वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

२५२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे प्रत्यहं कल्पयेद्वृत्तिं स्थानकर्मानुरूपतः ॥ पणो देयोऽवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनम् । षाण्मासिकस्तथाऽऽच्छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः । इति । अवकृष्टस्य, गृहकर्मकरस्य । वेतनं, भक्तकम् । आच्छादः, आच्छादनवस्त्रद्वयम् । द्रोण, आढकचतुष्टयम् । तदुक्तम्— अष्टमुष्टि भवेत्किञ्चित्१किञ्चित्चत्वारि पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ॥ चतुराढको भवेद्द्रोण इति । शङ्खलिखितौ, वाहनयोधानां सततमन्वीक्षणं, प्रतिमासं द्विसौवर्णिकी वृत्तिः, षाण्मास्यं स्मरणं, चातुर्मास्यं वा, स्वर्ग्यातेषु दानमनु- क्रोशो, विदितेष्वनुप्रदानं, कुलचारित्रशीलविद्यालक्षणगुणा- धिकेषु सम्मानं प्रयुञ्जीत । इति । षाण्मास्यं स्मरणं, षड्भिर्मासैश्चतुर्भिर्वा मासैरतिक्रान्तैः स- द्भिः स्मृत्वा वेतनं देयमित्यर्थः । स्वर्ग्यातेषु, मृतेषु । मृतेषु योधे- षु दानदययोरसम्भवात्तत्पुत्रादिषु दानदये विधेये । विदितेषु, युद्धादौ कृतकार्यतया प्रसिद्धेषु । अनुप्रदानं, वेतनादधिकं व- स्त्रादि देयमित्यर्थः । निर्दोषस्य वृत्तिं न परिहरेदित्याह— बृहस्पतिः, गुणवानिति यः प्रोक्तः ख्यापितो जनसंसदि । कथं तेनैव वक्त्रेण निर्गुणः परिकथ्यते ॥ तस्मात्प्रभृत्वं वृत्तिं च निर्दोषस्य न चालयेत् । अनवस्थाप्रसङ्गः स्यान्नश्येतोपग्रहस्तथा ॥ इति । उपग्रहः, परिग्रहः । दुर्गादिनिवेशानन्तरं कर्त्तव्यानन्तरमाह— १ किञ्चिदष्टौ च पुष्कलमिति क्वचित्पाठः ।

सप्ताङ्गेषु राष्ट्रम् । २७३ स एव, सम्यङ्गनिविष्टदेशस्तु कृतदुर्गस्तु शास्त्रतः । कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्बलमुत्तमम् ॥ इति । कण्टकाः, दुष्टसामन्तादयः । मनुरपि, यथोद्धरति निर्दाता कक्षं धान्यं च रक्षति । तथा रक्षेन्नृपो राष्ट्रं हन्याच्च परिपन्थिनः ॥ निर्दाता, प्ररूढक्षेत्रमध्यस्थिततृणादिलविता । कक्षं, तृणम् । राष्ट्रेषु रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः । भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि, चाटतस्करदुर्वृत्तमहासाहसिकादिभिः । पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत्कायस्थैश्च विशेषतः ॥ अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किञ्चित्किल्बिषं प्रजाः । तस्माच्च नृपतेरर्द्धं यस्माद्गृह्णात्यसौ करान् ॥ इति । मत्स्यपुराणेऽपि, यथा न स्यात्कृशीभावः प्रजानामनवेक्षया । तथा राज्ञा विधातव्यं स्वराज्यं परिरक्षता ॥ मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्षयत्यनवेक्षया । सोऽचिराद्भ्रश्यते राज्याज्जीविताच्च सबान्धवः ॥ भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् । तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत् ॥ यो राष्ट्रमनुगृह्णाति राष्ट्रं स्वं परिरक्षति । सञ्जातमुपजीवेत्तु विन्दते स महत्फलम् ॥ १ राज्ञो हि इति मुद्रितमनुपुस्तके पाठः ।

२५४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे दुह्याद्धिरण्यं धान्यं च महीं राजा सुरक्षिता । इति । मनुरपि, मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्षयत्यनवेक्षया । सोऽचिराद्भ्रश्यते स्वाम्याज्जीविताच्च सबान्धवः ॥ शरीरकर्षणात्प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात् ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि, अन्यायेन नृपो राष्ट्रात्स्वकोशं योऽभिरक्षति । सोऽचिराद्विगतश्रीको नाशमेति सबान्धवः ॥ प्रजापीडनसन्तापात्समुद्भूतो हुताशनः । राज्ञां श्रियं कुलं प्राणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ इति । कात्यायनोऽपि, यत्र कर्माणि नृपतिः स्वयं पश्यति धर्मतः । तत्र साधुसमाचारा निवसेयुः सुखं प्रजाः ॥ इति । मनुः, रक्षन्धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन् । यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥ यदधीते यद्यजते यज्जुहोति यदर्च्चति । तस्य षड्भागभाग्राजा सम्यग्भवति रक्षणात् ॥ इति । कात्यायनः, प्रजानां रक्षणं नित्यं कण्टकानां च शोधनम् । द्विजानां पूजनं चैव एतदर्थं कृतो नृपः ॥ इति । वृहस्पतिः, तत्प्रजापालनं प्रोक्तं त्रिविधं न्यायवेदिभिः । परचक्राच्चौरभयाद्बलिनोऽन्यायवर्त्तिनः ॥

सप्ताङ्गेषु राष्ट्रम् । २५६ परानीकस्तेनभयमुपायैः शमयेन्नृप । बलवत्परिभूतानां प्रत्यहं न्यायदर्शनैः ॥ इति । मनुः, सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः । अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः ॥ योऽरक्षन्बलिमादत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः । प्रतिभोगं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत् ॥ अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम् । तमाहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम् ॥ अनवेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलोपकम् । अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम् ॥ यो¹ हत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता । स शब्दमात्रफलभाद्राजा भवति तस्करः ॥ विप्रलोपकं, विप्रवृत्त्युच्छेदकर्तारम् । अत्तारं, भोक्तारम् । शङ्खः, न व्रतैर्नोपवासेन न च यज्ञैः पृथग्विधैः । राजा स्वर्गमवाप्नोति प्राप्नोति परिपालनात् ॥ इति । यमः, वानप्रस्थाः परिव्राजः श्रोत्रियाश्चाहिताग्नयः । षड्भागस्य प्रदातारो नैते राज्ञो हिरण्यदाः ॥ इति । षड्भागस्य, स्वकृतस्य श्रेयस इतिशेषः । विष्णुधर्मोत्तरे, प्रजासुखं तु कर्त्तव्यं सुखमुद्दिश्य चात्मनः । किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य सुरक्षिता ॥ १ अयं श्लोको मुद्रितमनौ नोपलभ्यते ।

२५६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सुरक्षिता प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः । अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरम् ॥ राम षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि । धर्मभागं महाभाग सम्यग्रक्षणतत्परः ॥ अरक्षिता तथा सर्वं पापमाप्नोति भार्गव । न वै किञ्चिदवाप्नोति पुण्यभाक् पृथिवीपतिः ॥ आपन्नमपि धर्मिष्ठं प्रजा रक्षन्त्यथाऽऽपदि । तस्माद्धर्मार्थकामेन प्रजा रक्ष्या महीभृता ॥ सुभगाचाटदुर्वृत्तराजवल्लभतस्करैः । भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश्च विशेषतः ॥ सुभगा, अतिप्रिया स्त्री, वेश्या वा । चाटाः, बहुभाषिणः रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञा भवति सा प्रजा । अरक्षिता सा भवति तेषामेव हि भाजनम् ॥ साधुसंरक्षणार्थाय राजा दुष्टनिबर्हणम् ॥ तृणानामपि निर्माता सदा कुर्याज्जितेन्द्रियः । शास्त्रोक्तं बलिमादद्याद्धर्म्यं तत्तस्य जीवितम् ॥ इति । विष्णुः, प्रजासुखैः सुखी राजा तद्दुःखैश्च दुःखितः । स कीर्तियुक्तो लोकेऽस्मिन् प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ इति स्वराष्ट्रसंरक्षणवत्परराष्ट्रग्रहणे फलमाह— याज्ञवल्क्यः, य एव नृपतेर्धर्मः स्वराष्ट्रपरिपालने । तमेव कृत्स्नमाप्नोति परराष्ट्रं वशं नयन् ॥ इति । वशीकृतपरराष्ट्रविषये— स एव विशेषमाह,

सप्ताङ्गेषु कोशः । २५७ यस्मिन् देशे य आचारो व्यवहारः कुलस्थितिः । तथैव परिपाल्योऽसौ यदा वशमुपागतः ॥ इति । इति राष्ट्रम् । अथ कोशः । तत्र विष्णुधर्मोत्तरे, रिपुघातसमर्थः स्याद्वित्तवानेव पार्थिवः । परचक्रमर्देषु वित्तवान्नैव मुह्यति ॥ वित्तवानेव सहते सुदीर्घमपि विग्रहम् । बहुदण्डानपि परांस्तथा भिन्द्याद्धनाधिकः ॥ बहुदण्डान्, बहु दण्डयन्ति ते तथाविधास्तान्, दण्डार्जितब- हुतरकोशान् । अत्र दण्डस्य बहुत्वं स्मृत्युक्तदण्डापेक्षया आ- धिक्यं, तेनान्यायार्जितधनान् जयतीतिव्याख्येयम् । तेन धना- धिको बहुतरधनवान् न्यूनधनान् जयतीत्येतदर्थकं वचनमनर्थ- कं न भवति । वस्तुतस्तु दण्डो बलमिति यथाश्रुतमेव सम्यक् । अन्नप्राणाः प्रजाः सर्वा धने तच्च प्रतिष्ठितम् । धनवान् धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते ॥ यस्यार्थस्तस्य मित्राणि यस्यार्थस्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थः स पुमांल्लोके यस्यार्थः स च पण्डितः ॥ अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ विशेषो नास्ति लोकेषु पतितस्याधनस्य च । पतिता न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥ इत्यतो नानुगृह्णन्ति दरिद्रं पतितं जनाः । धनहीनस्य भार्यापि नैव स्याद्वशवर्त्तिनी ॥ ३३

२५८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे गुणौघमपि चैवास्य नैव कश्चित्प्रकाशयेत् । बान्धवा विनिवर्त्तन्ते धनहीनात्तथा नरात् ॥ यथा पुष्पफलैर्हीनाच्छकुन्ता द्विज पादपात् ॥ द्विजेति रामसम्बोधनम् । दारिद्र्यमरणे चोभे केषां चित्सदृशे मते । सत्यं हासाददरिद्रश्च मृतः श्रेयान्मतो मम ॥ कोशं राज्यतरोर्मूलं तस्माद्यत्नं तदर्जने । धर्मेणैव ततः कुर्यान्नाधर्मेण कथञ्चन ॥ धनैरधर्मसम्प्राप्तैर्यद्राष्ट्रमपिधीयते । तदेव याति विस्तारं विनाशाय दुरात्मनाम् ॥ सुकृतस्य पुराणस्य बलेन बलिनां वर । यद्यधर्मात्फलं शीघ्रं नाप्नुवन्ति दुरात्मनः ॥ पुराणस्य, जन्मान्तरकृतस्य । तथापि पूर्वकर्मान्ते तेन पापेन कर्मणा । विनश्यन्ति सभूतास्ते सपुत्रपशुबान्धवाः ॥ नरकेषु तथा तेषां यातना विविधाः स्मृताः । बहून्यब्दसहस्राणि ये नृपा राष्ट्रपीडकाः ॥ नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणीसहधर्मिणा । यथा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत् ॥ गर्भिणी तद्वदेवेह भाव्यं भूपतिना सदा । प्रजासुखं तु कर्तव्यं सुखमुद्दिश्य चात्मनः ॥ किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य सुरक्षिताः । सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः ॥ “प्रजा स्यात्सन्ततौ जने” इत्युभयत्र कोषः । अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरम् ॥

ससाङ्गेषु कोशः । २५९

इत्यादिना प्रबन्धेन धनहीनस्य निन्दां विधाय धनार्जन- स्यावश्यकतां ब्रुवता तद्धनार्जनं धर्मेणैव विधेयमित्यादि प्र- पादितम् । महाभारतेऽपि, अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान् भवेत् । सर्वं बलवतः पथ्यं सर्वं तरति कोशवान् ॥ अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप । प्राणयात्रा च लोकस्य विनार्थेन न सिद्ध्यति ॥ नाधनो धर्मकार्याणि यथावदनुतिष्ठति । धनाद्धि धर्मः स्रवति शैलादिव महाभरः ॥ अधनेनार्थकामेन चेतुं धर्मो न शक्यते । अर्थैरर्थानि बध्यन्ते गजैरेव महागजाः ॥ चेतुं सञ्चेतुम् । अर्थेभ्यो हि प्रवृद्धेभ्यः सम्भृतेभ्य इतस्ततः । क्रियाः सर्वाः प्रवर्त्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ कोशाक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्नरैः । पात्रभूतैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः ॥ यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत नराधिपे । श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् ॥ इति । एवं धनार्जनस्यावश्यकत्वे तद्धनार्जनं राज्ञा केन प्रकारेण कर्त्तव्यमित्यपेक्षिते— मनुः, क्रयविक्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् । योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजो दापयेत्करान् ॥ कियता मूल्येन क्रीतमिदं पण्यवस्त्रलवणादिद्रव्यं, विक्री-

२६० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे यमाणे वात्र कियलभ्यते, कियद्दूरादानीतं, किमस्य चानयतो भक्तव्ययेन शाकसूपादिना च व्ययेन लग्नं, किमस्यार- ण्यादौ चौरादिभ्यो रक्षारूपेण क्षेमप्रतिविधानेन गतं, कोऽस्ये- दानीं लाभो योगक्षेमं वैतदवेक्ष्य वणिजः करान् दापयेत् । वणिग्भिरिति वा पाठः । यथा फलेन युज्येत राजा कर्त्ता च कर्मणाम् । तथा वीक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं करान् ॥ यथा राजा कर्मणां रक्षणादिरूपाणां फलेन, कर्त्ता, कर्षणो वणिगादिश्च, कर्मणां कृषिवाणिज्यादीनां, फलेन युज्येत सम्ब- ध्येत, तथा निरूप्य करान् गृह्णीयात् । अत्र दृष्टान्तमाह— यथल्पल्पमदन्त्याद्यं वार्यौकोवत्सषट्पदाः । तथाल्पल्पो ग्रहीतव्यो राष्ट्राद्राज्ञाऽऽब्दिकः करः ॥ अदन्ति, भक्षयन्ति। आद्यम्, अदनाय भक्षणार्हं रक्तक्षी- रमध्वादि । वार्यौकोवत्सषट्पदाः, जलौकोवत्सभ्रमराः । तथा राज्ञा मूलधनमनुच्छिन्दता अल्पल्पो राष्ट्रादाब्दिकः करो ग्राह्यः । वस्तुविशेषविषये वाचनिकान् करान्— स एवाह, पञ्चाशद्भाग आदेयो राज्ञा पशुहिरण्ययोः । ये पशुभिर्जीवन्ति, ये च हिरण्यस्य प्रयोगेण वार्धुषिकाः तेभ्यः पञ्चाशद्भागो वृद्धेर्ग्राह्यः । गौतमोऽपि, पशुहिरण्योरप्येके पञ्चाशद्भागमिति । अयं च पञ्चाशद्भागो वस्त्राणामपि । तथा च— विष्णुः, द्विकं शतं पशुहिरण्येभ्यो वस्त्रेभ्यश्चेति । द्विकं शतं, शते द्वौ भागावित्यर्थः । अर्थात्पञ्चाशद्भाग एवं । मांसादावाह—

सप्ताङ्गेषु कोशः । २६१

स एव, मांसमधुघृतौषधिगन्धपुष्पमूलफलरसशाकपत्राजिनमृद्भा- ण्डाश्मवैदलेभ्यः षाष्ठभागम् । इति । रसदारुपत्रेति क्वचित्पाठः । वैदलानि, विदलीकृतवंशानि- र्मितानि शूर्पादीनि । दारूणि, काष्ठानि । षष्ठ एव षाष्ठस्तम् । अयं च भागः संवत्सरे संवत्सरे ग्राह्यः । तथा च- विष्णुधर्मोत्तरे, गन्धौषधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च । पत्रशाकतृणानां च वत्सरेण च चर्मणाम् ॥ बैणवानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ षड्भागमेव चादद्यादिति । अयं तु विना द्रव्यव्ययेन कायक्लेशादिना निष्पादितानां मांसादीनामेकप्रकरणपठितानां, कर्षकैस्तुल्यन्यायत्वात् । द्रव्य- व्ययेन क्रीतानां तु षष्टितमो भागो ग्राह्यः । तथा च- गौतमः, पण्य इत्यनुवर्त्तमाने । मूलफलपुष्पौषधमधु- मांसतृणेन्धनादीनां षाष्ठमिति । अत्र हरदत्तः । षाष्ठः, षष्टितमो भागो विक्रेत्रा राज्ञे देय इति । यदि पण्यशब्दो द्रव्यव्ययेनार्जितेऽन्यथा वार्जिते रूढ इत्याग्रहस्तथापि विरोधादित्थमेव व्यवस्था युक्ता । यत्तु मनु- नोक्तम्- आददीताथ षड्भागं द्रुमांसमधुसर्पिषाम् । गन्धौषधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च ॥ पत्रशाकतृणानां च चर्मणां वैणवस्य च । मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ इति । द्रुः, वृक्षः । मांसं, छागादेः । मधु, क्षौद्रम्। सर्पिः, घृतम्। गन्धा-

श्चन्दनादयः । ओषध्यो, गुडूच्यादयः । रसा, लवणादयः । पु- ष्पाणि, चम्पकादीनि । मूलानि, हरिद्रादीनि । पत्राणि, ताडीप- त्रादीनि । तत्तु पूर्वोक्तोदाहृतविष्णुधर्मोत्तरोक्तसमानार्थम्। क्वचित्तु गौतमवाक्ये षाष्ठमितिपदं षष्ट एव षाष्ठ इति व्याख्याय मनुवा- क्यविरोधेन हरदत्तव्याख्यां दूषयन्ति । तत्तु पूर्वोक्तव्यवस्था- सम्भवेनाभियुक्तव्याख्यादूषणस्य कर्तुमशक्यत्वादयुक्तम् । धा- न्यविषये- मनुराह, धान्यानामष्टमो भागः षष्ठो द्वादश एव च । अष्टमः षष्ठो द्वादश इति विकल्पो भूम्युत्कर्षापकर्षक्लेशला- घवगौरवापेक्षया द्रष्टव्यः । धान्यानां, व्रीहियवादीनाम् । अयं च भागः कर्षकेभ्य एव ग्राह्यः । तथा च- गौतमः, राज्ञो बलिदानं कर्षकैर्दशममष्टमं षष्ठं वा । इति । विष्णुस्तु षष्ठांशमेवाह- प्रजाभ्योबल्यर्थं संवत्सरेण धान्यतः षष्ठमंशमादद्यादिति । इदं तूत्कृष्टभूमिविषयम् । अत्र धान्यपदं व्रीहिपरम् । सर्वसस्ये- भ्यश्चेति पृथगन्यसस्यग्रहणात् । सस्यं व्रीह्यतिरिक्तमन्नजातम् । इयं भूम्युत्कर्षादिना व्यवस्था जीर्णानाम् । वस्तुतस्तु धान्यवि- शेषेणेयं व्यवस्था । तथा च- विष्णुधर्मोत्तरे, शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बीधान्येष्वथाष्टमम् । राजा बल्यर्थमादद्याद्देशकालानुरूपतः ॥ इति । शूकशिम्ब्यतिरिक्ते धान्ये मनुगौतमोक्तो द्वादशो दशमो वा भागः । तथा च-

सप्ताङ्गेषु कोशः । २६३ बृहस्पतिः, दशाष्टषष्ठं नृपतेर्भागं दद्यात्कृषीवलम् । खिलाद्वर्षावसन्ताच कृष्यमाणाद्यथाक्रमम् ॥ इति । अस्यार्थः । खिलात्, चिरकालमकर्षणेनानुत्पन्नसस्यात् । वर्षा- वसन्तात्, वर्षाकाले उत्पन्नात्, वसन्तकाले चोत्पन्नात् । कृष्यमा- णात्, प्रतिवर्षं कृष्यमाणात् । इदं च वर्षावसन्तादित्यनेनान्वितम् । अयमर्थः । खिलाद्यदुत्पन्नं तत्र दशममंशं, वर्षाकालोत्पन्नादष्टमं, वसन्तकालोत्पन्नात्षष्ठमंशमादद्यादिति । बृहस्पतिविष्णुधर्मो- त्तरयोरेकवाक्यतया शूकधान्यं यवगोधूमादि वसन्तोत्पन्नं तत्र षष्ठमंशमादद्यादित्यादि सिद्धम् । अत्र विशेषम्— स एवाह, देशस्थित्या बलिं दद्युर्भूतं षण्मासवार्षिकम् । एष धर्मः समाख्यातः कीनाशानां पुरातनः ॥ भूतं, देशमर्यादया व्यवस्थापितम् । कीनाशानां, कर्षका- णाम् । आपदि एतदतिक्रमेऽपि न दोष इत्युक्तम्— मनुना, चतुर्थमाददानो हि क्षत्रियो भागमापदि । प्रजा रक्षन् परं शक्त्या किल्बिषात्प्रतिमुच्यते ॥ इति । विशेषान्तरमप्याह— स एव, स्वधर्मो विजये तस्य नाहवे स्यात्पराङ्मुखः । शस्त्रेण वैश्यान् रक्षित्वा धर्म्यमाहारयेद्बलिम् ॥ धान्येऽष्टमं विशां शुल्कं विंशं कार्षापणावरम् । धर्मोपकरणाः शूद्राः कारवः शिल्पिनस्तथा ॥

२६४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे दद्युरितिशेषः । यथा फलेन युज्येत राजा कर्त्ता च कर्मणाम् । तथा वीक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं करान् ॥ इति पूर्वोदाहृतमनुवाक्ये करान् कल्पयेत्, लाभक्षती दृष्ट्वा न्यूनाधिकभावमपि कुर्यादित्युकम् । तत्र कचित्कचिद्गौतमेन वचनेनैव सा प्रतिपादितास्ति । सा यथा, विंशतिभागः शुल्कः पण्ये । इति । अस्यार्थः । वणिग्भिर्यच्चन्दनादि विक्रीयते तत्पण्यं, तस्य मूलाधिक्याया वृद्धेर्विंशतितमो भागो राज्ञे देयः । तस्य दीयमा- नस्य शुल्कसंज्ञा । अयं च विंशतितमो भागः परदेशपण्ये, स्व- देशण्ये तु दशमोंऽशः । तथा च- विष्णुः, स्वदेशपण्याच्च शुल्कांशं दशममादद्यात् । इति । यत्स्वदेशे क्रीत्वा स्वदेश एव विक्रीयते, तस्मात् लाभ- द्रव्यदशांशम्, परदेशपण्याच्च विंशतितमम् । यत्पण्यं देशा- न्तरे क्रीत्वा देशान्तरे विक्रीयते तस्माद्विंशतितमम् । अत्रापि लाभस्यैव । यत्तु, मनौ- शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः । कुर्युर्घं यथापण्यं ततो विंशं नृपो हरेत् ॥ इति मूलसहितस्य विंशांशः प्रतीयते । तथाप्यर्थे कृते मूलाधिकस्यैव विंशांशो ग्राह्यः । मूलद्रव्यांशग्रहणे तु वाणिजां लाभो न स्यात्, तदभावे च वाणिजां व्यवहारोच्छेद एव स्यात् । विष्णुधर्मोत्तरे तु- स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज । इति स्वदेशपण्येऽपि विंशतितमो भाग उक्तः, स तु क्लेश-

परदेशपण्ये शुल्कं, प्रनष्टाधिगते विशेषश्च । २६५ बाहुल्यविषयः, तेषामापद्विषयो वा । अस्मिन्नेव विषये पर- देशपण्येऽपि- तत्रैवोक्तम्, शुल्कांशं परदेशाच्च निबोध गदतो मम । क्षयव्ययप्रवासांश्च यथाऽऽयासं द्विजोत्तम ॥ व्ययशुल्कप्रवासादि लङ्घयित्वा तथा द्विज । विंशांशं भागमादद्युर्दण्डनीया अतोऽन्यथा ॥ इति । सामुद्रपण्यशुल्के तु विशेष उक्तः- सामुद्रः शुल्को वरं रूपमुद्धृत्य दशपणं स्मृतमन्येषामपि सारानुरूपमुद्धृत्य धर्म्यं प्रकल्पयेदिति । वरं, बहुमूल्यं मुक्तादिष्वेकमुद्धृत्य धनस्वामिने दत्त्वा- ऽवशिष्टस्य दशांशं गृह्णीयात् । अन्येषां सांयात्रिकातिरिक्ताना- मपि सारभूतमेकमुद्धृत्य धर्म्यं यथोचितं शुल्कं प्रकल्पयेत् । प्रनष्टाधिगते तु विशेषमाह— मनुः, आददीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान्नृपः । दशमं द्वादशं वापि सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ इति । प्रनष्टं, स्वामिसकाशात् भ्रष्टं, यत् शौल्किकस्थानपाला- दिभिरधिगतं राज्ञे समर्पितं, तस्मान्नृपः प्रथमवर्षे स्वामिने सर्वं दद्यात्, द्वितीयवर्षे च तस्माद्द्वादशं, तृतीयवर्षे दशमं, चतुर्थवर्ष- प्रभृति षष्ठं भागमादद्यात् । तदुक्तम्— याज्ञवल्क्येन, शौल्किकैः स्थानपालैर्वा नष्टापहृतमाहृतम् । अर्वाक्संवत्सरात्स्वामी हरेत परतो नृपः ॥ इति । अत्र च “अर्वाक्संवत्सरात्स्वामी हरेत” इत्यनेन प्रथमवर्षे ३४

२६६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स्वामिना सर्वमेव ग्राह्यम्, “हरेत परतो नृप” इत्यनेनाविशेषो- क्तावपि राजा द्वितीयवर्षादौ संरक्षणनिमित्तं किञ्चिद्गृह्णीयात् । तत्र चौचित्येन द्वितीयवर्षे द्वादशं, तृतीये दशमं, चतुर्थप्रभृति षष्ठं भागं गृह्णीयात् । अत एव- मनुना, प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् । अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परतो नृपतिर्हरेत् ॥ इति त्र्यब्दपर्यन्तं रक्षणं,स्वामिने दानं चोक्तम् । तदेव याज्ञ- वल्क्यैकवाक्यतया अर्वाक्संवत्सरात्स्वामिने दानं किमप्यगृ- हीत्वैव, परतस्तु कश्चिद्भागं गृहीत्वैवेति सिद्धम् । त्र्यब्दप- र्यन्तावस्थापनं तु यथास्थितद्रव्यस्यैव, परतो हरणं तु व्य- यीकरणानुमतिपरम् । स्वामिन्यागते तु तत्समसङ्ख्यं स्वांशं गृहीत्वा दातव्यम् । तत्रापि स्वांशमध्ये चतुर्थोऽशोऽधिगन्त्रे देयः । तदुक्तम्— गौतमेन, प्रनष्टस्वामिकमधिगम्य संवत्सरं राज्ञा रक्ष्यमू- र्ध्वमधिगन्तुश्चतुर्थोऽशो राज्ञः शेषम् । इति । अत्र संवत्सरमित्युपलक्षणम् । “राजा त्र्यब्दं निधापयेत्” इति मनुस्मरणात् । निधौ तु विशेषमाह- याज्ञवल्क्यः, राजा लब्ध्वा निधिं दद्याद्द्विजेभ्योऽर्द्धं द्विजः पुनः । विद्वानशेषमादद्यात्स सर्वस्य प्रभुर्यतः ॥ इतरेण निधौ लब्धे राजा षष्ठांशमाहरेत् । अनिवेदितविज्ञातो दाप्यस्तं दण्डमेव च ॥ इति । भूमौ चिरनिखातं द्रव्यं निधिः, तं राजा लब्ध्वा अर्द्धं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्, अर्द्धं कोशे स्थापयेत् । तथा च-

निधिविषये विष्णुयाज्ञवल्क्योक्तयोर्व्यवस्थापनम् । २६७ विष्णुः, निधिं लब्ध्वा तदर्द्धं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्, द्वितीयमर्धं कोशे प्रवेशयेत् । इति । तच्छब्दात् यस्य स्वर्णादेरर्द्धीकरणं सम्भवति तस्यैवार्द्धं दद्यात्, न रत्नादेः, तस्य तु मूल्यकल्पनया दद्यात् इत्येवम- र्थः । तदुक्तम्— मनुना, निधीनां हि पुराणानां धातूनामेव च क्षितौ । अर्द्धभाग्रक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिर्हि सः ॥ इति । “द्वितीयमर्द्धं कोशे प्रवेशयेत्” इति पृथक्सूत्रकरणं कोशे स्थापनविधानार्थं, स्वामिन्यागते तद्दानावश्यम्भावात् । द्विजो, ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च श्रुताध्ययनसम्पन्नः सदाचारो निधिं लब्ध्वा, तं राज्ञे निवेद्य सर्वं गृह्णीयात्। अविदुषामेतेषां विशेष उक्तो- विष्णुना, निधिं ब्राह्मणो लब्ध्वा सर्वमादद्यात, क्षत्रियश्चतुर्थमंशं रा- ज्ञे दद्याच्चतुर्थमंशं ब्राह्मणेभ्योऽर्द्धमादद्यात्, वैश्यस्तु चतुर्थमंशं राज्ञे दद्याद्ब्राह्मणेभ्योऽर्द्धं चतुर्थमंशमादद्यादिति । अत्र ब्राह्मण इति सामान्यवचनाद्योगीश्वरवाक्ये ब्राह्म- णांशे विद्वत्त्वमविवक्षितम् । इतरेण, शूद्रेण, लब्धे निधौ राजा तस्मै षष्ठमंशं दद्याच्छेषं गृह्णीयादिति व्याख्येयम् । अप्रज्ञायमानं वित्तं योऽधिगच्छेद्राजा तद्धरेदधिगन्त्रे षष्ठ- मंशं प्रदद्यात् — इति वसिष्ठस्मरणात्, निध्यधिगमो राजधनं न ब्राह्मणस्याभिरूपस्य, अब्राह्म- णोऽप्याख्याता षष्ठमंशं लभेतेत्येके— इति गौतमस्मरणाच्च । तथा च शूद्राय षष्ठं दत्त्वा शेषं

२६८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ग्राह्यमिति सिद्धम् । स्वयंगृहीतादर्द्धं ब्राह्मणेभ्यो दद्यादित्याह- विष्णुः, शूद्रश्चावाप्तं द्वादशधा विभज्य पञ्चांशान् राज्ञे द- द्यात्पञ्चांशान् ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वाऽवशिष्टमंशद्वयमादद्यादिति । इति विष्णुयाज्ञवल्क्यवाक्ययोर्व्यवस्थां केचिदाहुः । परे तु द्विजशब्दो ब्राह्मणवचनः, सामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वात् । तच्च शक्त्या लक्षणया वेत्यन्यदेतत् । विष्णुवाक्यानुरोधाच्चात्र वि- द्वत्त्वमविवक्षितम् । एवमितरपदमपि शूद्रपरमेव । भवतामपि वासिष्ठवाक्ये यत्पदस्य गौतमवाक्ये चाब्राह्मणपदस्य विशेषपर- त्वावश्यकत्वात् । इत्थं च क्षत्रियवैश्ययोः साधारण्येन वि- ष्णूक्ता व्यवस्थेत्याहुः । यत्तु विज्ञानेश्वरेण द्विजपदं ब्राह्मणपरम्, इतरपदं चा- विद्वद्ब्राह्मणक्षत्रियादिपरमित्युक्तम् । तच्च विष्णुस्मृत्यदर्श- ननिबन्धनम् । विज्ञानेश्वरानुयायिनस्तु विज्ञानेश्वरव्याख्या- तत्तात्पर्यकयोगीश्वरविष्णुस्मृत्योर्विकल्पमाहुः, ते श्रद्धामन्द- धिय उपेक्ष्याः । अपरार्कस्तु इतरपदमविद्वद्ब्राह्मणपरमिति प्राह । तस्यायमाशयः । अविद्वद्ब्राह्मणपरं गोरक्षकादिब्राह्मणपरम्, तथा चैते षष्ठांशभागिन इत्यर्थः । गोरक्षकान् वाणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान् वार्धुषिकांश्चैव विप्रान् शूद्रवदाचरेत् ॥ इति स्मरणात् । अत्र विप्रपदं नीचकर्मकर्तृक्षत्रियवैश्ययो- रप्युपलक्षकम् । इत्थं च विद्वत्क्षत्रियवैश्ययोर्विष्णूक्ता व्यवस्थे- ति । विज्ञानेश्वरोक्तमप्येवमर्थकत्वे साधु सङ्गच्छते इति दिक् । अनिवेदित इति कर्त्तरि निष्ठा । तथा चायमर्थः-यो निधिं लब्ध्वा राज्ञे न निवेदितवान्, राज्ञा च निध्यधिगन्तृत्वेन विज्ञातः, स तं निधिं दाप्यः शक्त्यपेक्षया दण्डं चेति । तथा च-

स्वामिना स्वत्वे विभाविते निधिः परावर्त्यः । २६९ विष्णुः, अनिवेदितविज्ञातस्य सर्वमपहरेदिति । अनुलोमजानां मूर्द्धावसिक्तादीनां क्षत्रियादिवन्निर्णयो मातृसमानधर्मत्वात् । प्रतिलोमजानां तु शूद्रवत् शूद्रसमानधर्म- त्वादिति । यदा निधेः स्वामी आगत्य रूपसङ्ख्यादिभिः स्वत्वं विभावयति तदा तस्मै निधिं दद्यात्, षष्ठं द्वादशं वांशं राजा गृह्णीयात् । यथाऽऽह— मनुः, ममायमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः तस्याददीत षड्भागं राजा द्वादशमेव वा ॥ इति । षष्ठं द्वादशं वा इति विकल्पस्तु धनस्वामिनः सगुणत्वनि- र्गुणत्वापेक्षया कालापेक्षया वा द्रष्टव्यः । इदं च भागग्रहणं ब्राह्मणभिन्नादेव । यथाऽऽह— विष्णुः, स्वनिहितात् ब्राह्मणवर्जं द्वादशमंशं दद्युरिति । केचित्तु विष्णुवाक्यात् क्षत्रियादयो द्वादशं, ब्राह्मणः षष्ठं दद्यादित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । यदा राजा निधिस्वामिन्यागते निधिं परावृत्य दद्यात्तदा ब्राह्मणाय दत्तं निध्यर्द्धं परावृत्य गृह्णीयात् । यथाऽऽह— बृहस्पतिः, अस्वामिविक्रयं दानमाधिं च विनिवर्तयेदिति। परकीयं निधिं स्वीयमिति वदन् राज्ञा तन्निधिसमं दण्डनी- य इत्युक्तम्— विष्णुना, परनिहितमिति ब्रुवंस्तत्समं दण्डमावहेदिति । ब्रुवन्, स्वनिहितमिति ब्रुवन् इत्यर्थः । आकरेषु विशेषमाह— विष्णुः, आकरेभ्यः सर्वमादद्यात् । इति । आकराः, सुवर्णरत्नाद्युत्पत्तिस्थानानि । विष्णुधर्मोत्तरे,

२७० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे धात्वाकराणां सर्वेषां प्रभुरुक्तो महीपतिः । निधिं पुराणं सम्प्राप्य कोशेऽर्द्धं तु प्रवेशयेत् ॥ अर्द्धं ब्रह्मणसात्कुर्याद्धर्मकामो महीपतिः । इति । नदीतीरसमुद्रयोः शुल्कग्रहणमाह — मनुः, पणं यानतरे दाप्यः पौरुषेऽर्द्धपणं तरे । पादं पशुश्च योषिच्च पादार्द्धं रिक्तकः पुमान् ॥ इति । “भाण्डपूर्णानि”इति अग्रे वक्ष्यति, तद्भिन्नविषयतास्य श्लो- कस्य। तेन रिक्तशकटादियानविषये तरणे पणं दाप्यः। एवं पु- रुषवाह्यो भारोऽर्द्धपणं दाप्यः । पशोः, गवादेः, योषितश्च पणचतुर्थांशः । भाररहितो मनुष्यः पणाष्टमभागं दाप्यः । तथा, भाण्डपूर्णानि यानानि तार्यं दाप्यानि सारतः । रिक्तभाण्डानि यत्किञ्चित्पुमांश्चापरिच्छदाः ॥ इति । भाण्डपूर्णानि, पण्यद्रव्यपूर्णानि शकटादीनि, द्रव्यगतमू- ल्योत्कर्षापकर्षेण तार्यं दाप्यानि । रिक्तभाण्डानि, अपरिच्छदा दरिद्राश्च, पणपादार्धदानेऽप्यक्षमा यत्किञ्चिद्दाप्याः । एतच्च पारावारगमने । नदीमार्गेण तु दूरदेशगमने देशकालापेक्षया कल्पनीयम् । तदुक्तम्— तेनैव, दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् । नदीतीरेषु तद्विद्यात्समुद्रे नास्ति लक्षणम् ॥ इति । समुद्रे इदं लक्षणम्, इयं पणादिदानव्यवस्था नास्ति, किन्तु तत्र यथाव्यवस्थमेव देयमित्यर्थः । राज्ञा कर्षकवाणिगादिभ्यः किमिति करो ग्राह्य इत्यपेक्षित आह—

करग्रहणस्यावश्यकत्वम् । २७१ कात्यायनः, भूस्वामी तु स्मृतो राजा नान्यद्रव्यस्य सर्वदा । तत्फलस्य हि षड्भागं प्राप्नुयान्नान्यथैव तु ॥ भूतानां तन्निवासित्वात्स्वामित्वं तेन कीर्त्तितम् । तत्क्रियाबलिषड्भागं शुभाशुभनिमित्तजम् ॥ इति । अस्यार्थः। राजा, भुवः स्वामी स्मृतः । अन्यद्रव्यस्य, भू- मिसम्बद्धद्रव्यस्य, न स्वामी । अन्यथा, भूमिसाम्याभावे । भूता- नां, प्राणिनाम् । तन्निवासित्वात्, भूनिवासित्वात्। स्वामित्वं, राज्ञ इति शेषः । इत्यतः तत्क्रियाबलिषड्भागं प्राप्नुयात् । विष्णुरपि, राजा च प्रजाभ्यः सुकृतदुष्कृतेभ्यः षष्ठांशभाक् । इति । तथा च मनुः, पुण्यात्षड्भागमादत्ते न्यायेन परिपालयन् । अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः ॥ इति । यत्तु— अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किञ्चित्किल्बिषं प्रजाः । तस्मात्तु नृपतेरर्धं यस्माद्गृह्णात्यसौ करान् ॥ इति याज्ञवल्क्यस्मरणं, तदत्यन्तारक्षणविषयम् । तस्मात्क- रादानं दृष्टादृष्टार्थत्वेनावश्यकम् । तेनैव च राज्ञो वृत्तिः । तथाच- गौतमः, राज्ञोऽधिकं रक्षणं सर्वभूतानाम् । सर्वग्रहणादश्वत्थच्छेदाद्यपि परिहार्यम् । अधिकेन वृत्तिः । अधिकं रक्षणमित्युक्तं, तद्वारेण यदधिगतं करादिद्रव्यं तदधिकं, तेन वृत्तिः, पोष्यवर्गस्य हस्त्यश्वादीनां च पोषणम् । अनेन आपदोऽन्यत्र पूर्वसञ्चितेन न जीवेदित्युक्तम् । तथा च-