वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ३६ ) अष्टाध्यायी- तदर्थे ॥ ४३ ॥ अर्थे ॥ ४४ ॥ क्ते च ॥ ४५ ॥ कर्मधारयेऽनिष्ठा ॥ ४६ ॥ अहीने द्वितीया ॥ ४७ ॥ तृतीया कर्मणि ॥ ४८ ॥ गतिरनन्तरः ॥ ४९ ॥ तादौ च निति कृत्यतौ ॥ ५० ॥ तवै चान्तश्च युगपत् ॥ ५१ ॥ अनिगन्तोऽञ्चतावप्रत्यये ॥ ५२ ॥ न्यधी च ॥ ५३ ॥ ईष- दन्यतरस्याम् ॥ ५४ ॥ हिरण्यपरिमाणं धने ॥ ५५ ॥ प्रथमोऽचिरोपसंपत्तौ ॥ ५६ ॥ कतरकतभौ कर्मधारये ॥ ५७ ॥ आर्यो ब्राह्मणकुमारयोः ॥ ५८ ॥ राजा च ॥ ५९ ॥ षष्ठी प्रव्येनेसि ॥ ६० ॥ ३ ॥ क्ते नित्यार्थे ॥ ६१ ॥ ग्रामः शिल्पिनि ॥ ६२ ॥ राजा च प्रशंसायाम् ॥ ६३ ॥ आदिरुदात्तः ॥ ६४ ॥ सप्तमीहारिणौ धर्म्येऽहरणे ॥ ६५ ॥ युक्ते च ॥ ६६ ॥ विभाषाध्यक्षे ॥ ६७ ॥ पापं च शिल्पिनि ॥ ६८ ॥ गोत्रान्तेवासिमाणवब्राह्मणेषु क्षेपे ॥ ६९ ॥ अङ्गानि मैरेये ॥ ७० ॥ भक्तरूपास्तदर्थेषु ॥ ७१ ॥ गोबिडालसिंहसैन्यवेषूप- माने ॥ ७२ ॥ अके जीविकार्थे ॥ ७३ ॥ प्राचां क्रीडायाम् ॥ ७४ ॥ अणि नियुक्ते ॥ ७५ ॥ शिल्पिनि चाक्रुञः ॥ ७६ ॥ संज्ञायां च ॥ ७७ ॥ गोतन्तिथवं पाले ॥ ७८ ॥ णिनि ॥ ॥ ७९ ॥ उपमानं शब्दार्थप्रकृतावेव ॥ ८० ॥ ४ ॥ युक्तारोहादयश्च ॥ ८१ ॥ दीर्घकाश- तुषभ्राष्ट्रवटं जे ॥ ८२ ॥ अन्यात्पूर्वं बहुचः ॥ ८३ ॥ प्रामेडनिश्वसन्तः ॥ ८४ ॥ घोषादिषु च ॥ ८५ ॥ छात्रादयः शालायाम् ॥ ८६ ॥ प्रस्थेऽवृद्धमकर्क्यादीनाम् ॥ ८७ ॥ मालादीनां च ॥ ८८ ॥ अमहन्नवन्नगरेऽनुदीचाम् ॥ ८९ ॥ अर्मे चावर्णं द्व्यच्त्र्यच् ॥ ९० ॥ भूताधि- कसंजीवमद्रामकञ्जलम् ॥ ९१ ॥ अन्तः ॥ ९२ ॥ सर्वं गुणकात्स्न्र्ये ॥ ९३ ॥ संज्ञायां गिरिनिकाययोः ॥ ९४ ॥ कुमार्यां वयसि ॥ ९५ ॥ उदकेऽकेवले ॥ ९६ ॥ द्विगौ क्रतौ ॥ ॥ ९७ ॥ सभायां नपुंसके ॥ ९८ ॥ पुरे प्राचाम् ॥ ९९ ॥ अरिष्टगौडपूर्वे च ॥ १०० ॥ ५॥ न हस्तिनफलकमर्देयाः ॥ १०१ ॥ कुसूलकूपकुम्भशालं बिले ॥ १०२ ॥ दिक्शब्दा ग्राम- जनपदद्यानचानराटेपु ॥ १०३ ॥ आचार्योपसर्जनश्चान्तेवासिनि ॥ १०४ ॥ उत्तरपद- वृद्धौ सर्वं च ॥ १०५ ॥ बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् ॥ १०६ ॥ उदराश्वेषुषु ॥ १०७ ॥ क्षेपे ॥ १०८ ॥ नदी बन्धुनि ॥ १०९ ॥ निष्ट्रोपसर्गपूर्वमन्यतरस्याम् ॥ ११० ॥ उत्तर- पदादिः ॥ १११ ॥ कर्णो वर्णलक्षणात् ॥ ११२ ॥ संज्ञौपम्ययोश्च ॥ ११३ ॥ कण्ठपृष्ठ- ग्रीवाजत्रुं च ॥ ११४ ॥ शृङ्खमवस्थायां च ॥ ११५ ॥ नञो जरमरमित्रमृताः ॥ ११६ ॥ सोर्मनसी अलोमोपसी ॥ ११७ ॥ ऋत्वादयश्च ॥ ११८ ॥ आयुदात्तं द्व्यच्छन्दसि ॥ ११९॥ वीरवीर्यौ च ॥ १२० ॥ ६ ॥ कलतीरतूलमूलशालाक्षसममव्ययीभावे ॥ १२१ ॥ कंसरमन्थ- शूर्पपाद्यकाण्डं द्विगौ ॥ १२२ ॥ तत्पुरुषे शालायां नपुंसके ॥ १२३ कन्या च ॥ १२४ ॥ आदिश्चिह्णादीनाम् ॥ १२५ ॥ चेलखेटकटुककाण्डं गर्हायाम् ॥ १२६ ॥ चीरमुपमानम् ॥ ॥ १२७ ॥ पललसूपशाकं मिश्रे ॥ १२८ ॥ कूलसूदस्थलकर्षाः संज्ञायाम् ॥ १२९ ॥ अकर्मधारये राज्यम् ॥ १३० ॥ वर्गादयश्च ॥ १३१ ॥ पुत्रः पुम्भगः ॥ १३२ ॥ नाचार्यराजनिक्संयुक्तज्ञात्याख्येभ्यः ॥ १३३ ॥ चूर्णादीन्यप्राणिषष्ठ्याः ॥ १३४ ॥ प्रष्टू च काण्डादीनि ॥ १३५ ॥ कुण्डं वनम् ॥ १३६ ॥ प्रकृत्या भगलम् ॥ १ 'अञ्चतौ वप्रत्यये' इति पाठान्तरम् ।

" - no, "॥ ३ ॥ मनसः संज्ञायाम् ॥ ४ ॥ आज्ञायिनि च ॥ ५ ॥ आत्मनश्च पूरणे ॥ ६ ॥ वैयाकरणा-" Wait, is 6.3.5 "आज्ञायिनि च" or "ज्ञापायिनि च"? The text clearly says: "आज्ञायिनि च" (6.3.5 is usually "आज्ञायिनि च" or "इजायाश्च"? In Ashtadhyayi 6.3.5 is "इजायाश्च" or "आज्ञायिनि च"? 6.3.5 is "इजायाश्च", but some recensions have "आज्ञायिनि च" or wait, 6.3.4 is "मनसः संज्ञायाम्", 6.3.5 is "इजायाश्च" or "अनुज्ञायाम्"? Here it is printed: "॥ ४ ॥ आज्ञायिनि च ॥"). Yes, it clearly says "आज्ञायिनि च".

Line 30: "च प्राचां हलादौ ॥ १० ॥ मध्याद् गुरौ ॥ ११ ॥ अमूर्धमस्तकात्स्वाङ्गादकामे ॥ १२ ॥ बन्धे" Wait, is it "मध्याद् गुरौ" with a space? "मध्याद् गुरौ". "अमूर्धमस्तकात्स्वाङ्गादकामे": Panini 6.3.12: "अमूर्धम

विभाषा वर्षक्षरशरवरात् ॥ १६ ॥ षकालतनेषु कालनाम्नः ॥१७॥ शयवासवासिष्वकालात् ॥ ॥ १८ ॥ नेन्सिद्बध्नत्सिषु च ॥ १९ ॥ स्थे च भाषायाम् ॥ २० ॥ १ ॥ षष्ठ्या आक्रोशे ॥ ॥ २१ ॥ पुत्रेऽन्यतरस्याम् ॥ २२ ॥ ऋतो विद्यायोनिसंबन्धेभ्यः ॥ २३ ॥ विभाषा स्वसृ- पत्योः ॥ २४ ॥ आनङ्कतो द्वन्द्वे ॥ २५ ॥ देवताद्वन्द्वे च ॥ २६ ॥ ईदमग्नेः सोमवरुणयोः ॥ ॥ २७ ॥ ईदग्नौ ॥ २८॥ दिवो द्यावा ॥ २९ ॥ दिवसश्च पृथिव्याम् ॥ ३० ॥ उषासोपसः ॥ ॥ ३१ ॥ मातरपितरावुदीचाम् ॥ ३२ ॥ पितरामातरा च च्छन्दसि ॥ ३३ ॥ स्त्रियाः पुंव- द्भाषितपुंस्कादनूङ्स्समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु ॥ ३४ ॥ तसिलादिष्वाकृत्वसुचः ॥ ॥ ३५ ॥ क्यङ्मानिनोश्च ॥ ३६ ॥ न कोपधायाः ॥ ३७ ॥ संज्ञापूरण्योश्च ॥ ३८ ॥ वृद्धि- निमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे ॥ ३९ ॥ स्वाङ्गाच्चेतोऽमानिनि ॥ ४० ॥ २ ॥ जातेश्च ॥ ॥ ४१ ॥ पुंवत्कर्मधारय जातीयदेशीयेषु ॥ ४२ ॥ घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽने- काचो ह्रस्वः ॥ ४३ ॥ नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् ॥ ४४ ॥ उगितश्च ॥ ४५ ॥ आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ॥ ४६ ॥ द्व्यष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः ॥ ४७ ॥ त्रेस्त्रयः ॥ ॥ ४८ ॥ विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषाम् ॥ ४९ ॥ हृदयस्य हृल्लेखयदण् लासेषु ॥ ५० ॥ वा शोकष्यञ्ज्वरोगेषु ॥ ५१ ॥ पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु ॥ ५२ ॥ पद्यत्यतदर्थे ॥ ५३ ॥ हिमकाषिहतिषु च ॥ ५४ ॥ ऋचः शे ॥ ५५ ॥ वा वोषमिश्रशब्देषु ॥ ५६ ॥ उदकस्योदः संज्ञायाम् ॥ ५७ ॥ पेषंवासवाहनविषु च ॥ ५८ ॥ एकहलादौ पूरयितव्येऽन्यतर- स्याम् ॥ ५९ ॥ मन्यौदनसक्तुबिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहेषु च ॥ ६० ॥ ३ ॥ इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्य ॥ ६१ ॥ एकतद्धिते च ॥ ६२ ॥ उड्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहु लम् ॥ ६३ ॥ त्वे च ॥ ॥ ६४ ॥ इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु ॥ ६५ ॥ खित्यनव्ययस्य ॥ ६६ ॥ अरु- र्द्विषदजन्तस्य मुम् ॥ ६७ ॥ इच एकाचोऽम्प्रत्ययवच्च ॥ ६८ ॥ वाचंयमपुरंदरौ च ॥६९॥ कारे सत्यागदस्य ॥ ७० ॥ श्येनतिलस्य पाते जे ॥ ७१ ॥ रात्रेः कृति विभाषा ॥ ७२ ॥ नलोपो नञः ॥ ७३ ॥ तस्मान्नुडचि ॥ ७४ ॥ नभ्राण्नपान्नवेदानासत्यानमुचिनकुलनखन- पुंसकनक्षत्रनकनाकेषु प्रकृत्या ॥ ७५ ॥ एकादिश्चैकस्य चादुक् ॥ ७६ ॥ नगोऽप्राणिष्व- न्यतरस्याम् ॥ ७७ ॥ सहस्य सः संज्ञायाम् ॥ ७८ ॥ ग्रन्थान्ताधिके च ॥ ७९ ॥ द्वितीये चानुपाख्ये ॥ ८० ॥ ४ ॥ अव्ययीभावे चाकाले ॥ ८१ ॥ वोपसर्जनस्य ॥ ८२ ॥ प्रकृ- त्याशिष्यगोवत्सहेलेषु ॥ ८३ ॥ समानस्य च्छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदकेंषु ॥ ८४ ॥ ज्योतिर्जनप- दरात्रिनामिनामगोत्ररूपस्थानवर्णवयोवचनबन्धुषु ॥८५॥ चरणे ब्रह्मचारिणि ॥८६॥ तीर्थे ये८७॥ विभाषोदरे ॥ ८८॥ दृग्दृशवतुषु ॥ ८९ ॥ इंदकिमोरीकी ॥९०॥ आ सर्वनाम्नः ॥ ९१ ॥ विश्वदेवयोश्च टेरद्र्यञ्चेतावप्रत्यये ॥ ९२ ॥ समः समि ॥ ९३ ॥ तिरसस्तिर्यलोपे ॥ ९४ ॥ सहस्य सध्रिः ॥ ९५ ॥ सधमादस्थयोश्छन्दसि ॥ ९६ ॥ द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ॥ ९७ ॥ उदन्नोदेशे ॥ ९८ ॥ अपष्ठयतृतीयास्थस्यान्यस्यंदुगाशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ॥ १ प्रकृत्याशिष्यगोवत्सहेलेष्विति सूत्रे अगोवत्सहेलेष्विति प्रक्षिप्तः पाठः । २ टेरद्र्यञ्चतौ वप्रत्यये इति पाठः

्ह ल ो ः->इदङ्ङ्हलोःorइदङ्झलोः? Look at line 29: इ द ङ् ह ल ो ः->इदङ्ङ्हलोः? Wait, look at the ligature after द: It is ङ्+ह->ङ्ह! With a virama or conjunct: इदङ्ङ्हलोःorइदङ्हलोः? There is a ङwith aहattached below it, and a dot:इदङ्ङ्हलोःorइदङ्झलोः? Wait, Panini sutra is: शास इदङ् हलोः -> शास इदङ्ङ्हलोः(by ङमो ह्रस्वादचि ङमुन्नित्यम्, wait, before हलोः it wouldn't be ङमुट्, butशास इदङ् हलोःis split asइदङ् हलोःorइदङ्ङ्हलोः? In many sutrapathas, it's written इदङ्ङ्हलोःorइदङ्झलोः? No, ङ followed by ह: इदङ्ङ्हलोःorइदङ्‌हलोः? Look closely: इ द ङ् ह ल ो ः`.

म् । राज्ञा मणौ राजमणिरिति यथा स्यात् ।" Wait, does Mahabhashya mention anything else? What about: अहन्? Does Mahabhashya on 6.4.134 mention अहन्? "अह्नोऽन्तादेशः"? Wait! Look at: ... पूर्वह्नन्तराज्ञामणि? Wait, could the first word be: कपूर्व? तपूर्व? अपूर्व? Wait! अपूर्व!! अपूर्वह्नन्त...? Wait, if it's अपूर्व: Does the first letter look like अ? Look at अ in line 28: अल्लोपोऽनः. The अ has a top bar, left curve, etc. In line 29, the first letter is NOT अ. It has a repha? No, it has an ू? Wait, look at: ऋपूर्व? ऋ? लूयपूर्व? Wait, what if it is: नपूर्व? Wait! Look at: श्वपूर्व? Wait, is there a word: श्व? No! What about ष्व? Wait! Look closely at the letter: Could it be बहुपूर्व? Look at ब: ब

सूत्रपाठः । ( ४१ ) रात्मनः ॥ १४१ ॥ ति विंशतेर्डिति ॥ १४२ ॥ टेः ॥ १४३ ॥ नस्तद्धिते ॥ १४४ ॥ अह्नष्टखोरेव ॥ १४५ ॥ ओर्गुणः ॥ १४६ ॥ ढे लोपोऽकद्र्वाः ॥ १४७ ॥ यस्येति च ॥ ॥ १४८ ॥ सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः ॥ १४९ ॥ हलस्तद्धितस्य ॥ १५० ॥ आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति ॥ १५१ ॥ क्यच्च्योश्च ॥ १५२ ॥ बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् ॥ ॥ १५३ ॥ तुरिष्ठेमेयःसु ॥ १५४ ॥ टेः ॥ १५५ ॥ स्थूलदूरयुवह्रस्वक्षिप्रक्षुद्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च गुणः ॥ १५६ ॥ प्रियस्थिरस्फिरोरुबहुलगुरुवृद्धतृप्रदीर्घवृन्दारकाणां प्रस्थस्फवर्वहि- गर्वर्षित्रब्दाघिवृन्दाः ॥ १५७ ॥ बहोर्लोपो भू च बहोः ॥ १५८ ॥ इष्ठस्य यिट् च ॥ १५९॥ ज्यादादीयसः ॥ १६० ॥ ८ ॥ र ऋतो हलादेर्लघोः ॥ १६१ विभाषार्जोश्छन्दसि ॥ १६२॥ प्रकृत्यैकाच् ॥ १६३ ॥ इनण्यनपत्ये ॥ १६४ ॥ गाथिविदथिकेशिगणिपणिनश्च ॥ १६५ ॥ संयोगादिश्च ॥ १६६ ॥ अन् ॥ १६७ ॥ ये चाभावकर्मणोः ॥ १६८ ॥ आत्माध्वानौ खे ॥ ॥ १६९ ॥ न मपूर्वोऽपत्येऽवर्मणः ॥ १७० ॥ ब्राह्मोऽजातौ ॥ १७१ ॥ कार्महन्ताच्छील्ये ॥ ॥ १७२ ॥ औक्षमनपत्ये ॥ १७३ ॥ दाण्डिनायनहास्तिनायनाथर्वणिकजैह्माशिनेयवासिना- यनिभ्रौणहत्यधैवत्यसारवैक्षकैमात्रेयहिरण्मयानि ॥ १७४ ॥ ऋत्यव्यास्र्त्तव्यवस्तव्ध्वीहिरण्ययानि च्छन्दसि ॥ १७५ ॥ १९ ॥ ( अङ्गस्य राह्लोपो विड्वनोर्वाक्रोशेणो यण्डुझल्भ्यस्थलि च मन्त्रेषु र ऋतः पञ्चदश ) ॥ इति षष्ठाध्यायस्य तुरीयः पादः ॥ ॥ इति षष्ठाध्यायस्समाप्तः ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः ॥ युवोरनाक्कौ ॥ १ ॥ आयनेयीनीयियःफढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् ॥ २ ॥ झोऽन्तः ॥ ३ ॥ अदभ्यस्तात् ॥ ४ ॥ आत्मनेपदेष्वनतः ॥ ५ ॥ शीङो रुट् ॥ ६ ॥ वेत्तेर्विभाषा ॥ ७ ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ८ ॥ अतो भिस ऐस् ॥ ९ ॥ बहुलं छन्दसि ॥ १० ॥ नेदमदसोरकोः ॥ ॥ ११ ॥ टाङसिङसामिनात्स्याः ॥ १२ ॥ ङेर्यः ॥ १३ ॥ सर्वनाम्नः स्मै ॥ १४ ॥ ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ ॥ १५ ॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा ॥ १६ ॥ जसः शी ॥ १७ ॥ औङ आपः ॥ १८ ॥ नपुंसकाच्च ॥ १९ ॥ जश्शसोः शिः ॥ २० ॥ १ ॥ अष्टाभ्य औश् ॥ २१ ॥ षड्भ्यो लुक् ॥ २२ ॥ स्वमोर्नपुंसकात् ॥ २३ ॥ अतोऽम् ॥ २४ ॥ अड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः ॥ २५ ॥ नेतराच्छन्दसि ॥ २६ ॥ युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् ॥ २७ ॥ ङेप्रथमयोरम् ॥ २८ ॥ शसो न ॥ २९ ॥ भ्यसोऽभ्यम् ॥ ३० ॥ पञ्चम्या अत् ॥ ३१ ॥ एकवचनस्य च ॥ ३२ ॥ साम आकम् ॥ ३३ ॥ आत औ णलः ॥ ३४ ॥ तुह्योस्तातङ्- ङाशिष्यन्यतरस्याम् ॥ ३५ ॥ विदेः शतुर्वसुः ॥ ३६ ॥ समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् ॥ ॥ ३७ ॥ क्त्वापि च्छन्दसि ॥ ३८ ॥ सुपां सुलुकपूर्वसवर्णाच्छेयाडाडड्यायाजालः ॥ ३९॥ अमो मश् ॥ ४० ॥ २ ॥ लोपस्त आत्मनेपदेषु ॥ ४१ ॥ ध्वमो ध्वात् ॥ ४२ ॥ यजध्वैनमिति

( ४२ ) अष्टाध्यायी- च ॥ ४३ ॥ तस्य तात् ॥ ४४ ॥ तस्तनप्तनथनाश्च ॥ ४५ ॥ इदन्तो मसि ॥ ४६ ॥ क्त्वो यक् ॥ ४७ ॥ ष्ट्रीनमिति च ॥ ४८ ॥ स्नाल्वादायश्च ॥ ४९ ॥ आजसेरसुकू ॥ ५० ॥ अश्वक्षीरवृषलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि ॥ ५१ ॥ आमि सर्वनाम्नः सुट् ॥ ५२ ॥ त्रेस्त्रयः ॥५३॥ ह्रस्वनद्यापो नुट् ॥ ५४ ॥ षट्चतुर्भ्यश्च ॥ ५५ ॥ श्रीग्रामण्योश्छन्दसि ॥ ५६ ॥ गोः पादान्ते ॥ ५७ ॥ इदितो नुम्धातोः ॥ ५८ ॥ शे मुचादीनाम् ॥ ५९ ॥ मस्जिनशोर्झलि ॥ ॥ ६० ॥ ३ ॥ रधिजभोरचि ॥ ६१ ॥ नेट्यलिटि रधेः ॥ ६२ ॥ रमेरशब्लिटोः ॥ ६३ ॥ लभेश्च ॥ ६४ ॥ आडो यि ॥ ६५ ॥ उपात्प्रशंसायाम् ॥ ६६ ॥ उपसर्गात्खल्वञोः ॥ ६७ ॥ न सुदुर्भ्यां केवलाभ्याम् ॥ ६८ ॥ विभाषा चिण्णमुलोः ॥ ६९ ॥ उगिदचां सर्वनामस्थानेऽ- धातोः ॥ ७० ॥ युजेरसमासे ॥ ७१ ॥ नपुंसकस्य झलचः ॥ ७२ ॥ इकोऽचि विभक्तौ ॥ ॥ ७३ ॥ तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य ॥ ७४ ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्तः ॥ ॥ ७५ ॥ छन्दस्यपि दृश्यते ॥ ७६ ॥ ई च द्विवचने ॥ ७७ ॥ नाभ्यस्ताच्छतुः ॥ ७८ ॥ वा नपुंसकस्य ॥ ७९ ॥ आच्छीनद्योर्नुम् ॥ ८० ॥ ४ ॥ श्यश्नोनित्यम् ॥ ८१ ॥ सावन- डुहः ॥ ८२ ॥ दृक्श्ववस्श्वतवसां छन्दसि ॥८३॥ दिव औत् ॥ ८४ ॥ पथिमथ्यृभुक्षामात् ॥ ॥ ८५ ॥ इतोऽत्सर्वनामस्थाने ॥ ८६ ॥ थो न्थः ॥ ८७ ॥ भस्य टेर्लोपः ॥ ८८ ॥ पुंसो- ऽसुङ् ॥ ८९ ॥ गोतो णित् ॥ ९० ॥ णलुत्तमो वा ॥ ९१ ॥ सख्युरसंबुद्धौ ॥ ९२ ॥ अनङ् सौ ॥ ९३ ॥ ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च ॥ ९४ ॥ तृज्वत् क्रोष्टुः ॥ ९५ ॥ स्त्रियां च ॥ ॥ ९६ ॥ विभाषा तृतीयादिष्वचि ॥ ९७ ॥ चतुरनडुहोरामुदात्तः ॥ ९८ ॥ अम्संबुद्धौ ॥ ॥ ९९ ॥ ऋत इद्धातोः ॥ १०० ॥५॥ उपधायाश्च ॥१०१॥ उदोष्ठ्यपूर्वस्य ॥ १०२॥ बहुलं छन्दसि ॥ १०३ ॥ ३ ॥ ( युवोरष्टाभ्यो लोपो रधिशप्यनोरुपधायास्त्रीणि ) ॥ इति सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥ सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ॥ १ ॥ अतो ल्रान्तस्य ॥ २ ॥ वदव्रजहलन्तस्याचः ॥ ३ ॥ नेटि ॥ ४ ॥ ह्यन्तक्षणश्वसजागृणिश्व्येदिताम् ॥ ५ ॥ ऊर्णोतेर्विभाषा ॥ ६ ॥ अतो हला- देर्लघोः ॥ ७ ॥ नेडूशि कृति ॥ ८ ॥ तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च ॥ ९ ॥ एकाच उपदेशे ऽनुदात्तात् ॥ १० ॥ श्र्युकः किति ॥ ११ ॥ सनि ग्रहगुहोश्च ॥ १२ ॥ कृसृमृवृस्तुद्रुस्रुश्रुवो लिटि ॥ १३ ॥ श्रीदितो निष्ठायाम् ॥ १४ ॥ यस्य विभाषा ॥ १५ ॥ आदितश्च ॥ १६ ॥ विभाषा भावादिकर्मणोः ॥ १७ ॥ क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टवाढानि मन्थमन्- स्तमःसक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥ १८ ॥ धृषिंशास्तौ वैयात्ये ॥ १९ ॥ दृढः स्थूलबलयोः ॥ २० ॥ १ ॥ प्रभौ परिवृढः ॥ २१ ॥ कृच्छ्रगहनयोः कषः ॥ २२ ॥ घुषिरवि- शब्दने ॥ २३ ॥ अर्देः संनिविभ्यः २४ ॥ अमेक्षाविदूर्र्ये ॥ २५ ॥ णेरध्ययने वृत्तम् ॥ २६ ॥ वा दान्तशांतपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञाताः ॥ २७ ॥ रुष्यमत्वरंसंघृपा- स्वनाम् ॥ २८ ॥ हृषेर्लोमसु ॥ २९ ॥ अपचितश्च ॥ ३० ॥ हु ह्वेश्चन्दसि ॥ ३१ ॥

॥ ११४ ॥ अचो ञ्णिति ॥ ११५ ॥ अत उपधायाः ॥ ११६ ॥ तद्धितेष्व- Wait, beforeतद्धितेष्व-is there॥ ११६ ॥? Yes, ॥ ११६ ॥ तद्धितेष्व-`.

*   Line 30:
    `चामादेः ॥ ११७ ॥ किति च ॥ ११८ ॥ १८ ॥ ( सिचि प्रभाविट्सन्यचस्तास्वदातो`
    Wait, let's re-read the parenthetical part:
    `( सिचि प्रभाविट्सन्यचस्तास्वदातो`
    Wait! In line 30, does it say `प्रभाविट्`?
    Let's look letter by letter:
    `प्र`
    `भा`
    `वि` with halanta `ट्`?
    Wait! Is it `प्रभाविट्` or `प्रभाविट्`?
    Wait, the varga markers in this pada are:
    Line 5: `॥ २ ॥` (after sutra 40)
    Line 12: `॥ ३ ॥` (after sutra 60)
    Line 19: `॥ ४ ॥` (after sutra 80)
    Line 25: `॥ ५ ॥` (after sutra 100)
    Wait, these are groups of 20

( ४४ ) अष्टाध्यायी- देविकाशिंशपादित्यवाड्दीर्घसत्रश्रेयसामात् ॥ १ ॥ केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः ॥ २ ॥ न श्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वौ तु ताभ्यामैच् ॥ ३ ॥ द्वारादीनां च ॥ ४ ॥ न्यग्रोधस्य च केवलस्य लस्य ॥ ५ ॥ न कर्मव्यतिहारे ॥ ६ ॥ स्वागतादीनां च ॥ ७ ॥ श्वादेरिञि ॥ ८ ॥ पदा- न्तस्यान्यतरस्याम् ॥ ९ ॥ उत्तरपदस्य ॥ १० ॥ अवयवाद्दृतोः ॥ ११ ॥ सुसर्वादर्द्धाज्जन- पदस्य ॥ १२ ॥ दिशोऽमद्राणाम् ॥ १३ ॥ प्राचां ग्रामनगराणाम् ॥ १४ ॥ संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च ॥ १५ ॥ वर्षस्याभविष्यति ॥ १६ ॥ परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः ॥ ॥ १७ ॥ जे प्रोष्ठपदानाम् ॥ १८ ॥ हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च ॥ १९ ॥ अनुशक्तिका- दीनां च ॥ २० ॥ १ ॥ देवताद्वन्द्वे च ॥ २१ ॥ नेन्द्रस्य परस्य ॥ २२ ॥ दीर्घाच्च वरु- णस्य ॥ २३ ॥ प्राचां नगरान्ते ॥ २४ ॥ जङ्गलधेनुवलजान्तस्य विभाषितमुत्तरम् ॥ २५ ॥ अर्द्धात् परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा ॥ २६ ॥ नातः परस्य ॥ २७ ॥ प्रवाहनस्य ढे ॥ २८ ॥ तत्प्रत्ययस्य च ॥ २९ ॥ नञः शुचीश्वरक्षेत्रज्ञकुशलनिपुणानाम् ॥ ३० ॥ यथातथयथापु- रयोः पर्यायेण ॥ ३१ ॥ हनस्तोऽचिण्णलोः ॥ ३२ ॥ आतो युक्चिण्कृतोः ॥ ३३ ॥ नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः ॥ ३४ ॥ जनिवध्योश्च ॥ ३५ ॥ अर्त्तिह्री- व्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ ॥ ३६ ॥ शाच्छासाह्वाव्यावेपां युक् ॥ ३७ ॥ वो विधूनने जुक् ॥ ३८ ॥ लीलोर्नुग्लुकावन्यतरस्यां स्नेहनिपातने ॥ ३९ ॥ भियो हेतुभये षुक् ॥ ४० ॥ २ ॥ स्

सूत्रपाठः। (४५) भूसुवोस्तिङि ॥ ८८ ॥ उतो वृद्धिलुकि हलि ॥ ८९ ॥ ऊर्णोतेर्विभाषा ॥ ९० ॥ गुणोऽपृक्ते ॥ ॥ ९१ ॥ तृणह इम् ॥ ९२ ॥ ब्रुव ईट् ॥ ९३ ॥ यङो वा ॥ ९४ ॥ तुरुस्तुशम्यमः सार्व- धातुके ॥ ९५ ॥ अस्तिसिचोऽपृक्ते ॥ ९६ ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ९७ ॥ रुदश्च पञ्चभ्यः ॥ ॥ ९८ ॥ अङ्गार्ग्यगालवयोः ॥ ९९ ॥ अदः सर्वेषाम् ॥ १०० ॥ ५ ॥ अतो दीर्घो यञि ॥ ॥ १०१ ॥ सुपि च ॥ १०२ ॥ बहुवचने झल्येत् ॥ १०३ ॥ ओसि च ॥ १०४ ॥ आङि चापः ॥ १०५ ॥ संबुद्धौ च ॥ १०६ ॥ अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः ॥ १०७ ॥ ह्रस्वस्य गुणः ॥ ॥ १०८ ॥ जसि च ॥ १०९ ॥ ऋतो ङि सर्वनामस्थानयोः ॥ ११० ॥ घेर्डिति ॥ १११ ॥ आण्नद्याः ॥ ११२ ॥ याडापः ॥ ११३ ॥ सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च ॥ ११४ ॥ विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्याम् ॥ ११५ ॥ डेराम्नद्यान्नीभ्यः ॥ ११६ ॥ इदुद्भ्याम् ॥ ११७ ॥ औत् ॥ ११८ ॥ अच्च घेः ॥ ११९ ॥ आङो नाऽस्त्रियाम् ॥ ॥ १२० ॥ ६ ॥ (देविकादेवतास्फायो- भुजमीनातेरतो दीर्घो विंशतिः ) ॥ इति सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ णौ चङ्युपधाया ह्रस्वः ॥ १ ॥ नाग्लोपिशास्वृदिताम् ॥ २ ॥ आज्भासभाषदीपजीवमील- पीडामन्यतरस्याम् ॥ ३ ॥ लोपः पिबतेरीच्चाभ्यासस्य ॥ ४ ॥ तिष्ठतेरित् ॥ ५ ॥ जिघ्रतेर्वा ॥ ॥ ६ ॥ उरृत् ॥ ७ ॥ नित्यं छन्दसि ॥ ८ ॥ दयतेर्दिगि लिटि ॥ ९ ॥ ऋतश्च संयोगादे- र्गुणः ॥ १० ॥ ऋच्छत्यृताम् ॥ ११ ॥ शॄदृप्रां ह्रस्वो वा ॥ १२ 'केऽणः ॥ १३ ॥ न कपि ॥ १४ ॥ आपोऽन्यतरस्याम् ॥ १५ ॥ ऋदृशोऽङि गुणः ॥ १६ ॥ अस्यतेस्थ्युक् ॥ १७ ॥ श्वयतेरः ॥ १८ ॥ पततः पुम् १९ ॥ वच उम् ॥ २० ॥ १ ॥ शीङः सार्वधातुके गुणः ॥ ॥ २१ ॥ अयङ् यि क्ङिति ॥ २२ ॥ उपसर्गाद्ध्रस्व ऊहतेः ॥ २३ ॥ एतेर्लिङि ॥ २४ ॥ अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः ॥ २५ ॥ च्वौ च ॥ २६ ॥ रीङ्कृतः ॥ २७ ॥ रिङशयग्लिङ्क्षु ॥ ॥ २८ ॥ गुणोऽर्त्तिसंयोगाद्योः ॥ २९ ॥ यङि च ॥ ३० ॥ ई घ्राध्मोः ॥ ३१ ॥ अस्य च्वौ ॥ ॥ ३२ ॥ क्यचि च ॥ ३३ ॥ अशनायोदन्यधनाया बुभुक्षापिपासागधेषु ॥ ३४ ॥ न च्छन्दस्यपुत्रस्य ॥ ३५ ॥ दुरस्युर्द्रविणस्युर्वृषण्यतिरिषण्यति ॥ ३६ ॥ अश्वाघस्यात् ॥ ३७ ॥ देवसुम्नयोर्यजुषि काठके ॥ ३८ ॥ कव्यध्वरपृतनस्यर्चि लोपः ॥ ३९ ॥ द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति ॥ ४० ॥ २ ॥ शाच्छोरन्यतरस्याम् ॥ ४१ ॥ दधातेर्हिः ॥ ४२ ॥ जहातेश्च क्त्वि ॥ ॥ ४३ ॥ विभाषा छन्दसि ॥ ४४ ॥ सुधितवसुधितनेमधितः धिष्वधिषीय च ॥ ४५ ॥ दो दद्घोः ॥ ४६ ॥ अच उपसर्गात्तः ॥ ४७ ॥ अपो भि ॥ ४८ ॥ सः स्यार्धधातुके ॥ ॥ ४९ ॥ तास्त्योर्लोपः ॥ ५० ॥ रि च ॥ ५१ ॥ ह एति ॥ ५२ ॥ यीवर्णयोर्दी- र्घीवेव्योः ॥ ५३ ॥ सन् मीमाघुरभलभाशकपतपदामच इस् ॥ ५४ ॥ आप्ज्ञप्यृधामीत् ॥ ॥ ५५ ॥ दम्भ इच्च ॥ ५६ ॥ मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा ॥ ५७ ॥ अत्र लोपोऽभ्यासस्य ॥ ॥ ५८ ॥ ह्रस्वः ॥ ५९ ॥ हलादिः शेषः ॥ ६० ॥ ३ ॥ शर्पूर्वाः खयः ॥ ६१ ॥

( ४६ ) अष्टाध्यायी- कुहोश्चुः ॥६२॥ न कवतेर्यङि ॥६३॥ कृषश्छन्दसि ॥६४॥ दाधर्तिदर्धर्तिदर्दधर्षीबोभूतुते- तिक्तेऽलर्ष्यापनीफणत्संसनिष्यदत्करिक्रत्कनिक्रदद्भरिभ्रद्विध्वतो दविद्युतत्तरित्रतः सरीसृपतं वरीवृजन्मर्मृज्यागनीगन्तीति च ॥ ६५ ॥ उरत् ॥ ६६ ॥ द्युतिस्वाप्योः संप्रसारणम् ॥ ॥ ६७ ॥ व्यथो लिटि ॥ ६८ ॥ दीर्घ इणः किति ॥६९॥ अत आदेः ॥७०॥ तस्मान्नुड् द्विहलः ॥ ७१ ॥ अश्नोतेश्च ॥ ७२ ॥ भवतेरः ॥ ७३ ॥ ससूवेति निगमे ॥ ७४ ॥ निजां त्रयाणां गुणः श्लौ ॥ ७५ ॥ भृञामित् ॥ ७६ ॥ अर्तिपिपर्त्योश्च ॥ ७७ ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ७८ ॥ सन्यतः ॥ ७९ ॥ ओः पुयण्ज्यपरे ॥८०॥४॥ स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्र

-loop starts with a small circle/knot, goes right, curves down, loops left with a tail, and attaches to the vertical bar on the right! Wait, in "राज्ञौ": There is 'र', 'ा' (ra). Then 'ज्ञ' (jna) with 'ौ' (au-matra)! Wait, does the au-matra attach to the vertical stem of 'ज्ञ'? Yes! An au-matra has two slanting strokes to the right of the vertical bar! Wait, what is to the left of the au-matra? Is it a 'स' or a 'ज्ञ'? Look at line 20: It has: 'र' + 'ा' + 'ज्ञ' + 'ौ' ! Wait, let's look at 8.2.14 in Panini: Is 8.2.14 "राजन्यराज्ञौ राज्ये"? Wait, what are the examples for 8.2.14? "राजन्यवान्", "राज्ञवान्" - "राज्ये" (meaning in the sense of a kingdom/rule)! YES! "राजन्य" and "राजन्" (or "राज्ञ") take मतुप् -> वतुप् ("व" instead of "म") in the sense of "राज्य": "राजन्यवान् देशः" (a country having Kshatriyas/rulers), "राज्ञवान् देशः"! Wait, but why does the sutra say "

(४८) अष्टाध्यायी- अनुपसर्गात्फुल्लक्षीवकृशोल्लाघाः ॥ ५५ ॥ नुदविदोन्दत्राग्राहीभ्योऽन्यतरस्याम् ॥ ५६ ॥ न ध्याख्यापूमूर्च्छिमदाम् ॥ ५७ ॥ वित्तो भोगप्रत्यययोः ॥ ५८ ॥ भित्तं शकलम् ॥ ५९ ॥ ऋणमाधमर्ण्ये ॥ ६० ॥ ३ ॥ नसत्तनिषत्तानुत्तप्रतूर्तसूर्तगूर्तानि च्छन्दसि ॥ ६१ ॥ क्तिन्प्र- त्ययस्य कुः ॥ ६२ ॥ नशोर्वा ॥ ६३ ॥ मो नो धातोः ॥ ६४ ॥ म्वोश्च ॥ ६५ ॥ सस- जुषो रुः ॥ ६६ ॥ अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च ॥ ६७ ॥ अहन् ॥ ६८ ॥ रोऽसुपि ॥ ६९ ॥ अम्रूरूधरवरित्युभयथा छन्दसि ॥ ७० ॥ भुवश्च महाव्याहृतेः ॥ ७१ ॥ वसुसंसुध्वंस्वनडुहां दः ॥ ७२ ॥ तिप्यनस्तेः ॥ ७३ ॥ सिपि धातो रुर्वा ॥ ७४ ॥ दश्च ॥ ७५ ॥ र्वोरुप- धाया दीर्घ

: In line 20: मातृपितृभ्यां - that's तृ. In line 25: व्यग्निभ्यः - त्रि in line 25: अम्बाऽम्बगोभूमिसव्यापद्द्रित्रिकुशे... -> look at द्रित्रिकुशे: the त्रि has a looped left leg! Yes, the font uses the Marathi/old-style त्र which looks a bit like ख or a loop. Wait, but in line 4, द्वित्रि-: Wait, does it say द्विखि- or द्वित्रि-? Wait, 8.3.43 is: द्वित्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे! And in line 5 (L6), it starts: श्चतुरिति कृत्वोऽर्थे! So it is definitely द्वित्रि-!

Let's check L6: श्चतुरिति कृत्वोऽर्थे ॥ ४३ ॥ इसुसोः सामर्थ्ये ॥ ४४ ॥ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य ॥ Wait, इसुसोः or इण्सुसोः? इसुसोः सामर्थ्ये (8.3.44). Correct.

Let's check L7: ॥ ४५ ॥ अतः कृकमिक

( ५० ) अष्टाध्यायीसूत्रपाठः । रषाभ्यां नो णः समानपदे ॥१॥ अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि ॥२॥ पूर्वपदात्संज्ञायामगः ॥३॥ वनं पुरगामिश्रकासिद्धकाशारिकाकोटरग्रेभ्यः ॥ ४ ॥ प्रनिरन्तः शरेक्षुपलक्षाम्रकार्ष्यखदिरपीयू- क्षाभ्योऽसंज्ञायामपि ॥ ५ ॥ विभाषौषधिवनस्पतिभ्यः ॥ ६ ॥ अहोऽदन्तात् ॥ ७ ॥ वाहन- माहितौ ॥ ८ ॥ पानं देशे ॥ ९ ॥ वा भावकरणयोः ॥ १० ॥ प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च ॥ ११ ॥ एकाजुत्तरपदे णः ॥ १२ ॥ कुमति च ॥ १३ ॥ उपसर्गादसमासेऽपि णोप- देशस्य ॥ १४ ॥ हिनु मीना ॥ १५ ॥ अनि लोट् ॥ १६ ॥ नेर्गदनदपतपदघुमास्यति- हन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धिषु च ॥ १७ ॥ शेषे विभाषाकखादा- चषान्त उपदेशे ॥ १८ ॥ अनितेः

अथ गणपाठः। प्रथमोऽध्यायः। सर्वादीनि सर्वनामानि । १ । १ । २७ ॥ सर्व विश्व उभ उभय डतर डतम अन्य अन्यतर इतर त्वत् त्व नेम सम सिम । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्था- यामसंज्ञायाम् । स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक द्वि युष्मद् अस्मद् भवतु किम् ॥ इति सर्वादिः ॥ १ ॥ स्वरादिनिपातमव्ययम् । १ । १।३७॥ स्वर् अन्तर् प्रातर् । अन्तोदात्ताः । पुनर् सनुतर् उच्चैस् नीचैस् शनैस् ऋधक् ऋते युगपत् आरात् [ अन्तिकात् ] पृथक् । आद्युदात्ताः । ह्यस् श्वस् दिवा रात्रौ सायम् चिरम् मनाक् ईषत् [ शश्वत् ] जोषम् तूष्णीम् बहिस् [ अधस् ] अवस् समया निकषा स्वयम् मृषा नक्तम् नञ् हेतौ [ हे है ] इद्धा अद्धा सामि । अन्तोदात्ताः। वत् [५।१।११६] ब्राह्मणवत् क्षत्रियवत् सना सनत् सनात् उपधा तिरस् । आद्युदात्ताः । अन्तरा अन्तोदात्तः । अन्तरेण [ मक् ] ज्योक् [ योक् नक् ] कम् शम् सहसा [ श्रद्धा ] अलम् स्वधा वषट् विना नाना स्वस्ति अन्यत् अस्ति उपांशु क्षमा विहायसा दोषा मुधा दिष्ट्या वृथा मिथ्या । क्त्वातोसुन्कसुनः । कृन्मकारसंध्यक्षरान्तोऽव्ययीभावश्च । पुरा मिथो मिथस् प्रायस् प्रवाहिकम् प्रवाहिका आर्यहलम् अभीक्ष्णम् साकम् सार्धम् [ सत्रम् समम् ] नमस् हिरुक् । तसिलादयस्तद्धिता एधाच्चपर्यन्ताः [ ५ । ३ । ७-४६ ] शस्तसी कृत्वसुच् सुच् आस्थालौ । च्यर्थाश्च । [ अथ ] अम् आम् प्रताम् प्रतान् प्रशान् । आकृतिगणोऽयम् । तेनान्येऽपि । तथा हि । माङ् श्रम् कामम् [ प्रकामम् ] भूयस् परम् साक्षात् साचि ( सावि ) सत्यम् मङ्क्षु संवत् अवश्यम् सपदि प्रादुस् आविस् अनिशम् नित्यम् नित्यदा सदा अजस्रम् संततम् उषा ओम् भूर् भुवर् झटिति तरसा सुष्ठु कु अञ्जसा अ मिथु ( अमिथु ) विथक् भाजक् अन्वक् चिराय चिरम् चिररात्राय चिरस्य चिरेण चिरात् अस्तम् आनुषक् अनुषक् अनुष्टु अम्नस् ( अम्भस् ) अम्नर् ( अम्मर् ) स्थाने वरम् दुष्ठु बलात् शु अर्वाक् सुदि वदि इत्यादि । तसिलादयः प्राक्पाशपः [ ५ । ३ । ७-५ । ३ ४७ ] शस्प्रभृतयः प्राक्स- मासान्तेभ्यः [ ६ । ४ । ४२-६७ ] । मान्तः कृत्वोर्थः । तसिवती नानाञाविति ॥ इति स्वरादिः ॥ २ ॥ चादयोऽसत्त्वे । १ । ४ । ५७ ॥ च वा ह अह एव एवम् नूनम् शश्वत् यूपत् युगपत् भूयस् सूपत् कूपत् कुवित् नेत् चेत् चण् कच्चित् यत्र तत्र नह हन्त माकिम् माकीम् माकिर् नकिम् नकीम् नकिर् आकीम् माङ् नञ् तावत् यावत् त्वा न्वै त्वै द्वै रै [ रे ] श्रौषट् वौषट् स्वाहा स्वधा ओम् तथा तथाहि खलु किल अथ सुष्ठु स्म अ इ उ ऋ ऌ ए ऐ

( ५२ ) गणपाठे- ओ औ आदह उञ् उकञ् वेलायाम् मात्रायाम् यथा यत् तत् किम् पुरा वधा ( वध्वा ) विक् हाहा हेहै ( हहे ) पाट् प्याट् आहो उताहो हो अहो नो ( नौ ) अथो ननु मन्ये मिथ्या असि ब्रूहि तु नु इति इव वत् वात् वन बत [ सम् वशम् शिकम् दिकम् ] सनुकम् छंबट् (छम्बट्) शङ्के शुकम् खम् सनात् सनतर् तहिकम् सत्यम् ऋतम् अद्धा इद्धा नोचेत् नहि जातु कथम् कुतः कुत्र अव अनु हाहे (है) आहोस्वित् शम् कम् खम् दिष्ट्या पशु वट् सह अनुषट् आनुषक् अङ्ग फट् ताजक् भाजक् भाजक् अये अरे वाट् (चाटु) कुम् खुम् घुम् अम् ईम् सीम् सिम् सि वै । उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च निपाताः । आकृतिगणोऽयम् ॥ इति चादयः ॥ ३ ॥ प्रादयः । १ । ४ । ५८ ॥ प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अपि अति सु उद् अभि प्रति परि उप ॥ इति प्रादयः ॥ ४ ॥ ऊर्यादिच्विडाचश्च । १ । ४ । ६१ ॥ ऊरी उररी तन्थी ताली आताली वेताली धूली धूसी शकला संशकला ध्वंसकला भ्रंशकला गुलगुधा सजूस फल फली विक्री आक्ली आलोष्टी केवाली केवासी सेवासी पर्याली शेवाली वर्षाली अत्यूमशा वश्मसा मस्मसा मसमसा औषट् श्रौषट् वौषट् वषट् स्वाहा स्वधा पापी प्रादुस् श्रत् आविस् ॥ इत्यूर्या- दयः ॥ ५ ॥ साक्षात्प्रभृतीनि च । १ । ४ । ७४ ॥ साक्षात् मिथ्या चिन्ता भद्रा रोचन आस्था अमा अद्धा प्राजर्या प्राजरुहा बीजर्या बीजरुहा संसर्या अर्थे लवणम् उष्णम् शीतम् उदकम् आर्द्रम् अग्नौ वशे विकसने विहसने प्रतपने प्रादुस् नमस् । आकृतिगणोऽयम् ॥ इति साक्षात्प्रभृतयः ॥ ६ ॥ द्वितीयोऽध्यायः । तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । २ । १ । १७ ॥ तिष्ठद्गु वहद्गु आयतीगवम् खलेयवम् खलेबुसम् लूनयवम् लूयमानयवम् पूतयवम् पूयमानयवम् संहृतयवम् संह्रियमाणयवम् संहृतबुसम् संह्रियमाणबुसम् समभूमि सम्पदाति सुषमम् विषमम् दुश्षमम् निःषमम् अपसमम् आयतीस- मम् ( प्रोढम् ) पापसमम् पुण्यसमम् प्राह्णम् प्ररथम् प्रमृगम् प्रदक्षिणम् (अपरदक्षिणम्) संप्रति असंमति । इचप्रत्ययः समासान्तः [ ५ । ४ । १२७ ॥ ५ । ४ । १२८ ] ॥ इति तिष्ठ- द्गुप्रभृतयः ॥ १ ॥ सप्तमी शौण्डैः । २ । १ । ४० ॥ शौण्ड धूर्त कितव व्याड प्रवीण संवीत अन्तर अधि पटु पण्डित कुशल चपल निपुण ॥ इति शौण्डादयः ॥ २ ॥ पात्रेसमितादयश्च । २ । १ । ४८ ॥ पात्रेसमिताः पात्रेबहुलाः उदुम्बरमशकः उदुम्बरकृमिः कूपकच्छपः अवटकच्छपः कूपमण्डूकः कुम्भमण्डूकः उदपानमण्डूकः नगरकाकः नगरवायसः मातरिपुरुषः पिण्डीशूरः पितरिशूरः गेहेशूरः गेहेनर्दी गेहेक्ष्वेडी गेहेविजिती गेहे-

द्वितीयोऽध्यायः । (५३) व्याडः गेहेमेही गेहेदाही गेहेदृप्तः गेहेधृष्टः गर्भेवृत्तः आखनिकंबकः गोष्ठेशूरः गोष्ठेविजिती गोष्ठेक्ष्वेडी गोष्ठेपटुः गोष्ठेपण्डितः गोष्ठेप्रगल्भः कर्णेटिरिटिरा कर्णेचुरचुरा । आकृतिगणो- ऽयम् ॥ इति पात्रेसमितादयः ॥ ३ ॥ उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे । २ । १ । ५६ ॥ व्याघ्र सिंह ऋक्ष- ऋषभ चन्दन वृक वृष वराह हस्तिन् तरु कुञ्जर रुरु पृषत् पुण्डरीक पलाश कितव ॥ इति व्याघ्रादयः ॥ आकृतिगणोऽयम् । तेन मुखपद्मम् मुखकमलम् करकिसलयम् पार्थिवचन्द्रः इत्यादि ॥ ४ ॥ श्रेण्यादयः कृतादिभिः । २ । १ । ५९ ॥ १ श्रेणि एक पूग मुकुन्द राशि निश्चय विषय निधन पर इन्द्र देव मुण्ड भूत श्रमण वदान्य अध्यापक अभिरूपक ब्राह्मण क्षत्रिय [ विशिष्ट ] पटु पंडित कुशल चपल निपुण कृपण ॥ इत्येते श्रेण्यादयः ॥ ५ ॥ २ कृत मित मत भूत उक्त [ युक्त ] समाज्ञात समाम्नात समाख्यात संभावित [संसेवित] अवधारित अवकल्पित निराकृत उपकृत उपाकृत [दृष्ट कलित दलित उदाहृत विश्रुत उदित] । आकृतिगणोऽयम् ॥ इति कृतादयः ॥ ६ ॥

• शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानम् * २ । १ । ६० ॥ शाकपार्थिव कुतप- सौश्रुत अजातौष्वलि । आकृतिगणोऽयम् । कृतापकूत भुक्तविभुक्त पीतविपीत गतप्र- त्यागत यातानुयात क्रयाक्रयिका पुटापुटिका फलाफलिका मानोन्मानिका ॥ इति शाक- पार्थिवादिः ॥ ७ ॥ कुमारः श्रमणादिभिः । २ । १ । ७० ॥ श्रमणा प्रव्रजिता कुलटा गर्भिणी तापसी दासी बन्धकी अध्यापक अभिरूपक पंडित पटु मृदु कुशल चपल निपुण ॥ इति श्रमणादयः ॥ ८ ॥ मयूरव्यंसकादयश्च । २ । १ । ७२ ॥ मयूरव्यंसक छात्रव्यंसक कम्बोजमुण्ड यवन- मुण्ड । छन्दसि । हस्तेगृह्य ( हस्तगृह्य ) पादेगृह्य ( पादगृह्य ) लाङ्गूलेगृह्य ( लाङ्गूल- गृह्य ) पुनर्माय । एहीडादयोऽन्यपदार्थे । एहीदम् एहियवम् एहिवाणिजा क्रिया । अपेहिवाणिजा प्रेहिवाणिजा एहिस्वागता अपेहिस्वागता एहिद्वितीया अपेहिद्वितीया । प्रेहिद्वितीया एहिकटा अपेहिकटा प्रेहिकटा आहरकरटा प्रेहिकर्दमा प्रोहकर्दमा विधमचूडा उद्धमचूडा ( उद्धरचूडा ) आहरचेला आहरवसना (आहरसेना) आहरवनिता (आहरवितना) कृन्तविचक्षणा उद्धरोत्सृज। उद्धरावसृजा उद्धमविधमा उत्पचनिपचा उत्पतनिपता उच्चावचम् उच्चनीचम् आचोपचम् आचपरा- चम् [नखप्रचम् ] निश्चप्रचम् अकिंचन स्नात्वाकालक पीत्वास्थिरक भुक्त्वा सुहित प्रोष्यपापीयान् उत्पत्यपाकला निपत्यरोहिणी निषण्णश्यामा अपेहिप्रघसा एहिविघसा इहपञ्चमी इहद्वितीया । जहिकर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्तारं चाभिदधाति । जहिजोडः (जहिजोडम्) जहिस्तम्बम् ( जहि- स्तम्बः ) [ उज्जहिस्तम्बम् ] । आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये । अश्नीतपिवता पचतभृज्जता खादतमोदता खादतवमता ( खादताचमता ) आहरनिवपा आहरनिष्किरा ( आवपनिष्किरा )

उत्पचविपचा भिन्धिलवणा कृन्धिविचक्षणा पचलवणा पचप्रकूटा । आकृतिगणोऽयम् । तेन । अकुतोभयः कान्दिशीकः ( कान्देशीकः ) आहोपुरुषिका अहमहमिका यदृच्छा एहिरे- याहिरा उन्मृजावमृजा द्रव्यानन्तरम् अवश्यकार्यम् ॥ इति मयूरव्यंसकादयः ॥ ९ ॥ याजकादिभिश्च । २ । २ । ९ ॥ याजक पूजक परिचारक परिवेशक [ परिषेचक ] स्नापक अध्यापक उत्साहक उद्वर्तक होतृ भर्तृ रथगणक पत्तिगणक॥इति याजकादयः ॥१०॥ राजदन्तादिषु परम् । २ । २ । ३१ ॥ राजदन्तः अग्रेवणम् लिप्तवासितम् नग्नमुषितम् सिक्तसंमृष्टम् मृष्टलुञ्चितम् अवक्लिन्नपक्वम् अर्पितोत्तम् ( अर्पितोप्तम् ) उत्तगाढम् उलूखलमुसलम् तण्डुलकिण्वम् दृषदुपलम् आरड्वायनि (आरग्वायिनबन्धकी ) चित्ररथवाहीकम् अवन्त्यश्मकम् शूद्रार्यम् स्नातकराज्ञानौ विष्वक्सेनार्जुनौ अक्षिभ्रुवम् दारगवम् शब्दार्थौ धर्मार्थौ कामार्थौ अर्थशब्दौ अर्थधर्मौ अर्थकामौ वैकारिमतम् गाजवाजम् (गोजवाजम्) गोपालिधानपुला- सम् (गोपालधानीपूलासम् ) पूलासकारण्डम् (पूलासककुरंडम्) स्थूलासम् (स्थूलपूलासम्)उशीर- बीजम् [जिह्वास्थि] सिञ्जास्थम् (सिञ्जाश्वत्थम्) चित्रास्वाती ( चित्रस्वाती ) भार्यापती दम्पती जम्पती जायापती पुत्रपती पुत्रपशू केशश्मश्रू शिरोबिजु ( शिरोबीजम् ) शिरोजानु सर्पिर्म- धुनी मधुसर्पिषी ( आद्यन्तौ ) अन्तादी गुणवृद्धी वृद्धिगुणौ ॥ इति राजदन्तादिः ॥११॥ वाहिताग्न्यादिषु । २ । २ । ३७ ॥ आहिताग्नि जातपुत्र जातदन्त जातश्मश्रु तैलपीत घृतपीत [: मद्यपीत ] ऊढभार्य गतार्थ । आकृतिगणोऽयम् । तेन । गडुकण्ठ अस्युद्यत ( अस्युद्यतः) दण्डपाणिप्रभृतयोऽपि ॥ इत्याहिताग्न्यादयः ॥ १२ ॥ कडाराः कर्मधारये । २ । २ । ३८॥ कडार गडुल खञ्ज खोड कण कुंठ खलति गौर वृद्ध भिक्षुक पिङ्ग पिङ्गुल ( पिङ्गल ) तड तनु [ जठर ] बधिर मठर कञ्ज बर्बर ॥ इति कडारादयः ॥ १३ ॥

• नौकाकान्त्रशुकशृगालवर्जेषु * २ । ३ । १७ ॥ नौ काक अन्त्र शुक शृगाल ॥ इति नावाद्यः ॥ १४ ॥
• प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् * २ । ३ । १८ ॥ प्रकृति प्राय गोत्र सम विषम द्विद्रोण पञ्चक साहस्र ॥ इति प्रकृत्यादयः ॥ १५ ॥ गवाश्वप्रभृतीनि च । २ । ४ । ११ ॥ गवाश्वम् गवाविकम् गवैडकम् अजाविकम् ( अजैडकम् ) कुब्जवामनम् कुब्जकिरातम् पुत्रपौत्रम् श्वचण्डालम् स्त्रीकुमारम् दासीमाण- वकम् शाटीपटीरम् शाटीप्रच्छदम् शाटीपट्टिकम् उष्ट्रखरम् उष्ट्रशशम् मूत्रशकृत् मूत्रपुरीषम् यकृन्मेदः मांसशोणितम् दर्भशरम् दर्भपूतीकम् अर्जुनशिरीषम् अर्जुनपुरुपम् तृणोपलम् (तृणो- लपम् ) दासीदासम् कुटीकुटम् भागवतीभागवतम् ॥ इति गवाश्वप्रभृतीनि ॥ १६ ॥ न दधिपयआदीनि । २ । ४ । १४ ॥ दधिपयसी सर्पिर्मधुनी मधुसर्पिषी ब्रह्म- प्रजापती शिववैश्रवणौ स्कन्दविशाखौ परिव्राजककौशिकौ ( परिव्राट्कौशिकौ ) प्रवर्ग्योप- सदौ शुक्रकृष्णौ इध्माबर्हिषी दीक्षातपसी (श्रद्धातपसी मेधातपसी ) अध्ययनतपसी उलूखल- मुसले आद्यवसाने श्रद्धामेधे ऋक्सामे वाङ्मनसे ॥ इति दधिपयआदीनि ॥ १७ ॥

द्वितीयोऽध्यायः । (५५) अर्धर्चाः पुंसि च । २ । ४ । ३१ ॥ अर्धर्च गोमय कषाय कार्षापण कुतप कुसप (कुणप) कपाट शङ्ख गूथ यूथ ध्वज कबन्ध पद्म गृह सरक कंस दिवस यूष अन्धकार दण्ड कमण्डलु मण्ड भूत द्वीप द्यूत चक्र धर्म कर्मन् मोदक शतमान याननख नखर चरण पुच्छ दाडिम हिम रजत सक्तु पिधान सार पात्र घृत सैन्धव औषध आढक चषक द्रोण खलीन पात्रीव षष्टिक वारबाण (वारवारण) प्रोथ कपित्थ [शुष्क] शालूक शील शुक्ल (शुल्क) शीधु कवच रेणु [ऋण] कपट शीकर मुसल सुवर्ण वर्ण पूर्व चमस क्षीर कर्ष आकाश अष्टापद मङ्गल निधन निर्यास जृम्भ वृत्त पुस्त बुस्त क्ष्वेडित शृङ्ग निगड [खल] मूलक मधु मूल स्थूल शराव नाल वप्र विमान मुख प्रग्रीव शूल वज्र कटक कण्टक [कर्पट] शिखर कल्क [वल्कल] नटमक [नाटमस्तक] वलय कुसुम तृण पङ्क कुण्डल किरीट [कुमुद] अर्बुद अङ्कुश तिमिर आश्रय भूषण इक्षस [इष्वास] मुकुल वसन्त तटाक [तडाग] पिटक विटंक विडङ्ग पिण्याक माष कोश फलक दिन दैवत पिनाक समर स्थाणु अनीक उपवास शाक कर्पास [विशाल] चषाल [चखाल] खण्ड दर विटप [रण बल मक] मृणाल हस्त आर्द्र हल [सूत्र] ताण्डव गाण्डीव मण्डप पटह सौध योध पार्श्व शरीर फल [छल] पुर [पुरा] राष्ट्र अम्बर बिम्ब कुट्टिम मण्डल [कुक्कुट] कुडप ककुद खण्डल तोमर तोरण मञ्चक पञ्चक पुङ्ख मध्य [बाल] छाल वल्मीक वर्ष वस्त्र वसु देह उद्यान उद्योग स्नेह स्तेन [स्तन स्वर] संगम निष्कक्षेम शूक क्षत्र पवित्र यौवन कलह मालक [पालक] मूषिक [मण्डल वल्कल] कुज [कुञ्ज] विहार लोहित विषाण भवन अरण्य पुलिन दृढ आसन ऐरावत शूर्प तीर्थ लोमन [लोमश] तमाल लोह दण्डक शपथ प्रतिसर दारु धनुस् मान वर्चस्क कूर्च तण्डक मठ सहस्र ओदन प्रवाल शकट अपराह्न नीड शकल तण्डुल ॥ इत्यर्धर्चादिः ॥ १८ ॥ पैलादिभ्यश्च । २ । ४ । ५९ ॥ पैल शालंकि सात्यकि सात्यकामि राहत्रि रावणि औदञ्जि औदव्रजि औदमेधि औदव्यञ्जि (औदमञ्जि) औदमृञ्जि दैवस्थानि पैङ्ग- लौदायनि राहक्षति मौलिङ्गि राणि औदन्य औद्राहमानि औञ्जिहानि औदशुद्धि तद्राजा- ण्णानः (तद्राज) ॥ आकृतिगणोऽयम् । इति पैलादिः ॥ १९ ॥ न तौल्वलिभ्यः । २ । ४ । ६१ ॥ तौल्वलि धारणि पारणि रावणि दैलीपि दैवति वार्कलि नैवति (नैवकि) देवमित्रि (दैवमति) दैवयज्ञि चाफट्कि बैल्वकि वैकि (वैंकि) आनुहारति (आनुराहति) पौष्करसादि आनुरोहति आनुति प्रादोहनि नैमिश्रि प्राडाहति बान्धकि वैशीति आसिनासि आर्हिंसि आसुरि नैमिषि आस्विबन्धकि पौष्णि कारेणु- पलि वैकर्णि वैरकि वैहति ॥ इति तौल्बल्यादिः ॥ २० ॥ यस्कादिभ्यो गोत्रे । २ । ४ । ६३ ॥ यस्क लह्य द्रुह्य अयस्थूण [अयःस्थूण] तृणकर्ण सदामत्त कम्बलहार बहिर्योग कर्णाढक पर्णाढक पिण्डीजंघ वक्रसक्थ [वकसक्थ] विश्रि कुद्रि अजवस्ति मित्रयु रक्षोमुख जंघारथ उत्कास कटुक मथक [मन्थक] पुष्करट