वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

अतदर्थे किम् ? अपाद्यम् । तद्धितः किम् ? अदेयम् । गुणप्रतिषेधे किम् ? दन्त्यादन्यदद- न्त्यम् । तदनुबन्धग्रहणे नातदनुबन्धकस्येति । नेह-अवामदेव्यम् ॥ अच्कावशकौ । । ६।२।१५७ ॥ अजन्तं कान्तं च नञः परमन्तोदात्तमशक्तौ गम्यायाम् ॥ अपचः । पक्तुं न शक्तः । अविलिखः । अशक्तौ किम् ? अपचो दीक्षितः । गुणप्रतिषेधे इत्येव । अन्योऽयं पचादपचः ॥ आक्रोशे च । ६।२।१५८ ॥ नञः परावच्कावन्तोदात्तावाक्रोशे ॥ अपचो जाल्मः । पक्तुं न शक्नोतीत्येवमाक्रोश्यते । अविक्षिपः ॥ संज्ञायाम् । ६।२।१५९ ॥ नञः परमन्तोदात्तं संज्ञायामाक्रोशे ॥ अदेवदत्तः ॥ कृत्योकेष्णुञ्चार्वादयश्च । ६।२।१६० ॥ नञः परेऽन्तोदात्ताः स्युः ॥ अकर्तव्यः । उक-अनागामुकः । इष्णुच्-अनलङ्करिष्णुः । इष्णुज्ग्रहणे खिष्णुचो द्वयनुबन्धकस्यापि ग्रहणमिकारादेर्विधानसामर्थ्यात् । अनाढ्यम्भविष्णुः । चार्वादिः । अचारुः । असाधुः ॥ राजाहोश्छन्दसि ॥ अराजा । अनहः । भाषायां नञः स्वर एव ॥ विभाषा तृन्नन्नतीक्ष्णशुचिषु । ६।२ । १६१ ॥ तृन्-अकर्ता । अन्न- अनन्नम् । अतीक्ष्णम् । अशुचि । पक्षे अव्ययस्वरः ॥ बहुव्रीहाविदमेतत्तद्द्द्यचः प्रथम- पूरणयोः क्रियागणने । ६।२।१६२ ॥ एभ्योऽनयोरन्त उदात्तः ॥ इदं प्रथममस्य स इद- म्प्रथमः । एतद्द्वितीयः । तत्पञ्चमः । बहुव्रीहौ किम् ? अनेन प्रथम इंदप्रथमः । तृतीयेति योगविभागात्समासः । इदमेतत्तद्द्व्यचः किम् ? यत्प्रथमः । प्रथमपूरणयोः किम् ? तानि बहू- न्यस्य तद्बहुः । क्रियागणने किम् ? अयं प्रथमः प्रधानं येषां ते इदम्प्रथमाः । द्रव्यगणन- मिदम् । गणने किम् ? अयं प्रथम एषां ते इदम्प्रथमाः इदम्प्रधाना इत्यर्थः । उत्तरपदस्य कार्यित्वात्कपि पूर्वमन्तोदात्तम् । इदम्प्रथमकः । बहुव्रीहावित्यधिकारो वनं समास इत्यतः प्राग्बोध्यः ॥ संख्यायाः स्तनः । ६।२।१६३ ॥ बहुव्रीहावन्तोदात्तः ॥ द्विस्तना । चतुः- स्तना । संख्यायाः किम् ? दर्शनीयस्तना । स्तनः किम् । द्विशिराः ॥ विभाषा छन्दसि । ६।२। १६४ ॥ द्विस्तनां करोति ॥ संज्ञायां मित्राजिनयोः । ६।२।१६५ ॥ देव- मित्रः । कृष्णाजिनम् । संज्ञायां किम् ? प्रियमित्रः ॥ ऋषिप्रतिषेधो मित्रे * ॥ विश्वामित्र ऋषिः ॥ व्यवधायिनोऽन्तरम् । ६।२। १६६ ॥ व्यवधानवाचकात्परमन्तोदात्तम् ॥ वस्त्र- मन्तरं व्यवधायकं यस्य स वस्त्रान्तरः । व्यवधायिनः किम् ? आत्मान्तरः । अन्यस्वभाव इत्यर्थः ॥ मुखं स्वाङ्गम् । ६।२।१६७ ॥ गौरमुखः । स्वाङ्गं किम् ? दीर्घमुखा शाला ॥ नाऽव्ययदिक्शब्दगोमहत्स्थूलमुष्टिपृथुवत्सेभ्यः । ६।२। १६८ ॥ उच्चैर्मुखः । प्राङ्मुखः । गोमुखः । महामुखः । स्थूलमुखः । मुष्टिमुखः । पृथुमुखः । वत्समुखः । पूर्वपदप्रकृ- तिस्वरोऽत्र । गोमुष्टिवत्सपूर्वपदस्योपमानलक्षणोऽपि विकल्पोऽनेन बाध्यते ॥ निष्ठापमाना- १ चारु, साधु, यौधिकि, अनङ्गमेजय, वदान्य, अकस्मात्, “ वर्तमान, वर्धमान, त्वरमाण, म्रियमाण, क्रियमाण, रोचमान, शोभमानाः संज्ञायाम् ” विकारसदृशे व्यस्तसमस्ते, गृहपति, गृहपतिक, राजाहोश्छन्दसि ॥ इति चार्वादिः ॥

स्वरप्रकरणम् । ( ५३९ )

दन्यतरस्याम् ।६।२।१६९ ॥ निष्ठान्तादुपमानवाचिनश्च परं मुखं स्वाङ्गं वान्तोदात्तं बहु- व्रीहौ ॥ प्रक्षालितमुखः । पक्षे निष्ठोपसर्गेति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिस्व- रोऽपि भवति । उपमानम्—सिंहमुखः ॥ जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात्- क्तोऽकृतमितप्रतिपन्नाः । ६।२।१७० ॥ सारङ्गजातः । मासजातः । सुखजातः । दुःख- जातः । जातिकालेति किम् ? पुत्रजातः । अनाच्छादनात्किम् ? वस्त्रच्छन्नः । अकृतेति किम् ? कुण्डकृतः । कुण्डमितः । कुण्डप्रतिपन्नः । अस्माज्ज्ञापकान्निष्ठान्तस्य परनिपातः ॥ वा जाते । ६।२।१७१ ॥ जातिकालसुखादिभ्यः परो जातशब्दो वान्तोदात्तः ॥ दन्तजातः । मास- जातः ॥ नञ्सुभ्याम् । ६।२।१७२ ॥ बहुव्रीहावुत्तरपदमन्तोदात्तम् ॥ अब्रीहिः । सुमाषः ॥ कपि पूर्वम् । ६ । २ । १७३ ॥ नञ्सुभ्यां परं यदुत्तरपदं तदन्तस्य समासस्य पूर्व- मुदात्तं कपि परे ॥ अब्रह्मबन्धुकः । सुकुमारीकः ॥ ह्रस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम् । ६ । २।१७४ ॥ ह्रस्वान्तोत्तरपदसमासेऽन्त्यात्पूर्वमुदात्तं कपि नञ्सुभ्यां परं बहुव्रीहौ ॥ अब्रीहिकः । सुमाषकः । पूर्वमित्यनुवर्तमाने पुनः पूर्वग्रहणं प्रवृत्तिभेदेन नियमार्थम् । ह्रस्वान्तेऽन्त्यादेव पूर्वपदमुदात्तं न कपि पूर्वमिति । अङ्गकः । कबन्तस्यैवान्तोदात्तत्वम् ॥ बहोर्नञ्वदुत्तरपदभूम्नि । ६ । २ । १७५ ॥ उत्तरपदार्थबहुत्ववाचिनो बहोः परस्य पदस्य नञः परस्येव स्वरः स्यात् ॥ बहुब्री- हिकः । बहुमित्रकः । उत्तरपदेति किम् ? बहुषु मानोऽस्य स बहुमानः ॥ न गुणादयोऽव- यवाः ।६।२।१७६ ॥ अवयववाचिनो बहोः परे गुणादयो नान्तोदात्ता बहुव्रीहौ ॥ बहुगुणा रज्जुः । बह्वक्षरं पदम् । बह्वध्यायः । गुणादिराकृतिगणः । अवयवाः किम् ? बहुगुणो द्विजः । अध्ययनश्रुतसदाचारादयो गुणाः ॥ उपसर्गात्स्वाङ्गं ध्रुवमपर्शु ।६।२।१७७ ॥ प्रपृष्ठः । प्रललाटः । ध्रुवमेकरूपम् । उपसर्गात्किम् ? दर्शनीयपृष्ठः । स्वाङ्गं किम् ? प्रशाखो वृक्षः । ध्रुवं किम् ? उद्बाहुः । अपर्शु किम् ? विपर्शुः ॥ वनं समासे । ६ । २। १७८ ॥ समासमात्रे उपसर्गादुत्तरपदं वनमन्तोदात्तम् ॥ तस्येदिमे प्रवणे ॥ अन्तः । ६।२।१७९ ॥ अस्मात्परं वनमन्तोदात्तम् ॥ अन्तर्वणो देशः । अनुपसर्गार्थमिदम् ॥ अन्तश्च । ६ । २ । १८० ॥ उपसर्गादन्तःशब्दोऽन्तोदात्तः ॥ पर्यन्तः । समन्तः ॥ न निर्विभ्याम् । ६ । २ । १८१ ॥ न्यन्तः । व्यन्तः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरे यणि च कृते उदात्तस्वरितयोर्यण इति स्व- रितः ॥ परेराभितोभावि मण्डलम् । ६ । २ । १८२ ॥ परेः परमभित उभयतो भावो यस्यास्ति तत्कूलादि मण्डलं चान्तोदात्तम् ॥ परिकूलम् । परिमण्डलम् ॥ प्रादस्वाङ्गं संज्ञा- याम् । ६।२।१८३ ॥ प्रगृहम् । अस्वाङ्गं किम् ? प्रपदम् ॥ निरुदकादीनि च । ६ । २ ।

१ सुख, दुःख, कृच्छ्र, अस्र, अलीक, प्रतीप, करुण, कृपण, तृप्र, सोढ । इति सुखादिः ॥ २ गुण, अक्षर, अध्याय, सूक्त, छन्दोनाम । इति गुणादिराकृतिगणः ॥ ३ निरुदक, निरुपल निर्मक्षिक, निर्मशक, निष्फालक, निष्कोलिक, निष्पेष, दुस्तरीप, निस्तरीप, निस्तरीक, निरजिन, उदजिन, उपाजिन, परेर्हस्तपादकेशकर्षाः । निरुदकादिराकृतिगणः ॥

• मन् + गौरादयः -> द्व्यच्-तु-अजिन-मन् -> द्व्यक्त्व...? No, द्व्यच् + तु -> द्व्यत्तु? No, द्व्यच्-तु? No, द्व्यच्, अजिन, मन्, गौरादयः!) Wait, what is the sutra? "उपाद्द्व्यचजिन्नमन्गौरादयः" or what? Let's look at the sutra: Sutra 6.2.194: "उपाद् द्व्यच्त्वजनिमन्गौरादयः" or "उपाद् द्व्यच्वजनिमन्गौरादयः"? Look at L21: "उपाद् द्व्यच्वजनिमन्गौरादयः" or "द्व्यच्त्व"? Wait, look at L22: "उपात्परं यत् द्व्यच्वकमजिनं चान्तोदात्तं" -> wait! "द्व्यच्वकम्" or "द्व्यच्कम्"? Wait, the vritti in L22: "उपात्परं यत् द्व्यच्वकमजिनं" - wait, no! "द्व्यच्कमजिनं"? Wait! Look at the sutra 6.2.194 in Ashtadhyayi: "उपाद् द्व्यच्तुदजिनमन्गौरादयः"? No! 6.2.194 is: "उपाद्द्व्यच्त्वजनिमन्ग

नित्यकृतसमासान्त एव मूर्धशब्दः । तस्यैतत्प्रयोजनमसत्यपि समासान्ते अन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् । एतदेव ज्ञापकमनित्यः समासान्तो भवतीति । यद्यपि च समासान्तः क्रियते तथापि बहुव्रीहिकार्यत्वात्तदेकदेशत्वाच्च समासान्तोदात्तत्वं पक्षे भवत्येव । द्विमूर्धः । त्रिमूर्धः । द्वित्रिभ्यां किम् ? कल्याणमूर्धा । बहुव्रीहौ किम् ? द्वयोर्मूर्धा द्विमूर्धा ॥ सक्थं चाऽक्रा- न्तात् ।६।२।१९८ ॥ गौरसक्थः । श्लक्ष्णसक्थः । अक्रान्तात्किम् ? चक्रसक्थः । समासान्तस्य षचश्चित्त्वान्नित्यमेवान्तोदात्तत्वं भवति ॥ परादिश्च्छन्दसि बहुलम् ।६।२। १९९ ॥ छन्दसि परस्य सक्थशब्दस्यादिरुदात्तो वा ॥ अजिसक्थमालभेत । अत्र वार्ति- कम् ॥ परादिश्च परान्तश्च पूर्वान्तश्चापि दृश्यते । पूर्वाद्यश्च दृश्यन्ते व्यत्ययो बहुलं

चैन्न न युनाति । तिङन्तद्वयमपि न निहन्यते ॥ यावद्यथाभ्याम् । ८ । १ । ३६ ॥ आभ्यां योगे तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ यथाचित्कण्वमावतम् ॥ पूजायां नानन्तरम् । ८ । १ । ३७ ॥ यावद्यथाभ्यां युक्तमनन्तरं तिङन्तं पूजायां नानुदात्तम् ॥ यावत्पचति शोभनम् । यथा पचति शोभनम् । पूजायां किम् ? यावद् भुङ्क्ते । अनन्तरं किम् ? यावद्देवदत्तः पचति शोभनम् । पूर्वेणात्र निघातः प्रतिषिध्यते ॥ उपसर्गव्यपेतं च । ८ । १ । ३८ ॥ पूर्वेणान- न्तरमित्युक्तम् । उपसर्गव्यवधानार्थं वचनम् । यावत्प्रपचति शोभनम् । अनन्तरमित्येव । यावद्देवदत्तः प्रपचति शोभनम् ॥ तुपश्यपश्यताडहैः पूजायाम् । ८ । १ । ३९ ॥ एभि- र्युक्तं तिङन्तं न निहन्यते पूजायाम् ॥ आदह स्वधामनु पुनर्गर्भत्वमेरिरे ॥ अहो च । ८ । १ । ४० ॥ एतद्योगे नानुदात्तं पूजायाम् ॥ अहो देवदत्तः पचति शोभनम् ॥ शेषे विभाषा । ८ । १ । ४१ ॥ अहो इत्यनेन युक्तं तिङन्तं वानुदात्तं पूजायाम् ॥ अहो कटं करिष्यति ॥ पुरा च परीप्सायाम् । ८ । १ । ४२ ॥ पुरेत्यनेन युक्तं वानुदात्तं त्वरायाम् ॥ अधीष्व माणवक पुरा विद्योतते विद्युत् । निकटगामिन्यत्र पुराशब्दः । परीप्सायां किम् ? न तेन स्म पुराधीयते । चिरातीतेऽत्र पुरा ॥ नन्वित्यनुज्ञैषणायाम् । ८ । १ । ४३ ॥ ननु इत्य- नेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम्रनुप्रार्थनायाम् ॥ ननु गच्छामि भोः । अनुजानीहि मां गच्छन्त- मित्यर्थः । नन्विति किम् ? अकार्षीः कटं त्वम् । ननु करोमि । पृष्टप्रतिवचनमेतत् ॥ किं क्रियाप्रश्नेऽनुपसर्गमप्रतिषिद्धम् । ८ । १ । ४४ ॥ क्रियाप्रश्ने वर्तमानेन किंशब्देन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ किं द्विजः पचत्याहोस्विद्गच्छति । क्रियेति किम् ? साधनप्रश्ने मा भूत् । किं भक्तं पचत्यपूपान्वा । प्रश्ने किम् ? किं पठति । क्षेपोऽयम् । अनुपसर्गं किम् ? किं प्रप- चति उत प्रकरोति । अप्रतिषिद्धं किम् ? द्विजो न पचति ॥ लोपे विभाषा । ८ । १ । ४५ ॥ किमोऽप्रयोगे उक्तं वा ॥ देवदत्तः पचत्याहोस्चित्पठति ॥ एहिमन्ये प्रहासे लृट् । ८ । १ । ४६ ॥ एहिमन्ये इत्यनेन युक्तं लृडन्तं नानुदात्तं क्रीडायाम् ॥ एहि मन्ये भक्तं भोक्ष्यसे नहि भोक्ष्यसे भुक्तं तत्तवतिथिभिः । प्रहासे किम् ? एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति सुष्ठु मन्यसे । गत्यर्थलोटा लृडित्यनेनैव सिद्धे नियमार्थोऽयमारम्भः । एहिमन्येयुक्ते प्रहास एव नान्यत्र । एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये ॥ जातूपूर्वम् । ८ । १ । ४७ ॥ अविद्यमानपूर्व यज्जातु तेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ जातु भोक्ष्यसे । अपूर्वं किम् ? कटं जातु करिष्यसि ॥ किंवृत्तं च चिदुत्तरम् । ८ । १ । ४८ ॥ अविद्यमानपूर्वं चिदुत्तरं यत्किंवृत्तं तेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ विभक्त्यन्तं डतरडतमन्तं किमो रूपं किंवृत्तम् । कश्चिद् भुङ्क्ते । कतरश्चित् । कतमश्चिद्वा । चिदुत्तरं किम् ? को भुङ्क्ते । अपूर्वमित्येव । रामः किञ्चि- त्पठति ॥ आहोउताहो चाऽनन्तरम् । ८ । १ । ४९ ॥ आहो उताहो इत्याभ्यां युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ आहो उताहो वा भुङ्क्ते । अनन्तरमित्येव । शेषे विभाषां वक्ष्यति । अपूर्वेति किम् ? देव आहो भुङ्क्ते ॥ शेषे विभाषा । ८ । १ । ५० ॥ आभ्यां युक्तं व्यव-

(repha) and two slants? Wait, look at L15: "निपातेर्यद्यदीति" vs "निपातैर्यद्यदीति": Ah, in L20: "निपातैर्यदिति हि चेति" has ै + र्. In L15: "निपातेर्यद्यदीति" or "निपातैर्यद्यदीति"? It has only one slant or two? Wait, look at "निपातेर्यद्यदीति" vs "निपातैर्": look at L15: "निपातेर्यद्यदीति" - it has an 'े' matra with a repha: 'तेर्', or is it 'तैर्य'? It looks like 'निपातेर्यद्यदीति' (single slant with repha) or 'निपातैर्यद्यदीति'? Wait, sutra 8.1.30 is "निपातैर्यद्यदिहन्त...". The quote is "निपातैर्यद्यदीति"! In L15, there is indeed a single slant or double? It looks like 'निपातेर्यद्यदीति' with one slant, a typo for निपातैर्, or maybe two faint slants? Let's check: actually, there is one clear slant and repha. Let's look at "निपातैर्यदिति" in L20: it has one slant on the left, one on the right with repha. In L15, there is only one slant on the left and repha

र्नानुदात्ता धर्मव्यतिक्रमे ॥ स्वयं ह रथेन याति ३ । उपाध्यायं पदातिं गमयति । क्षियाशी- रिति प्लुतः ॥ अहेति विनियोगे च । ८ । १ । ६१ ॥ अहयुक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानु- दात्ता नानाप्रयोजने नियोगे क्षियायां च ॥ त्वमह ग्रामं गच्छ । क्षियायाम्—स्वयमह रथेन याति ३ । उपाध्यायं पदातिं नयति ॥ चाहलोप एवेत्यवधारणम् । ८ । १।६२ ॥ च अह एतयोर्लोपे प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता ॥ देव एव ग्रामं गच्छतु । देव एवारण्यं गच्छतु । ग्राममरण्यं च गच्छत्वित्यर्थः । देव एव ग्रामं गच्छतु । राम एवारण्यं गच्छतु । ग्रामं केवलमरण्यं केवलं गच्छत्वित्यर्थः । इहाहलोपः स च केवलार्थः । अवधारणं किम् ? देव क्षेव भोक्ष्यसे । न कचिदित्यर्थः । अनवक्लृप्तावेव ॥ चादिलोपे विभाषा ।८।१।६३ ॥ चवाहाहैवानां लोपे प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता ॥ चलोपे—इन्द्र वाजेषु नोऽव । शुक्ला व्रीहयो भवन्ति । श्वेता गा आज्याय दुहन्ति । वालोपे—व्रीहिभिर्यजेत । यवैर्यजेत ॥ वैवावेति च छन्दसि । ८ । १ । ६४ ॥ अहर्वै देवानामासीत् । अयँ वाव हस्त आसीत् ॥ एका- न्याभ्यां समर्थाभ्याम् । ८ । १ । ६५ ॥ आभ्यां युक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता छन्दसि ॥ अजामेकां जिन्वति । प्रजामेकां रक्षति । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति । समर्थाभ्यां किम् ? एको देवानुपातिष्ठत् । एक इति संख्यापरं नान्यार्थम् ॥ यद्वृत्तान्नित्यम् ।८।१।६६॥ यत्र पदे यच्छब्दस्ततः परं तिङन्तं नानुदात्तम् ॥ यो भुंक्ते । यदद्रव्यद्वायूर्वाति । अत्र व्यवहिते कार्यमिष्यते ॥ पूजनात्पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः । ८ । १ । ६७ ॥ पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यः पूजितवचनमनुदात्तम् ॥ काष्ठाध्यापकः ॥ मलोपश्च वक्तव्यः * ॥ दारुणाध्यापकः । अज्ञाताध्यापकः । समासान्तोदात्तत्वापवादः । एतत्समासे इष्यते । नेह— दारुणमध्यापक इति वृत्तिमत् । पूजनादित्येव पूजितग्रहणे सिद्धे पूजितग्रहणमनन्तरपूजि- तलाभार्थम् । एतदेव ज्ञापकमत्र प्रकरणे पञ्चमीनिर्देशेऽपि नानन्तर्यमाश्रीयत इति ॥ सग- तिरपि तिङ् । ८ । १ । ६८ ॥ पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यस्तिङन्तं पूजितमनुदात्तम् ॥ यत्काष्ठां प्रपचति । तिङतिङ इति निघातस्य निपातैर्यदिति निषेधे प्राप्ते विधिरयम् । सगतिग्रहणाच्च गतिरपि निहन्यते ॥ गतिग्रहणे उपसर्गग्रहणमिष्यते * ॥ नेह—यत्काष्ठां शुक्लीकरोति ॥ कुत्सेने च सुप्यगोत्रादौ । ८।१।६९ ॥ कुत्सेने च सुबन्ते परे सगतिरगतिरपि तिङ- नुदात्तः ॥ पचति पूति । प्रपचति पूति । पचति मिथ्या । कुत्सेने किम् ? प्रपचति शोभ- नम् । सुपि किम् ? पचति क्लिश्नाति । अगोत्रादौ किम् ? पचति गोत्रम् ॥ क्रियाकुत्सन- इति वाच्यम् * ॥ कर्तुः कुत्सने मा भूत् । पचति पूतिर्देवदत्तः ॥ पूतिश्चानुबन्ध इति वाच्यम् * ॥ तेनायं चकारानुबन्धत्वादन्तोदात्तः ॥ वा वह्रर्थमनुदात्तमिति वाच्यम् * ॥ १ काष्ठा, दारुण, अमातापुत्र, वेश, अनाज्ञात, अनुज्ञात, अपुत्र, अयुत, अद्भुत, भृश, घोर, सुख, कल्याण, अनुक्त । इति काष्ठादिः । पूजितस्यानुदात्तत्वे काष्ठादिग्रहेणमिति वार्तिकदर्शनात्सूत्रे काष्ठादिभ्य इति केचित्प्रक्षिप्तमिति कैयटः ॥

पचन्ति पूति ॥ गतिर्गतौ ॥ ८ । १ । ७० ॥ अनुदात्तः ॥ अभ्युद्धरति । गतिः किम् ? दत्तः पचति । गतौ किम् ? आमन्द्रैरिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः ॥ तिङि चोदात्तवति । ।८।१।७१ ॥ गतिरनुदात्तः ॥ यत्प्रपचति । तिङ्ग्रहणमुदात्तवतः परिमाणार्थम् । अन्यथा हि यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गतिस्तत्र धातावेवोदात्तवति स्यात् प्रत्यये न स्यात् । उदात्तवति किम् ? प्रपचति ॥ इति तिङन्तस्वरप्रकरणम् ॥ अथ वैदिकवाक्येषु स्वरसंचारप्रकारः कथ्यते । अग्निमीळे इति प्रथमा ऋक् तत्राग्निश- ब्दोऽव्युत्पत्तिपक्षे फिष् इत्यन्तोदात्त इति माधवः । वस्तुतस्तु घृतादित्वात् । व्युत्पत्तौ तु निप्रत्ययस्वरेण । अम् सुप्त्वादनुदात्तः । अमि पूर्व इत्येकादेशस्त्वेकादेश उदात्तेनेत्युदात्तः । ईळे । तिङतिङ इति निघातः । संहितायां तदुदात्तानुदात्तस्यैतत्कारः स्वरितः । स्वरितात्सं- हितायामिति ळे इत्यस्य प्रचयापरपर्याया एकश्रुतिः । पुरःशब्दोऽन्तोदात्तः पूर्वाधरावराणामि- त्यसिप्रत्ययस्वरात् । हितशब्दोऽपि । धाञो निष्ठायां दधातेर्हिरिति ह्यादेशे प्रत्ययस्वरेणान्तो- दात्तः । पुरोऽव्ययमिति गतिसंज्ञायां कुगतीति समासे समासान्तोदात्ते तत्पुरुषे तुल्यार्थेत्य- व्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरे गतिकारकोपपदात्कृदिति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे थाथादिस्वरे च पूर्वपूर्वो- पमर्देन प्राप्ते गतिरनन्तर इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । पुरश्शब्दोकारस्य संहितायां प्रचये प्राप्ते उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतर इत्यनुदात्ततरः यज्ञस्य नङः प्रत्ययस्वरः विभक्तेः सुप्त्वादनुदा- तत्वे स्वरितत्वम् । देवम् । पचाद्यच् । फिट्स्वरेण प्रत्ययस्वरेण चित्स्वरेण वान्तोदात्तः । ऋत्वि- क्शब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । होतृशब्दस्तृन्प्रत्ययान्तो नित्स्वरेणाद्युदात्तः । रत्नशब्दो नन्विषयस्येत्याद्युदात्तः । रत्नानि दधातीति रत्नधाः । समासस्वरेण कृदुत्तरपदप्रकृ- तिस्वरेण वान्तोदात्तः । तमपः पित्त्वादनुदात्तत्वे स्वरितप्रचयावित्यादि यथाशास्त्रमुन्नेयम् ॥ इत्थं वैदिकशब्दानां दिङ्मात्रमिह दर्शितम् ॥ तदस्तु प्रीतये श्रीमद्भवानीविश्वनाथयोः ॥ १ ॥ [L2

'! Wait, what is letter 9-10? 'ना' then 'लि'? Wait, look at letter 10: does it have two humps like 'ल'? Look at 'ल' in 'धूलि' (letter 12) and 'केलि' (letter 16): In 'लि', the letter 'ल' has two arches at the bottom. Does letter 10 have two arches? No, letter 10 has a vertical stem and a hook... wait, it's 'डि'! Wait, why would 'नाडि' be printed twice? Wait! Could letter 9-10 be 'नालि'? Wait, let's look at letter 7-8: 'विचि' (vici). Is 'विचि' a word? वीचि is usually long ई, but here short 'विचि'. Wait, could it be: 'तिथिनारिरुचिविचिनाडिडूलिकिकिकेलिच्छाविरात्र्यादयः'? Let's look at letter 4 again: wait, is it 'रि'? Look at line 1: "वह्निवृष्ण्यग्नयः" - here 'ग्नि' has 'नि'. Look at line 22: "दर्विविदिवेदिखनिशान्याश्रिवेशिकृ-" - look at 'शान्याश्रि': 'श्रि' has 'श' + 'रि'. Look at 'कृ':

लिङ्गानुशासनम् । ( ५४७ ) मालती जातिः । देववाची तु पुंस्येव । सुपर्वाणः सुमनसः । बहुत्वं प्रायिकम् । एका च सिकता तैलदाने असमर्थेति अर्थवत्सूत्रे भाष्यप्रयोगात् । समांसमां विजायत इत्यत्र समायां समायामिति भाष्याच्च । विभाषा ग्रावेडिति सूत्रे अत्रासातां सुमनसाविति वृत्तिव्याख्यायां हरदत्तोऽप्येवम् ॥ ॠक्त्वक्ज्योङ्वाग्यवागूनौस्फिजः ॥ इयं ऋक् । त्वक् । ज्योक् । वाक् । यवागूः । नौः । स्फिक् ॥ त्रुटिसीमासंवध्याः ॥ इयं त्रुटिः । सीमा । संवध्या ॥ चुल्लिवेणिखार्यश्च ॥ स्पष्टम् ॥ ताराधाराज्योत्स्नादयश्च ॥ शलाका स्त्रियां नित्यम् ॥ नित्यग्रहणमन्येषां क्वचिद्व्य- भिचारं ज्ञापयति ॥ इति स्त्र्यधिकारः । पुमान् ॥ अधिकारोऽयम् ॥ घञन्तः ॥ पाकः । त्यागः । करः । गरः । भावार्थ एवेदम् । नपुंसक

'? Wait, त - मि - स्र! In "तिमिस्र" or "तमिस्र": "तमिस्र" has 'त', 'म' with 'ि' (मि), 'स्र'! Wait! Look at the i-kāra: The i-kāra is on the 'म'! Look at line 31: Before 'म', does the i-kāra curve over 'म'? Wait, look at: 'व' or 'त'? Then 'म' Then 'ि' goes over 'म'? No, the loop goes to the left of the last letter! Wait, what is the last letter? It has a loop on left, loop on right... wait, it's 'क' with 'ष'? 'क्ष'? Wait, is it 'क्षि'? Wait, what about "कुक्षि"? Kukṣi is ikārānta, not adanta! Wait, could it be "अक्षि"? Not adanta. Wait, why would it be ikārānta if this is अदन्तः (ropadha)? Wait! Is it "अदन्तः"? Line 31: "रोपधः ॥ क्षुरः । अङ्कुरः ॥ द्वाराग्रस्फारतक्रचक्रवक्त्र..." Wait, does it have to be an exception ending in -a? YES! "द्वाराग्रस्फारतक्र... नपुंसके" All the words in this list MUST be neuter words ending in -a with

शब्दाः ॥" Then: "॥ अर्धपंथिमन्थ्यधुक्षितस्तम्बवितम्बपूगाः ॥" Then: "॥ पल्लवपलवलकफरेफकटाहनिर्यूह मठमणितरण्डु रगन्धस्कन्धमृदङ्गसङ्गसमुद्रडङ्खाः ॥" Then: "॥ सारथ्यतिथिकुक्षिवस्तिपाण्यञ्जलयः ॥ एते पुंसि ॥ अयं सारथिः ॥" "इति पुँल्लिङ्गाधिकारः ।"

YES!! This is the Pullinga section of Linganushasanam!! Now, what is the sutra that gives "वृषः । वृक्षः ॥"? In Panini's Linganushasanam: "षोऽन्तः"? No, words ending in ष? Wait, what letters are before 'वृषः'? Let's check Panini's Linganushasanam: "षोऽन्तः"? Wait, let's search: "षोधः" -> wait, is it "घोऽधः"? Wait! Look at the first letter of that sutra in line 6: Is it 'षो' or 'घो'? Wait, look at line 6: ॥ षोधः ॥ or ॥ घोधः ॥? Wait, look at line 7: "वत्सः । वायसः । महानसः ॥" Wait! 'वत्स', 'वायस',

नपुंसकम् ॥ अधिकारोऽयम् ॥ भावे ल्युवुन्तः ॥ हसनम् । भावे किम् ? पच- नोऽग्निः ॥ इध्मव्रश्चनः कुठारः ॥ निष्ठा च ॥ भावे या निष्ठा तदन्तं क्लीवं स्यात् ॥ हसि- तम् । गीतम् ॥ त्वष्यञौ तद्धितौ ॥ शुक्लत्वम् । शौक्ल्यम् । ष्यञः षित्वसामर्थ्या- त्पक्षे स्त्रीत्वम् । चातुर्यम् । चातुरी । सामग्र्यम् । सामग्री । औचित्यम् । औचिती ॥ कर्मणि च ब्राह्मणादिगुणवचनेभ्यः ॥ ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् ॥ यद्यढञ्यण- ञ्ख्युञ्छाश्च भावकर्मणि ॥ एतदन्तानि क्लीबानि ॥ स्तेनाद्यन्नलोपश्च-स्तेयम् । सख्युर्यः-सख्यम् । कपिज्ञात्योर्ढक्-कापेयम् । पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्-आधिपत्यम् । प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ्-औद्गात्रम् । हायनान्तयुवादिभ्योऽण्-द्वैहायनम् । [L9

Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image:

लिङ्गानुशासनम् । (५३१) सहस्रः कश्चित् ॥ अयं सहस्रः । इदं सहस्रम् ॥ मन्द्व्यचकोऽकर्तरि ॥ मन्प्रत्ययान्तो द्व्यचः क्लीबः स्यान्न तु कर्तरि ॥ वर्म । चर्म । द्व्यचः किम् ? अणिमा । महिमा । अकर्तरि किम् ? ददाति इति दामा ॥ ब्रह्मन् पुंसि च ॥ अयं ब्रह्मा । इदं ब्रह्म ॥ नामरोमणी नपुंसके ॥ मन्द्व्यच इत्यस्यायं प्रपञ्चः ॥ असन्तो द्व्यचुकः ॥ यशः । मनः । तपः । द्व्यचुकः किम् ? चन्द्रमाः ॥ अप्सराः स्त्रियाम् ॥ एता अप्सरसः । प्रायेणायं बहुवच- नान्तः ॥ त्रान्तः ॥ पत्रम् । छत्रम् ॥ यात्रामान्त्राभस्त्रादंष्ट्रावरत्राः स्त्रियामेव ॥ भृत्रा- मित्रछात्रपुत्रमन्त्रवृत्रमेष्ट्रोष्ट्राः पुंसि ॥ अयं भृत्रः । न मित्रममित्रः । तस्य मित्राण्यमित्रास्ते इति भावः । स्याताममित्रौ मित्रे चेति च । यत्तु द्विषोऽमित्र इति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम् । अमेरैदिषदित्योणादिक इत्रच् । अमेरमित्रम् । मित्रस्य व्यथयेदित्यादौ मध्योदात्तस्तु चिन्त्यः । नञ्समासेऽप्येवम् । परवल्लिङ्गतापि स्यादिति तु तत्र दोषान्तरमिति तत्प्रकृतसूत्रापर्यालोचन- मूलकम् । स्वरदोषोद्भावनमपि नञो जरमरमित्रमृता इति धातुसूत्रस्मरणमूलकमिति दिक् ॥ पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छत्राः पुंसि च ॥ बलकुसुमशुल्वपत्तनरणाभिधानानि ॥ बलं वीर्यम् ॥ पद्मकमलोत्पलानि पुंसि च ॥ पद्मादयः शब्दाः कुसुमा- विधायित्वेऽपि द्विलिङ्गाः स्युः । अमरोप्याह । वा पुंसि पद्मं नलिनमिति । एवं चार्धर्चादि- सूत्रे तु जलजे पद्मं नपुंसकमेवेति वृत्तिग्रन्थो मतान्तरेण नेयः ॥ आहवसंग्रामौ पुंसि ॥ आजिः स्त्रियामेव ॥ फलजातिः ॥ फलजातिवाची शब्दो नपुंसकं स्यात् । आमलकम् । आम्रम् ॥ वृक्षजातिः स्त्रियामेव ॥ क्वचिदेवैदम् । हरीतकी ॥ वियज्ज- गत्सकृच्छकन्पृषच्छकृद्यकृदुदश्वितः ॥ एते क्लीबाः स्युः ॥ नवनीतावताना- न्तातमृतनिमित्तवित्तचित्तपित्तव्रतरजतवृत्तपलितानि ॥ श्राद्धकुलिशदैवपीठकुण्डा- ङ्गाङ्गदधिसक्थ्यक्ष्यास्यास्पदाकाशकण्ठबीजानि ॥ एतानि क्लीवे स्युः ॥ दैवं पुंसि च ॥ दैवम् । दैवः ॥ धान्याज्यसस्यरूप्यपण्यवर्ण्यधृष्यहव्यकव्यकाव्यसत्यपत्यमूल्यशिक्य- कुड्यमयड्हर्म्यतूर्यसैन्यानि ॥ इदं धान्यमित्यादि ॥ द्वन्द्वबर्हदुःखवडिशपिच्छबिम्बकुटु- म्बकवचवरशरवृन्दारकाणि ॥ अक्षमिन्द्रिये ॥ इन्द्रिये किम् ? रथाङ्गादौ मा भूत् ॥ इति नपुंसकाधिकारः ॥ स्त्रीपुंसयोः ॥ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ गोमणियष्टिमृष्टिप्राट- लिवस्तिशाल्मलित्रुटिमसिमरीचयः ॥ इयमयं वा गौः ॥ मृत्युसीधुकर्कन्धुकिक्कु- कण्डुरेणवः ॥ इयमयं वा मृत्युः ॥ गुणवचनमुकारान्तं नपुंसकं च ॥ त्रिलिङ्गमित्यर्थः । पटु । पटुः । पट्वी ॥ अपत्यार्थस्तद्धिते ॥ औपगवः । औपगवी ॥ इति स्त्रीपुंसाधिकारः ॥ पुन्नपुंसकयोः ॥ अधिकारोयम् ॥ घृतभूतमुस्तकश्वेलितैरावतपुस्तकबुस्तलोहिताः ॥ अयं घृतः । इदं घृतम् ॥ शृङ्गारनिदाघोद्यमशल्यहृदाः ॥ अयं शृङ्गः । इदं शृङ्गम् ॥ व्रजकुञ्जकुथकूर्चप्रस्थदर्भाभ्रार्धचर्दभपुच्छाः ॥ अयं व्रजः । इदं व्रजम् ॥ कबन्धौषधायुधान्ताः ॥ स्पष्टम् ॥ दण्डमण्डखण्डशवसैन्यवपार्धाकाशकुशका-

( ५६२ ) सिद्धान्तकौमुद्यां-लिङ्गानुशासनम् । शङ्कुशकुलिशाः ॥ एते पुंन्नपुंसकयोः स्युः ॥ कुशो रामसुते दर्भे योक्त्रे द्वीपे कुशं जले इति विश्वः । शलाकावाची तु स्त्रियाम् । तथा च जानपदादिसूत्रेणायोविकारे ङीषि कुशी । दारुणि तु टाप् । कुशा । वानस्पत्याः स्थ ता मा यातैति श्रुतिः । अतः कृकमिति सूत्रे कुशाकर्णीष्विति प्रयोगश्च । व्याससूत्रे च । हानौ तूपायनशब्दे शेषत्वात्कु- शाच्छन्द इति । तत्र शारीरकभाष्येऽप्येवम् । एवं च श्रुतिसूत्रभाष्याणामेकवाक्यत्वे स्थिते आच्छन्द इत्याङ्प्रश्लेषादिपरो भामतीग्रन्थः प्रौढिवादमात्रपर इति विभावनीयं बहुश्रुतैः ॥ गृहमेहदेहपट्टपटहाष्टापदाम्बुदककुदाश्च ॥ इति पुंन्नपुंसकाधिकारः ॥ अव- शिष्टलिङ्गम् ॥ अव्ययम् । कतियुष्मदस्मदः ॥ ष्णान्ता संख्या ॥ शिष्टा परवत् ॥ एकः पुरुषः । एका स्त्री । एकं कुलम् ॥ गुणवचनं च ॥ शुक्लः पटः । शुक्ला शाटी । शुक्लं वस्त्रम् ॥ कृत्याश्च ॥ करणाधिकरणयोर्ल्युट् च ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि ॥ स्पष्टार्थेयं त्रिसूत्री ॥ इति श्रीमट्टोजिदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यां पाणिनीयलिङ्गानुशासन- सूत्रवृत्तिः समाप्ता ॥ ॥ श्रीरस्तु ॥ ॥ समाप्तेयं सिद्धान्तकौमुदी ॥ पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, “श्रीवेङ्कटेश्वर” स्टीम् प्रेस-बंबई.

ौ-> look at the glyphs: Above and below? It's the ardha-visarga symbol: Top arch curved down, bottom arch curved up: ≍ or ᳵ / ᳶ. In Unicode: U+1CF5 VEDIC SIGN ARDHAVISARGA: ᳵ U+1CF6 VEDIC SIGN ARDHAVISARGA: ᳶ (often jihvamuliya is ᳵ, upadhmaniya is ᳶ, or both are ardhavisarga). In the print, both symbols are identical: a curve above and a curve below, like≍orᳵ. Usually in Sanskrit texts, people represent this as ᳵ क ᳶ पौor≍ क ≍ पौor≍क ≍पौ. Let's look at the spacing in L7: विसर्गश्च ᳵ क ᳶ पौ चापि- there is space between the symbol andक, and space between the symbol and पौ. Let's write ᳵ क ᳶ पौ(or≍ क ≍ पौ). Using standard Vedic ardhavisarga: ᳵ क ᳶ पौ` is standard for jihvamuliya and upadhmaniya.

Wait, look

रङ्गाः प्रयोक्तव्याः खे अराँ इव खेदया ॥ २६ ॥ रङ्गवर्णं प्रयुञ्जीरन्नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम् । दीर्घस्वरं प्रयुञ्जीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत् ॥ २७ ॥ हृदये चैकमात्रस्तु अर्धमात्रस्तु मूर्धनि । नासिकायां तथार्धं च रङ्गस्यैवं द्विमात्रता ॥ २८ ॥ हृदयादुत्करे तिष्ठन्कांस्थेन स्वमनुस्वरन् । मार्दवं च द्विमात्रंच जघन्वाँ इति निदर्शनम् ॥ २९ ॥ मध्ये तु कम्पयेत्कम्पमुभौ पार्श्वौ समौ भवेत् । सरङ्गं कम्पयेत्कम्पं रथीवेति निदर्शनम् ॥३०॥ एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः । सम्य- ग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥ ३१ ॥ ६ ॥ गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः ॥ ३२ ॥ माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः । धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः ॥ ३३ ॥ शङ्कितं भीतमुद्‍धुष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वरं शिरसि गतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ३४ ॥ उपांशु दष्टं त्वरितं निरस्तं विलंबितं गद्‍गदितं प्रगीतम् । निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन्न दीनं न तु सानुनास्यम् ॥ ३५ ॥ प्रातः पठेन्नि- त्यमुरःस्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन । मध्यंदिने कण्ठगतेन चैव चक्राह्वसंकूजितसन्निभेन ॥ ३६ ॥ तारं तु विद्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूरहंसान्यभृतस्वराणां तुल्येन नादेन शिरःस्थितेन ॥ ३७ ॥ ७ ॥ अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषन्नैमस्पृष्टाः शरः स्मृताः । शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधानुप्रदानतः ॥ ३८ ॥ यमोऽनुनासिका न ह्वो नादिनो हझषः स्मृताः । ईषन्नादा यणो जश्व श्वासिनस्तु खफादयः ॥ ३९ ॥ ईषच्छ्वासांश्चरो विद्याद्गोर्धामैत- त्प्रचक्षते । दाक्षीपुत्रः पाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि ॥ ४० ॥ छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ ४१ ॥ शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥ ४२ ॥ ८ ॥ उदात्तमाख्याति वृतोऽङ्गुलीनां प्रदेशिनीमूलनिविष्टमूर्धा । उपान्तमध्ये स्वरितं धृतं च कनिष्ठिकायामनुदात्तमेव ॥ ४३॥ उदात्तं प्रदेशिनीं विद्यात्प्रचयं मध्यतोऽङ्गुलिम् । निहतं तु कनिष्ठिक्यां स्वरितोपकनि- ष्ठिकाम् ॥ ४४ ॥ अन्तोदात्तमाद्युदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचस्वरितम् । मध्योदात्तं स्वरितं द्व्युदात्तं त्र्युदात्तमिति नवपदशय्या ॥ ४५ ॥ अग्निः सोमः प्रवो वीर्यं हविषां स्वर्बृहस्पतिरिन्द्राबृहस्पती । अग्निरित्यन्तोदात्तं सोम इत्याद्युदात्तं प्रेत्युदात्तं व इत्यनुदात्तं वीर्यं नीचस्वरितम् ॥ ४६ ॥ हविषां मध्योदात्तं स्वरिति स्वरितम् । बहस्पतिरिति द्व्युदात्तमिन्द्राबृहस्पती इती त्र्युदात्तम् ॥ ४७ ॥ अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूर्ध्न्युदात्त उदाहृतः । स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वास्ये प्रचयः स्मृतः ४८ ॥ ९ ॥ चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः । शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम् ॥ ४९॥ कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णं च मक्षितम् । न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापाहेरिव किल्बिषात् ॥ ५० ॥ सुतीर्थादागतं व्यक्तं स्वाम्नायं सुव्यवस्थितम् । सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते ॥ ५१ ॥ मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थ- माह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोपराधात् ॥ ५२ ॥ अनक्षरमनायुष्यं विस्वरं व्याधिपीडितम् । अक्षताशङ्खरूपेण वज्रं पतति मस्तके ॥ ५३ ॥ हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । ऋग्यजुःसामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥ हस्तेन वेदं योऽधीते

शिक्षा । ( ३ ) स्वरवर्णार्थसंयुक्तम् । ऋग्यजुःसामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते ॥ ५५ ॥ १० ॥ शंकरः शांकरीं प्रादादाक्षीपुत्राय धीमते । वाङ्मयेभ्यः समाहृत्यः देवीं वाचमिति स्थितिः ॥ ५६ ॥ येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥ ५७ ॥ येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः । तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥५८॥ अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः ॥ ५९॥ त्रिनयनमभिमुखनिःसृतामिमां य इह पठेत्प्रयतश्च सदा द्विजः । स भवति धनधान्यपशुपुत्रकी- र्त्तिमानतुलं च सुखं समश्नुते दिवीतिदिवीति ॥ ६० ॥ ११ ॥ अथ शिक्षामात्मोदात्तश्च हकारं स्वराणां यथागीत्यचोस्पृष्टोदात्तं चाषस्तु शंकर एकादश॥ ॥इति पाणिनीया शिक्षा समाप्ता॥

श्रीः । ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ पाणिनीयाष्टाध्यायीसूत्रपाठ आरभ्यते । अथ प्रथमोऽध्यायः । येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ॥ कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥ १ ॥ येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः ॥ तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥ २ ॥ वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् ॥ पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥ ३ ॥ ॐ–अइउण् ॥ १ ॥ ऋऌक् ॥ २ ॥ एओङ् ॥ ३ ॥ ऐऔच् ॥ ४ ॥ हयव- रट् ॥ ५ ॥ लण् ॥ ६ ॥ ञमङणनम् ॥ ७ ॥ झभञ् ॥ ८ ॥ घढधष् ॥ ९ ॥ जबगडदश् ॥ १० ॥ खफछठथचटतव् ॥ ११ ॥ कपय् ॥ १२ ॥ शषसर् ॥ १३ ॥ हल् ॥ १४ ॥ वृद्धिरादैच् ॥ १ ॥ अदेङ् गुणः ॥ २ ॥ इको गुणवृद्धी ॥ ३ ॥ न धातुलोप आर्धधातुके॥ ॥ ४ ॥ क्ङिति च ॥ ५ ॥ दीधीवेवीटाम् ॥ ६ ॥ हलोऽनन्तराः संयोगः ॥ ७ ॥ मुखनासि- कावचनोऽनुनासिकः ॥ ८ ॥ तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् ॥ ९ ॥ नाऽऽज्झलौ ॥ १० ॥ ईदूद्द्वि- वचनं प्रगृह्यम् ॥ ११ ॥ अदसो मात् ॥ १२ ॥ शे ॥ १३ ॥ निपात एकाजनाङ् ॥ १४ ॥ ओत् ॥ १५ ॥ सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे ॥ १६ ॥ १उञः ॥ १७ ॥ ॐ ॥ १८ ॥ ईदूत्तौ च सप्तम्यर्थे ॥ १९ ॥ दा धा घ्वदाप् ॥ २० ॥ १ ॥ आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ २१ ॥ तरप्तमपौ घः ॥ २२ ॥ बहुगणवतुडति संख्या ॥ २३ ॥ ष्णान्ता षट् ॥ २४ ॥ डति च ॥ २५ ॥ क्तक्तवतू निष्ठा ॥ २६ ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि ॥ २७ ॥ विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ ॥२८॥ न बहुव्रीहौ ॥ २९ ॥ तृतीयासमासे ॥ ३० ॥ द्वन्द्वे च ॥ ३१ ॥ विभाषा जसि ॥ ३२ ॥ प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च ॥ ३३ ॥ पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञा- याम् ॥ ३४ ॥ स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् ॥ ३५ ॥ अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः ॥ ३६ ॥ स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥ ३७ ॥ तद्धितश्चासर्वविभक्तिः ॥ ३८ ॥ कृन्मेजन्तः ॥ ३९ ॥ क्त्वातोसुन्कसुनः ॥ ४० ॥ २ ॥ अव्ययीभावश्च ॥ ४१ ॥ शि सर्वनामस्थानम् ॥ ४२ ॥ सुडनपुंसकस्य ॥ ४३ ॥ नवेति विभाषा ॥ ४४ ॥ इग्यणः सम्प्रसारणम् ॥ ४५ ॥ आद्यन्तौ

१ अथ महाभाष्यसंमतश्रीनागोजीभट्टकृताष्टाध्यायीपाठोत्र टिप्पणीरूपेण संगृह्यते ॥-॥ उञ ॐ इत्यस्य “उञः” इत्येकम्, “ॐ” इत्यपरमिति योगविभागोऽत्र भाष्ये ।

सूत्रपाठः। (५) टकितौ ॥ ४६ ॥ मिदचोऽन्त्यात्परः ॥४७॥ एच इग्घ्रस्वादेशे ॥४८॥ षष्ठी स्थानेयोगा॥४९॥ स्थानेऽन्तरतमः॥५०॥ उरण् रपरः॥५१॥ अलोऽन्त्यस्य ॥५२॥ ङिच्च ॥५३॥ आदेः परस्य॥५४॥ अनेकाल्शित्सर्वस्य ॥ ५५ ॥ स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ ॥ ५६ ॥ अचः परस्मिन्पूर्वविधौ ॥ ॥ ५७ ॥ न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चर्विधिषु ॥ ५८ ॥ द्विर्वचनेऽचि॥ ॥ ५९ ॥ अदर्शनं लोपः ॥ ६० ॥ ३ ॥ प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः ॥ ६१ ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्यय- लक्षणम् ॥ ६२ ॥ न लुमताङ्गस्य ॥ ६३ ॥ अचोऽन्त्यादि टि ॥ ६४ ॥ अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा ॥ ॥ ६५ ॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ॥ ६६ ॥ तस्मादित्युत्तरस्य ॥ ६७ ॥ स्वं रूपं शब्दस्या- ऽशब्दसंज्ञा ॥ ६८ ॥ अणुदित्सवर्णस्य चाऽप्रत्ययः ॥ ६९ ॥ तपरस्तत्कालस्य ॥ ७० ॥ आदिरन्त्येन सहेता ॥ ७१ ॥ येन विधिस्तदन्तस्य ॥७२॥ वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् ॥७३॥ त्यदादीनि च ॥ ७४ ॥ एङ् प्राचां देशे ॥ ७५ ॥ १९ ॥ ( वृद्धिरादन्तवदव्ययीभावःप्रत्ययस्य लुक् पञ्चदश ) ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥ गाङ्कुटादिभ्योऽञ्णिन्ङित् ॥ १ ॥ विज इट् ॥ २ ॥ विभाषोर्णोः ॥३ ॥ सार्वधातुकम- पित् ॥ ४ ॥ असंयोगाल्लिट् कित् ॥ ५ ॥ इन्धिभवतिभ्यां च ॥ ६ ॥ मृडमृदगुधकुषक्लिशवदवसः क्त्वा ॥ ७ ॥ रुदविदमुषग्रहस्वपि प्रच्छः संश्च ॥ ८ ॥ इको झल् ॥ ९ ॥ हलन्ताच ॥ १० ॥ लिङ्सिचावात्मनेपदेषु ॥ ११ ॥ उश्च ॥ १२ ॥ वा गमः ॥ १३ ॥ हनः सिच् ॥ १४ ॥ यमो गन्धने ॥ १५ ॥ विभाषोपयमने ॥ १६ ॥ स्थाण्वोरिच्च ॥ १७ ॥ न क्त्वा सेट् ॥ १८॥ निष्ठा शीङ्स्विदिमिदिक्ष्विदिधृषः ॥ १९ ॥ मृषस्तितिक्षायाम् ॥ २० ॥ १ ॥ उदुपधाद्भावादि- कर्मणोरन्यतरस्याम् ॥ २१ ॥ पूङः क्त्वा च ॥ २२ ॥ नोपधात्थफान्ताद्वा ॥ २३ ॥ वञ्चिलु- ञ्च्यृतश्च ॥ २४ ॥ तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य ॥ २५ ॥ रलोव्युपधाद्धलादेः संश्च ॥ २६ ॥ उकालोऽझ्रस्वदीर्घप्लुतः ॥ २७ ॥ अचश्च ॥ २८ ॥ उच्चैरुदात्तः ॥ २९ ॥ नीचैरनुदात्तः ॥ ॥ ३० ॥ समाहारः स्वरितः ॥ ३१ ॥ तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् ॥ ३२ ॥ एकश्रुतिदूरात्स- म्बुद्धौ ॥ ३३ ॥ यज्ञकर्मण्यजपन्न्यूङ्खसामसु ॥ ३४ ॥ उच्चैस्तरां वा वषट्कारः ॥ ३५ ॥ विभाषा छन्दसि ॥ ३६ ॥ न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः ॥ ३७ ॥ देवब्रह्मणोरनुदात्तः ॥ ३८ ॥ स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम् ॥ ३९ ॥ उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः ॥ ४० ॥ २ ॥ अपृक्त एकाल् प्रत्ययः ॥ ४१ ॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ॥ ४२ ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ॥ ४३ ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ॥ ४४ ॥ अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ॥ ४५ ॥ कृत्तद्धितसमासाश्च ॥ ४६ ॥ ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ॥ ४७ ॥ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ॥ ४८ ॥ लुक् तद्धितलुकि ॥ ४९ ॥ इद्गोण्याः ॥ ५० ॥ लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने ॥ ५१ ॥ विशेषाणां चाऽजातेः ॥ ५२ ॥ तदशिष्यं १ स्थानेन्तरतमे इति सप्तम्यन्तपाठः क्वचित्संहितापाठेऽङ्गीकृतः ।