वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

७० वेणीसंहारं नाटकं विशेषक, सकलभुवनाङ्गनदीपक, अत्र स्वप्नदर्शने यत्किमप्यत्याहितं तद्भगवतः प्रणामेन कुशलपरिणामि सशत्तभ्रातृकस्यार्य्यपुत्रस्य भवतु । हला, उपनय मे कुसुमानि यावदपरासामपि देवतानां सपर्यां निर्वर्त्तयामि । ) राजा पुष्पाण्युपनयति । स्पर्शसुखमभिनीय कुसुमानि भूमो पातयति । भानुमती— ( सरोषम् । ) अहो पमादो परिअणस्स । ( परिवृत्य दृष्ट्वा ससम्भ्रमम् ) कथ अज्जउत्तो ( अहो प्रमादः परिजनस्य । कथमार्थपुत्रः । ) राजा—देवी अनिपुणः परिजनोऽयमेवंविधे सेवावकाशे । तत्प्रभवत्यनु- शासने देवी । अयि प्रिये । विकिर धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि चक्षुः- परिजनपथवर्त्तिन्यत्र किं सम्भ्रमेण । यदेकं सहस्रपत्रम् तस्य सम्बोधने । पूर्वदिशावधूमुखमण्डलकुङ्कुमविशेषक=पूर्वदिशैव वधूः तस्याः मुखमण्डलस्य कुङ्कुममेव विशेषकः तिलकम् तत्सम्बोधने । अत्याहितम् = महाभीतिः 'अत्याहितं महाभीति'रित्यमरः । अपरासाम् = अन्यासां । प्रसादः = अनवधानता । परिवृत्य = सङ्घूर्ण्य । आर्य्यपुत्र. = पतिः । प्रभवत्यनुशासने = अनुशासितुं समर्था । अन्वयः—परिजनपथवर्तिनि अत्र धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि, चक्षुः, विकिर, सम्भ्र- मेण, किम् स्मितमधुरम्, उदारम् माम्, उच्चैः, आलप, हे देवि, मम्, पाण्योः अञ्जलिः, प्रभवति, ( अत एव ) त्वम्, अस्याम् स्पृश ॥ १६ ॥ परिजनपथवर्तिनि = परिजनस्य पन्थाः परिजनपथः सेचकमार्गः तत्र वर्तमाने, अत्र = मयि, धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि— धवलश्चासौ दीर्घः धवलदीर्घः 'स्वच्छायतः' मङ्गलकारी हो । ( अर्घ देकर ) अरी तरलिके मुझे पुष्प ला दे जिससे मैं और भी देवताओं का पूजन सम्पादन करूं ( यह कह कर हाथ फैलाती है । ) ( राजा [दुर्योधन] ) नौकर-चाकरों को संकेत से दूर भगाकर स्वयं पुष्प प्रदान करते हैं, अङ्गस्पर्श के सुखों का अनुभव करके फूलों को नीचे गिरा देते हैं । ) भानुमती— (क्रुद्ध होकर) वाह रे, भृत्यों को असावधानता ( पीछे मुड़कर राजा को देख व्याकुल हो जाता है। राजा—देवि, यह भृत्य इस प्रकार की सेवा के विषय में अनभ्यस्त है । अतः श्रीमती दण्ड प्रदान कर सकती हैं । अयि स्नेहास्पदे । सेवा कार्य के लिए उद्यत इस दास की ओर कर्णमूल पर्यन्त विश्राम करनेवाले अत एव विशाल तथा निर्मल नेत्र के द्वारा अवलोकन कीजिए [ व्रतादि नियमों के कारण

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ७१ स्मितमधुरमुदारं देवि मामालपोच्चैः प्रभवति मम पाण्योरञ्जलिस्त्वं स्पृशास्मान् ॥ १६ ॥ भानुमती — अज्जउत्त, अब्भणुण्णादाए दुह अत्थि न कस्सि विणिअमे अहिलासो । ( आर्यपुत्र, अभ्यनुज्ञातायास्त्वयास्ति मे कस्मिन्नपि नियमेऽभिलाषः । ) राजा — श्रुतविस्तर एवास्मि भवत्याः स्वप्नवृत्तान्तं प्रति । तदलमेवं प्रकृतिसुकुमारमात्मानं खेदयितुम् । स च अपाङ्गः नेत्रप्रान्तः तं संसर्पति गच्छतीति धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि, चक्षु=नेत्रम्, विकिर = विक्षिप । सम्भ्रमेण = उद्वेगेन, किम् ? न किमपीत्यर्थः, उद्वेगो न कार्य इति भावः । स्मितमधुरं = स्मितेन ईषद्धासेन मधुरम् सुन्दरम् उदारम् = दक्षिणम् यथा स्यात्तथा हे देवि, माम् उच्चैः = तारस्वरेण, आलप = आलापं कुरु । हे देवि, मम पाण्योः = हस्तयोः, अञ्जलिः, प्रभवति = प्रकर्षेण वर्तते, अञ्जलिबद्धोऽस्मीति भावः । अत एव त्वम्, अस्मान्, स्पृश = छूउ 'प्रभवति मम पाण्योरञ्जलिः सेवितुं त्वामि'ति पाठः सुगमः । अत्र पक्षे प्रभवतीत्यस्य समर्थोऽस्तीत्यर्थः । अत्र 'यद्वा कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेदि'ति लक्षणाद् एकस्यैव त्वमिति कारकस्यानेक- क्रियासु सम्बन्धात्कारकदीपकालङ्कारः । मालिनीच्छन्दः । न न म य य युतेयं मालिनी भोगिलोकैरिति लक्षणात् ॥ १६ ॥ त्वया, अभ्यनुज्ञातायाः=आज्ञापितायाः, मे=मम्, कस्मिन्नपि, नियमे, अभिलाषः= इच्छा अस्तीत्यन्वयः । भवत्याः, स्वप्नवृत्तान्तम्, प्रति, श्रुतविस्तरः=श्रुतः, विस्तरः येन सः, एव, अस्मीत्यन्वयः । तत् = तस्मात् प्रकृतिसुकुमारम् = स्वभावतः कोमलम् आत्मानम् = अन्तःकरणम्, एवं, खेदयितुम्-परितापयितुम्, अलम् = व्यर्थम् वासरूपन्यायेन आँख में कज्जल नहीं लगाया था इसलिए नेत्र धवल थे ] व्याकुल होने से क्या लाभ ? मुझसे मन्दहास्यपूर्वक उच्च स्वर से चित्ताकर्षक तथा मधुर भाषण कीजिये । यह मेरे साञ्जलि हस्त आपकी सेवा के लिए उद्यत हैं अर्थात् हाथ जोड़कर यह दास आपकी सेवा के लिए तय्यार है । यदि इसने अपराध किया है तो आप क्रोध भरी आँखों से देखें और डाँट- फटकार कर दण्ड दें अथवा ये हाथ अञ्जलि बाँधकर अपने अपराधों के लिए क्षमा प्रार्थी हैं । भानुमती — महाराज, मुझे आज्ञा प्रदान करें, किसी एक नियम (व्रत) के सम्पादन करने में मेरी बलवती इच्छा है । राजा — मैं श्रीमती के स्वप्नीय वृत्तान्तों को पूर्णतया सुन चुका हूँ अतः सहज सुकोमल चित्त को कष्ट देने की कोई आवश्यकता नहीं है ।

७२ वेणीसंहार नाटकं भानुमती—अज्जउत्त, मे सङ्का बाहेइ। ता अणुमण्णदु मं अज्जउत्तो। (आर्यपुत्र, मां शङ्का बाधते। तदनुमन्यतां मामार्यपुत्रः।) राजा—(सगर्वम्।) देवि, अलमनया शङ्कया। पश्य— किं नो व्याप्तदिशां प्रकम्पितभुवामक्षौहिणीनां फलं किं द्रोणेन किमङ्गराजविशिखैरेवं यदि क्लाम्यसि। भीरु भ्रातृशतस्य मे भुजवनच्छायासुखोपस्थिता 'अलं खल्वे'रिति क्त्वाऽभावे तुमुन्प्रत्ययः। अन्वयः—नः व्याप्तदिशाम् (अत एव) प्रकम्पितभुवाम् अक्षौहिणीनाम्, किम्, फलम्, द्रोणेन, किम्, अङ्गराजविशिखैः किम्, (हे) भीरु, एवम्, यदि, क्लाम्यसि, मे भ्रातृशतस्य भुजवनच्छायासुखोपस्थिता, त्वम्, दुर्योधनकेसरीन्द्र गृहिणी (वर्तसे) तव, शङ्कास्पदम् किम्।। १७।। शङ्काया अभावे हेतुमाह—किन्नो व्याप्तदिशामिति। नः = अस्माकम् व्याप्तदिशाम् = व्याप्ता दिक् याभिः तासाम्, सर्वत्र विस्तृताना- मित्यर्थः, अत एव प्रकम्पितभुवाम् = कम्पितभूमीनाम्, अक्षौहिणीनाम् = दशानीकि- नीनाम्, तदुक्तममरे— एकमेकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका। पत्यङ्गैरित्रगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरम्। सेनामुखं गुल्मगणो वाहिनी पृतना चमूः। अनीकिनी दशानीकिन्यक्षौहिणीति॥ अयमर्थः—एकगजैकरथत्र्यश्वानां समूहः पञ्च पदातयश्च यत्र सा पत्तिः। तिसृभिः पत्तिभिः सेनामुखं, त्रिभिः सेनामुखैः गुल्मः, त्रिभिर्गुल्मैर्गणः, त्रयो गणाः वाहिनी, तिस्रो वाहिन्यः पृतना, तिस्रः पृतनाः चमूः, तिस्रश्चम्वोऽनीकिनी दशानीकिन्य- क्षौहिणी इति सेनाविशेषस्य संज्ञा। किं फलम् = कोऽर्थः न किमपीत्यर्थः। इदं, यदि क्लाम्यसीत्यनेनान्वेति, एवमग्रेऽपि। द्रोणेन = आचार्येण, किम् अङ्गराजवि- शिखैः = कर्णबाणैः, किम्, हे भीरु = भययुक्ते, एवं त्वं यदि क्लाम्यसि = परितपसि, एतादृशवीरसेनासत्त्वे त्वया तापो न कार्य इति भावः। मे = मम भ्रातृशतस्य = भानुमती—आर्यपुत्र, मैं गम्भीर सन्देह सागर में डूब रही हूँ अतः मुझे आशा प्रदान कर ही दें। राजा—(अहङ्कार के साथ) देवि, इस सन्देह पर, ध्यान न दीजिए देखिये— यदि आप इस प्रकार की शङ्का से विचलित हो रही हैं तो हम लोगों की अक्षोहिणी सेना की जो समस्त दिशाओं तक प्रसिद्ध है तथा जिसके बल से भूमि कम्पित हो जाती है, क्या आवश्यकता! अथवा द्रोणाचार्य की क्या उपयोगिता तथा कर्ण के बाणों से क्या?

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् . ७३ त्वं दुर्योधनकेसरीन्द्रगृहिणी शङ्कास्पदं किं तत्र ॥ १७ ॥ भानुमती—अज्जउत्त, ण हु मे किं वि आसङ्काकारणं तुम्हेसु सण्णि- हिदेसु । किन्तु अज्जउत्तस्स एव्व मणोरहसम्पत्ति अहिणन्दामि । (आर्यपुत्र, न खलु मे किमप्याशंकाकारणं युष्मासु सन्निहितेषु । किन्त्वार्यपुत्रस्यैव मनोरथसम्प- त्तिमभिनन्दामि ।) राजा—अयि सुन्दरि, एतावन्त एव मनोरथा यदहं दयितया सङ्गतः स्वच्छया विहरामीति । पश्य— प्रेमाबद्धस्तिमितनयनापीयमानाव्जशोभं लज्जायोगादविशदकथं मन्दमन्दस्मितं वा । शतसंख्याकभ्रातॄणाम्, भुजवनच्छायासुखोपस्थिता = बाहुरूपवनच्छायायां सुखेनॊप- विष्टा, त्वम् दुर्योधनकेशरीन्द्रगृहिणी, वर्तसे इति शेषः । यतस्त्वमेतादृशी अतः, तव= भानुमत्याः, शङ्कास्पद = सन्देहस्थानं किम् न किमपीत्यर्थः । अत्र रूपकालङ्कारो लुप्तोपमा च । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ १७ ॥ दयितया = प्रिया, सङ्गतः = युक्तः । विहरामि = विहारङ्करोमि । अन्वयः—दुर्योधनस्य, ते प्रेमाबद्धस्तिमितनयनापीयमानाव्जशोभम्, लज्जायो- गात् अविशदकथम्, मन्दमन्दस्मितम्, नियममुषितालक्तकाग्राधरम्, वा, परम्, असु- लभम्, वक्त्रेन्दुम्, पातुम्, वाञ्छा, किम् न ॥ १८ ॥ प्रेमाबद्धेति । दुर्योधनस्य, ते=तव, इदं वक्त्रेन्दुमित्यनेनान्वेति । प्रेमाबद्धस्ति- मितनयनापीयमानाब्जशोभम्-प्रेम्णा आबद्धम्, युक्तम् अतएव स्तिमितं सान्द्रम् नयनम् नेत्रम्, तेन आपीयमाना आक्रान्ता अब्जशोभा ( कमलसौन्दर्यम् ) येन तम्, इदं वक्त्रेन्दुविशेषणम्, एवमग्रिममपि । लज्जायोगात् = त्रपावत्त्वात्, अवि- ऐ भीरु ! मेरे सौ भाइयों के भुजारूपी कानन की छाया में आनन्द से विश्राम करती हुई आप सिंह दुर्योधन की धर्मपत्नी हैं आपके लिए शङ्का का स्थान कैसा ? ॥ १७ ॥ भानुमती—आर्य, आप लोगों के होते हुए मुझे सन्देह का कोई कारण ही नहीं है किन्तु आर्यपुत्र के ही मङ्गल की कामना करती हूँ । राजा—अयि मनोरमे, मैं अपनी वल्लभा के साथ स्वच्छन्द बिहार कर रहा हूँ यही हम लोगों के मनोरथ हैं देखिये— आपके मुख चन्द्र ने स्नेहाधिक्य से निश्चल नेत्रों के द्वारा कमल को पराजित कर दिया है तथा लज्जा के कारण उससे स्पष्ट शब्द नहीं निकल रहे हैं और अधरपुट से व्रत पालन के कारण लाक्षारस के चिह्न दूर हो गये हैं इस तरह के तथा मन्द

७४ वेणीसंहारं नाटकं वक्त्रेन्दुं ते नियममुषितालक्तकाग्राधरं वा पातुं वाञ्छा परमसुलभं किं न दुर्योधनस्य ॥ १८ ॥ ( नेपथ्ये महान् कलकलः ! सर्वे आकर्णयन्ति । ) भानुमती-( सभयं राजानं परिष्वज्य । ) परित्ताअदु परित्ताअदु अज्ज- उत्तो । ( परित्रायताम् परित्रायतामार्यपुत्रः । ) राजा-( समन्तादवलोक्य । ) प्रिये, अलं सम्भ्रमेण । पश्य· दिक्षु व्यूढाङ्घ्रिप्राङ्गस्तृणजटिलचलत्पांसुदण्डोऽन्तरिक्षे शदकथम् = अवृद्धवाचम्, मन्दमन्दस्मितम् = ईषद्सितम्, नियममुषितालक्तकाग्राधरं= नियमेन व्रतेन मुषितम् त्यक्तम् अलक्तकं लाक्षा येन अग्राधरेण तत् अग्राधरम्, ऊर्ध्वोष्ठम्, यस्मिन् तम् वा परम् = अत्यन्तम्, असुलभम् = अप्राप्यम् नियमे स्थितत्वा- दिति भावः । वक्त्रेन्दुम् = मुखचन्द्रम्, पातुं, वाञ्छा, किन्न, अस्त्येवेति भावः । मन्दाक्रान्ता छन्दः । लक्षणमुक्तं ८ श्लोके ॥ १८ ॥ कलकलो बहुभिः कृतो महाध्वनिः । परिष्वज्य = गाढं सङ्गृह्य आलिङ्ग्येत्यर्थः । अन्वयः-(हे) भीरु, दिक्षु, व्यूढाङ्घ्रिप्राङ्गः, अन्तरिक्षे, तृणजटिलचलत्पांसु- दण्डः, पथिषु, शर्करालः झाङ्कारी, विटपिनाम्, स्कन्धकार्षेः, सधूमः, प्रासादानाम्, निकुञ्जेषु, अभिनवजलोद्गारगम्भीरधीरः चण्डारम्भः, समीरः परिदिशम् , वहति । सम्भ्रमेण, किम् ॥ १९ ॥ आकस्मिकमहावायुप्रवहणेन भीताया भानुमत्या धैर्यायाह-दिक्षु इति । हे भीरु, दिक्षु=दिशासु, व्यूढाङ्घ्रिप्राङ्गः = विक्षिप्तवृक्षशाखादिः, वेगवाद्वायुप्रव- हणात् प्रतिदिशम् वृक्षशाखापत्रादयो भ्राम्यन्तीत्यर्थः । अन्तरिक्षे -आकाशे, तृण· जटिलचलत्पांशुदण्डः = तृणेन जटिलः जटाकः चलन् पांशुदण्डः दण्डाकारः पांशुः हासकारी आपके मुख चन्द्र के पान की [ अर्थात् अधर-रस पान की ] ही दुर्योधन की उत्कट इच्छा है उसके लिए और कौन पदार्थ है जो अलभ्य है ॥ १८ ॥ ( नेपथ्य की ओर कलकल ध्वनि होती है और सब लोग सुनते हैं । ) भानुमती-( डर जाती है और राजा का आलिङ्गन करती है । ) रक्षा कीजिए आर्यपुत्र ! रक्षा कीजिये । राजा-( चारों तरफ देखकर) दयिते, व्याकुल होने की कोई आवश्यकता नहीं देखिए- यह बड़े वेग के साथ वायु (बवण्डर) चल रहा है, वह वृक्षों की शाखा,टहनियों तथा पत्र-पुष्पों को लेकर इधर-उधर दिग्विदिशाओं में प्रक्षिप्त कर रहा है। यह आकाशपथ में

द्वितीयोऽङ्कः ] . प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ७५ झङ्कारी शर्करालः पथिषु विटपिनां स्कन्धकार्षैः सधूमः । प्रासादानां निकुञ्जेष्वभिनवजलदोद्गारगम्भीरघोर- श्चण्डारम्भः समीरो वहति परिदिशं भीरु किं सम्भ्रमेण ॥ १९ ॥ सखी - महाराज, आरोहीअदु एदं दारुपव्वअप्पासादम् । उव्वेअ- कारी क्खु अअं उत्थिदपरुसरअकलुसीकिदणअणो उन्मूलिदतरुवरसद्दवित्त- त्थ्मन्दुरापरिव्भट्टवल्लहतुलङ्गमपज्जउलीकिदजणपद्धई भीषणसमारणो । ( महाराज, आरुह्यतामेतद्दारुपर्वतप्रासादम् । उद्वेगकारी खल्वयमुत्थितपरुषरजः कलुषीकृतनयन उन्मूलिततरुवरशब्दवित्रस्तमन्दुरापरिभ्रष्टवल्लभतुरङ्गमपर्याकुलीकृत- धूलिः, ( विइडो इति प्रसिद्धः ) । यस्मात् सः, पथिषु, =मार्गेषु, शर्करालः=शर्करा अश्मप्राया मृत् तद्वान्, झाङ्कारी =अव्यक्तशब्दकारी, विटपिनां स्कन्धकार्षैः=वृक्षाणां प्रकाण्डकर्षणैः सधूमः=धूमयुक्तः प्रासादानां = हर्म्याणाम्, निकुञ्जेषु=अन्तःस्थानेषु, अभिनवजलदोद्गारगम्भीरघोरः = अभिनवः नूतनो यो जलदः ( मेघः ) तस्य य उद्गारः ( शब्दः ) तद्वद्गम्भीरोऽतएव घोरः, चण्डारम्भः=प्रचण्डोपक्रमः, समीरः= वायुः, पूर्वोक्तं सर्वमस्यैव विशेषणम्, परिदिशं = सर्वदिक्षु, वहति=वाति, स्वाभाविक- मेव प्रवहणमतः किं सम्भ्रमेण=उद्वेगेन किम् उद्वेगो न कार्यम् इति भावः । स्रग्धरा- छन्दः । म्रम्नेर्यानां त्रयेण त्रिमुनियुतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयमिति लक्षणात् ॥ १९ ॥ एतद्, दारुपर्वतप्रासादम् = क्रीडापर्वतस्थगृहम् । आरुह्यताम् । आलम्ब्यताम्, इत्यन्वयः । उत्थितपरुषरजःकलुषीकृतनयनः=उत्थितं यत्परुषं कठिनं रजः धूलिः तेन कारणभूतेन कलुषीकृतं नयनं येन सा, उन्मूलिततरुवरशब्दवित्रस्तमन्दुरापरि- भ्रष्टवल्लभतुरङ्गमपर्याकुलीकृतजनपद्धतिः = उन्मूलितः उत्पादितो यस्तरुवरः तस्य शब्देन वित्रस्ता भीता या मन्दुरा वाजिहाला, ( यद्यपि मन्दुराया भयन्न सम्भवति तृणों के साथ धूल एकत्रित कर घुमाता हुआ लम्बे दण्डे के आकार बना रहा है । यह झंझाता हुआ मार्गों में छोटी-छोटी कंकड़ियों को बिखेर रहा है। धनिकों के भवनों के पास की वाटिकाओं के वृक्षों की शाखाओं के परस्पर संघर्ष से निकली हुई अग्नि से जलने के कारण धूयें के समान इसका वर्ण मालूम पड़ रहा है। इसके अतिरिक्त वर्षाकाल के प्रारम्भ काल के मेघों की घटा की भाँति वह गम्भीर गर्जन करता हुआ चला आ रहा है। अयि भीरु ! इसमें व्याकुल होने की क्या आवश्यकता है ? ॥ १९ ॥ सखी—महाराज ! आप इस दारु पर्वत के महल में चलें। यह भीषण झंझावात हृदय को विक्षुब्ध करता हुआ, उड़नेवाली कंकड़ियों से भरी हुई धूलों को आँखों में झोंकता हुआ, चला जा रहा है। इसके झकोरे से उखड़ते, अरराते, महराते हुए वृक्षों की अरराहट

७६ वेणीसंहारे नाटकं जनपद्धतिर्भीषणः समीरणः । ) राजा—( सहर्षम् ) उपकारि खल्विदं वात्याचक्रं सुयोधनस्य । यस्य प्रसादादयत्नपरित्यक्तनियमया देव्यां सम्पादितोऽस्मन्मनोरथः । कथमिति । न्यस्ता न भ्रुकुटिर्न बाष्पसलिलैराच्छादिते लोचने नीतं नाननमन्यतः सशपथं नाहं स्पृशन्वारितः । तन्व्या लग्नपयोधर भयवशादाबद्धमालिङ्गितं भङ्क्तास्या नियमस्य भीषणमरुन्नायं वयस्यो नु मे ॥ २० ॥ तथाप्युपवारात्तप्रत्यश्वानां भय युक्तम् ) तस्याः परिभ्रष्टाः ये वल्लभतुरङ्गमाः श्रेष्ठाश्वाः तैः करणैः पर्याकुलीकृता अत्यन्त विदलिता जनपद्धतिः मनुष्यमार्गः येन सः, भीषणः = भयावहः समीरणः = वायुः । वात्याचक्रम् = वायुसमूहः । अयत्नपरित्यक्तनियमया = अनायासेन त्यक्तव्रतया । अन्वयः—तन्व्या, भयवशात्, भ्रुकुटिः, न, न्यस्ता, बाष्पसलिलैः, लोचने, न, आच्छादिते, अन्यतः, आननम् न, नीतम्, स्पृशन्, अहम्, सशपथम्, न वारितः, लग्नपयोधरम्, आलिङ्गितम् आबद्धम्, ( अतः ) अस्याः, नियमस्य, भङ्क्ता, अयम् भीषणमरुत्, न ( किन्तु ) मे, वयस्यः नु ॥ २० ॥ कथं मनोरथः सम्पादित इत्याह— न्यस्तेति — तन्व्या = भानुमत्या, भयवशात्, भ्रुकुटिः = भ्रकुटिः, न, न्यस्ता = कृता, नियमस्थाया अलिङ्गने भ्रूभङ्गादिकरणं युक्तं तन्न कृतमिति भावः । बाष्पसलिलैः = अश्रुभिः, लोचने = नेत्रे, न, आच्छादिते = व्यापिते द्विवचनान्तमेतत् । अन्यतः = अन्यत्र 'सार्वविभक्तिकस्तसिल्' आननं = मुखम, न, नीतम् = प्रापितं मुखपरिवर्त्तनं न कृतमिति भावः । स्पृशन् = अङ्गस्य और झहराहट के शब्द से डरे हुए श्रेष्ठ घोड़े घुड़शाल से बन्धन तोड़कर मार्गों पर इधर- उधर भाग रहे हैं। राजा—( प्रसन्नता के साथ ) यह झञ्झावात दुर्योधन के लिये महान् उपकारक बन गया है जिसकी अनुकम्पा से बिना किसी परिश्रम के व्रतनियमों को छोड़ देवी मेरे अभि- लषित मनोरथ को सफल बनाई है । किस प्रकार — इन्हें भौंह तिरछी भी न करना पड़ा अथवा न तो अश्रुविन्दुओं से आँखों को भरना पड़ा, इन्हें मेरी ओर से मुख भी न मोड़ना पड़ा, स्पर्श करते समय शपथपूर्वक इन्हें मेरा निषेध भी नहीं करना पड़ा, स्वयं भयवश होकर इस कोमलाङ्गी ने अपने स्तनों को दबा- कर गाढ आलिंगन करना प्रारम्भ कर दिया । यह वायु इनके नियमों के उल्लंघन का अपराधी भी न हुआ यह भीषण झन्झावात नहीं है, किन्तु यह मेरा परममित्र है ॥२०॥

[Page Header: द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ७७]

तत्सम्पूर्णमनोरथस्य मे कामचारः सम्प्रति विहारेषु । तदितो दारु- पर्वतप्रासादमेव गच्छामः । ( सर्वे वात्याबाधां रूपयन्तः परिक्रामन्ति । ) राजा— कुरु घनोरु पदानि शनैः शनैरयि विमुञ्च गतिं परिवेपिनीम् । सुतनु बाहुलतोपनिबन्धनं मम निपीडय गाढमुरःस्थलम् ॥ २१ ॥ स्पर्शं कुर्वन्, अहम्, सशपथम् = यदि त्वं मां स्पृशेस्तदा शपथस्तवेत्येवं, न, वारितः = निवारितः लग्नपयोधरं = सम्मिलितस्तनम् यथा स्यात्तथा आलिङ्गितम् = आलिङ्गनम्, भावे क्तः । आबद्धम् = कृतम् अत इत्यध्याहारः, अस्याः = भानुमत्याः, नियमस्यः = व्रतस्य, भङ्क्ता = भञ्जकः अयम्, भीषणमरुत् = भयावहो वायुः, न किन्तु मे = मम, वयस्यः = मित्रम्, नु = उत्प्रेक्षे, एतादृशोपकारकरणान्मम मित्रमेवेत्यर्थः । अत्र वस्तुना समाधिरलङ्कारो व्यज्यते । उत्प्रेक्षालङ्कारः शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ २० ॥ सम्प्रति = अधुना, सम्पूर्णमनोरथस्य, मे, विहारेषु = क्रीडासु कामचारः = स्वेच्छाचार इत्यन्वयः । अन्वयः—( हे ) घनोरु, शनैः शनैः पदानि, कुरु, अयि, परिवेपिनीम्, गतिम्, विमुञ्च, ( हे ) सुतनु, बाहुलतोपनिबन्धनम्, मम, गाढम्, उरःस्थलं, निपीडय ॥ साम्प्रतं नास्ति भयस्यावकाश इत्याह—कुर्विति—हे घनोरु-निबिडोरु, शनैः शनैः = मन्दं मन्दं, पदानि = चरणान् कुरु = सम्पादय, अयि, परिवेपिनीम् = कम्प- मानाम्, गतिं = गमनं, विमुञ्च = त्यज, हे सुन्दरि, बाहुलतोपनिबन्धनम् = बाहुः 'भुजः' लता इव वल्लीव तया उपनिबन्धनम् ( आबन्धः ) तद्यथा स्यात् तथा, मम, गाढम् = अत्यन्तम् उरःस्थलम् = वक्षःस्थलम्, निपीडय = आलिङ्गय । अत्र = वातुलतेत्यत्र लुप्तोपमालङ्कारः । द्रुतविलम्बितं छन्दः । द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ, इति लक्षणात् ॥ २१ ॥

अब मेरी अभिलाषा पूर्ण हो गई; कामकला की क्रीड़ा में अब मैं स्वतन्त्र हो गया अतः मैं यहाँ से दारुपर्वतस्थ भवन की ही ओर चलता हूँ । ( सब लोग आँधी के कष्ट के अनुभव का अभिनय करते हुए चल रहे हैं ) राजा—अयि, विशालजघने, धीरे-धीरे आगे बढ़िये अर्थात् धीरे-धीरे पैर रखिए, स्खलित गति से ( लड़खड़ाती हुई ) न चलिए । सुभगे ! अपनी भुजलताओं से पकड़कर मेरे हृदय का गाढ़ आलिङ्गन कीजिए ॥ २१ ॥

७८ वेणीसंहारं नाटकं (प्रवेशं रूपयित्वा ।) प्रिये, अलब्धावकाशः समीरणसारः स्तिमित- त्वाद्गर्भगृहस्य । विस्रब्धमुन्मीलय चक्षुरुन्मृष्टरेणुनिकरम् । भानुमती - (सहर्षम् ।) दिट्ठिआ उह दाव उप्पादसमीरणो ण बाधेइ । (दिष्ट्येह तावदुत्पातसमीरणो न बाधते !) सखी- आरोहणसम्भमणिस्सहं पिअसहीए ऊरुजुअलम् । ता कीस दाणी महाराओ आसणवेदीं ण भूसेदि । (आरोहणसम्भ्रमनिःसहं प्रियसख्या ऊरुयुगलम् । तत्कस्मादिदानीं महाराज आसनवेदीं न भूषयति ।) राजा- (देवीमवलोक्य ।) भवति, अनल्पमेवापकृतं वात्यासम्भ्रमेण । तथाहि- समीरणः = वायुः, अलब्धावकाशः = अप्राप्तावस्थितिः प्रवेशायोग्य इत्यर्थः, गर्भ- गृहस्य = मध्यवेश्मनः, स्तिमितत्वात् = आवरणात्, उन्मृष्टरेणुनिकरम् = उन्मृष्टः पृथक् कृतः रेणुनिकरः (रजःसमूहः) यस्मात् तत्, चक्षुः = नेत्रम्, विस्रब्धम् = यथेच्छम्, उन्मीलय = उन्मीलितं कुरु, प्रस्फुटितं कुर्वित्यर्थः । दिष्ट्येति-दिष्ट्याशब्द आनन्दे 'दिष्ट्या समुपजोषं चेत्यानन्दे' इत्यमरः । आनन्दोऽयमित्यर्थः । उत्पातसमीरणः = अनिष्टसूचकवायुः । अथवा महावायुः । आरोहणसम्भ्रमनिःसहम् = आरोहणवेगस्यासहनशीलम्, ऊरुयुगलम् = सक्थिद्वयम् 'सक्थि क्लीबे पुमानूरुरि'त्यमरः । प्रियसख्याः = भानुमत्याः । आसनवेदीम् = उप- वेशनस्थानम्, न भूषयति = अलङ्करोति । कथं नासन उपविशतीत्यर्थः । भवति = भानुमति, अनल्पम् = अधिकम्, एव, अपकृतम् = अपकारः कृतः, वात्यासम्भ्रमेण = वायुसमूहवेगेन । (प्रवेश का अभिनय करते हुए) वल्लभे ! इस भवन के चारों ओर से घिरे रहने के कारण यहाँ झंझावात का सञ्चार सम्भव नहीं। अतः निश्शङ्क धूल पोंछकर आँखें खोलिए। भानुमती - बड़ी प्रसन्नता है कि यहाँ आँधी का वश नहीं चल रहा है। सखी - प्रियसखी के ऊरुद्वय चढ़ाई के कष्ट से आगे बढ़ने में असमर्थ हैं। फिर क्यों नहीं महाराज इस समय किसी चबूतरे को अलंकृत करते हैं? राजा- (देवी को देखकर) श्रीमती, इस वायुवेग ने महान् अपकार किया है। देखिये-

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ७९ रेणुर्बाधां विधत्ते तनुरपि महतीं नेत्रयोरायतत्वा- दुत्कम्पोऽल्पोऽपि पीनस्तनभरितमुरः क्षिप्तहारं दुनोति । ऊर्वोर्मन्देऽपि याते पृथुजघनभराद्वेपथुर्वधतेऽस्या वात्या खेदं मृगाक्ष्याः सुचिरमवयवैर्दत्तहस्ता करोति ॥ २२ ॥ ( सर्वे उपविशन्ति । ) राजा—तत्किमित्यनास्तीर्णं कठिनशिलातलमध्यास्ते देवी । अन्वयः—नेत्रयोः, आयतत्त्वात्, तनुः, अपि, रेणुः, महतीम्, बाधाम्, विधत्ते, अल्पः, अपि, उत्कम्पः, पीनस्तनभरितम्, क्षिप्तहारम्, उरः, दुनोति, ऊर्वोः मन्दे, अपि, याते, सति, पृथुजघनभरात्, वेपथुः, वर्धते, ( अतः ) मृगाक्ष्याः, अस्याः, सुचिरम्, अवयवैः, दत्तहस्ता, वात्या, खेदम्, करोति ॥ २२ ॥ अधिकापकारमेवाह—रेणुर्बाधामिति । नेत्रयोः=नयनयोः आयतत्त्वात्=दैर्ध्यात्, तनुः = अल्पः, अपि, रेणुः=धूलिः, महतीम्=अधिकाम् बाधाम्=दुःखम् विधत्ते = करोति, अल्पः = ईषत्, अपि, उत्कम्पः = कम्पनम्, पीनस्तनभरितम् = स्थुलकुच- भाराक्रान्तम्, क्षिप्तहारम्, क्षिप्तं हारम् यत्र तत्, उरः = वक्षः, दुनोति पीडयति, ऊर्वोः = सक्थ्नोः, मन्दे = अल्पे, अपि याते=गमने सति, भावे क्तप्रत्ययः । पृथुजघन- भरात् = विपुलस्त्रीश्रोणिपुरोभागस्य भारात्, 'जघनं स्यात् स्त्रियाः श्रोणिपुरोभागे कटावपि, इति मेदिनी । वेपथुः=कम्पनम्, वर्धते, अत इति अध्याहारः ; मृगाक्ष्याः= हरिणनेत्रायाः, अस्याः = भानुमत्याः, सुचिरम्=बहुकालम्, अवयवैः = अङ्गैः, दत्तहस्ता = कृतसाहाय्या, वात्या = वायुसमूहः, खेदम् = दुःखं, करोति=सम्पादयति । अवयवानां साहाय्येन वायुः अधिकं परितापयतीत्यर्थः । अत्र चतुर्थपदार्थे पादत्रय- वाक्यार्थं हेतव इति वाक्यार्थगतकाव्यलिङ्गमलङ्कारः स्रग्धराछन्दः ॥ अनास्तीर्णम् = वस्त्रेण अनाच्छन्नम् । अध्यास्ते = उपविशति, किमिति प्रश्ने । थोड़ी सी धूल नेत्रों की विशालता के कारण महान् दुःख दे रही है। थोड़ा भी कम्प पीवर पयोधरों ( स्तन ) के भार से दबे हुए हृदयप्रदेश को जिसपर से हार पृथक् कर दिया गया है, कष्ट दे रहा है। थोड़ा भी गमन करने पर स्थूलजघनों के भार से इनकी जाँघों में प्रकम्प बढ़ रहा है। झन्झावात इन्हीं हरिणाक्षी के अङ्गों से सहायता प्राप्त करके इन्हें ही अधिक समय तक खिन्न कर रहा है ॥ २२ ॥ ( सब बैठ जाते हैं ) राजा—तो क्यों, श्रीमती बिना आसन के इस कठोर पत्थर की चट्टान पर बैठी हुई हैं ! क्योंकि—

लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुकांतं त्वद्दृष्टिहारि मम लोचनबान्धवस्य । अध्यासितुं तव चिरं जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥ २३ ॥ ( प्रविश्य पटाक्षेपेण सम्भ्रान्तः । ) कञ्चुकी—देव, भग्नं भग्नम् । ( सर्वे साकूतं पश्यन्ति । ) राजा—केन ? अन्वयः—( हे ) करभोरु, तव लीलांशुकस्य, मम, लोचनबान्धवस्य, जघन- स्थलस्य, अध्यासितुम्, ( मम.), पवनाकुलितांशुकांतम्, त्वद्दृष्टिहारि, ऊरुयुग्मम्, चिरम्, पर्याप्तम्, एव ॥ २३ ॥ ममोरुयुगलमेव तवासनमित्याह—लोलांशुकस्येति । करभोरु = करभ इव ऊरू यस्याः सा, तत्सम्बोधने ‘करभो मणिबन्धादिकनिष्ठान्तोष्टृतत्सुते’ इति, मेदिनी । तव, लोलांशुकस्य = चञ्चलवस्त्रस्य, मम = दुर्योधनस्य, लोचनबान्धवस्य = नेत्रबन्धोः, ममेयस्य लोचनेऽन्वयः, अत्रैकदेशान्वयोऽपि साधुरेव अभेदान्वयस्थल एवासाधुत्वस्य प्रतिपादनात् । जघनस्थलस्य अध्यासितुम् = आश्रयितुम् मम, पवनाकुलितांशुकांतं = पवनेन वायुना आकुलितम् अंशुकांतम् वस्त्रान्तम् यस्मिन् तव, त्वद्दृष्टिहारि = तव नेत्रहरणशीलम्, ऊरुयुग्मम् चिरम् = चिराय, पर्याप्तं = समर्थम्, एवेत्यवधारणे । अत्र योग्ययोः संघटनावशात् समालङ्कारः । वसन्ततिलकाछन्दः ॥ सम्भ्रान्तः = उद्विग्नः । भग्नं भग्नमिति—यद्यपीदं रथकेतनान्ययित्वेन विवक्षितं तथापि पूर्वप्रकृतस्य जघनस्यान्वयसम्भवात् भाविनो भीमकृतदुर्योधनभङ्गस्य छलेन सूचनम् । हे करभोरु, हवा के झकोरे से आपके जघनस्थलों पर से वस्त्र उड़ रहा है । यह मेरे नेत्रों के लिए परम आनन्दप्रद है इनके चिरकाल तक विश्राम पाने के लिए मेरे जघनस्थल, जो तुम्हारे नेत्रों के लिए आकर्षक तथा वायु के झोकों से वस्त्ररहित हो रहे हैं, पर्याप्त हैं ॥ २३ ॥ ( व्याकुल कञ्चुकी का परदा हटाकर प्रवेश ) कञ्चुकी—महाराज, टूट गया ! टूट गया !! ( सब आश्चर्यचकित होकर देख रहे हैं ) राजा—किसके द्वारा ?

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ८१

कञ्चुकी—भीमेन ।
राजा — कस्य ।
कञ्चुकी — भवतः ।
राजा—आः, किं प्रलपसि ।
भानुमती—अज्ज, किं अणिट्ठं मन्तेसि । ( आर्य, किमनिष्टं मन्त्रयसे । )
राजा—धिक्प्रलापिन्, वृद्धापसद, कोऽयमद्य ते व्यामोहः ।
कञ्चुकी—देव, न खलु कश्चिद्व्यामोहः । सत्यमेव ब्रवीमि ।
भग्नं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनम् ।
पतितं किङ्किणीक्वाणवद्धाक्रन्दमिव क्षितौ ॥ २४ ॥
आः इति खेदे, किं प्रलपसि = किमर्थकं ब्रवीषि ।
आर्य = कञ्चुकिन् । अनिष्टम् = अशुभकारकम्, मन्त्रयसे = चिन्तयसि ।
अन्वयः—भीमेन, मरुता, भवतः, रथकेतनम्, भग्नम्, क्षितौ, किङ्किणीक्वाण-
वद्धाक्रन्दम्, इव, पतितम् ॥ २४ ॥
किं भग्नमित्याह—भग्नं भीमेनेति । भीमेन = भयावहेन पक्षे भीमसेनेन, मरु-
ता = वायुना पक्षे मरुद्रूपेण, मरुद्रूपत्वञ्च भीमसेनस्य 'आत्मा वै जायते पुत्र' इति
न्यायात् । भवतः = तव, रथकेतनम् = स्यन्दनध्वजम्, भग्नं = छिन्नम्, क्षितौ = भूमौ,
किङ्किणीक्वाणवद्धाक्रन्दमिव = किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका तस्याः क्वाणेन कारणभूतेन
आबद्धः कृतः आक्रन्दः येन तद्वत् पतितम् = अध आयनम् । अनेन भीमसेनकर्तृक-
दुर्योधनोरुभङ्गो भावीति सूचितम् । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ २४ ॥
कञ्चुकी—महाराज, भीम के द्वारा ।
राजा—किसका ?
कञ्चुकी—आप का ।
राजा—अरे ! क्या बक बक कर रहे हो ?
भानुमती—आर्य, क्या अनर्थ मुख से निकाल रहे है ?
राजा—व्यर्थ बकवादी, नीच बुड्ढा, यह आज क्या हो गया है ?
कञ्चुकी—महाराज, मुझे कुछ नहीं हुआ है । मैं सत्य ही भाषण कर रहा हूँ ।
भयङ्कर वायु के द्वारा आपके रथ की ध्वजा टूट कर घुँघुरुओं की झनकार रूप में रोदन
करती हुई वसुन्धरा ( भूमि ) पर शयन कर रही है ॥ २४ ॥
६ वे०

८२ वेणीसंहारं नाटकं 〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰

राजा—बलवत्समीरणवेगात्कम्पिते भुवने भग्नः स्यन्दनकेतुः । तत्कि- मित्यद्धतं प्रलपसि भग्नं भग्नमिति । कञ्चुकी—देव, न किञ्चित् । किन्तु शमनार्थमस्यानिमित्तस्य विज्ञाप- यितव्यो देव इति स्वामिभक्तिर्मा मुखरयति । भानुमती—अज्जउत्त, अन्तुरीअदु एदं पसण्णब्रह्मणवेअघोसेण । ( आर्यपुत्र, अन्तर्यतामेतत्प्रसन्नब्राह्मणवेदघोषेण । ) राजा - ( सावज्ञम् ।) ननु गच्छ । पुरोहितसुमित्राय निवेदय । कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः । ) ( प्रविश्य ) प्रतीहारी--( सोद्वेगमुपसृत्य । ) जअदि जअदि महाराओ । महाराज,

बलवत्समीरणवेगात् = ऊर्जितवायुप्रवाहात्, कम्पिते, भुवने = जगति, यदि भग्नः = छिन्नः, स्यन्दनकेतुः = रथध्वजम्, तत्, किमिति=कस्माद्धेतोः, उद्धतम्= उत्कटम्, इदं प्रलापक्रियाविशेषणम् , भग्न भग्नमिति प्रलपसीत्यन्वयः । अस्य = केतनभङ्गरूपस्य, अनिमित्तस्य = अनिष्टसूचकस्य, शमनार्थ=शान्त्यर्थम्, देवः = भवान् , विज्ञापयितव्यः=बोधयितव्य इति हेतोः माम् , स्वामिभक्तिः, मुखर- यति = वाचालं करोतीत्यन्वयः । अन्तर्यताम्=व्यवहितं क्रियताम् विनाश्यतामित्यर्थः । सुमित्रेति—सुमित्रनामा याजकः । उपसृत्य = समीपं गत्वा । सेवकस्य महाराजजयकरणं सम्प्रदायः । सिन्धुराज-

राजा—यदि भीषण वायु के वेग से समस्त विश्व प्रकम्पित हो उठा तो रथ की पताका किस गणना में है ! फिर अनाप्-शनाप् 'टूट गया, टूट गया' क्यों कह रहे हो । कञ्चुकी—नहीं महाराज, कुछ नहीं किन्तु 'इस अपशकुन की शान्ति के लिए महाराज को सूचित करना ही चाहिए' इस प्रकार की स्वामिभक्ति मुझे बाध्य कर रही है । भानुमती—महाराज ! इस अमङ्गल की शान्ति सन्तुष्ट ब्राह्मणों की वेदध्वनि तथा हवनादि क्रिया द्वारा कीजिए । राजा—अजी, जा पुरोधा सुमित्र को सूचना दे आ । कञ्चुकी—अच्छा महाराज की जो आज्ञा । ( चला जाता है ) प्रतीहारी—[ अन्तःपुर की द्वारपालिका ] ( प्रवेश कर घबराई हुई समीप में जाकर )

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ८३ महादेवी क्खु एसा सिन्धुराजमादा दुस्सला अ पडिहारभूमाए चिट्ठदि । ( जयति जयति महाराजः । महाराज, महादेवी खल्वेषा सिन्धुराजमाता दुःशला च प्रतीहारभूमौ तिष्ठति । ) राजा — ( किञ्चिद्विचिन्त्यात्मगतम् । ) किं जयद्रथमाता दुःशला चेति । कच्चिदभिमन्युवधामर्षितैः पाण्डुपुत्रैर्न किञ्चिदत्याहितमाचेष्टितं भवेत् । ( प्रकाशम् ) गच्छ । प्रवेशय शीघ्रम् । प्रतीहारी — जं देवो आणवेदि । [यद्देव आज्ञापयति ।] (इति निष्क्रान्ता ।) ( ततः प्रविशति सम्भ्रान्ता जयद्रथमाता दुःशला च । ) ( उभे सास्रं दुर्योधनस्य पादयोः पततः । ) माता-परित्ताअदु परित्ताअदु कुमालो । (परित्रायतां परित्रायतां कुमारः ।) ( दुःशला रोदिति । ) राजा — ( ससम्भ्रममुत्थाप्य । ) अम्ब, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । माता = सिन्धुराजस्य जयद्रथस्य माता जननी । दुःशला = दुर्योधनस्य स्वसा जय- द्रथस्य पत्नी । प्रतीहारभूमौ = द्वारे । अभिमन्युवधमर्षितैः = अभिमन्युघातेन क्रुद्धैः, पाण्डुपुत्रैः = पाण्डवैः, किञ्चिद्, अत्याहितम् = अनर्थः । आचेष्टितं = कृतम्, भवेत्, न कच्चिदित्यन्वयः । कच्चिच्छब्दः कामप्रवेदने । सम्भ्रान्ता = उद्विग्ना । सास्रम् = अश्रुष्णा सहितम्, वाष्पपरिपूरितनेत्रमित्यर्थः । अर्जुनकृतप्रतिज्ञाभयाद्भीते उभे आहतुः = परित्रायतामिति । ससम्भ्रमम् = सोद्वेगम् । समाश्वसिहि = समाश्वसनं कुरु । किमत्यहितम् = का विजय, विजय, महाराज की । यह सिन्धुराज जयद्रथ की माता और आपकी भगिनी दुःशला द्वारप्रदेश ( फाटक ) पर खड़ी हैं ? राजा—( कुछ विचार कर मन ही मन ) क्या ! जयद्रथ की माता और दुःशला ? अभिमन्यु के वध से क्रुद्ध होकर पाण्डवों ने कोई अनिष्ट करना तो नहीं सोचा है ( प्रकट ) जाओ, शीघ्र ही बुला लाओ । प्रतीहारी—अच्छा, महाराज की आज्ञा शिरोधार्य ( चली जाती है ) । ( इसके अनन्तर जयद्रथ की माता और पत्नी दुःशला व्याकुलाहट के साथ प्रवेश करती हैं ) । ( दोनों टबटबाये हुए नेत्रों से दुर्योधन के चरणों पर गिर पड़ती हैं ) । माता—रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए । कौरवनरेश ? दुःशला—( रोती है ) राजा—( व्याकुलाहट के साथ उठा कर ) माता, धैर्य धारण करें, धैर्य धारण करें, कोई

८४ ; वेणीसंहारं नाटकं किम्त्याहितम् । अपि कुशलं समराङ्गणेष्वप्रतिरथस्य जयद्रथस्य । माता — जाद, कुदा कुसलम् । ( जात, कुतः कुशलम् । ) राजा—कथमिव । माता—( साशङ्कम् । ) अज्ज क्खु पुत्तवहामरिसिदेण गण्डीविणा अगत्थम्मिदे दिवहणाहे तस्स वहो पडिण्णादो । ( अद्य खलु पुत्रवधामर्षितेन गाण्डीविनाऽनस्तमिते दिवसनाथे तस्य वधः प्रतिज्ञातः । ) राजा—( सस्मितम् । ) इदं तदस्रकारणमम्बाया दुःशलायाश्च । पुत्रशो- कादुत्तप्तस्य किरीटिनः प्रलपितैरेवमवस्था । अहो मुग्धत्वमबलानां नाम । अम्ब, कृतं विषादेन । वत्से दुःशले, अलमश्रुपातेन । कुतश्चायं तस्य धन- ञ्जयस्य प्रभावो दुर्योधनबाहुपरिघरक्षितस्य महारथजयद्रथस्य विपत्ति- भीतिः । समराङ्गणेषु = सङ्ग्रामभूमिषु, अप्रतिरथस्य = अविद्यमानप्रतिपक्षस्यन्दनस्य, जयद्रथस्य = सिन्धुराजस्य, कुशलम्, अपि=किम्, अपिशब्दः प्रश्ने । जातेति—पुत्रस्य पुत्रसदृशस्य च सम्बोधनार्थं जात इति प्रयुज्यते । पुत्रवधामर्षितेन = सुतवधक्रुद्धेन, गाण्डीविना = अर्जुनेन, अनस्तमिते = अस्तम- प्राप्ते, दिवसनाथे = सूर्ये, तस्य=जयद्रथस्य, वधः, प्रतिज्ञातः । सस्मितम् = ईषद्धासेन सहितम्, अम्बायाः = जयद्रथमातुः, दुःशलायाः = स्वस्वसुः, च. अस्रकारणम् = अश्रुहेतुः, 'रोदनं चास्रमश्रु च' इत्यमरः । इदं तत् । पुत्र, शोकात्, उत्तप्तस्य=दुःखितस्य, किरीटिनः=अर्जुनस्य, प्रलपितैः=प्रलापैः, भावे क्तप्रत्ययः । एवम्, अवस्था । अबलानाम् = स्त्रीणाम्, मुग्धत्वम् = मोहः, 'अहो इति विस्मये । अश्रुपातेन = रोदनेन, अलम् = व्यर्थम्, 'वासरूपन्यायेन' क्त्वाऽभावपक्षे असंयोगे सत्यपि ल्युट् प्रत्ययः । दुर्योधनबाहुपरिघरक्षितस्य = दुर्योधनस्य बाहु- विघ्न तो नहीं, रणस्थली के बीच अद्वितीय वीर जयद्रथ का कुशल तो है न ! माता—वत्स, कुशल कहाँ ? राजा—किस प्रकार ? माता—आज पुत्रवध से क्रुद्ध होकर गाण्डीवधारी अर्जुनने सूर्यास्त से पहले उसके वध की प्रतिज्ञा की है । राजा—( मुस्कान के साथ मन ही मन ) यही माता और दुःशला के अश्रुपात का कारण है । पुत्र-शोक से विह्वल अर्जुन के प्रलापों से यह अवस्था है । स्त्रियां कैसी भोली- भाली होती हैं ! ( प्रकट ) माता, शोक करने की कोई आवश्यकता नहीं । चिरंजीविनि दुःशले ! पर्याप्त अश्रुपात हो चुका । इस अर्जुन में कहाँ सामर्थ्य है कि वह दुर्योधन की

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ८५ मुत्पादयितुम् । माता—जाद जाद, दे हि पुत्तवन्धुवहारमरि सुद्दीविदकोवाणला अण- पेक्खिदसरीरा वीरा परिक्कामन्ति । ( जात, जात, ते हि पुत्रबन्धुवधामर्षोद्दी- पितकोपानला अनपेक्षितशरीरा वीराः परिक्रामन्ति । ) राजा—( सोपहासम् ) एवमेतत् । सर्वजनप्रसिद्धैवार्मषिता पाण्डवा- नाम् । पश्य— हस्ताकृष्टविलोकेशवसना दुःशासनेनाज्ञया पाञ्चाली मम राजचक्रपुरतो गौर्गौरिति व्याहृता । परिघ इव तेन रक्षितस्य पालितस्य, महारथस्य— एको दशसहस्राणि यो योधयति धन्विनाम् । शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च विज्ञेयः स महारथः ॥ इति लक्षणलक्षितस्य, एतेन जयद्रथस्य अप्राभवः सूचितः । पाण्डवानाम्, सर्वजनप्रसिद्धा = अखिललोकवेद्या, एव अमर्षिता = क्रोधः । अन्वयः—मम, आज्ञया, दुःशासनेन, हस्ताकृष्टविलोकेशवसना, पाञ्चाली राजचक्रसमितौ, गौर्गौः, इति, व्याहृता, तस्मिन्, एव, सः, गाण्डिवधरः पृथा- नन्दनः, किमु, नु, न, आसीत्, तत्, क्षत्रियवंशजस्य, कृतिनः, यूनः, क्रोधास्पदम्, किम्, न ॥ २५ ॥ क्रोधे सत्यपि पाण्डवानां कार्यकारणाभावमाह—हस्ताकृष्टविलोलेति । मम = दुर्योधनस्य, आज्ञया, दुःशासनेन = मदीयानुजेन, हस्ताकृष्टविलोकेशवसना = हस्तेन करणभूतेन आकृष्टे विलोलः चञ्चलः केशः वसनं वस्त्रं च यस्याः सा पाञ्चाली = पाञ्चालराजनया, राजचक्रसमितौ = राजसमूहसभायाम्, एतेन राज्ञां सविधे न तु एकान्ते इति सूचितम् । गौर्गौः इति, व्याहृता = व्याहारिता, वाचितेत्यर्थः । राज- सभागतानां राजपत्नीनाम्, गौर्गौः, इति कथनम् अत्यन्तापमानसूचकं भवति, इति परिघाकार ( लोहा मढी हुई लाठी के समान ) भुजा से रक्षित महारथी जयद्रथ को विपत्ति में टाल सके । माता—वत्स, क्योंकि कुटुम्बियों के वध से क्रुद्ध होकर पाण्डववीर अपने प्राणों की अपेक्षा न करके इधर-उधर घूम रहे हैं । राजा—( उपहास करते हुए ) ठीक है पाण्डवों की असहिष्णुता को सभी लोग जानते हैं ? देखिए— मेरो आज्ञा से दुःशासन के हाथों से केश और वस्त्रों के खींचे जाने पर द्रौपदी माण्डलिक राजाओं से पूर्ण सभा में अपने को गाय गाय कहकर चिल्लाई । अर्थात् 'मैं गाय हूँ मेरी रक्षा

८६ वेणीसंहारं नाटकं उँ तस्मिन्नेव स किं नु गाण्डिवधरो नासीत्पृथानन्दनो यूनः क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोधास्पदं किं न तत् ॥ २५ ॥ माता—असमत्तपडिण्णाभारस्स अप्पवहो से पडिण्णादो। (असमाप्त- प्रतिज्ञाभारेणात्मवधस्तेन प्रतिज्ञातः । ) राजा—यद्येवमलमानन्दस्थानेऽपि ते विषादेन । ननु वक्तव्यमुत्सन्न- सानुजो युधिष्ठिर इति । अन्यच्च मातः, का शक्तिरस्ति धनञ्जयस्यान्यस्य वा कुरुशतपरिवारवर्धितमहिम्नः कृपकर्णद्रोणाश्वत्थामादिमहारथपराक्रम- सम्प्रदायः । अह गोसदृशी अतः त्वया अवगताऽहमित्यभिप्रायः, तस्मिन्नेव = व्याह- रणसमय एव, स = प्रसिद्धः, गाण्डिवधरः = धनुर्धारी, पृथानन्दनः = अर्जुनः, किंनु, न, आसीत् किन्तु आसीदेवेत्यर्थः । तत् = व्याहरणम्, क्षत्रियवंशस्य = राजन्यकुलो- त्पन्नस्य, कृतिनः = प्रवीणस्य, यूनः = युवत्वमापन्नस्य, एतेन तत्र अतीवक्रोधः कर्तव्य इति सूचितम् । क्रोधास्पदम् = कोपस्थानम्, किं न क्रोधास्पदमेवेत्यर्थः । तस्मिन् काले कोपाभावे साम्प्रतं कोपाभाव एव युक्त इत्यभिप्रायः । शार्दूलविक्रीडित छन्दः ॥ २५ ॥ असमाप्तप्रतिज्ञाभारेण = असमाप्तः प्रतिज्ञाभारः येन तेन अनस्तमिते सूर्ये जय- द्रथस्य वधाभावे इत्यर्थः । आत्मवधः = निजमरणम्, प्रतिज्ञातः । यदि, एवं = जयद्रथवधे स्ववधप्रतिज्ञायां सत्याम्, आनन्दस्थानेऽपि विषादेन = दुःखेन, अलम् = व्यर्थम्, ते = तव । अत्र हर्ष एव कर्तव्य इत्यर्थः । सानुजो, युधि- ष्ठिरः, उत्सन्नः = मृतः, इति, ननु = निश्चयेन, वक्तव्यमित्यन्वयः । अर्जुनवधे युधिष्ठि- कीजिए' इस प्रकार से करुण पुकार लगाई । उस क्षण क्या गाण्डीवधारी पृथापुत्र ( अर्जुन ) वहाँ उपस्थित नहीं थे ? सर्वशक्तिसम्पन्न प्रौढ़ावस्था को प्राप्त क्षत्रियकुमार के लिए वह दशा रोषास्पद नहीं थी क्या ? ॥ २५ ॥ माता—प्रतिज्ञा पूर्ण करने में असमर्थ होने पर उन्होंने ( अर्जुन ) अपने ही वध की प्रतिज्ञा की है । राजा—यदि यह बात है तो प्रसन्नता के अवसर में भी आपका सन्ताप करना व्यर्थ है । किन्तु अब तो यह स्पष्ट कहना चाहिए कि—'युधिष्ठिर भाइयों के साथ विनष्ट हो गये' । अम्ब, इसके अतिरिक्त अर्जुन अथवा किसी दूसरे की क्या सामर्थ्य है कि वे सौ भाई कौरवों के साथ-साथ रहने के कारण अधिक पराक्रमशाली तथा कृपाचार्य, द्रोणाचार्य और अश्वत्थामा इत्यादि महारथियों के पराक्रम से द्विगुणित बलशाली आपके पुत्र जयद्रथ का केवल नाम ले सकें अर्थात् मेरे सौ भाइयों के रहते हुए तथा कृप, द्रोण और अश्वत्थामा ऐसे वीरों से

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ८७ द्विगुणीकृतनिरावरणविक्रमस्य नामाऽपि ग्रहीतुं ते तनयस्य । अयि सुत- पराक्रमानभिज्ञे ! धर्मात्मजं प्रति यमौ च कथैव नास्ति मध्ये वृकोदरकिरीटभृतोर्बलेन । एकोऽपि विस्फुरितमण्डलचापचक्रं कः सिन्धुराजमभिषेणयितुं समर्थः ॥ २६ ॥ भानुमती-अज्ज उत्त, जह्वि एव्वं तहवि गुरुकिदपडिण्णाभारोद्वाणं वखु सङ्घाए (आर्यपुत्र, यद्यप्येवं तथापि गुरुकृतप्रतिज्ञाभारः स्थानं खलु शङ्कायाः) रोऽपि जीवितुं न शक्नोति तथा च भीमादयाऽपीति भावः । निरावरणः = निर्गतमा- वरणं यम्मात्सः, अप्रतिहत इत्यर्थः । अन्वयः—धर्मात्मजम्, यमौ, च, प्रति, कथा, एव, न अस्ति, वृकोदरकिरीट- भृतोः, मध्ये एकः, अपि, कः, बलेन, विस्फुरितमण्डलचापचक्रम्, सिन्धुराजम् , अभिषेणयितुम्, समर्थः ॥ २६ ॥ सुतपराक्रममेवाह—धर्मात्मजमिति । धर्मात्मज=युधिष्ठिरम् , यमौ=यमलजातौ, नकुलसहदेवावित्यर्थः, च प्रति, कथा=कथनम् एव, नास्ति, एते जयद्रथस्य न किमपि कर्तुं शक्नुवन्तीति भावः । वृकोदरकिरीटभृतोः=भीमार्जुनयोः, मध्ये, एकोऽपि कः, बलेन=ऊर्जितेन, विस्फुरितमण्डलचापचक्रम् = विस्फुरितं कृतं मण्डल मण्डलाकारं चापचक्रं धनुश्चक्रं येन तम्, सिन्धुराजम् = जयद्रथम्, अभिषेणयितु = सेनयाऽभियातुम् अभिमुखं योधयितुमित्यर्थः । समर्थः, न कोऽपीत्यर्थः । एतेन जयद्रथस्य पाण्डवेभ्यो बलवत्त्वं सूचितमिति भावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ २६ ॥ यद्यपि एवम् = पाण्डवेभ्यः जयद्रथो बलवान् , तथापि गुरुकृतप्रतिज्ञाभारः = और अधिक पराक्रमी जयद्रथ का नाम तक कोई नहीं उच्चारण कर सकता उससे संग्राम करना तो दूर रहा । अयि तू अपने पुत्र के बल-पौरुष से अपरिचित !— युधिष्ठिर तथा माद्रीपुत्र [ नकुल और सहदेव ] के विषय में कोई बात ही नहीं अर्थात् वे लोग युद्ध कला जानते ही नहीं । भीम और किरीटी [ अर्जुन ] के बीच में कौन ऐसा है जो अत्यन्त शीघ्र गति से सञ्चालन करने हुए धनुष को चक्राकार बनाने वाले सिन्धुराज जयद्रथ के साथ संग्राम में ठहर सकता है और पाण्डवों में कोई भी ऐसा वीर नहीं है जो जयद्रथ के सम्मुख युद्ध करे ॥ २६ ॥ भानुमती - आर्यपुत्र, यह सत्य है तथापि अर्जुन ने भीषण प्रतिज्ञा की है—यही शंका का कारण है । ।'

८८ वेणीसंहार नाटकं

माता—जाद साहु, कालोइदं भणिअं भाणुमदीए । ( जात, साधु, कालो-
चितं भणितं भानुमत्या । )
राजा—आः ममापि नाम दुर्योधनस्य शङ्कास्थानं पाण्डवाः । पश्य—
कोदण्डज्याकिणाङ्कैरगणितरिपुभिः कङ्कटोन्मुक्तदेह्रैः
श्लिष्टान्योन्यातपत्रैः सितकमलवनभ्रान्तिमुत्पादयद्भिः ।
रेणुग्रस्तार्कभासां प्रचलदसिलतादन्तुराणां बलाना-
माक्रान्ता भ्रातृभिर्मे दिशि दिशि समरे कोटयः सम्पतन्ति ॥
महता कृतेः प्रतिज्ञाभारः, शङ्कायाः = सन्देहस्य, स्थानम् = आस्पदम् । खलु इति
वाक्यालङ्कारे ।
कालोचितम् = समयानुरूपम् ।
अन्वयः —कोदण्डज्याकिणाङ्कः, अगणितरिपुभिः कङ्कटोन्मुक्तदेह्रैः, श्लिष्टान्यो-
न्यातपत्रैः, सितकमलवनभ्रान्तिम्, उत्पादयद्भिः, मे, भ्रातृभिः, रेणुग्रस्तार्कभासाम्,
प्रचलदसिलतादन्तुराणाम्, बलानाम्, कोटयः, आक्रान्ताः, दिशि दिशि, समरे
सम्पतन्ति ॥ २७ ॥
कोदण्डज्याकिणाङ्कैः = कोदण्डस्य धनुषः ज्यायाः किण. व्रणजः अङ्कः चिह्नं
येषां तैः, अगणितरिपुभिः = अवहेलितशत्रुभिः, कङ्कटोन्मुक्तदेहैः = कङ्कटेन कवचेन
उन्मुक्तः त्यक्तः देहो येषां ते, कवचधारिभिरित्यर्थः । एतेन अधिकबलवत्त्वं सूचि-
तम् । श्लिष्टान्योन्यातपत्रैः = मिलितपरस्परच्छत्रैः 'छत्रं त्वातपपत्रमित्यमरः । सित-
कमलवनभ्रान्तिम् = श्वेतपद्मवनस्य भ्रमम् , उत्पादयद्भिः = जनयद्भिः कमलवनस्य
भ्रमो जात इत्युत्प्रेक्ष्यते कविनेति भावः । मे=मम, भ्रातृभिः=अनुजैः, रेणुग्रस्तार्क-
भासाम् - रेणुभिः ग्रस्ता अर्कभाः ये. तेषाम्, प्रचलदासलतादन्तुराणाम् = प्रचलन्ती
गच्छन्ती या असिलता लता इव खड्गः तया दन्तुराणाम् निम्नोन्नतानाम् , वला-
नाम् = सेनानाम् , कोटयः = सख्याविशेषाः, आक्रान्ताः = व्याप्ताः, दिशि दिशि =
माता—पुत्र, भानुमती ने अच्छा और समयोचित उपदेश दिया ।
राजा—अरे, क्या मुझ दुर्योधन के लिये पाण्डवों से आशङ्का ? देखिये—
धनुष की प्रत्यञ्चा के संघर्षण के चिह्न से युक्त, शत्रुओं को तुच्छ समझकर अपने-अपने
शरीर पर से कवच को दूर हटाकर फेंक देने वाले तथा अपने-अपने श्वेतच्छत्रों के परस्पर
सम्पर्क के कारण श्वेत कमल के वन की आशङ्का उत्पन्न कराते हुए मेरे भाइयों से युक्त सेनायें,
जिसकी धूलि से सूर्य की किरणें आच्छन्न हो जाती हैं तथा खड्गरूपी लताओं के नीचे ऊपर
जाने से औन्नत्य में विषमता प्राप्त कर लेती हैं, रणस्थल में करोड़ों की संख्या में सर्वत्र टूट
पड़ रही हैं ॥ २७ ॥

द्वितीयोऽङ्कः ] ' प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ८९ अपिच भानुमति, विज्ञातपाण्डवप्रभावे, किन्त्वमप्येवमाशङ्कसे, पश्य- दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभङ्गः । तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां ज्ञेया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा ॥२८॥ कः कोऽत्र भोः जैत्रं मे रथमुपकल्पय तावन् । यावदहमपि तस्य प्रगल्भस्य पाण्डवस्य जयद्रथपरिरक्षणेनैव मिथ्याप्रतिज्ञावैलक्ष्यसम्पादितम- शस्त्रपूतं मरणमुपदिशामि । ( प्रविश्य ) प्रतिदिशम्, समरे = सङ्ग्रामे सम्भ्रमन्ति = सम्यग् भूमौ गच्छन्ति । मम भ्रातृणां प्रभावात् पाण्डवस्य विजयो न सम्भवतीति भावः । स्रग्धरा छन्दः ॥ २७ ॥ विज्ञातपाण्डवप्रभावे - विज्ञातः पाण्डवानां प्रभावः यथा तत्सम्बोधने । अन्वयः - दुःशासनस्य, हृदयक्षतजाम्बुपाने, दुर्योधनस्य, गदया, ऊरुभङ्गे च, समरमूर्द्धनि, तेजस्विनाम्, पाण्डवानाम्, यथा प्रतिज्ञा ( निष्फला ) तथा, जयद्रथवधे, अपि, ज्ञेया ॥ २८ ॥ पाण्डवानां प्रतिज्ञापूर्त्यभावं दर्शयति - दुःशासनस्येति । दुःशासनस्य = मदनु- जस्य, हृदयक्षतजाम्बुपाने = हृदयस्य क्षतजं रुधिरं तदेव अम्बु जलं तस्य पाने, दुर्योधनस्य, गदया = प्रहारकौशलविशेषेण, ऊरुभङ्गः = जघनभङ्गः, च, समरमूर्धनि = प्रधानसङ्ग्रामे, तेजस्विनाम् = पराक्रमिणाम् तेजस्विनामिति काक्वोच्यते, अतेज- स्विनामिति भावः । पाण्डवानां, यथा, प्रतिज्ञा निष्फलेति शेषः । तथा जयद्रथवधे = सिन्धुराजविनाशे, अपि, प्रतिज्ञा विफला, ज्ञेया = बोध्या एषामप्रतिज्ञेत्यमेव विफला भवति, अपि इयमपि प्रतिज्ञा विफलैव स्यादिति भावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥२८॥ जैत्रम् = जयनशीलम् । उपकल्पय = उत्पादय । प्रगल्भस्य = धृष्टस्य । मिथ्या- प्रतिज्ञावैलक्ष्यसम्पादितम् = मृषाभूतप्रतिज्ञया यद् वैलक्ष्यम् लज्जा तेन सम्पादितम् = कृतम्, अशस्त्रपूत = शस्त्रेण न पूतम् अप्रशस्त्यमित्यर्था इतिवत्समासः, क्षत्रियाणां शस्त्रेण अयि भानुमति, आपको तो पाण्डवों की शक्ति विदित है क्या आपको भी इस प्रकार की आशङ्का होती है ? देखिए- युद्ध में दुःशासन का हृदय विदीर्ण करके रुधिरपान करने के विषय में तथा मुझ दुर्योधन की जाँघों को गदा से तोड़ डालने के विषय में की गई परम प्रतापशाली पाण्डवों की प्रतिज्ञा जैसी थी वैसी ही जयद्रथवध-विषयीणी प्रतिज्ञा भी समझनी चाहिए अर्थात् पाण्डवों की दुःशा- सन के रक्तपान की तथा गदा द्वारा मुझ दुर्योधन के ऊरुभग्न करने की प्रतिज्ञा अब तक पूर्ण नहीं हो पाई। वहीं दशा जयद्रथ-वध की प्रतिज्ञा की भी होगी ॥ २८ ॥ अरे यहाँ कोई है, मेरे विजयशील रथ को तय्यार करो। मैं भी जयद्रथ की रक्षा करके उस मिथ्याप्रतिज्ञाभिमानी अर्जुन के उस मरण में, जो प्रतिज्ञा के असफल होने के कारण शस्त्र- परित्यागपूर्वक होगा, सहायक बनूँ ( प्रवेश कर ) ।