व्याख्यातम् । कर्तृस्थत्वेन यगभावाच्छ्यनि कृते ओलोपे च रूपसिद्धेः । ताच्छी- ल्यादयं चानश्, न त्वात्मनेपदम् ॥ सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ अन्योन्यं स्पृ- शततः । अजा ग्रामं नयति ॥ दुहिपच्योर्बहुलं सकर्मकयोरिति वाच्यम् * ॥ न दुहस्नुन्नमां १ भेदमाश्रित्येति । "नीलघटाद् भिन्नः पीतघटः" इत्यत्रेव विशेषणभेदाद् भिन्नत्वम् । तेन कर्तृत्वसमानाधिकरणातः कर्मत्वसमानाधिकरणा क्रिया भिन्नैवेति भावः ॥ तुल्यत्वव्यवहार इति । ननु "पचत्योदनं देवदत्त" इत्यत्रौदनकर्मणो "राध्यत्योदन" इत्यत्र कर्तृत्वेन कर्मवद्भावः कुतो नेति चेदत्र प्रत्यासत्त्या समानधातौ कर्मस्थक्रिया तुल्यत्वक्रियात्वाश्रयणादिति दिक् ॥ २ कर्मणेति किमिति । अयं भावः-"कर्मणा" इति सत्त्वे सामर्थ्याद् दृश्यमानकर्मनिष्ठविशेषप्रयोजककर्मस्थक्रियाया ग्रहणात् "साध्वसिः" इत्यादौ न दोषः, तदभावे असिस्थाल्योर्व्यापारसत्त्वेन क्रियया तुल्यक्रियत्वम- क्षतमेवेति ॥ ३ ननु "धातोरेकाच" इत्यतो "धातोः" इत्यनुवर्त्य "धातोर्वाच्यया क्रियया तुल्यक्रियः" इत्यर्थे करणत्वाद्यवस्थायामसिस्थाल्योर्व्यापारसत्त्वेऽपि धातुवाच्याभावान्न दोष इत्यत आह-किञ्चेति ॥ गच्छति ग्राम इति । गम्यमानग्रामादिकर्मनिष्ठविशेषप्रयोजककर्मस्थक्रियाया अभावात् कर्तृस्थक्रियत्वमिति- भावः ॥ ४ अधिगच्छतीत्यादि । श्लोकस्योत्तरार्धे तु-"यत्कृपावशतस्तस्मै नमोऽस्तु गुरवे सदा" इति ॥ ५ ननु पच्यादीनां गम्यादीनां च फलाभिधायित्वे फलस्य च कर्मनिष्ठत्वे तुल्ये कथं कर्मवद्भावप्रवृत्त्यप्रवृत्ति- व्यवस्था तत्राह-यत्र कर्मणीति । उक्तं च हरिणा-"विशेषदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता । क्रिया- व्यवस्था त्वन्येषां शब्दैरेव प्रकल्पिता" इति ॥ ६ ज्ञानेच्छयोरिव यत्नस्यापि कर्तृस्थत्वात् तद्वाचिनः करोतेरपि कर्ता कर्मवत् न स्यादित्याशङ्क्य करोतेर्यत्नार्थत्वमेव नास्तीत्याह-करोतिरिति । उत्पादनार्थ इति । उत्पत्त्यनुकूलव्यापारार्थ इत्यर्थः ॥ ७ एतेनेति । ज्ञानस्य कर्तृस्थत्वेन ॥ ८ नत्वात्मनेपद- मिति । शानजित्यर्थः । यगात्मनेपदयोस्तु "अनुव्यवसीयमाने" ति स्यादिति भावः ॥ ९ सकर्म- काणां प्रतिषेध इति । सौकर्यविवक्षाया अभावेऽपि प्राप्तकर्मवद्भावनिषेधार्थमिदम् । तेन "पच्यते ओदन" इत्यादौ न दोषः ॥ अन्योऽन्यं स्पृशत इति । शब्दभेदेन कर्तृत्वकर्मत्वसत्त्वादेकस्मिन् कर्तरि यैव संयोगानुकूलक्रिया सैवाऽपरस्मिन् कर्तरिति कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियत्वमक्षतमेव । आश्रयभेदाद् भेदेन वा तुल्यत्वम् । नच स्पर्शस्य कर्तृस्थत्वात् कथमस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यम्, अन्योऽन्यसंयोगप्रयुक्तहर्षादिजनि- तरोमाञ्चादेर्विशेषस्य कर्मनिष्ठत्वात् ॥ अजामिति । अत्र कर्मणि गमनानुकूलव्यापाररूपेणाऽजानिष्ठफलेन, नेतृव्यापारेण वा, विशेषादर्शनेन कर्मस्थक्रियत्वाभावाद्विदं चिन्त्यमिति केचित् ॥ ग्रामसंयोगस्तु न तथा, "ग्रामं गच्छति" इत्यादौ ग्रामेऽपि पुरुषसंयोगरूपविशेषदर्शनाद् गम्यर्थस्यापि कर्मस्थत्वापत्तेः ॥ १० दुहिपच्योरिति । अनयोर्द्विकर्मकतयैकस्य कर्मणः कर्तृत्वेऽप्यपरेण सकर्मकत्वात्प्राप्ते वचनम् ॥ गौः पय इति । गौः पयस्त्यजतीत्यर्थः । अप्रधानगोरुपकर्मण एव तथा विवक्षा नान्यस्येति भावः ॥