वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

ष्लेपयति । रेपयति ॥ यलोपः । क्रोपयति । क्ष्मापयति । स्थापयति ॥ तिष्ठतेरित् । ७।४। ५ ॥ उपधाया इदादेशः स्याच्चङ्परे णौ ॥ अतिष्ठिपत् ॥ जिघ्रतेर्वा । ७।४।६ ॥ अजिघ्रि- पत् । अजिघ्रपत् ॥ ऊर्कत् ॥ अचीकृतत् । अचीकीर्तत् । अवीवृतत् । अववर्तत् । अमीमृ- जत् । अमामर्जत् ॥ पातेर्णौ लुग्वक्तव्यः * ॥ पुकोऽपवादः । पालयति ॥ वो विधूनने जुक् । ७।३।३८ ॥ वातेर्जुक् स्याण्णौ कम्पेऽर्थे ॥ वाजयति ॥ कम्पे किम् ? केशाँन्वापयति ॥ विभाषा लीयतेः ॥ लीलोर्नुग्लुकावान्यतरस्यां स्नेहविपातने । ७।३।३९ ॥ लीयतेर्ली- तेश्च क्रमान्नुग्लुकावागमौ वा स्तो णौ स्नेहद्रवे ॥ विलीनयति । विलाययति । विलालयति । विलापयति वा घृतम् ॥ ल्ली ई इति ईकारप्रश्लेषादात्

रोपयति । रोहयति ॥ क्रीङ्जीनां णौ ६।१।४८ ॥ एषामेच आत्त्वं स्याण्णौ ॥ क्रापयति । अध्यापयति । जापयति ॥ णौ च संश्रङोः ।२।४।५१ ॥ सन्परे चङ्परे च णौ इङो गाङ् स्यात् ॥ अध्यजीगपत् । अध्यापिपत् ॥ सिध्यतेरपारलौकिके ।६।१।४९ ॥ ऐह- लौकिकेऽर्थे विद्यमानस्य सिध्यतेरेच आत्त्वं स्याण्णौ ॥ अन्नं साधयति । निष्पादयतीत्यर्थः । अपारलौकिके किम् । तापसः सिद्ध्यति । तत्त्वं निश्चिनोति । तं प्रेरयति सेधयति तापसं तपः ॥ प्रजने वीयतेः ।६।१।५५ ॥ अस्यैच आत्त्वं वा स्याण्णौ प्रजनेऽर्थे ॥ वापयति वाय- यति वा गाः पुरोवातः । गर्भं ग्राहयतीत्यर्थः ॥ ऊदुपधाया गोहः ॥ गूहयति ॥ दोषो णौ ।६।४।९० ॥ दुष् इति सुवचम् । दुष्यतेरुपधाया ऊत्स्याण्णौ ॥ दूषयति ॥ वा चित्त- विरागे ।६।४।९१ ॥ विरागोऽप्रीतता । चित्तं दूषयति दोषयति वा कामः ॥ मितां ह्रस्वः ॥ भ्वादौ चुरादौ च मित उक्ताः । घटयति ॥ 'जनीजॄष्' । जनयति ॥ जरयति । जॄणातेस्तु जारयति ॥ रञ्जेर्णौ मृगरमणे नलोपो वक्तव्यः * ॥ मृगरमणंमाखेटकम्। रजयति मृगान् ॥ [ मृगेति किम् । रञ्जयति पक्षिणः ॥ रमणादन्यत्र तु रञ्जयति मृगान्,तृणदानेन ] चुरादिषु ज्ञपा- दिश्र्च् ॥ 'चिस्फुरोरिति वा आत्त्वम् । चपयति । चययतीत्युक्तम् । चिनोतेस्तु । चाप- यति । चाययति । स्फारयति । स्फोरयति । अपुस्फरत् । अपुस्फुरत् ॥ उभौ साभ्या- सस्य ।८।४।२१॥ साभ्यासस्यानितरेभौ नकारौ णत्वं प्राप्नुतो निमित्ते सति ॥ प्राणिणत् ॥ णौ गंमिरबोधने ।२।४।४६ ॥ इणो गमिः स्याण्णौ ॥ गमयति ॥ बोधने तु प्रत्याययति ॥ 'इण्वदिकः' । अधिगमयति । 'हनस्तोऽचिण्णलोः' । 'हो हन्तेरिति कुत्वम् । घातयति । ईर्ष्य- यति ॥ ईर्ष्यतेस्तृतीयास्येति वक्तव्यम् * ॥ तृतीयव्यञ्जनस्यं तृतीयैकाच इति वार्थः । आद्ये षकारस्य द्वित्वं वारयितुमिदम् । द्वितीये तु 'अजादेर्द्वितीयस्येत्यपवादतया सन्नन्ते प्रवर्तते ॥ ऐर्ष्यियत् । ऐर्षिष्यत् ॥ द्वितीयव्याख्यायां णिजन्ताच्चङि पकार एवाभ्यासे श्रूयते । हलादिः- शेषात् । द्वित्वं तु द्वितीयस्यैव । तृतीयाभावेन प्रकृतवार्तिकाप्रवृत्तेः ॥ निवृत्तप्रेषणाद्धातोर्हेतु- १ 'णौ च संश्रङोः' इति । अत्र "आर्धधातुके" इत्यधिक्रियते । तत्सामानाधिकरण्यात् "णौ" इति विषयसप्तमी । एवं च "अध्यजीगपत्" इत्यत्र गाङादेशे कर्तव्ये "णिच्यच आदेशो न" इति निषेधो न प्रवर्तते, णिबुद्धिनिमित्तकत्वेऽपि साक्षात्तदभावात् । एवम्-अशुशवदित्यादा- वपि बोध्यम् ॥ २ जॄणातेस्त्विति । णित्त्वाभावेन मित्त्वाभावादिति भावः ॥ ३ आखेटकमिति ॥ 'मृगरमण इति किमर्थम् ? रञ्जयति वस्त्राणि' इति भाष्यपर्यालोचने तु यथाश्रुतमेव मृगरमणम् । [मृगाणां विश्वासदानेन पाशबन्धनेन वा समीपीकरणमिति त्वन्यत् ] तेन 'रजयांचकार विरजाः स मृगान्' इति भारविप्रयोगोऽप्युपपन्नः ॥ ४ णौ गमिरिति । "णौ" इति विषयसप्तमी । बोधनं शब्दज्ञानम् ॥ ५ वार्तिकस्य "तृतीयव्यञ्जनस्य", इति व्याख्याने फलमाह-ऐर्ष्यियदिति ॥ ६ नन्वेवम्-'ऐर्षिष्यत्' इत्यस्यासाधुत्वं स्यादत आह-द्वितीयव्याख्यायामिति । "ईर्ष्यतिप्रकृतिकप्रत्ययान्तधातोः" इत्यर्थे ण्यन्ते सन्नन्ते च विनिगमनाविरहात् प्रवृत्तिः । तृतीयस्येति । "तृतीयव्यञ्जनाद्विशिष्टस्य" इत्यर्थः ॥ ७ नन्वर्थधातोरगार्धायत्वादात्मनेपदेन भाव्यमिति "प्रार्थयन्ति" इति कथं प्रयोग इत्यत आह-निवृत्तप्रेष- णेति ॥ इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥ २४

मग्गौ शुद्धेन तुल्योऽर्थः । तेन ‘प्रार्थयन्ति शयनोत्थितं प्रियाः ’ इत्यादि सिद्धम् । एवं सक- र्मकेषु सर्वैर्बोध्यम् ॥ इति ण्यन्तप्रकरणम् । अथ सन्नन्तप्रकरणम् । धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ।३।१।७ ॥ इषिकर्मणः इषिणैक- कर्तृकाद्धातोः सन्प्रत्ययो वा स्यादिच्छायाम् ॥ धातोर्विहितत्त्वादिह सन् आर्धधातुकत्वम् । इट् । द्वित्वम् । सन्यतः । पठितुमिच्छति पिपठिषति ॥ कर्मणः किम् ? गमनेनेच्छतीति करणान्मा भूत् ॥ समानकर्तृकात्किम् ? शिष्याः पठन्त्वितीच्छति गुरुः ॥ वाग्रहणात्पक्षे वाक्य- मपि । लुङ्सनोर्घस्ऌ । एकाच उपदेश इति नेट् । सस्य तत्त्वम् । अत्तुमिच्छति-जिघत्सति । ‘ईर्ष्यतेस्तृतीयेस्येति यिसनोर्द्वित्वम् । ईर्ष्यियिषति । ईर्ष्यिषिषति ॥ रुदविदमुष

च्छतेर्न दीर्घः । जिगंस्यते । संजिगंसते ॥ इङश्च ।२।४।४८ ॥ इङो गमिः स्यात्सनि । अधिजिगांसते ॥ रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च । १।२।२६ ॥ उश्च इश्च वी ते उष्वौ यस्य तस्माद्धलादेरलन्तात्परौ क्त्वासनौ सेटौ वा कितौ स्तः ॥ 'द्युतिस्वाप्योः संप्रसारणम्' । दिद्युतिषते । द्योतिषते । रुरुचिषते । रुरोचिषते । लिलिखिषति । लिलेखिषति ॥ रलः किम् ? दिदेविषति ॥ व्युपधात्किम् ? द्विवर्तिषते ॥ हलादेः किम् ! एषिषिषति । इह नित्य- मपि द्वित्वं गुणेन बाध्यते । उपधाकार्यं हि द्वित्वात्प्रबलम् । ओणे¹ऋदित्करणस्य सामान्यापे- क्षज्ञापकत्वात् ॥ सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम् । ७।२।४९ ॥ इवन्तेभ्य ऋधादिभ्यश्च सन

त्त्वं वा"? Look at the characters: ‘ स र्व (with repha over व) त्रे (त्र with ऐ matra? Or तृ?) Look at: "सर्वत्रैत्त्वं वा" or "सर्वत्रेत्त्वं वा"! Ah, त् + र + ऐ = त्रै, but here it looks like: स - र्व - त्रे - त्त्वं (or त्रैत्त्वं): "‘ सर्वत्रैत्त्वं वा ।" or "‘ सवर्तृतीत्त्वं वा ।"? Wait, look at the letter: स - व with repha? No, look at: 'स' then 'व' with repha: 'सर्व'. Then 'त्रै' or 'तृती': It is 'त्रै' with double त्त्व = "सर्वत्रैत्त्वं वा"! Wait, why? "ओः पुयण्ज्यपरे" causes अभ्यास-इत्त्व. But स्रु has 'र्' which is 'र्' in अभ्यास, so is it पु-यण्-जि? The vartika says: "सर्वत्र सन्वद्भाव-" or "सर्वत्रैत्त्वं वा"? Yes, "सर्वत्रैत्त्वं वा" (इत्त्व happens optionally everywhere)! Wait, look at line 24: "‘ सर्वत्रैत्त्वं वा । सिस्त्रावयिषति । सुस्रावयिषतीत्यादि ॥"

"स्तौ

त्व before भ: च् -> क् -> ग्! So अनेकाग्भ्यो is grammatically regular sandhi for अनेकाच् + भ्यः!). Yes! च् becomes क्, and before voiced भ् it becomes ग्: अनेकाग्भ्यः! Excellent!

Line 27: वार्तिकमदृष्ट्वैव प्रागूजातत्वेन - wait! Is it प्रागूजातत्वेन? Look at प्रागू: it has ग with ू? Or प्राग्जातत्वेन? Look at the mark under ग्: it's a virama! Wait, in old fonts virama looks like a small slant or hook, often resembling a small line under the letter: प्राग्जातत्वेन. Wait, in line 25: लोडूविषयत्वात् - wait, let's look at the virama under ड्/ट्! Ah! In old fonts, halanta (virama) is a short diagonal stroke under the letter, which can look like ू! Let's check लोट् in line 25: तस्य लोट्विषयत्वात्! Look at the letter: it is ट् with a virama below it! Because "क्रियासमभिहारे द्वे" is for लोट् (लोटो हिस्वौ वा च तद्ध्वमोः)! So it is definitely `लोट्

लोपः स्यादार्धधातुके ॥ 'आदेः परस्य' । 'अतो लोपः' ॥ सोसूचांचक्रे । सोसूचिता । सोसू- त्रिता । मोमूत्रिता ॥ दीर्घोऽकितः ॥ ७।४।८३ ॥ अकितोऽभ्यासस्य दीर्घः स्याद्यङि यङ्- लुकि च ॥ अटाट्यते ॥ यङि च ॥ ७।४।३० ॥ ऋतेः संयोगादेश्च ऋतो गुणः स्याद्यङि ॥ यकारपररेफस्य न द्वित्वनिषेधः । 'अरार्यते' इति भाष्योदाहरणात् । अरारिता । अशासिता । ऊर्णोनूयते ॥ बेभिद्यते । अलोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोषधागुणः-बेभिदिता ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ ॥ ३।१।२३ ॥ गत्यर्थात्कौटिल्य एव यङ् स्यान्न तु क्रियासमभिहारे ॥ कुटिलं व्रजति वाव्रज्यते ॥ लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगर्हायाम् ॥ ३।१।२४ ॥ एभ्यो धात्वर्थगर्हायामेव यङ् स्यात् ॥ गर्हितं लुम्पति लोलुप्यते । सासह्यते ॥ चरफलोश्च ॥ ७।४ ।८७ ॥ अनयोरभ्यासस्यातो नुक् स्याद्यङ्यङ्लुकोः ॥ नुगित्यनेनानुस्वारो लक्ष्यते ॥ स च पदान्तवद्वाच्यः * ॥ वा पदान्तस्येति यथा स्यात् ॥ उत्परस्याऽतः ॥ ७।४।८८ ॥ चर फलोरभ्यासात्परस्यात उत्स्याद्यङ्यङ्लुकोः ॥ 'हलि चेति दीर्घः । चञ्चूर्यते । चंचूर्यते। पम्फुल्यते पंफुल्यते ॥ जपजभदहदशभञ्जपशां च ॥ ७।४।८६ ॥ एषामभ्यासस्य नुक् स्याद्यङ्यङ्- लुकोः ॥ गर्हितं जपति जञ्जप्यते इत्यादि ॥ ग्रो यङि ॥ ८।२।२० ॥ गिरते रेफस्य लत्वं स्याद्यङि ॥ गर्हितं गिलति जेगिल्यते ॥ 'घुमास्थेतीत्त्वम् । गुणः । देदीयते । पेपीयते । सेषी- यते ॥ 'विभाषा श्वेः' । शोशूयते । शेश्वीयते ॥ 'यङि च' सास्मर्यते ॥ रीङृतः । चेक्री- यते । सुट् । संचेस्क्रीयते ॥ सिचो यङि ॥ ८।३।११२ ॥ सिचः सस्य षो न स्याद्यङि ॥ निसेषिच्यते ॥ न कवतेर्यङि ॥ ७।४।६३ ॥ कवतेरभ्यासस्य चुत्वं न स्याद्यङि । कोकू- यते । कौतिकुवत्योस्तु चोकूयते ॥ नीग्वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम् । ७ ।४।८४ ॥ एषामभ्यासस्य नीगागमः स्याद्यङ्यङ्लुकोः ॥ 'अंकित इत्युक्तेन दीर्घः । नलोपः । वनीवच्यते । सनीस्रस्यते इत्यादि ॥ नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ७।४।८५ ॥ अनुना- सिकान्तस्याङ्गस्य योऽभ्यासोऽदन्तस्तस्य नुक् स्यात् ॥ नुकानुस्वारो लक्ष्यत इत्युक्तम् । यँय्य- १ “न न्द्राः-” इति निषेधमाशङ्कयाऽऽह-यकारपरेति । यकारः परो यस्मादसौ यकारपरः, ततः स चासौ रेफश्चेति कर्मधारयः ॥ २ तत्रोपपत्तिमाह-अरार्यते इति । उक्तोदाहरणस्य र्यशब्दद्वित्वमन्तर सिद्धिसम्भवो न । “नचोदाहरणमादरणीयम्” इति भाष्योक्तिस्तु “सुद्ध्युपास्यः” इति प्रयोगादेव यण् सेत्स्यति इति यण्विधायकसूत्रवैयर्थ्यमेवेत्यादिकुकल्पनाप्रसङ्गावसरे संघटते इति न विरोधसंभावना ॥ ३ संचेस्क्रीयते इति । न च “संकृ” इति दशायां द्वित्वनिमित्तयङः पूर्वमन्तरङ्गत्वात्सुटि कृते ततो यङि द्वित्वात् परत्वाद् “यङि च” इति गुणः स्यादिति वाच्यम्, “यङि च” इत्यत्र “असुट इति वक्तव्यम्” इत्यङ्गीकरणदोषात् ॥ ४ “कवतेः” इति शपा निर्देशस्य फलमाह-कौतीत्यादि ॥ ५ अकित इत्युक्तेरिति । ननु “अजन्ताभ्यासस्य दीर्घः” इति सूत्रार्थेन नुगृगादौ कृते न सूत्रप्राप्तिरजन्तत्वविर- हात्, नीकि च विशेषाभावः, रिकि विधानसामर्थ्यादेव दीर्घाभावः सिद्ध इति किम्-“अकितः” इत्यनेनेति चेन्न, अभ्यासविकारविधौ वैयधिकरण्यान्वयबोधनाय तस्यावश्यकत्वात् । तेन “चिच्छासति” इति सिद्धम् । नचैवमपि अपवादत्वान्नीगादिभिर्दीर्घबाधे सिद्धे “अकितः” इति व्यर्थमेवेति वाच्यम्, “अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावो नास्ति” इति परिभाषाज्ञापकार्थत्वात् ॥

स्याद्यादौ क्ङिति परे ॥ शाशय्यते । अभ्यासस्य ह्रस्वः । ततो गुणः । डोधौ-Wait, "शीङोऽयङादेशः" - look at line 9:शीङोऽयङादेशः स्याद्यादौ क्ङिति परे ॥ शाशय्यते । अभ्यासस्य ह्रस्वः । ततो गुणः । डोधौ-Wait, is it "डोधौ-"? Look at the end of line 9:डोधौ-Then line 10 starts:क्यते । तोत्रौक्यते ॥` Yes! 'डौकँ गत्यर्थः' -> डोधौक्यते, तोत्रौक्यते (from त्रौकँ).

Line 11: इति यङन्तप्रकरणम् ।

Line 12: अथ यङ्लुगन्तप्रकरणम् ।

Line 13: यङोऽचि च ।२।४।७४ ॥ यङोऽच्प्रत्यये लुक् स्याच्चकारात्तं विनापि बहुलं लुक्

Line 14: स्यात् ॥ अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वत्पादौ भवति । ततः प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद्वित्वम् । Wait, look at line 14: `अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वत्पाद

! Wait, why would it look like लोद्भन्ने? Let's zoom in to 500% on that exact word: The word is between “and” इत्यर्थसंभवेन. The letters are: - “ -ल+ो=लो - Then there is a consonant with a loop... wait, it isट्? No, it has an upper horizontal, vertical tick, an S-curve: that's ड्! Or is it द्? Wait, look below it: there is भ! And above: is there a line? Wait, look at लोट्येवjust 5 words earlier:ल ो ट् य े व. The ट्has a small vertical stem and a rounded C-shape. In this word, afterलो, the top consonant has a vertical stem and a rounded curve, then goes down. Wait, what about the vowel ि? Look at the character after it: न्ने. Between लोandन्ने: There is a compound letter: ड्(orद्) + भ(orध). Wait, is there an ि? Look at the top line: there is a curve above the top line coming down before ड्`? Yes! There

वीति । जावात्ति । अजाघात् । सिपि रुत्वपक्षे अजाघाः ॥ नाथृ । नानात्ति । नानात्तः । दध । दादद्धि । दादद्धः । दाधत्सि । अदाधत् । अदादद्धाम् । अदादधुः । अदाधः । अदा- धत् । लुङि । अदादाधीत् । अश्रदधीत् ॥ चोस्कुन्दीति । चोस्कुन्ति । अचोस्कुन् । अचोस्कुन्ताम् । अचोस्कुन्दुः ॥ मोमुदीति । मोमोत्ति । मोमोदांचकार । मोमोदिता । अमो- मुदीत् । अमोमोत् । अमोमुत्ताम् । अमोमुदुः । अमोमुदीः । अमोमोः । अमोमोत् । लुटि गुणः । अमोमोदीत् ॥ चोकूर्त्ति । चोकूर्दीति । लङ् तिप् । अचोकूत्त् । अचोकूर्दीत् । सिप् रूपक्षे अचोकूः । अचोखूः । अजोगूः ॥ वनीवञ्चीति । वनीवक्ति । वनीविक्तः । वनीवञ्चति । अवनी- वञ्चीत् । अवनीवन् ॥ जङ्ग्मीति । जङ्गन्ति । 'अनुदात्तोपदेशेत्यनुनासिकलोपः । जङ्गतः । जङ्ग्मति । 'म्नोश्च' जङ्गन्मि । जङ्ग्वः । एकाज्ग्रहणेनोक्तत्वान्नेन्निषेधः जङ्ग्मिता । अनुनासिकलोपस्याभीयत्वेनासिद्धत्वान्न हेर्लुक् । जङ्ग्हि ॥ 'मो नो धातोः' अजङ्गन् । अनु- बन्धनिर्देशान्न च्लेरङ् । 'ह्यन्त‍इति न वृद्धिः । अजङ्ग्मीत् । अजङ्गिष्टाम् ॥ हन्तेर्यङ्लुक् । 'अभ्यासाच्चेति कुत्वं यद्यपि हो हन्तेरित्यतो हन्तेरित्यनुवर्त्य विहितं तथापि यङ्लुकि भव- त्येवेति न्यासकारः ।' शितपा शपेति निषेधस्त्वनित्यः ।'गुणो यङ्लुकोरिति सामान्यापेक्षज्ञा- पकादिति भावः । जङ्घनीति । जङ्घन्ति । जङ्घतः जङ्घ्नति । जङ्घनिता । शितपा निर्देशा- जादेशो न । जङ्घवहि । अजङ्घनीत् । अजङ्घन् । जङ्घन्यात् । आँशिषि तु-वध्यात् । अव- धीत् । अवधिष्टामित्यादि ॥ वधादेशस्य द्वित्वं तु न भवति स्थानिवत्त्वेनानभ्यासस्येति निषेधात् । तद्धि समानाधिकरणं धातोर्विशेषणम् । बहुव्रीहिवलात् । आङ्पूर्वात्तु 'आडो यम- हनः' इत्यात्मनेपदम् । आजङ्घते इत्यादि ॥ 'ऋत्परस्येति तपरत्वान्न गुणः । 'हलि चेति दीर्घस्तु स्यादेव । तस्यासिद्धत्वेन तपरत्वनिवर्त्यत्वायोगात् । चञ्चुरीति । चञ्चूर्त्ति । चञ्चूर्त्तः । चञ्चु- रति । अचञ्चुरीत् । अचञ्चूः । चङ्कनीति । चङ्कन्ति । 'जनसनेत्यात्त्वम् । चङ्खातः । 'गम- हनेत्युपधालोपः-चङ्ख्नति । चङ्खाहि । चङ्खनानि । अचङ्कनीत् । अचङ्खन् । अचङ्खाताम् । १ वनीवञ्चीतीति । "नीग् वञ्चु-" इत्यनुबन्धनिर्देशान्नीगु दुर्लभ इति तु नाशङ्क्यम् "यङ्लुकोः" इत्यनुवृत्तिसामर्थ्येनादोषात् । प्रत्ययलक्षणेन यन्निमित्तः "अनिदिताम्-" इति नलोपः स्यादित्यपि नाशङ्क्यम्, लुका लुप्तत्वेन "न लुमता-" इति निषेधात् ॥ २ वनीवक्त इति । ईकारोच्चारणसामर्थ्याद् "गुणो यङ्लुकोः" इति नीगादेर्गुणो न ॥ ३ सामान्यापेक्षेति । एकाचो द्वित्वं विधीयते तत्र च "शितपा शपा-" इति निषेधादभ्यासत्वाभावेन विधानवैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति भावः ॥ ४ आशिषि तु वध्यादिति । प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणादिति भावः ॥ कृतद्विर्वचनस्य वधादेशे पुनर्द्वित्वाभावे हेतुमाह-स्थानिवत्त्वेनेति । "द्यतेः-" इति सूत्रस्थेन बभूवेत्यत्र द्वित्वोत्तरं परस्य भूभावे पूर्वस्य श्रवणापादकभाष्येण उत्तरखण्डस्यैव वधादेशे "जंवध्यात्" इत्येव रूपमिति बोध्यम् ॥ 'लिङि' 'लुङि' इति सप्तम्या विषयसप्तमीत्वसिद्धान्ते तद्विवक्षायामेव वधादेशे यङ्लुकोर्द्वित्वे वावध्यादित्या- दीन्येव रूपाणि भवन्तीति प्रतिभाशालिन उच्छृङ्खलाः ॥ छान्दसेषु दर्शनमन्तरा आपातमानरूपभाव एव मन्तव्य इति दाधिमथाः ॥ ५ धातोर्विशेषणमिति । अशास्त्रीयस्याप्यतिदेश इति मतेनेदम् ॥ ६ असिद्धत्वेनेति । तत्त्वञ्च त्रिपादीस्थत्वेन । वस्तुत इदश्चिन्त्यम्, अपरनिमित्तकस्य तपरसूत्रस्यान्तरङ्गत्वेन तदृष्ट्या गुणस्य बहिरङ्गत्वात् ॥

" or "ओ"? Wait, look at line 22: "पूर्वत्रासिद्धीये तन्निषेधात् ।" Then there is a footnote marker '३'. Then: "आर्रति" - wait, there is a repha? Let's look at the letters: आ + र् + र + ति? Wait, if ढ्रलोपे दीर्घ happens, it becomes आरति. If not, it is अर्रति. Wait, why does it have a wavy shape? Ah, look at the word: "३आर्रति" or "३आरति"? Wait, let's look at the next word: "४आरियति ।" Look at the footnote 4: "४ अरियृतीति ।" (or "४ अरियतीति ।"?) Let's read Footnote 4: "४ अरियृतीति । परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यणः पूर्वमेवेयङ् ॥" Wait! Footnote 4 says: "४ अरियृतीति ।" or "४ अरियतीति"? "परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यणः पूर्वमेवेयङ् ॥" Wait, if it's झि, after झि is अत्, we have अरि + ऋ + अत्. Should यण् happen to ऋ first, or इयङ् to अभ्यास? Footnote 4 explains: "परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च यणः पूर्वमेवेय

जर्गूढः ३ । जर्गृहति ३ । अजर्वेर्ट् ३ ॥ गृहातेस्तु जाग्रहीति । जाग्राढि ॥ तसादौ ङिन्नि- मित्तं संप्रसारणम् । तस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वान्न रुगादयः । जागूढः । जागृहति । जाग्रहीषि । जाग्रक्षि । लुटि-जाग्रहिता । ग्रहोऽलिटीति दीर्घस्तु न । तत्रैकाच इत्यनुवृत्तेः ॥ माधवस्तु दीर्घमाह तद्भाष्यविरुद्धम् १ ॥ जर्गृधीति ३ । जर्गर्द्धि ३ । जर्गृद्धः ३ । जर्गृधति ३ । जर्गृधीषि ३ । जर्घत्सि ३ । अजर्गृधीत् ३ । इडभावे गुणः । हल्ङ्यादिलोपः । भष्भावः । जश्त्व- चर्त्वे । अजर्घर्त् ३ । अजर्गृद्धाम् ३ । सिपि दश्चेति पक्षे रुत्वम् । अजर्घाः २ ३ । अजर्गृधीत् ३ । अजर्गर्धिष्टाम् ३ ॥ पाप्रच्छीति । पाप्रष्टि । तसादौ 'ग्रहिज्येति संप्रसारणं न भवति । श्तिपा निर्देशात् । 'छ्व

( ३८० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- आर्धधातुके परे इको गुणवृद्धी न स्तः ॥ इति नेह निषेधः । तिबादीनामनानार्धधातुकत्वात् । तोतोर्ति । हलि चेति दीर्घः । तोतूर्तिः । तोतूर्वति । तोथोर्ति । दोदोर्ति । दोधोर्ति । मूर्च्छा । मोमूर्च्छति । मोमोर्ति । मोमूर्तः । मोमूर्च्छतीत्यादि ॥ आर्धधातुक इति विषयसप्तमी । तेन यङि विवक्षिते अजेर्वी । वेवीयते । अस्य यङ्लुङ् नास्ति । लुकापहारे विषयत्वाभावेन वीभावस्याप्रवृत्तेः॥ इति यङ्लुगन्तप्रकरणम् । अथ नामधातुप्रकरणम् । सुप आत्मनः क्यच् । ३ । १ । ८ ॥ इषिकर्मणः एषितृसंबन्धिनः सुबन्तादिच्छाया- मर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात् ॥ धात्ववयवत्वात्सुब्लुक् ॥ क्यचि च ।७।४।३३ ॥ अस्य ईत्स्यात् ॥ आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति । ‘वान्तो

जन्ता निपात्यन्ते । अशनायति । उदन्यति । धनायति । बुभुक्षादौ किम् ? अशनीयति । उदकीयति । धनीयति ॥ अश्वक्षीरवृषलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि । ७ । १ । ५१ ॥ एषां क्यचि असुगागमः स्यात् ॥ अश्ववृषयोर्मैथुनेच्छायाम् * ॥ अश्वस्यति वडवा । वृषस्यति गौः ॥ क्षीरलवणयोर्लालसायाम् * ॥ क्षीरस्यति बालः । लवणस्यति उष्ट्रः ॥ सर्वप्रातिपदि- कानां क्यचि लालसायां सुग्सुकौ * ॥ दधिस्यति । दध्यस्यति । मधुस्यति । मध्वस्यति ॥ काम्यच्च । ३।१।९ ॥ उक्तविषये काम्यच् स्यात् ॥ पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति । इह यस्य हल इति लोपो न । अनर्थकत्वात् । यस्येति संघातग्रहणमित्युक्तम् । यशस्काम्यति । सर्पिष्काम्यति । मान्ताव्थेभ्योऽप्ययं स्यादेव । किंकाम्यति । स्वःकाम्यति ॥ उपमानादा- चारे ।३।

तङ् नेति तूचितम् ॥ सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः * ॥ पूर्ववार्तिकं तु अनुबन्धा- सञ्जनार्थम् । तत्र क्विन्नूयते । प्रातिपदिकग्रहणादिह सुप इति न संबध्यते । तेन पदकार्यं न । कृष्ण इवाचरति कृष्णति । 'अतो गुणे' इति शपा सह पररूपम् ॥ अ इवाचरति अति । अतः । अन्ति । प्रत्ययग्रहणमपनीय 'अनेकाच' इत्युक्तेर्नाम् । औ । अतुः । उः । द्वित्वम् । 'अतो गुणे' । 'अत आदेरिति दीर्घः णल् औ वृद्धिः । अतुसादिषु तु 'आतो लोप इति चे- त्यालोपः ॥ मालेवाचरति मालँति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया एकादेशस्य पूर्वान्तत्वाद्वा क्विप् । मालांचकार । लङि अमालात् । अत्र हल्ङ्यादिलोपो न । ङीसाहचर्यादापोऽपि सोरेव लोप- -क्त्वप्रतिज्ञाकरणादित्संज्ञा तस्य निवृत्तौ "गल्भ्" इति नानेकाजिति कथमेभ्य आमिति शङ्कावारणाया- ऽऽह-भूतपूर्वादपीति । तत्र प्रमाणयति-एतद्वार्तिकेति । क्विपः "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनैव सिद्धेरिति भावः । नच "अव" इत्यस्य पृथक्करणाद् गल्भशब्दात्सनि "गल्भ" इत्यस्य द्वित्वे "अवजि- गल्भिषते" इत्यादावाचारक्विन्तात्सनि "यथेष्टं नामधातुषु" इत्यस्य प्रवृत्त्यर्थमिदं वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यम्, नमन्ति=आख्यानार्थं प्रति विशेषणी भवन्ति, इति नामानि" इति व्युत्पत्त्या तत्र नामशब्दस्य सुबन्तपरतया सुबन्तप्रकृतिक एव "यथेष्टम्-" इत्यस्य प्रवृत्तेः । वार्तिकं सफलीकर्तुं शङ्कते-नन्वेति ॥ तत्फलमिति । वार्तिकफलमित्यर्थः । वार्तिकफलं विघटयति-केवलानामिति । गणे क्षुद्रपठितानामि- त्यर्थः । वृत्तिसम्भवादिति । नचाचारेऽर्थे "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेनाजन्तात्क्विपि "अवगल्भति" इत्यादिवारणायानुबन्धासञ्जनार्थं क्रियते वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यम्, "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-" इत्यनेन क्विपि तथा प्रयोगे इष्टापत्तिरित्यभिमानात् ॥ १ वस्तुत इदं सर्वं हरदत्तानुरोधेनेति ध्वनयन्नाह-पूर्ववार्तिकन्त्विति।आचारेऽजन्तात् क्विपि 'अवगल्भति' इति प्रयोगवारणाय "सर्व-" इत्येतत्क्विबनुवादेनानुदात्तासङ्ग एषां बोध्यत इत्यर्थः । अत्र चातिरिक्तोऽकारः पररूपेण प्रविष्टोऽनुनासिक आसज्यते इत्यनेकाच्त्वप्रयुक्तस्यामः सिद्धिरिति भावः ॥ २ प्रत्ययग्रहणम- पनीयेति । एतच्च हरदत्तानुरोधेनेति पूर्वमुक्तम् । वस्तुतस्तदपनये न मानम्, एवं प्रत्ययान्तत्वादेवात्राम्सिद्धि- र्बोद्ध्या । किंच तदपनयवादिना एकाज्भ्योऽनभिधानात् क्विवनुत्पत्तिर्वाच्या, अन्यथा सूत्रवार्तिकयोः फलभेदा- पत्तिः । यत्र भिन्नफलार्थमेवोत्तरस्य प्रवृत्तिस्तत्र फलभेदेऽपि प्रत्याख्यानमस्तु "वसेस्तव्यत्" इत्यस्य फलभेदेऽपि प्रत्याख्यानदर्शनात्, नचात्र तथा । तथा सति "अनेकाज्ग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थम्" इतिवद् "एकाज्व्या- वृत्त्यर्थम्" इति वदेत् । किञ्चैवं सति "न कादेः" इत्यादौ "अनर्थकः प्रतिषेधो निष्ठायामनिः- कृत्वविधानात्" इतिवत् "प्रत्ययादित्यनर्थकम् अनेकाच आम्विधानात्" इतिवदेदिति दिक् ॥ ३ तत्र हरदत्तोक्तमङ्गीकृत्य माधवेनोक्तं प्रक्रियाक्रममाह-अतो गुणे अत आदेरिति । अतो लोपम् "अत आदेः" इति दीर्घं च वाधित्वाऽन्तरङ्गत्वत् पररूपम् । "वार्णादाङ्गम्-" इति तु नानित्यत्वादिति माधवाभिप्रायः । एतेन "अत आदेः पररूपापवादः" इति ग्रन्थेनास्य नामधातुस्थग्रन्थस्य विरोध इति- मन्दोक्तमपास्तम्, ॥ दीर्घ इति । परत्वादतो लोपं बाधित्वा पूर्वान्तत्वेनाभ्यासत्वादिति भावः । ४ माला- तीति । "आतोऽनापः" "आतो धातोः" इति न्यासयोः फलैक्यायाबन्तेभ्य आचारक्विपोऽनभिधानमेव अन्यथा सति क्विपि धातुग्रहणसत्त्वे लोपप्राप्त्या "अनापः" इत्युक्ते तु नेति फलभेदे प्रत्याख्यानासङ्गतिः स्यात्॥ ५ घटघटीग्रहणेन लिङ्गविशिष्टपरिभाषा अनित्या इति मतेनाप्याह-एकादेशस्येति । ६ ननु "अमालात्" इत्यत्रावन्तात् परत्वेन हल्ङ्यादिलोपो दुर्वार इति शङ्कायामाह-अत्रेति ॥ हेतुमाह-साह- चर्यादिति । ईकाररूपङ्यन्तात् तिस्योरसम्भव इति भावः ॥ एतेन कस्य स्त्री की । तस्मादाचारक्विन्ताद् यङ्लुकि लङि "अचेकेत्" इत्यत्र सम्भवेनेदमयुक्तमित्यपास्तम् ॥

विधानात् । इट्‌सकौ । अमालासीत् ॥ कविरिव कवयति । आशीर्लिङि कवीयात् । 'सिचि १ वृद्धिरित्यत्र धातोरित्यनुवर्त्य धातुरेव यो धातुरिति व्याख्यानान्नामधातोर्न वृद्धिरिति कैयटा- दयः । अकवयीत् । माधवस्तु नामधातोपि वृद्धिमिच्छति । अकवायीत् ॥ विरिव २ वयति । विवाय । विव्यतुः । अवयीत् । अवायीत् ॥ श्रीरिव श्रयति । शिश्राय । शिश्रियतुः ॥ पितेव पितरति । आशिषि रिङ् । पित्रियात् ॥ भूरिव भवति । अत्र ' गातिस्थेति 'भुवो वु- गिति 'भवतेरः' इति च न भवन्ति । ३ अभिव्यक्तत्वेन धातुपाठस्थस्यैव तत्र ग्रहणात् । वुभाव । अभावीत् ॥ द्रुरिव द्रवति । 'णिश्रीति चङ् न । अद्रावीत् ॥ अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति । ६।४।१९ ॥ अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् क्वौ झलादौ च क्ङिति ॥ इद- मित्राचरति इदामति । राजेव

( ३८४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पसर्गरूपं सकलं श्रूयते, न त्वादेशेनापहृतं, तत्रैव पृथक्कृतिः । एवं च आ ऊढः ओढः स इवाचर्य ‘ओढायित्वा’ अत्र उन्मनाय्य अवगल्भ्येतिवन्न ल्यप् । ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वे षष्ठं वार्तिकं तद्भाष्यं च प्रमाणम् ॥ तथा हि-उस्योमाङोश्चाटः प्रतिषेधः * ॥ उसि ओमाङोश्च परयोराटः पररूपं नेत्यर्थः । उस्रामैच्छत् औस्रीयत् । औङ्कारीयत् । औढीयत् । ‘आटश्चेति चशब्देन पुनर्वृद्धिविधानादिदं सिद्धमिति पाठे स्थितम् ॥ लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् ।३।१।१३ ॥ लोहितादिभ्यो डाजन्ताच भवत्यर्थे क्यष् स्यात् ॥ वा क्यषः ।१।३।९० ॥ क्यषन्तात्परस्मैपदं वा स्यात् । लोहितायति । लोहितायते । अत्राच्चेरित्यनुवृत्त्याऽभूततद्भाव- विषयत्वं लब्धं तच्च लोहितशब्दस्यैव विशेषणम् । न तु डाचोऽसंभवात् । नाप्यादिशब्द- ग्राह्याणाम् । तस्य प्रत्याख्यानात् । तथा च वार्तिकम् ॥ लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनं भृशा- दिष्वितराणीति * ॥ न चैवं काम्यच इव क्यषोऽपि ककारः श्रूयेत उच्चारणसामर्थ्यादिति वाच्यम् । तस्यापि भाष्ये प्रत्याख्यानात् । पटपटायति । पटपटायते । कृभ्वस्तियोगं विना- पीह डाच् । डाजन्तात् क्यषो विधानसामर्थ्यात् ॥ यत्तु- ‘लोहितश्यामदुःखानि हर्षगर्वसुखानि च । मूर्च्छानिद्राकृपाधूमाः करुणा जिह्मचर्मणी ॥’ इति पठित्वा श्यामादिभ्योऽपि क्यषि पदद्वयमुदाहरन्ति ॥ तद्भाष्यवार्तिकविरुद्धम् । तस्मा- त्तेभ्यः क्यङेव । श्यामायते ॥ दुःखादयो वृत्तिविषये तद्वति वर्तन्ते ॥ लिङ्गविशिष्टपरिभाषया लोहिनीशब्दादपि क्यष् । लोहिनीयाति । लोहिनीयाते ॥ कष्टाय क्रमणे ।३।१।१४ ॥ चतु- र्थ्यन्तात्कष्टशब्दादुत्साहेऽर्थे क्यङ् स्यात् ॥ कष्टाय क्रमते कष्टायते । पापं कर्तुमुत्सहते इत्यर्थः ॥ सत्रकक्षकष्टकृच्छ्रगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायामिति वक्तव्यम् * ॥ कण्वं पापम् । सत्रादयो वृत्तिविषये पापार्थाः । तेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यश्चिकीर्षायां क्यङ् । पापं चिकीर्षतीत्य- १ आटः प्रतिषेध इति । 'उस्यपदान्तात्' 'ओमाङोश्चेति प्राप्तस्य पररूपस्य प्रतिषेध इत्यर्थः । एतत्प्रतिषेधसामर्थ्यात् प्रकृते 'अर्थवद्ग्रहणे' इति परिभाषायाः प्रतिपदोक्तपरिभाषायाश्चाप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । विशेषापेक्षज्ञापकाभावे तु प्रकृतवार्तिकोदाहरणविषयेऽप्याडः पृथक्कृतिः स्यादिति क्यच्प्रत्यय ऊढ- शब्दात् स्यात् तदन्ताल्लुङि कृते आडागम आडः परो जायेत ततश्च "ओमाङोश्च" इत्यस्य प्राप्तिरेव नास्तीति वार्तिकस्योक्तिसंभवो न स्यादिति भावः ॥ २ उस्रामैच्छदिति । उस्रा=गौः ॥ ३ तस्येति । आदिशब्दस्य । ४ तस्यापीति । ककारस्यापि । नच ककारो “नः क्ये” “क्यस्य विभाषा” इत्यत्र विशेषणार्थोऽस्त्विति वाच्यम्, लोहितडाज्भ्य एव क्यष्विधानेन फलाभावात् । “वा क्यषः” इत्यत्रापि “वा यषः” इत्येवास्तु ॥ ५ तद्भाष्येति । "लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनम्” “भृशादिष्वितराणि” इति वार्तिकभाष्येत्यर्थः । ६ कष्टाय क्रमणे इति । अत्र सूत्रे मण्डूकप्लुत्या क्यङ्ग्रहणमनुवर्तते तदाह-क्यङ् स्यादिति । नच “लोहितादिडाच्” इति सूत्रे क्यष्ग्रहणमकृत्वा “लोहितादिडाज्भ्यो ञिश्च” इति पठनीयम्, क्यङस्तत्राप्यनुवृत्तिः कार्या प्रकृतसूत्रे च मण्डूकप्लुतिर्न स्वी- कार्या, “वा क्यषः” इति सूत्रं च न कार्ये ञित्त्वादेवोभयपदसिद्धेरिति वाच्यम्, लोहिनीशब्दात् क्यङि “क्यङ्मानिनोश्च” इति पुंवद्भावापत्तेः । कर्तृगामिक्रियाफलविवक्षायां परस्मैपदाभावापत्तेश्च ॥

ि स्युः । सुखं वेदयते सुखा- यते । कर्तृग्रहणं किम् ? परस्य सुखं वेदयते ॥ नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् । ३ । १ । १९ ॥ करणे इत्यनुवृत्तेः क्रियाविशेषे पूजायां परिचर्यायामाश्चर्ये च ॥ नमस्यति देवान् । पूजयतीत्यर्थः । वरिवस्यति गुरून् । शुश्रूषत इत्यर्थः । चित्रीयते । विस्मयत इत्यर्थः । विस्मापयत इत्यन्ये ॥ पुच्छभाण्डचीवराणिङ् । ३ । १ । २० ॥ पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च * ॥ विविधं विरुद्धं वोत्क्षेपणं व्यसनम् । उत्पुच्छयते । विपुच्छयते । परि- पुच्छयते ॥ भाण्डात्स‌माचयने * ॥ संभाण्डयते । भाण्डानि समाचिनोति । राशी- करोतीत्यर्थः । समवभाण्डत ॥ चीवरादर्जने परिधाने च * ॥ सञ्चीवरयते भिक्षुः । चीव- राण्यर्जयति परिधत्ते वेत्यर्थः ॥ मुण्डमिश्रश्लक्ष

णिच् । ३।१।२१ ॥ कृञर्थे । मुण्डं करोति मुण्डयति ॥ व्रताद्भोजनतन्निवृत्त्योः * ॥ पयः शूद्रान्नं वा व्रतयति ॥ वस्त्रात्समाच्छादने * ॥ १ संवस्त्रयति ॥ हल्यादिभ्यो ग्रहणे * ॥ हलिकल्योरदन्तत्वं च* ॥ निपात्यते । हलिं कलिं वा गृह्णाति । हलयति । कलयति । महद्गलं हलिः । २ परत्वाद्वृद्धौ सत्यामपीष्ठवद्भावेन अगेव लुप्यते । अतः सन्वद्भावदीर्घौ न । अजहलत् । अचकलत् ॥ कृतं गृह्णाति कृतयति ॥ तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति । तूस्तं केशा इत्येके । जटीभूताः केशा इत्यन्ये । पापमित्यपरे ॥ मुण्डादयः ‘सत्यापपाशेत्यत्रैव पठितुं युक्ताः ॥ ‘प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे’ इत्येव सिद्धे केषांचिद्ग्रहणं ३ सापेक्षेभ्योऽपि णिजर्थम् । मुण्डयति माणवकम् ।

तत्र यथा वृढशब्दद्वित्वं तथोढिशब्दस्य न" इति ध्वनयितुमेतदुपादानम् । उपसर्गसमानाकारस्य परिशब्दस्य पृथक्कृतिरत्र द्रष्टव्या ॥ ५ असिद्धत्वादिति । द्वित्वे तदसिद्धत्वेन हकारघटितबुद्ध्या द्वित्वेऽभ्यासे शिष्टस्य हकारस्य चुत्वसिद्धिः ॥ ६ औडिढदिति । ननु ढिशब्दद्वित्वेऽपि अभ्यासावयवस्य चुत्वे कर्तव्ये ढत्वस्यासिद्धत्वाद् "औजिढत्" इति स्यादिति चेन्न, द्वित्वे कृते तदाश्रयस्य कार्यान्तरे कर्तव्येऽप्य- सिद्धत्वनिषेधान्नाभ्यासे चुत्वादीत्याशयात् । ७ अन्यथासिद्धिपरत्वादिति । वृत्तिकृता "प्रकृत्यै- काच्" इति सूत्रस्य प्रेयान् प्रेष्ठ इत्याद्युदाहरणमदायि, तत्र चान्तरेणापि प्रकृतिभावं प्रस्थाद्यादेशविधायक- शास्त्रस्य "असिद्धवदत्र-" इत्यनेनासिद्धत्वात्, प्रस्थादावकारोच्चारणाच्च लोपाभावः साधितो भाष्ये, स्रग्विन्- स्रजिष्ठ इत्यादावपि लोपापवाद