वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

भवन्ति 'आ आव्' इति प्रश्लिष्य आकाररूपस्यैवाऽऽपः सर्वत्र ग्रहणात् । एवं हल्ङ्यादि- सूत्रेऽपि 'आ आप्' 'डी ई' इति प्रश्लेषादतिकट्वः निष्कौशाम्बिरित्यादिसिद्धेर्दीर्घग्रहणं प्रत्या- ख्येयम् । न चैवमप्यतित्वट्वायित्यत्र स्वाश्रयमाकारत्वं स्थानिवद्भावेनाऽऽप्त्वं चाश्रित्य याट् स्यादिति वाच्यम् । आबन्तं यदङ्गं ततः परस्य याड्विधानात् । उपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमात् । पद्दन इति नासिकाया नसः । नसः । नसा । नोभ्यामित्यादि । पक्षे सुटि च रमावत् । निशाया निश् । निशः । निशा ॥ व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः ।८।२। ३६ ॥ व्रश्चादीनां सप्तानां छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्याज्झलि पदान्ते च । षस्य जश्त्वेन डकारः । निड्भ्याम् । निड्भिः ॥ सुपि डः सीति पक्षे धुट् । चर्त्वम् । तस्यासिद्ध- त्वाच्चयो द्वितीया इति टतयोष्ठथौ न । न पदान्ताट्टोरिति ष्टुत्वं न । निट्त्सु । निट्सु ॥ षढोः कः सि ।८।२।४१ ॥ षस्य ढस्य च कः स्यात्सकारे परे ॥ इति तु न भवति । जश्त्वं प्रत्यसिद्धत्वात् ॥ केचित्तु-व्रश्चादिसूत्रे 'दादेर्धातोर्घ' इति सूत्राद्धातोरीत्यनुवर्तयन्ति । तन्मते जश्त्वेन जकारे-निजभ्याम् । निर्जिः ॥ जश्त्वम्, श्रुत्वम्, चर्त्वम्, निच्शु । छत्वम् निच्छु । चोः कुरिति कुत्वं तु न भवति जश्त्वस्यासिद्धत्वात् ॥ मांसपूतनासानूनां मांसपूत- स्त्रवो वाच्याः शसादौ वा * ॥ पूतः । पूता । पूद्भ्याम् । पक्षे सुटि च रमावत् ॥ गोपा विश्वपावत् ॥ मतिः । प्रायेण हरिवत् । स्त्रीत्वान्नत्वाभावः-मतीः । नीत्वं न-मत्या ॥ ङिति ह्रस्वश्च ।१।४।६ ॥ इयडुवङ्स्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ ह्रस्वौ च इवर्णोवर्णौ स्त्रियां वा नदीसञ्ज्ञौ स्तो ङिति परे ॥ आण् नद्याः-मत्यै । मतये । मत्याः । मतेः ॥ नदी- त्वपक्षे औदिति ङेरौत्त्वे प्राप्ते-॥ इदुद्भ्याम् ।७।३।११७ ॥ नदीसञ्ज्ञकाभ्यामिदुद्भ्यां परस्य ङेराम् स्यात् ॥ पक्षे-अच्च घेः । मत्याम् । मतौ ॥ एवं श्रुतिस्मृत्यादयः ॥ त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ ।७।२।९९ ॥ स्त्रीलिङ्गयोरतयोरैतावादेशौ स्तो विभक्तौ परतः ॥ अचि रऋतः ।७।२।१०० ॥ तिसृचतसृ एतयोर्ऋकारस्य रेफादेशः स्यादचि । गौणेदीर्घोत्वान्वामप- १ एवं च आत्वस्यालुप्तमत्वेन सर्वेषामेषां विधीनामलुग्विधित्वमिति न स्थानिवत्त्वप्रसिरिति भावः ॥ २ स्पष्टं चेदं स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये ॥ ३ आकारत्वस्यातिदिश्यमानत्वाभावाद् आप्त्वस्यानधर्मत्वादिति भावः ॥ ४ 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्' इतिपरिभाषया 'यस्मात्प्रत्य- यविधिस्तदादि प्रत्यये' इतिसूत्रार्थभूतया आप्प्रत्ययस्य खट्वाशब्दात् विहितत्वेन तदादितदन्तः 'खट्वा' शब्द एव स च नाङ्गम् । यच्चाङ्गम्-अतित्वट्ठ इति तच्च नाबन्तम्, इति आबन्तादङ्गाद्विहितत्वाभावेन नैव ततः परस्य याडापत्तिरिति भावः ॥ ५ 'सतुक्कछ-' इति पाठो बोध्यः ॥ निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्य- पायः' इति तु नैवास्ति ॥ ६ तस्य चर्वस्य ॥ 'नादिन्याक्रोशे-' इति सूत्रे 'चयो द्वितीयाः' इत्यस्य पाठात् ॥ ७ एतन्मते भाष्यानुग्रहो विचार्य इति शेखरकृत् ॥ ८ जश्त्वेनेति । 'झलां जशोऽन्ते' इत्यने- नेत्यादिः ॥ ९ स्त्रीत्वादिति । पुंस्त्वभावसेनेति शेषः ॥ १० नात्वं नेति । तया इत्यादिः ॥ स्त्रीत्वा- दिति भावः ॥ ११ पक्षे 'घेर्डिति' ॥ १२ पक्षे 'घेर्डिति' 'ङसिङसोश्च' ॥ १३ तेन त्रिप्रिय इत्यत्र न तिसृ- भावः ॥ 'तिसृका ग्रामः' इत्यत्र तु 'संज्ञायां कनुपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन तिसृभावः ॥ १४ रेफादेशे तिसृचतसृबाधकत्वं मा भूत् इति षष्ठीविपरिणततिसृ-चतसृपदानुवृत्तौ तात्पर्यग्राहकम्-'ऋतः' इतीत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-एतयोर्ऋकारस्येति ॥ १५ सर्वनामस्थाने गुणस्य शसि दीर्घस्य गौणे ङसिङसोरुत्त्वस्येति बोध्यम् ॥

अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ( ४३ )

वादः ॥ तिस्रः २ । आमि-नुमचिरेति नुट् ॥ न तिसृचतसृ ।६।४।४ ॥ एतयोर्नामि दीर्घो न स्यात् ॥ तिसृणाम् । तिसृषु ॥ स्त्रियामिति त्रिचतुरोर्विशेषणान्नेह^२-प्रियास्त्र्यस्त्राणि वा यस्याः सा प्रियत्रिः मतिवत् । आमि तु प्रियत्रयाणामिति विशेषः ॥ प्रियास्तिस्रो यस्य स इति विग्रहे तु^३ प्रियतिस्रा । प्रियतिस्रौ । प्रियतिस्रः । प्रियतिस्रमित्यादि ॥ प्रियास्तिस्रो यस्य तत्कुलं प्रियत्रि । स्व^४मोर्लुका लुप्तत्वेन प्रत्ययलक्षणाभावान्न तिस्रादेशः । न लुमतेति निषेध- स्यानित्यत्वात्पक्षे प्रियतिसृ । रादेशात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम् । प्रियतिसृ^७णी । प्रियतिसृणि । तृतीयादिषु वक्ष्यमाणपुंवद्भावविकल्पतापर्यायेण नुम्रभावौ-प्रियतिस्रा । प्रियतिसृणा इत्यादि ॥ द्वेरत्वे स^८त्याप् ।

जसि च-अतिस्त्रयः । हे अतिस्त्रे । हे अतिस्त्रियौ । हे अतिस्त्रयः ॥ वामशसोः-अतिस्त्रि- यम् । अतिस्त्रिम् । अतिस्त्रियौ । अतिस्त्रियः । अतिस्त्रीन् । अतिस्त्रिणा ॥ वेर्डिति-अतिस्त्रये । अतिस्त्रेः २ । अतिस्त्रियोः २ । अतिस्त्रीणाम् ॥ अच्च घेः-अतिस्त्रौ । ओस्यौकारे च नित्यं स्यादम्शसोस्तु विभाषया । इयादेशोऽचि नान्यत्र स्त्रियाः पुंस्युपसर्जने॥ क्लीबे तु नुम् । अतिस्त्रि । अतिस्त्रिणी । अतिस्त्रीणि । अतिस्त्रिणा । अतिस्त्रिणे । ङेप्रभृता- वजादौ वक्ष्यमाणपुंवद्भावात्पक्षे प्राग्वद्रूपम् । अतिस्त्रये । अतिस्त्रिणः २ । अतिस्त्रेः २ । अति- स्त्रियोः २ । अतिस्त्रियोरित्यादि ॥ स्त्रियां तु प्रायेण पुंवत् । शसि-अतिस्त्रीः । अतिस्त्रिया ॥ ङिति ह्रस्वश्चेति ह्रस्वान्तत्वप्रयुक्तो विकल्पः । अस्त्रीति तु इयडुवङ्स्थानावित्यस्यैव पर्युदासः तत्संबद्धस्यैवानुवृत्तेः । दीर्घस्यैवायं निषेधो न तु ह्रस्वस्य ॥ अतिस्त्रियै । अतिस्त्रये । अतिस्त्रियाः २ । अतिस्त्रेः २ । अतिस्त्रीणाम् । अतिस्त्रियाम् । अतिस्त्रौ ॥ श्रीः । श्रियौ । श्रियः ॥ नेयङुवङ्- स्थानावस्त्री ।१।४।४ ॥ * इयडुवङोः स्थितिर्ययोस्ताविवर्णोद्वर्णौ नदीसंज्ञौ न स्तो न तु स्त्री॥ हे श्रीः । श्रिये । श्रियै । श्रियाः । श्रियः ॥ वाऽमि ।१।४।५ ॥ इयडुवङ्स्थानौ ह्याख्यौ यू आमि वा नदीसंज्ञौ स्तो नतु स्त्री ॥ श्रीणाम् । श्रियाम् । श्रियि । श्रियाम् । प्रधीशब्दस्य तु वृत्तिकारादीनां मते लक्ष्मीवद्रूपम् । पदान्तरं विनापि स्त्रियां वर्तमानत्वं नित्यस्त्रीत्वमिति स्वीका- रात् । लिङ्गान्तरानभिधायकत्वं तदिति कैयटमते तु पुंवद्रूपम् । प्रकृष्टा धीरिति विग्रहे तु लक्ष्मीवत् । अमि शसि च प्रध्यम् प्रध्य इति विशेषः ॥ सुष्ठु धीर्यस्याः सुष्ठु ध्यायति वेति विग्रहे तु वृत्तिमते सुधीः श्रीवत् । मतान्तरे पुंवत् ॥ सुष्ठु धीरिति विग्रहे तु श्रीवदेव ॥ ग्रामणीः पुंवत् । ग्रामनयनस्योत्सर्गतः पुंधर्मतया पदान्तरं विना स्त्रियामप्रवृत्तेः ॥ एवं खलपवनादेरपि पुंधर्मत्वमौत्सर्गिकं बोध्यम् ॥ धेनुर्मतिवत् ॥ स्त्रियां च ।७।१।९६ ॥ स्त्रीवाची क्रोष्टुशब्द- १ अयं श्लोको यदि ‘गुणनाभावौत्व-’ इति श्लोकतः प्रागेव पठ्येत तर्हि वरतरं स्यात् ॥ २ ‘प्राग्वत् पुंवत्’ ॥ ३ स्त्रियां ‘प्रधानायाम्’ श्रियमधिक्रान्ता स्त्री इति विग्रहे इति भावः ॥ ४ तत्संबद्धस्येति ‘इयडुवङ्स्थानौ इत्येतत्संबद्धस्येत्यर्थः ॥ ‘सहचरितासहचरितयोः’ इति ‘एकयोग’ इति वा परिभाषयेति केचित् ॥ ५ दीर्घस्येति ॥ अयं भावः–‘ङिति ह्रस्वश्च’ इत्यत्र ‘ङिति’ इति योगं विभज्य तत्र ‘इयडुवङ्स्थानौ’ ‘अस्त्री’ ‘वा’ इति अनुवर्तते । तथा च–तत्र ‘यू स्त्र्याख्यौ नदी’ इति ‘यू’ इत्यनेन दीर्घयोरेव ग्रहणस्य भाष्ये निश्चितत्वात् इयडुवङ्स्थानौ ह्याख्यौ दीर्घेकारोकारौ वा नदीसंज्ञौ स्तो ङिति’ इत्यर्थेन ‘अस्त्री’ इत्यत्रैतावत्पर्यन्तं ह्रस्वस्याग्रहणात् ॥ ‘ह्रस्वश्च’ इत्यत्र तु ‘अस्त्री’ इत्येतन्नैव विशेषणतया व्यावर्तकम् ह्रस्वस्य सदैव स्त्रीशब्दभिन्नत्वात् । अस्त्री इत्यत्र ‘अस्त्री ई’ इति प्रश्लिष्य दीर्घेकारान्तस्त्रीशब्द स्यैव पर्युदासकोटौ ग्रहणादिति तत्त्वम् ॥ ‘दीर्घस्यैवायम्’ इति पाठफलितमाह–नत्विति ॥ ६ कृदिकाराद् क्तिनः’ इति ङीषि तु नदीवत् ‘श्री श्र्यौ श्र्यः श्रीम्’ इत्येव रूपाणि भवन्ति अत एव ‘तां दृष्ट्वा श्रीमिवा- यतीम्’ इति मुकुटेन प्रयोगो दर्शितः । ‘कथामिव श्रीमपि कुत्सयन्तः’ इति शंकरभगवत्पादैश्च प्रयुक्तमिति बोध्यम् ॥ * ‘बाधकाबाधिता’ इत्यादिः ॥ तेन ‘प्रध्यै पुनर्भ्वै’ इत्यादौ नदीसंज्ञा भवत्येवेति सारम्॥ ७ प्रधीशब्दस्येति । ‘प्रकृष्टं ध्यायति’ इति प्रकृष्टा धीर्यस्येति वा विग्रहे इत्यादिः ॥ ८ पुंवदिति । ध्यानकर्तृत्वस्य प्रकृष्टधीसंबन्धित्वस्य च स्त्रियां पुंसि च संभवादिति भावः ॥ ९ मतद्वयेपीति शेषः ॥ १० त्रिष्वपि विग्रहेष्विति बोध्यम् ॥ ११ उभयमतेपीति भावः ॥

अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ( ४९ ) स्तृजन्तवद्रूपं लभते ॥ ऋन्नेभ्यो ङीप् ।४।१।५ ॥ ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां ङीप् स्यात् ॥ क्रोष्ट्री । क्रोष्ट्रयौ । क्रोष्ट्रयः ॥ वधूगौरीवत् । भ्रूः श्रीवत् । हे सुभ्रुः । कथंतर्हि- 'हापितः कासि हे सुभ्रु' इति भट्टिः ? प्रमाद एवायमिति बहवः ॥ खलपूः पुंवत् । पुनर्भूः ॥ दृन्क्ङेरिति यणा उवङो बाधनान्नेयङुवङिति निषेधो न । हेपुनर्भु । पुनर्भुवम् । पुनर्भुवौ । पुनर्भुवः ॥ एकाजुत्तरपदे णः ।८।४।१२ ॥ एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन् समासे पूर्वपदस्थान्निमित्तात्पर- स्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिस्थस्य नस्य नित्यं णत्वं स्यात् ॥ आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे सिद्धे पुनर्ग्रहणम् स्पष्टार्थम् । यणं बाधित्वा परत्वान्नुट् । पुनर्भ

( ४६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

संज्ञं स्यात् ॥ (पुंसकस्य झलचः ।७।१।७२ ॥ झलन्तस्याऽजन्तस्य च क्लीबस्य नुमा- गमः स्यात्सर्वनामस्थाने परे । उपधादीर्घः । ज्ञानानि । पुनस्तद्वत् । शेषं रामवत् ॥ एवं धन- वनफलादयः ॥ अङ्गाडुत्तरादिभ्यः पञ्चभ्यः ।७।१।२५ ॥ ॥ एभ्यः क्लीबेभ्यः स्वमोरद्- डादेशः स्यात् ॥ टेः ।६।४।१४३ ॥ ॥ डिति परे भस्य टेर्लोपः स्यात् ॥ वावसाने ॥ कतरत् । कतरद् । कतरे । कतराणि ॥ भस्येति किम् ? पञ्चमः ॥ टेर्लुप्तत्वात्प्रथमयोरिति पूर्वसवर्ण- दीर्घः एङ्घ्रस्वा दिति संबुद्धिलोपश्च नै भवति-हे कतरत् । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ॥ कतमत् । अन्यत् । अन्यतरत् । इतरत् ॥ अन्यतमशब्दस्य तु अन्यतममित्येव ॥ एकतरा- त्प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ एकतरम् ॥ सोरमादेशे

त्याकारलोपो न ॥ स्वमोर्नपुंसकात् ।७।१।२३ ॥ क्लीबादङ्गात्स्वमोर्लुक् स्यात् ॥ वारि ॥ इकोऽचि विभक्तौ ।७।१।७३ ॥ इगन्तस्य क्लीवस्य नुमागमः स्यादचि विभक्तौ ॥ वारिणी । वारीणि । न लुमतेति निषेधस्यानित्यत्वात्पक्षे संबुद्धिनिमित्तो गुणः-हे वारे, हे वारि । आङो ना-वारिणा । घेर्ङितीति गुणे प्राप्ते ॥ वृद्ध्यौत्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्व- विप्रतिषेधेन * ॥ वारिणे । वारिणः । वारिणोः । नुमचिरेति नुट् । नामीति दीर्घः । वारीणाम् । वारिणि । वारिणोः । हलादौ हरिवत् । तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंव- द्गालवस्य ।७।१।७४ ॥ प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये भाषितपुंस्कमिगन्तं क्लीवं पुंवद्वा स्याट्टादावचि ॥ अनादये । अनादिने इत्यादि ॥ शेषं वारिवत् ॥ पीलुर्वृक्षस्तत्फलं पीलु तस्मै पीलुने ॥ अत्र न पुंवत् प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्तः ।७।१।७५ ॥ एषाम- नङ् स्याट्टादावचि स चोदात्तः ॥ अल्लोपोऽनः ॥ दध्ना । दध्ने । दध्नः । दध्नोः २ । दध्नि । दधनि । शेषं वारिवत् ॥ एवमस्थिसक्थ्यक्षीणि । तदन्तस्याप्यनङ् । अतिदध्ना । सुधि । सुधि- नी । सुधीनि । हे सुधे । हे सुधि । सुधिया । सुधिना ॥ प्रध्या । प्रधिना ॥ मधु । मधुनी । मधूनि । हे मधो । हे मधु । एवमम्ब्यादयः ॥ सानुशब्दस्य स्नुर्वा । स्नूनि । सानूनि ॥ प्रिय- क्रोष्टु । प्रियक्रोष्टुनी ॥ तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम् प्रियक्रोष्टूनि ॥ टादौ पुंवत्पक्षे प्रिय- क्रोष्ट्रा । प्रियक्रोष्टुना । प्रियक्रोष्ट्रे । प्रियक्रोष्टवे । अन्यत्र तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुमेर्व । प्रियक्रोष्टुना । प्रियक्रोष्टुने । नुमचिरेति नुट्-प्रियक्रोष्टूनाम् ॥ सुलृ । सुलृनी । सुलृनि । पुनस्तद्वत् । सुलृवा । सुलृना ॥ धातृ । धातृणी । धातॄणि । हे धातः हे धातृ । धात्रा । धातॄणा । एवं ज्ञातृकर्त्रादयः ॥ एचं इग्घ्रस्वादेशे ।१।१।४८ ॥ आदिश्य- मानेषु ह्रस्वेषु मध्ये एच इगेव स्यात् ॥ प्रद्यु । प्रद्युनी । प्रद्यूनि । प्रद्युनेत्यादि । इह न पुंवत् । यदिगन्तं प्रद्यु इति तस्य भाषितपुंस्कत्वाभावात् ॥ एवमग्नेऽपि । प्ररि । प्ररिणी । प्ररीणि । प्ररिणा ॥ एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्राद्यो हलीत्यात्वम्-प्रराभ्याम् । प्रराभिः ॥ नुम- चिरेति नुट्यात्वे प्रराणामिति माधवः । वस्तुतस्तु संनिपातपरिभाषया नुट्यात्वं न । नामीति

१ 'इकोचि' इति सूत्रे इह किंचित् त्रपो इति ' इतिवार्तिकप्रयोगः 'हे त्रपु' इति एङ्ह्रस्वात् सूत्रे भाष्यप्रयोगाच्चात्रानुकूलः ॥ २ भाषितः पुमान् यस्मिन्नर्थे स भाषितपुंस्कः । सोऽस्ति यस्य तद्भाषितपुंस्कमि- त्यभिप्रेत्याह-प्रवृत्तिनिमित्तैक्य इति॥तथा चोक्तम्-‘यन्निमित्तमुपादाय पुंसि शब्दः प्रवर्तते। क्लीबवृ- त्तिस्तदेव स्यादुक्तपुंस्कं तदुच्यते' इति ॥ ३ पुंसि वृक्षत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् । क्लीवे फलत्वमिति प्रवृत्ति निमित्तभेदादित्यर्थः ॥ ४ 'एतदन्तस्याङ्गस्य' इत्यर्थः । तेन 'प्रियसक्था ब्राह्मणेन' इत्यादावुपसर्जनेपि अनङ् भव- त्येव ॥ ५ 'अन्यत्र' पुंवद्भावविरहपक्षे ॥ ६ टायां नुमं बाधित्वा 'ना' आमि 'नुट्' इति तु विशेषः ॥ ७ 'इच्च- शेयास्तालौ' 'उवोपोध्मा ओष्ठे' इति प्रातिशाख्यानुसारेण एकारस्य तालव्यत्वम् ओकारस्य ओष्ठ्यत्व- मङ्गीकृत्य 'सिद्धमेङः सस्थानत्वात्' इति वार्तिकेनैङंशे स्थानकृतन्तर्येण इक् एव प्राप्तौ 'अकारार्धमै- कारौकारयोरदिः इकारोऽध्यर्धः पूर्वस्य शेष उकारस्तूत्तरस्य' इति प्रातिशाख्यमनुसृत्य 'ऐचो श्चोत्तरभूयस्त्वात्' इति वार्तिकेनैजंशेपि प्रमाणकृतन्तर्येण इक् एव सिद्धौ व्यर्थमेवेदं सूत्रमिति भाष्ये स्पष्टम् समविभागपक्षे तु सूत्रमैजंशेऽकारव्यावृत्त्यर्थमावश्यकमैवेत्यपि 'हुतावैच इदुतौ' इत्यत्र भाष्ये ध्वनितम् ॥

( ४८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- दीर्घस्त्वारम्भसामर्थ्यात्परिभाषां बाधत इत्युक्तम् ॥ प्ररीणाम् । सुनु । सुनुनी सुनूनि । सुनुना । सुनुने । इत्यादि ॥ ॥ इत्यजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । अथ हलन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । हो ढः ॥ ८।२।३१ ॥ हस्य ढः स्याज्झलि पदान्ते च । हल्ङ्याबिति सुलोपः । पदान्त- त्वाद्धस्य ढः । जश्त्वचर्त्वे । लिट् । लिड् । लिहौ । लिहः । लिहम् । लिहौ । लिहः । लिहा । लिड्भ्याम् । लिट्सु । लिट्त्सु ॥ दादेर्धातोर्घः ॥ ८।२।३२ ॥ उपदेशे दादेर्धातो- र्हस्य घः स्याज्झलि पदान्ते च ॥ उपदेशे किम् ? अधोगित्यत्र यथा स्यात् । दॉमलिहमात्म- न इच्छति दामलिह्यति । ततः क्विप् दामलिट् । अत्र मा भूत् ॥ एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्व

हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । (४९)

छन्दस्येव ण्विरिति पक्षे णिजन्ताद्विच् ॥ चतुरनडुहोरामुदात्तः ।७।१।९८ ॥ अनयोराम् स्यात्सर्वनामस्थाने स चोदात्तः ॥ सावनडुहः ।७।१।८२ ॥ अस्य नुम् स्यात्सौ परे ॥ औदित्यधिकाराद्वर्णात्परोऽयं नुम् । अतो विशेषविहितेनापि नुमा आम् न बाध्यते । अमा च नुम् न बाध्यते ॥ सोर्लोपः । नुम्विधिसामर्थ्याद्वसुस्रंसित्वेति दृत्वं न । संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वान्न- लोपो न । अनड्वान् ॥ अम् संबुद्धौ ।७।१।९९ ॥ चतुरनडुहोरम् स्यात्संबुद्धौ । आमोप- वादः । हे अनडुन् । अनड्वाहौ । अनड्वाहः । अनडुहा ॥ वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः ।८।२। ७२॥ सान्तवस्वन्तस्य स्रंसादेश्च दः स्यात्पदान्ते ॥ अनडुद्भ्यामित्यादि ॥ सान्तेति किम् ? विद्वान्

? No, l-kāra: "पत्वम्-कमलृत्सु"? Wait! "पत्वम्"? No, "षत्वम्"! Look at the letter: "पत्वम्-" or "षत्वम्-"? In this font, 'ष' often looks like 'प', but wait: षत्व of सु (सु -> षु)! Wait! कमलृत्सु? No, कमल + सु = "कमलत्सु"? No! Wait, if it is "कमल्", then "कमल् + सु" -> does l take षत्व? No, what is the sutra? Wait, is the base word not "कमल्"? Wait! "कमलं कमलां वा आचक्षाणः—" Wait, what is the root/word in Siddhanta Kaumudi here? Let's recall the section of Siddhanta Kaumudi: Halanta Pumlinga: After चतुर् (चत्वारः, etc.), then what comes? प्रशान् (from प्रशाम् - "मो नो धातोः")! Before Prashan, what word ends in 'म्'? "शम्", "दम्"? Wait! What word ends in 'म्'? "कमलं कमलां वा आचक्षाणः—कमल्"? No! "शम्"? "कम्"? Wait, "कमलं कमलां वा आचक्षाणः—कम्"! Wait, "कम्"?? If someone calls/desires Kamala (कमलं कमला

कार्यम् ॥ द्वितीयाटौस्स्वेनः । २।४।३४ ॥ द्वितीयायां टौसोश्च परत इदमेतदोरैनादेशः स्यादन्वादेशे ॥ किंचित्कार्यं विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादानमन्वादेशः । यथा- ऽनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति । अनयोः पवित्रं कुलमेनयोः प्रभूतं स्वमिति । एनम् । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः ॥ गणयतेर्क्विप्-सुगण् । सुगणौ । सुगणः । सुगण्ठ्सु । सुगण्ट्सु । सुगण्सु ॥ क्विप् । अनुनासिकस्य क्विझलोरिति दीर्घः-सुगाण् । सुगाणौ । सुगाणः । सुगाण्ठ्सु । सुगाण्ट्सु । सुगाण्सु ॥ परत्वादुपधादीर्घः । हल्ङ्यादि- लोपः । ततो नलोपः । राजा ॥ न ङिसंबुद्ध्योः । ८।२।८॥ नस्य लोपो न स्यात् ङौ संबुद्धौ च ॥ हे राजन् ॥ ङौ तु छन्दस्य

(५२) सिद्धान्तकौमुद्याम्- यथोद्देशपक्षे षार्ष्टीं परिभाषां प्रति श्रुत्वस्यासिद्धतयाऽन्तरङ्गाभावेन परिभाषाया अप्रवृत्तेः ॥ जञोर्झः । राज्ञः । राज्ञा ॥ न लोपः सुप्स्रसंज्ञात्तुग्विधिषु कृति ।८।२।२ ॥ सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ कृति तुग्विधौ च नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र राजाश्व इत्यादौ ॥ इत्य- सिद्धत्वादत्वमेत्त्वमैत्त्वं च न । राजभ्याम् । राजभिः । राज्ञे । राजभ्यः । राज्ञः । राज्ञोः । रा- ज्ञाम् । राज्ञि । राजनि । प्रतिदीव्यतीति-प्रतिदिवा । प्रतिदिवानौ । प्रतिदिवानः । अस्य भवि- ष्येड्लोपे कृते-॥ हलि च ।८।२।७७ ॥ रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घः स्याद्धलि ॥ १ 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति लोकन्यायसिद्धेति 'अचः परस्मिन्' इत्यत्र भाष्ये स्पष्टमभिहितम् । लौकिकन्यायस्यास्मिन् शास्त्रे

न चालोपस्य स्थानिवत्त्वम् । दीर्घविधौ१ तन्निषेधात् । बहिरङ्गपरिभाषा तूक्तन्यायेन न प्रवर्तते । प्रतिदीवः । प्रतिदीव्रेत्यादि ॥ यज्वा । यज्वानौ । यज्वानः ॥ न संयोगाद्वमन्तात् । ६ । ४ । १३७ ॥ वकारमकारान्तसंयोगात्परस्यानोऽकारस्य लोपो न स्यात् ॥ यज्वनः । यज्वना । यज्वभ्यामित्यादि ॥ ब्रह्मणः । ब्रह्मणा । ब्रह्मभ्यामित्यादि ॥ इन्हन्पूषार्यम्णां शौ । ६ । ४ । १२ ॥ एषां शावेवोपधाया दीर्घो, नान्यत्र ॥ इति निषेधे४ प्राप्ते ॥ सौ च । ६ । ४ । १३ ॥ इन्नादीनामुपधाया दीर्घः स्यादसंबुद्धौ सौ परे ॥ वृत्रहा । हे वृत्रहन् । एकाजु- त्तरपदे ण इति णत्वम् । वृत्रहणौ । वृत्रहणः । वृत्रहणम् । वृत्रहणौ ॥ हो हन्तेर्णिन्नेषु । ७ । ३ । ५४ ॥ ञिति णिति

( ५४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वा तृ इत्यन्तादेशः स्यात् ॥ ऋ इत् ॥ उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः ।७।१।७० ॥ अधातोरुगितो नलोपिनोऽञ्चतेश्च नुमागमः स्यात्सर्वनामस्थाने परे ॥ उपधादीर्घः । मघवान् । इह दीर्धे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वं न भवति बहुलग्रहणात् ॥ तथा च श्वन्नुक्षन्निति निपातनान्मघवच्छब्दान्मतुपा च भाषायामपि शब्दद्वयसिद्धिमाश्रित्यैतत् सूत्रं प्रत्याख्यातमाकरे ॥ हविर्यक्षिति निःशङ्को मखेषु मघवान्साविति भट्टिः । मघवन्तौ । मघवन्तः । हे मघवन् । मघवन्तम् । मघवन्तौ । मघवतः । मघवता । मघवद्भ्यामित्यादि ॥ तृत्वाभावे-मघवा । छन्द- सिवनिपौ चेति वनिबन्तं मध्योदात्तं छन्दस्येव, अन्तोदात्तं तु लोकेऽपीति विशेषः । मघ- वानौ । मघवानः । सु

क्षाः ॥ स्त्रियां नान्तलक्षणे ङीपि भत्वाट्टिलोपः । सुपथी । सुमती । नगरी ।" Wait:

• "एवं मन्थाः ।"
• "ऋभुक्षाः ॥" -> wait, does it have '४' footnote marker? Let's look between ऋभुक्षाः and ॥: It says "ऋभुक्षाः ॥" - wait, where was footnote 4? Look at footnote 4: "४ अत्रैव दीर्घकारविधानेन..." Is marker 4 at "ऋभुक्षाः"? Wait, look at L7: "एवं मन्थाः । ऋभुक्षाः ॥" Wait, is there a small '४' above or near "ऋभुक्षाः"? Yes, there's a small digit 4 near ऋभुक्षाः, or maybe not visible clearly, but the footnote is 4. Wait, let's look at "सुपथी । सुमती । नगरी ।": Wait! Is it "सुमती" or "सुमथी"? मथिन् -> सुमथिन् -> feminine with ङीप् -> भत्वात् टिलोपः -> सुमथी! Yes! It is "सुमथी"! Not सुमती! Look at the letter: म (ma) + थी (thii) = सुमथी! "सुपथी । सुमथी । नगरी ।" - wait, is it "नगरी"? Wait, pathin, mathin, rib

( ५६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- नवन् दशन् ॥ अष्टन आ विभक्तौ ॥७।२।८४ ॥ अष्टन आत्वं स्याद्धलादौ विभक्तौ ॥ अष्टाभ्य औश् ॥७।१।२१ ॥ कृताकारादष्टनः परयोर्जश्शसोरौश् स्यात् ॥ अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वनिर्देशो जश्शसोर्विषये आत्वं ज्ञापयति । वैकल्पिकं चेदमष्टन आत्वम्- ‘अष्टनो दीर्घादिति सूत्रे दीर्घग्रहणाज्ज्ञापकात् ॥ अष्टौ २ । परमाष्टौ । अष्टाभिः । अष्टाभ्यः २ । अष्टानाम् । अष्टासु ॥ आत्वाभावे-अष्ट । अष्ट इत्यादि पञ्चवत् ॥ गौणत्वे त्वात्वाभावे राजवत् । शसि प्रियाष्ट्नः । इह पूर्वस्मादपि विधावल्लोपस्य स्थानिवद्भावान्न ष्टुत्वम् । कार्यकालपक्षे बहिरङ्गस्याल्लोपस्यासिद्धत्वाद्वा ॥ प्रियाष्ट्ना इत्यादि । जश्शसोरनुमीयमानमात्वं प्राधान्य एव, न तु गौणतायाम् । तेन प्रियाष्ट्नो हलादावेव वैकल्पिकमात्वम् । प्रिया- ष्टाभ्याम् । प्रियाष्टाभिः । प्रियाष्टाभ्यः २ । प्रियाष्टासु ॥ प्रियाष्ट्नो राजवत्सर्वं हाहावच्चापरं हलि ॥ भष्भावः । जश्त्वचर्वे । भुक् । भुग् । बुधौ । बुधः । बुधा । भुद्भ्याम् । भुत्सु ॥ ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च ॥३।२।५९ ॥ एभ्यः क्विन् स्यात् । अलाक्ष- णिकमपि किंचित्कार्यं निपातनाल्लभ्यते । निरुपपदाद्युजेः क्विन् । कनावितौ ॥ कृदतिङ् ॥३।१।९३ ॥ संनिहिते धात्वधिकारे तिङ्भिन्नः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ॥ वेरपृक्तस्य १ 'अष्टन आ विभक्तौ । ततो 'रायः' रायश्च विभक्तावाकारादेशो भवति । 'हलि' इत्युभयोः शेषः' इति भाष्यमनुसृत्याह-हलादाविति ॥ २ षट्संज्ञासूत्रप्रदीपपाठमाह-अष्टभ्य इतीति ॥ प्रकृ- तसूत्रभाष्यप्रदीपयोस्तु 'अष्टनः' इत्येवमेव पाठो दृश्यते 'अष्टनो दीर्घात्' 'अष्टन आ' इत्यत्र दृष्टः ॥ ३ इदम् अनुमीयमानम् अष्टन आ इति सूत्रविहितं च ॥ ४ दीर्घात् अष्टनशब्दात् असर्वनामस्थान- विभक्तिरुदात्तेति अष्टनो दीर्घादिति सूत्रार्थः । तत्रात्ववैकल्पिकत्व एव ह्रस्वव्यावृत्त्यर्थंदीर्घपदं चरितार्थं भवतीति भावः ॥ ५ 'तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु' इत्यत्र णत्वपदेन मूर्धन्यष्ठु-ण-पदै- र्विहितमेव ग्राह्यम् । 'रषाभ्यां नो णः' इत्यत्र णग्रहणप्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्यात् । तथा च 'पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्' इत्यस्य प्रतिषेधो न प्रवर्त्तत इति भावः ॥ ६ कार्येण कल्यते स्वसंनिधिं नीयते संज्ञापरिभाषं यत्रेति कार्यकालम् ॥ कार्येण विधिसूत्रेण स्वसंस्काराय स्ववृत्तिलिङ्गचिह्नित- परिभाषाः स्वदेशं नीयन्त इति त्रैपादिकैरपि विधिसूत्रैः सपादसप्ताध्याय्यस्था अपि स्वदेशं नीयन्ते चक्षुष्मताऽन्ध इव ॥ अत एव- 'पूर्वत्रासिद्धम्' इत्यत्र भाष्ये 'यद्यपि त्रैपादिकं सपादसप्ताध्यायीस्थे असि- द्धम् सपादसप्ताध्यायीस्थं तु त्रैपादिके सिद्धमेव' इत्यर्थकं पठितम् ॥ तथा च यद्यपि बहिरङ्गपरिभाषादृष्ट्या अन्तरङ्गं ष्टुत्वमसिद्धम् । तथापि अन्तरङ्गं ष्टुत्वं तु बहिरङ्गपरिभाषां स्वदेशं नेष्यत्येवान्धं पत्नीं चक्षुष्मान् पतिरिव ॥ यद्यपि विसर्जनीयसूत्रे भाष्ये 'अयुक्तोयं परिहारो-न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात्' इत्यु- क्तम् । तथापि समानविषये तत्तद्वार्तिकाः पुनःपुनः कथनस्य भाष्यशैलीसिद्धस्य 'न वा बहिरङ्गलक्षण- त्वात्' इत्येतत्कथनोत्तरं सर्वत्र प्रथमोपस्थिते 'बहिरङ्गा वृद्धिः, अन्तरङ्गं णत्वम्' असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति 'एङोङ्' सूत्रभाष्याङ्गीकृते एव वा 'अयुक्तोयम्-' इत्यादेरकथनेन भाष्यशैली- विरुद्धस्यैकदेशित्वस्यैव कल्पनीयत्वादिति भावः ॥ ७ ष्टुत्वनिमित्तस्य टकारस्य ष्टुत्वस्थानिनो नकारस्य च प्रकृतिभागान्तर्गतत्वेन ष्टुत्वमन्तरङ्गम् प्रकृतिभागस्थस्याकारस्य लोपे निमित्तम् प्रकृतिभागबहिर्भूतशस्प्रत्यय इत्यल्लोपस्य बहिरङ्गत्वमिति भावः ॥ ८ अपरं आत्वपक्षीयमित्यर्थः ॥ ९ हरदत्तस्तु 'हलि' इत्य- स्यात्वविधावननुवर्तनेन जश्शसोर्लुक्म् आमि नुटं विधाय सर्वत्रैव हाहावदिच्छति ॥ भविषयेपि आलोपं च । तत्रालोपस्य प्राप्तिः सूत्रमते नेति तत्त्वम् ॥

।६।१।६७॥ अपृक्तस्य वस्य लोपः स्यात् । कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकत्वात्स्वादयः ॥ युजेर- समासे ।७।१।७१ ॥ युजेः सर्वनामस्थाने नुम् स्यादस्रमासे ॥ सुलोपः । संयोगान्तस्य लोपः ॥ क्विन्प्रत्ययस्य कुः ।८।२।६२ ॥ क्विन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः स्यात्प- दान्ते ॥ नस्य कुत्वेनानुनासिको ङकारः-युङ् ॥ नश्चापदान्तस्येति नुमोऽनुस्वारः, परसवर्णः, तस्यासिद्धत्वाच्चोः कुरिति कुत्वं न-युञ्जौ । युञ्जः । युञ्जम् । युञ्जौ । युजः । युजा । युग्भ्या- मित्यादि ।असमासे किम् ? ॥ चोः कुः ।८।२।३०॥ चवर्गस्य कवर्गः स्याज्झलि पदान्ते च ॥ इति कुत्वम् । क्विन्प्रत्ययस्येति कुत्वस्यासिद्धत्वात् । सुयुक् । सुयुग् । सुयुजौ । सुयुजः ॥ युजेरित

-पाठो दृश्यते... So२is onअष्टभ्य इति! Wait, let's look at the text in line 3: वक्तव्येis in line 4! Beforeवक्तव्ये(end of line 3), it says:॥ अष्टभ्य इति! Wait, does it say अष्टाभ्य इतिorअष्टभ्य इति? It says अष्टभ्य इति(no aa-kar on shta). Wait, where is footnote 1? Look at line 2:अष्टन आ विभक्तौ- wait, look at footnote 1: १ 'अष्टन आ विभक्तौ । ततो 'रायः'... Look at line 2: is १before॥ ७।२।८४? Ah, look at line 2: अष्टन आ विभक्तौ १ ॥ ७।२।८४ ॥- yes, there is a small१! Wait, look between विभक्तौand॥: yes, विभक्तौ १ ॥ ७।२।८४ ॥! Wait, what about line 5? "अष्टनो दीर्घादिति सूत्रे दीर्घग्रहणाज्ज्ञापकात् ॥ अष्टौ २ । परमाष्टौ । अष्टाभिः । अष्टाभ्यः`

an asterisk *.

Line 15: षये षत्वं च ॥ परित्यज्य सर्वं व्रजतीति-परिव्राट् । परिव्राजौ । परिव्राजः ॥ विश्वस्य

Line 16: वसुराटोः । ६ । ३ । १२८ ॥ विश्वशब्दस्य दीर्घः स्याद्वसौ राट्शब्दे च परे ॥ [ विश्वं६ वसु यस्य Wait, in line 16: Does it have विश्वं६ वसु यस्य? Yes, [ विश्वं६ वसु यस्य - there is an opening bracket [ and a superscript/subscript ६ after विश्वं.

Line 17: स विश्वावसुः ] राडिति पदान्तोपलक्षणार्थम् । चर्त्वमविवक्षितम् । विश्वाराट् । विश्वाराड् । Closing bracket ] after विश्वावसुः.

Line 18: विश्वराजौ । विश्वराजः । विश्वाराड्भ्यामित्यादि ॥ स्कोः संयोगाद्योरन्ते च । ८ । २ । २९ ॥

Line 19: पदान्ते झलि च परे यः संयोगस्तदाद्योः सकारककारयोर्लोपः स्यात् । भृट् । भृड् ॥ सस्य श्चुत्वेन

Now Footnotes: Divider line:

Line

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into clean Devanagari Markdown:

( ५८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- शः । तस्य जश्त्वेन जः । भृज्जौ । भृजः ॥ ऋत्विगित्यादिना ऋतावु Dufde यजेः क्विन् । क्विन्नन्त- त्वात्कुत्वम् । ऋत्विक् । ऋत्विग् । ऋत्विजौ । ऋत्विजः ॥ रात्सस्येति नियमान्न संयोगान्त- लोपः । ऊर्क् । ऊर्ग् । ऊर्जौ । ऊर्जः ॥ त्यदाद्यत्वं पररूपत्वं च ॥ तदोः सः सावनन्त्ययोः ।७।२।१०६ ॥ त्यदादीनां तकारदकारयोरनन्त्ययोः सः स्यात्सौ परे ॥ स्यः । त्यौ । त्ये । त्यम् । त्यौ । त्यान् ॥ सः । तौ । ते । परमसः । परमत्तौ । परमते ॥ द्विपर्यन्तानामि- त्येव । नेह–त्वम् । नच तकारोच्चारणसामर्थ्यान्नेति वाच्यम् . अतित्वमिति गौणे चरितार्थ- त्वात् ॥ संज्ञायां गौणत्वे चात्वसत्वे न । त्यद् । त्यदौ । त्यदः । अतित्यद् । अतित्यदौ । अतित्यदः ॥ यः । यौ । ये ॥ एषः । एतौ । एते । अन्वादेशे तु, एनम् । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः २ ॥ ङे प्रथमयोरम् ।७।१।२८॥ युष्मदस्मद्भ्यां परस्य ङे इत्येतस्य प्रथमा- द्वितीययोश्चामादेशः स्यात् ॥ मपर्यन्तस्य ।७।२।९१ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ त्वाहौ सौ ।७।२। ९४ ॥ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्व अह इत्येतावादेशौ स्तः सौ परे ॥ शेषे लोपः ।७।२।९०॥ आत्वयत्वनिमित्तेतरविभक्तौ परतो युष्मदस्मदोरन्त्यस्य लोपः स्यात् ॥ अतो गुणे ॥ अमि पूर्वः ॥ त्वम् । अहम् ॥ ननु त्वं स्त्री अहं स्त्री इत्यत्र त्व अम् अह अम् इति स्थिते अमि पूर्व- रूपं परपि बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वाट्टाप् प्राप्नोति । सत्यम् । अलिङ्गे युष्मदस्मदी । तेन स्त्रीत्वाभा- वान्न टाप् ॥ यद्वा शेष इति सप्तमी स्थानिनोऽधिकरणत्वविवक्षया । तेन मपर्यन्ताच्छेषस्य अद् इत्यस्य लोपः । स च परोऽप्यन्तरङ्गे अतो गुणे कृते प्रवर्त्तते । अदन्तत्वाभावान्न टाप् ॥ पर- मत्वम् । परमाहम् । अतित्वम् । अत्यहम् ॥ युवावौ द्विवचने ।७।२।९२ ॥ द्वयोरोक्तौ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य युवावौ स्तो विभक्तौ ॥ प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् ।७।२। १ 'झलां जश् झशि' इत्यनेनेत्यादिः ॥ २ 'स्वा हौ सौ' इति सूत्रकरणे गौणे 'अतिस्वम्' इत्यनिष्टरूपवार- णाय तकारोच्चारणस्य चारितार्थत्वादिति भावः ॥ ३ 'तदोः सः सौ' इति सकारस्तु गौणे न भवति यथा तथाऽह- संज्ञायामिति ॥ ४ 'ङे' इति लुप्तषष्ठ्यन्तं पृथक् पदम् 'प्रथमयोः' इत्यनेनानादेशत्वादेव सिद्धौ 'द्वितीयायां च' इत्यारम्भसामर्थ्यात् विभक्त्योरेव ग्रहणमित्याह-प्रथमाद्वितीययोरिति ॥ ५ मप- र्यन्तस्येति । अङ्गभागपूर्वस्येत्यर्थः । परिग्रहणाभावे तु 'मान्तस्य युष्मदोऽस्मदश्च' इत्यर्थे युष्म्यतेरस्मयते- श्चाप्रत्यये एव स्यादिति भाष्ये स्पष्टम् ॥ ६ 'स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकार कनिमित्तकार्येषु अर्थोपस्थितिकर्मेंणैव प्रत्ययोत्पत्तेरपि 'अचः परस्मिन्' इति सूत्रभाष्ये सिद्धान्तितत्वेन लिङ्गबोधकप्रत्ययस्य कारकापेक्षविभक्त्यम्- सापेक्षरूपतोऽन्तरङ्गत्वम् परनिमित्तानपेक्षत्वाच्चेति भावः ॥ ७ 'साम आकम्' इति सूत्रे भाष्यकृत्तैव 'लिङ्गाभावः टिलो पवचनानर्थक्यम्' इति वार्तिकव्याख्यायामेतत्स्पष्टमभिहितमेवेति बोध्यम् ॥ ८ 'नपुंसकादेशेभ्यो युष्मदस्मदोर्विभक्त्यादेशा विप्रतिषेधेन' इति 'नेतराच्छन्दसि' इति सूत्रभाष्ये वार्तिकेन युष्मदस्मदोः सलिङ्गत्वमपि प्रतीयते । तदाप्याह-यद्वेति ॥ आदेशोत्तरं मकाराभावे- ऽप्युपलक्षणतया शेषपदं व्याचष्टे-आदित्यस्येति ॥ अन्तरङ्ग इति । शेषलोपस्य 'त्वदीयः त्वत्पुत्र' इत्यादौ वारणाय विभक्तिनिमित्तकत्वेन विभक्तेश्च पररूपनिमित्तगुणाद्वहिर्भूतत्वेन बहिरङ्गत्वम्, विभक्त्यपेक्षयाऽन्तर्भूत- गुणनिमित्तकत्वेन पररूपस्यान्तरङ्गत्वमिति भावः ॥ 'वर्णादाङ्गं बलीयः' इति त्वनित्यत्वान्नात्र प्रवर्त्तते स्थानिभेदाद्वेति बोध्यम् ॥ इदं च सर्वमादेशानामादन्तत्वे समाधानकल्पनम् । आदेशानां हलन्तत्वे ऽकारस्याविवक्षि- तत्वेन तु न कोपि क्लेशः ॥

हलन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । ( ९९ ) ८८ ॥ इह युष्मदस्मदोराकारोऽन्त्यादेशः स्यात् ॥ औङीत्येव सुवचम् ॥ भाषायां किम् ? युवं वस्त्राणि ॥ युवाम् । आवाम् । मपर्यन्तस्य किम् ? साकच्कस्य मा भूत्—युवकाम् । आव- काम् । त्वया मयेत्यत्र त्वया म्येति मा भूत् । युवकाभ्यामावकाभ्यामिति च न सिध्येत् ॥ यूयवयौ जसि ॥७।२।९३ ॥ स्पष्टम् ॥ यूयम् । वयम् । परमयूयम् । परमवयम् । अति- यूयम् । अतिवयम् ॥ इह शेषे लोपोऽन्त्यलोप इति पक्षे जसः शी प्राप्तः । अङ्गकार्ये कृते पुन- र्नाङ्गकार्यमिति न भवति । ङेप्रथमयोरित्यत्र मकारान्तरं प्रश्लिष्य अम् मान्त एवावशिष्यते नतु विक्रियत इति व्याख्यानाद्वा ॥ त्वमावेकवचने ॥७।२।९७ ॥ एकत्वोक्तौ युष्मद- स्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ स्तो विभक्तौ ॥ द्वितीयायां च ॥७।२।८७ ॥ युष्मदस्मदोराकारः स्यात् ॥ त्वाम् । माम् । युवाम् । आवाम् ॥ शसो न ॥७।२।२९ ॥ नेत्यविभक्तिकम् । युष्मदस्मद्भ्यां परस्य शसो नकारः स्यात् ॥ अमोऽपवादः । आदेः परस्य । संयोगान्तस्य लोपः । युष्मान् । अस्मान् ॥ योऽचि ॥७।२।८९ ॥ अनयोर्यकारादेशः स्यादनादेशेऽजादौ परतः ॥ त्वया । मया ॥ युष्मदस्मदोरनादेशे ॥७।२।८६ ॥ अनयोराकारः स्यादादेशे हलादौ विभक्तौ ॥ युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युष्माभिः । अस्माभिः ॥ तुभ्यमह्यौ ङयि ॥७।२। ९५ ॥ अनयोर्मपर्यन्तस्य तुभ्यमह्यौ स्तो ङयि ॥ अमादेशः । शेषे लोपः । तुभ्यम् । मह्यम् । परमतुभ्यम् । परममह्यम् । अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥ भ्यसो- भ्यम् ॥७।१।३० ॥ भ्यसो भ्यम् अभ्यम् वा आदेशः स्यात् ॥ आद्ये शेषे लोपस्यान्त्यलोपत्व एव । तत्राङ्गवृत्तपरिभाषया एत्त्वं न । अभ्यम् तु पक्षद्वयेऽपि साधुः । युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम् ॥ एकवचनस्य च ॥७।१।३२ ॥ आभ्यां पञ्चम्येकवचनस्य अत्स्यात् ॥ त्वत् । मत् । ङसेश्चेति सुवचम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥ पञ्चम्या अत् ॥७।१।३१ ॥ आभ्यां पञ्चम्या भ्यसो- ऽत्स्यात् ॥ युष्मत् । अस्मत् ॥ तवममौ ङसि ॥७।२।९६ ॥ अनयोर्मपर्यन्तस्य तवममौ स्तो ङसि ॥ युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् ॥७।१।२७ ॥ स्पष्टम् ॥ तव । मम । युवयोः । आवयोः ॥ १ 'तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते' इति न्यायेनाकच्सहितस्यादेशेऽकचः श्रवणं न स्यादिति भावः ॥ २ ओकारसकारभकारादौ सुपि परतः सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच् । अन्यत्र तु सुबन्तस्य टेः प्रागकच् इति सिद्धान्तितत्वेन युवकाम् आवकामित्यत्र दोषाभावात् मपर्यन्तस्येत्यर्थि- कारस्य प्रयोजनान्तरमाह-त्वया मयेति ॥ योऽचीत्यत्र 'अच्ये' इति न्यासेन त्वया मयेति सिद्धौ- दोषान्तरमाह-युवकाभ्यामिति ॥ ३ 'अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः' इति परिभाषया 'ज्ञाजनोर्जा' इत्यादेशे दीर्घोच्चारणज्ञापितेयेति पूर्वशेषः ॥ ४ पिवेरदन्तत्वनिपातनसिद्धगुणाभावमात्रस्यैवैतत्प्रयोजनकथनेन 'द्वयोः' इति निर्देशेन चैतत्परिभाषाया व्यर्थत्वसूचने समाधानान्तरमाह-ङेप्रथमयोरिति ॥ मकारान्तर- मिति ॥ 'अमोमश्' इति भाष्यसूचितसंयोगान्तलोपेनेत्यादिः ॥ ५ आद्यः 'भ्यम्' इत्यादेशः ॥ ६ एवकारेण टिलोपपक्षव्यावृत्तिः ॥ ७ 'अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः'-अङ्गाधिकारे वृत्तं निष्पन्नं कार्ये तस्मिन्सति पुनरन्यस्याङ्गकार्यस्य प्रवृत्तौ प्राप्तायामविधिरित्यर्थः ॥ ८ पक्षद्वये अन्त्यलोपपक्षे टिलोपपक्षे चेत्यर्थः ॥ ९ 'अनादेशग्रहणं शक्यमकर्तुम् ।' कथम् ? 'हलि' इत्यनुवर्तते । 'नचादेशो हलादिरस्ति' इति भाष्यसंमतश्च ॥