वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः । ३७३ दिग्ध्वजाष्टकसंयुक्तं द्वारकुम्भैः सुशोभिम् । हेमतोरणकुम्भैश्च भूषितं स्नापयेन्नृपम् ॥ चर्मोपरिसमासीनं शिवकुम्भेन सेचयेत् । तन्महेशाय विद्महे वाग्विशुद्धाय धीमहि ॥ तन्नः शिवः प्रचोदयात् । मन्त्रेणानेन विधिना वर्द्धन्या गौरीगीतया ॥ रुद्राध्यायेन वा सर्वमघोरेणापि वा पुनः । दिव्यैराभरणैः शुक्लैर्मुकुटाद्यैः सुकल्पितैः ॥ क्षौमैर्वस्त्रैश्च राजानं भूषयेन्नियतः शुभैः । अष्टषष्टिपलेनैव हैमं कृत्वा सुरद्रुमम् ॥ नवरत्नैरलङ्कृत्य दद्याद्वै दक्षिणां गुरोः । दश धेनूः सवस्त्राश्च दद्यात्क्षेत्रं सुशोभनम् ॥ शतद्रोणं तिलं चैव शतद्रोणं च तण्डुलान् । शयनं वाहनं छत्रं शय्यां सोपस्करां शुभाम् ॥ होतॄणां चैव सर्वेषां त्रिंशत्पलमुदाहृतम् । अध्येतॄणां तदर्द्धेन ब्राह्मानां च तदर्द्धतः ॥ महापूजां ततः कुर्यान्महादेवस्य वै नृपः । एवं समासतः प्रोक्तं जयसेचनमुत्तमम् ॥ एवं पुराभिषिक्तस्तु शक्रः शक्रत्वमागतः । ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नो विष्णुर्विष्णुत्वमागतः ॥ अम्बिका चाम्बिकात्वं च सौभाग्यमतुलं तथा । सावित्री च धरा लक्ष्मीर्देवी कात्यायनी तथा ॥ नन्दिना च पुरा मृत्यु रुद्राध्यायेन वै द्विज । अभिषिक्तोऽसुरैः पूर्वं तारकाख्यो महाबलः ॥ विद्युन्माली हिरण्याक्षो विष्णुना वै विनिर्जितः ।

३७४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे नृसिंहेन पुरा दैत्यो हिरण्यकशिपुर्हतः ॥ स्कन्देन तारकाद्याश्च कौशिक्या च पुराम्बया । सुन्दोपसुन्दतनयौ जितौ देवेन्द्रपूजितौ ॥ वसुदेवसुदेवौ तु निहतौ कृतकाम्यया । पुरा स्नानविधानेन ब्रह्मणा निर्मितेन तु ॥ देवासुरे दितिसुता जिता देवैरनेकशः । स्नाप्यैवं सर्वभूपैश्च तथान्यैरपि भूसुरैः ॥ प्राप्ताश्च सिद्धयो दिव्या नात्र कार्या विचारणा । अहोऽभिषेकमाहात्म्यमहो सुष्ठु सुभाषितम् ॥ येनैवमभिषिक्तेन सिद्धैर्मृत्युर्जितास्त्विति । कल्पकोटिशतेनापि यत्पापं समुपार्जितम् ॥ स्नात्वैवं मुच्यते राजा सर्वपापान्न संशयः । व्याधितो मुच्यते राजा क्षयकुष्ठादिभिः पुनः ॥ नित्यं च विजयी भूत्वा पुत्रपौत्रादिभिर्वृतः । जनानुरागसम्पन्नो देवराज इवापरः ॥ मोदते पापहीनश्च क्रियाधर्मे च निष्ठया । उद्देशमात्रं कथितं फलं परमशोभनम् ॥ नृपाणामुपकाराय स्वायम्भुव मनो मया । इत्यादि । अयं च जयाभिषेकः त्रैवार्णिकेन नृपेणापमृत्युजयार्थं स- र्वशत्रुजयार्थं वैरिविशेषेण युद्धोपस्थितौ यात्रातः पूर्वं तज्जया- र्थं च कर्तव्यः । तत्र सम्भाराः । राजाभिषेककलशस्थाप- नार्थं नवकुण्डहोमार्थं च मण्डपः प्रपा कूटो वा । बहुस्तम्भः सभाकारः समशीर्षकसन्निवेशः प्रपा । सैव मध्योन्नता वंशा- वलम्बितपटलद्वयान्विता मण्डपः । स एव गिरिशृङ्गाकारो मध्ये समन्ततोऽवलम्बितचतुष्पटलः कूटः । ते च मण्डपादयः पञ्चस-

यात्रामकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः । ३७५ सप्तिहस्तायामविस्तारास्तावदर्थाद्भवन्ति । लिङ्गपुराणे, विधिना मण्डपं कृत्वा प्रपां वा कूटमेव च । नवधा स्थापयेद्वह्निं ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ ततः सर्वाभिषेकार्थं सूत्रपातं च कारयेत् । इत्यभिधानात्, चकारेण मण्डपादिमध्य एव मण्डलरचना- प्रतीतेः, मण्डलरचनायाश्च सर्वतडागोत्सर्गादौ मण्डपप्रागपर- दक्षिणोत्तरसूत्रयोस्त्रिधाविभक्तयोर्मध्यमतृतीयभागाश्रितवेद्याधिक- रणकत्वदर्शनात् अत्रत्यमण्डलप्रकृतिपञ्चाशद्रेखानां च पदा- नां द्वादशाङ्गुलप्रमाणत्वोक्त्या प्रत्येकं तावदन्तरत्वात् । तथा च प्रत्येकद्वादशाङ्गुलान्तरालपञ्चाशद्रेखानिवर्त्यमण्डलसिद्ध्यर्थं शुक्लरक्तकृष्णतत्तत्परिधिरेखासिद्धयर्थं च वेदियोग्यः पञ्चविंश- तिहस्तस्तावन्मण्डपादिमध्यतृतीयभागोपेत इति मण्डपादेः पूर्वो- क्तपरिमाणसिद्धिः । ततश्च तदनुरूपा स्तम्भपरिमाणविवृद्धिः । पटलनिवेशनार्थं तिर्यक्काष्ठनिवेशनार्थं चार्थात्स्तम्भविवृद्धिरपि क- ल्प्या मण्डपकूटयोः । तत्र मध्यस्तम्भास्तावन्मण्डपविस्तारद- लोच्चा एव, प्रान्तस्तम्भाश्च पञ्चहस्ता एव, अन्यत्र तथादर्श- नात् । आर्थिकमध्यस्तम्भास्त्वार्थिकपरिमाणा एवेति दिक् । अस्मिंश्च मण्डपादौ प्रागपरदक्षिणोत्तरमध्यसूत्रत्रेधाविभागे- न नवभागे कृतेऽष्टसु दिग्भागेषु अष्टौ पूर्वेशान्यन्तराले चैकमिति नव कुण्डानि स्थण्डिलानि वा । तानि च तत्तदाकृतिकानि वर्ण- भेदेन चतुरस्रादीन्येव वा । मध्यमभागे च वेदिरायामतृतीयां- शोच्चा । तत्र च राजाभिषेककलशस्थापनार्थं मण्डलम् । तद्यथा- प्रागपरायताः प्रत्येकं द्वादशाङ्गुलान्तरालाः पञ्चाशद्रेखा लि- खित्वा तादृशीभिरेव दक्षिणोत्तराभिः पञ्चाशद्रेखाभिस्ता भेद-

३७६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे

येत् । ततः प्रागपरायतासु दक्षिणोत्तरायतासु च रेखासु उपान्त्यरेखामारभ्य षड्रेखाः सङ्गृह्य सप्तमीं सप्तमीं रेखां परि- मार्जयेत् । तथा च प्रागपरायता अष्टौ तत्सम्भिन्नाश्च दक्षि- णोत्तरायता अष्टौ एवं षोडशान्तरा वीथ्यः सम्पद्यन्ते । ततश्च तन्मध्यवर्त्तिनः प्रत्येकं पञ्चविंशतिकोष्ठका एकोनपञ्चाशद्व्यूहा भवन्ति । तेषु मध्यगतं व्यूहनवकं परिमृज्याष्टदलं कमलं का- र्यम् । तत्समन्तान्नाभिवीथीमध्यस्थपद्मदलेषु परिशिष्टेषु च- त्वारिंशद्व्यूहेषु च प्रतिकोष्ठकमलानि । तत्र मध्यकोष्ठेषु मु- ख्याः शक्तयः सुभद्राद्या दाक्षाद्याश्च शिवस्य द्वितीयतृतीया- वरणयोः । तत्प्रथमावरणे तु वामादिमिथुनाष्टकं केसरदलेषु प्र- धानकमलस्य । मध्यमकोष्ठेभ्यो बहिरष्टकोष्ठकं प्रथमावरणं षोडशषोडशकोष्ठकं द्वितीयं प्रत्येकं शक्तीनाम् । तत्र नाभि- वीथ्यनन्तरबाह्यषोडशव्यूहसंलग्ना पिशाचवीथी । तत्संलग्ना चतुर्विंशतिव्यूहबाह्या महावीथीति । सर्वाणि च पद्मानि शालिनी- वारगोधूमाणुयवतण्डुलगौरसर्षपान्विततिलानामन्यतरेण धा- न्येन यथालाभं समुदितैर्वा कार्याणि । तत्र मध्यवर्त्तिनि नव- व्यूहाष्टदले शालयो द्रोणमिताः, तदर्धं तण्डुलाः, आढक- मितास्तिलाः, तदर्द्धं यवादयः । अन्येषु आढकमिताः शा- लयः, तदर्द्धं तण्डुलाः, तदर्धं यवतिलादयः । प्रधानकमलं च हस्तमात्रमष्टाङ्गुलप्रमाणसुवर्णकर्णिकं चतुरङ्गुलकेसरस्थानमव- शिष्टपत्रस्थानं कार्यम् । अन्यानि द्वादशाङ्गुलेषु कोष्ठेषु यथा- सम्भवम्। प्रधानकमलकेसराष्टकदलाष्टकचत्वारिंशद्व्यूहान्तर्गत- सहस्रपदेषु च स्थापनीयं षोडशाधिकं कलशसहस्रम् । तच्च द्वादशाङ्गुलायामोदरं षडङ्गुलवर्त्तितनाभिकं द्व्यङ्गुलोत्सेधचतुरङ्गु- लविस्तारकण्ठं द्व्यङ्गुलोत्सेधनिर्गमौष्ठं कार्यम् । प्रधानकमल-

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकसम्भारः। ३७७ कर्णिकायां स्थापनीयश्चैकः । स चोदरादिषु पूर्वोक्तद्विगुण- परिमाणः । तन्तूनां परस्परान्तरालं यवमात्रं यथा स्या- तथा जालवद्वेष्टनीयश्च । तद्वामभागस्थाप्या करकापरपर्याया चैका वर्धनी । सर्वे चैते हैमा राजतास्ताम्रमया वा । सर्वेषां पूरणार्थं गन्धोदकं, तन्मध्ये च निक्षेप्याणि पञ्चरत्नानि कन- कशकलानि ब्रह्मकूर्चाश्च । साधारणानि च पञ्चपल्लवसप्त- मृदादीनि । शिवकुम्भोपरिस्थाप्यं चाग्नेयादिकोणेषु क्रमेण सितरक्तपीतकृष्णवर्णसिंहयुक्तं पूर्वादिक्षु सुवर्णवर्णगात्रयुतं सुवर्णादिमयं सिंहासनं, सर्वेषां प्रत्येकं वेष्टनार्थानि वस्त्रयुग्मानि, प्रच्छादनार्थानि च हैमानि रत्नचित्राणि कमलानि, शिवप्र- तिमा देवीप्रतिमा । तयोर्लक्षणमुक्तम्— मत्स्यपुराणे, पञ्चवक्त्रो वृषारूढः प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् । कपालशूलखट्वाङ्गी चन्द्रमौलिः सदा शिवः ॥ अक्षसूत्रं च कमलं दर्पणं च कमण्डलुम् । उमा विभर्ति हस्तेषु पूजिता त्रिदशैरपि ॥ इति । अष्टाधिकं सहस्रमन्यप्रतिमा । तत्र स्त्रीप्रतिमाः- सर्वाश्च द्विभुजा देव्यो बालभास्करसन्निभाः । पद्मशङ्खधराः शान्ता रक्तस्रग्वस्त्रभूषिताः ॥ सर्वाभरणसम्पूर्णा मुकुटाद्यैरलङ्कृताः । मुक्ताफलमयैर्दिव्यै रत्नचित्रैर्मनोरमैः ॥ भूषिता हारकेयूरैर्यावद्धेव्यः पृथक्पृथक् । इतिलिङ्गपुराणोक्तलक्षणलक्षिताः कार्याः । पुम्प्रतिमाश्च रुद्ररूपाः । बाणलिङ्गं, तदभिषेकार्थं चान्यत्कलशसहस्रं ताम्रमयं ४८

३७८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे

मृन्मयं वा पूर्वोक्तलक्षणलक्षितं हेमकमलाच्छादितं रुद्रक्षेत्रे स्थाप- नीयम् । रुद्रक्षेत्राभावे तदर्थमप्येको मण्डपः कार्यः । तत्कलश- पूरणार्थं घृतं क्षीरं दधि पञ्चगव्यं वा । घृतपलाशसमिदाज्यचरु- लाजशालिनीवारतण्डुलरूपाण्यष्टौ होमद्रव्याणि प्रतिकुण्डम् । घृतं लौकिकमाज्यं संस्कृतमिति भेदः । प्रतिकुण्डं होता ब्रह्मा चेति द्वौ द्वौ ब्राह्मणौ । तत्र याम्ये कृष्णवासा होता । ऐन्द्रेशान्यन्त- रालगते प्रधानकुण्डे आचार्यो नृपः पुरोहितो वा होता । द्वार- जापकाश्चाष्टौ । रुद्राभिषेककर्त्ता तु पुरोहित एव । अनुक्तान्य- कर्तृकेषु राजसम्बन्धिकार्येषु तस्यैव कर्तृत्वदर्शनात् । साहाय्या- र्थं चान्येऽपि यथासम्भवम् । हैमं मृणालभासितं कौतुकम् । द्वारदे- शात्पदमात्रे निखातैः पूर्वाक्रमेण पलाशोदुम्बराश्वत्थवटमयैर्हे- मकुम्भान्वितैस्तोरणैर्युक्तं दर्भमालासमावृतं द्वारदेशादौ निक्षि- प्ताष्टमङ्गलद्रव्यमावाहितदिग्गजाष्टकं द्वारकुम्भभूषितं राजाभिषे- कमण्डपं दशहस्तं कुर्यात् । तन्मध्ये वेदिकायां भद्रासनम्, अष्ट- मङ्गलानि च- इक्षवः स्तवराजं च निष्पावाजाजिधान्यकम् । विकारवच्च गोक्षीरं कुसुम्भकुसुमं तथा ॥ लवणं चाष्टमं तत्र सौभाग्याष्टकमुच्यते ॥ इति मत्स्यपुराणोक्तानि । भद्रासनं च सौवर्णं रौप्यं ता- म्रमयं क्षीरिवृक्षजं वा माण्डलिकानन्तरजिन्महाराजानां क्रमे- णैकसपादसार्द्धहस्तोच्छ्रायं तावदायामं राजाभिषेकप्रकरणे विष्णुधर्मोत्तरोक्तं ग्राह्यम्, आकाङ्क्षितत्वादवान्तरसामान्येन च बुद्धिस्थत्वात् । राज्ञो धारणार्थमाहवनीयादिजं भस्म । श्वेत- च्छत्रशिविकावैजयन्तीशङ्खचामरभेर्यादीनि नृपचिह्नानि राज- भूषणानि च प्रभूतानि । अभिषेककाले च नानाविधानि वा-

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः । ३७९ द्यानि । दक्षिणाद्रव्याणि च यथा-अष्टषष्टिपलहेमनिर्मितो नव- रत्नमलङ्कृतः सुरद्रुमो, दशधेनुशतानि, सुशोभनं क्षेत्रं, शतद्रोण- मितास्तिलास्तण्डुलाश्च, सोपधानं शयनं, वाहनमश्वादि, यानं रथादि च गुरवे। परिमाणतो मूल्यतश्चैतदर्धमितानि सुरद्रुमादीनि सर्वाणि मिलितेभ्यः सर्वेभ्यो होतृभ्यः । तथैव तदर्द्धमितानि सर्वाणि मिलितेभ्यो द्वारजापकेभ्यः । तदर्धमितानि ब्रह्मभ्यः । अन्यब्राह्मणदीनानाथादिभ्यो भूयसी यथाशक्ति । ब्राह्मणभो- जनं च सहस्रावरं यथाशक्ति । महादेवमहापूजासामग्री राजो- पचारादि । पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्तितम् । पलं च कुडवः प्रस्थ आढको द्रोण एव च ॥ धान्यमानेषु बोद्धव्याः क्रमशोडमी चतुर्गुणाः । इत्यसाधारणाः । साधारणाश्च मण्डपकाष्ठध्वजपताकादि तत्तद्देवतापूजासामग्री द्वारतोरणकलशादि कुण्डोपयोगीष्टकादि नवग्रहपीठतत्प्रतिमातन्पूजोपकरणादि मण्डपवास्तूपशमनसामग्री ब्राह्मणवरणसामग्र्यादिकाः सम्भारा उपकल्पनीयाः । अथ प्रयोगः । उपकल्पितपूर्वोक्तसमस्तोपकरणः सपत्नीको राजा मौहू- र्त्तिकेभ्योऽनन्तरसंलग्नदिनद्वयातिशुद्धिं विदित्वा पूर्वदिने पुरो- हितमाचार्यार्त्विगादीन्मौहूर्त्तिकादींश्च सन्निधाप्य रङ्गवल्लयादि- युक्ते शुचौ देशेऽन्तर्जानुकर उपविश्य इष्टदेवगुरुद्विजकुलज्येष्ठा- न्नत्वा तैरनुज्ञातः सदर्भपाणिराचम्य प्राणानायम्य तिथ्या- दि सङ्कीर्त्य अपमृत्युजयार्थं सर्वशत्रुजयार्थं शत्रुविशेषजयार्थं वा लिङ्गपुराणोक्तविधिना जयाभिषेकं सपत्नीकोऽहममुकवर्मा

३८० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे करिष्ये, तत्र निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थं गणपतिपूजनं स्वस्तिवाचनं मातृकापूजनाभ्युदयिकश्राद्धग्रहमण्डपवास्तूपशमनाचार्यादिव- रणानि च तत्पूर्वाङ्गानि करिष्य इति सङ्कल्प्य, यथाविभवं षो- डशोपचारैर्गणपतिमभ्यर्च्य, यथास्वगृह्यं स्वस्तिवाचनमातृकापूज- नाभ्युदयिकश्राद्धानि विधाय, याज्ञवल्क्याद्युक्तप्रकारेण यथा- विभवं नवग्रहमखं च कृत्वा, वास्तुशान्त्यर्थमाचार्यब्रह्मत्विजः कृत्वा, मण्डपनैर्ऋत्यभागे कुण्डं निर्माय, एकाशीतिपदवास्तुम- ण्डलनिर्माणपुरःसरं मण्डपवास्तुशान्तिं विधाय, जयाभिषेकार्थं पुरोहितमाचार्यं ब्रह्माणमष्टसु कुण्डेषु प्रतिकुण्डं होता ब्रह्मा चे- ति द्वौ द्वौ ब्राह्मणान् वृणुयात् । तत्र— आचार्यस्तु यथा स्वर्गे शक्रादीनां बृहस्पतिः । तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन्नाचार्यो भव सुव्रत ॥ इत्याचार्यवरणे मन्त्रः । यथा चतुर्मुखो ब्रह्मा सर्ववेदधरः प्रभुः । तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन् ब्रह्मा द्विजपते भव ॥ इति ब्रह्मवरणे । अस्य यागस्य निष्पत्तौ भवन्तोऽभ्यर्थिता मया । सुप्रसन्नाः प्रकुर्वन्तु स्वकार्यं विधिपूर्वकम् ॥ इत्यन्येषांम् । सर्वांश्च प्रत्येकमभ्यर्च्य शाखानुसारेण यथा- विभवं मधुपर्केणार्हयेत् । द्वारजापकांश्च तत्तत्काले वरणार्थमु- पकल्पयेत् । यथासम्भवमन्यांश्च साहाय्यार्थम् । सर्वांश्च यथाविभवं वस्त्रालङ्कारादिभिः पूजयेत् । शिल्पिमौहूर्त्तिकादींश्च । तत आ- चार्यो यजमानेन सपत्नीकेन सब्राह्मणेन जलपूर्णकलशह- स्तेन भद्रं कर्णेभिरित्यादिमन्त्रघोषेण मण्डपप्रवेशे पश्चिमतः कृते मण्डपान्तः पश्चिमत उपविश्याचम्य प्राणानायम्य यजमाना-

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः । ३८१

नुज्ञातो मण्डपदेवतास्थापनायाचार्यकर्म करिष्य इति सङ्कल्प्य, मण्डपान्तः सर्वतः सर्षपविकिरणेन “यदत्र संस्थितं भूतम्” इ- त्यादिभिर्भूतान्युत्सार्य आपोहिष्ठेत्यादिभिरब्लिङ्गैः शुची वो- हव्येत्यादिभिः शुद्धिलिङ्गैश्च मन्त्रैः सर्वतः कुशोदकेनाभ्युक्ष्य स- र्वसाधारणेन प्रकारेण पूर्वादिक्रमेण तोरणपूजां तत्रत्यकलश- स्थापनं पूर्वादिद्वाराग्नेयादिकोणगतकलशस्थापनं तत्रत्यदेव- तापूजां द्वारेषु च ऋग्वेदाद्यध्येतृब्राह्मणयुगलचतुष्टयवरणं य- थाविभवं तत्पूजां इन्द्रादिलोकपालदशकावाहनध्यानपूजनानि पताकाध्वजोच्छ्रायणानि माषभक्तबलिदानं च तत्तदुद्देशेन महाध्वजस्थापनं तत्र ब्रह्मपूजनं मण्डपस्तम्भवंशगतदेवतापू- जनं मण्डपपूर्वादिग्गतदेवतावाहनपूजनबलिदानानि च सम- न्त्रकं कुर्यात् । प्रतिष्ठाप्रकाशे उक्तत्वाद्विस्तरापत्तेश्च स प्र- कारो नोच्यते । ततो वेद्यां पूर्वोक्तप्रकारेण लिखिते राजा- भिषेककलशस्थापनार्थे मण्डले मध्यगते व्यूहनवके अवशिष्ट- चत्वारिंशद्व्यूहगतकोष्ठेषु च सर्वमण्डलानां सर्वतोभद्रप्र- कृतिकत्वात्तदुक्तप्रकारेण ब्रह्मादिमण्डलदेवतानामावाहनं यथा- विभवं तत्पूजनं ताभ्यश्च बलिदानं विधाय सर्वाणि पद्मानि प्रणवेनाम्भसाभ्युक्ष्य तेषु सर्वेषु प्रणवं विन्यस्य कुशानास्तीर्य प्रधानपद्ममध्ये पूर्वोक्तलक्षणं तन्तूनां परस्परान्तरालं यवमात्रं यथा स्यात्तथा जालान्तरवेष्टितं शिवकुम्भं संस्थाप्य तद्वाम- भागे करकसंज्ञां वर्धनीं स्थापयेत् । ततस्तस्यैव पद्मस्य केस- रेषु वामाद्यष्टशक्तीनां ततो दलेषु वामदेवाद्यष्टरुद्राणामुक्तल- क्षणाः कुम्भाः स्थाप्याः । ततः पञ्चविंशतिकोष्ठकचत्वारि- शद्व्यूहगतमध्यमध्यकोष्ठेषु सुभद्रादिचत्वारिंशद्व्यूहेश्वराणां तत्तत्संलग्नाष्टाष्टकोष्ठेषु तत्प्रथमावरणदेवतानां तत्तत्सं-

३८२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे लग्नषोडशकोष्ठेषु तद्द्वितीयाद्यावरणदेवतानां कुम्भाः स्था- पनीयाः । सर्वे चैते “मही द्यौः” इत्यादिमन्त्रैर्भूमिस्पर्शादिपूर्वकं प्रसिद्धकलशस्थापनप्रकारेण पदार्थानुसमयेन स्थाप्याः । ततः सर्वेषु प्रणवेन गन्धोदकपूरणं मध्ये च पञ्चरत्नकनकशलकब्र- ह्मकूर्चानां साधारणानां च पञ्चपल्लवसप्तमृत्तिकादीनां प्रक्षेपः । बहिश्च चन्दनपुष्पमालाकण्ठवेष्टनसूत्रैरलङ्करणं वस्त्रयुग्मवेष्टनं हैमरत्नचित्रकमलप्रच्छादनं च प्रत्येकं पदार्थानुसमयेनैव स- सहायेनाचार्येण कार्यम् । ततः सिंहासनसहितानां सर्वप्रति- मानामग्न्युत्तारणं विधाय शिवकुम्भोपरि सिंहासनं स्थापयि- त्वा तस्याग्नेयादिकोणगतेषु सितरक्तहिरण्याभकृष्णवर्णेषु चतर्षु सिंहाकारेषु पादेषु धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याणि प्रणवेनावाह्य तत्त- द्वर्णाकाराणि ध्यात्वा तस्यैव पूर्वादिदिग्गतेषु सुवर्णवर्णेषु चतुर्षु गात्रेषु अव्यक्तं नियतिं कालं कालीं च प्रणवेनैवावाह्य तत्तद्वर्णाकारान्ध्यात्वा सर्वान्प्रणवेनैव यथाविभवं सम्पूज्य सिंहासनमध्यगते कमले पद्मवस्त्रासने उक्तलक्षणां शिवप्रतिमां कमलमध्ये आधारशक्तिं तदुपरि कलां तदुपरि जगत्कारणं बिन्दुं तदुपरि नादं तदुपरि च प्रणवाख्यं जगद्गुरुं शिवं स्था- पयामीति भाषयन् प्रणवपूर्वया, तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयादितिशिवगायत्र्या स्थापयित्वा शिवपादमूले कर्णिकायां मनोन्मनीं मनोन्मनाख्यमहादेवं च “मनोन्मनाय देवाय मनोन्मन्यै नमो नम” इति मन्त्रेण स्थाप- येत् । एतासां देवतानां पूजनेऽप्येत एव मन्त्राः । वक्ष्यमाण- देवतानां तु प्रणवपूर्वैर्नमोऽन्तैश्चतुर्थ्यन्तैः स्वस्वनामभिरेव स्था- पनं पूजनं च । ततः प्रधानकमलकेसरेषु प्रागादिक्रमेण वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली, कलाविकरणी, बला, बलप्रमथनी, सर्वभूत-

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः । ३८३ दमनी चेत्यष्टौ शक्तयः। ततस्तस्यैव दलेषु तेनैव क्रमेण वामदेवः, ज्येष्ठः, रुद्रः, कालः, कलाविकरणः, बलः, बलप्रमथनः, सर्वभूतदम- नश्चेत्यष्टौ रुद्राः स्थाप्याः। इदं च वामादिमिथुनाष्टकं प्रथमावर- णं शिवस्य। एवमग्रेऽपि प्रागादिक्रम एव द्रष्टव्यः। ततो नाभिवी- थ्यनन्तरबाह्यषोडशव्यूहमध्यमकोष्ठेषु सुभद्रादिकाः शिवस्य द्वि- तीयावरणदेवताः स्थाप्याः। तत्र पूर्वे सुभद्रा, आग्नेये भद्रा, द- क्षिणे कनका, नैर्ऋते अम्बिका, पश्चिमे श्रीदेवी, वायव्ये वागीशा, उत्तरे गोमुखी, ऐशाने भद्रकर्णी, पूर्वाग्नेयमध्ये अणिमा, आग्नेय- दक्षिणमध्ये लघिमा, दक्षिणनैर्ऋत्यमध्ये महिमा, नैर्ऋत्यपश्चि- ममध्ये प्राप्तिः, पश्चिमवायव्यमध्ये प्राकाम्यं, वायव्योत्तरमध्ये ऐश्वर्यम्, उत्तरेशानमध्ये वशित्वं, पूर्वेशानमध्ये कामावसायिका। पिशाचवीथ्यनन्तरबाह्यचतुर्विंशतिव्यूहमध्यमकोष्ठेषु प्रागादिक्र- मेण दाक्षाद्याः शिवस्य तृतीयावरणदेवताः स्थाप्याः। ता यथा- दक्षा, दक्षायिका, चण्डा, चण्डायिका, हरा, हरायिका, शौ- ण्डा, शौण्डायिका, प्रथमा, प्रथमायिका, मन्मथा, मन्म- थायिका, भीमा, भीमायिका, शकुनी, शकुनायिका, सुमती, सुमत्यायिका, गोपा, गोपायिका, नन्दा, नन्दायिका, पितामही, पितामहायिका २४ । ततः सुभद्रादिशिवद्वितीयावरणदेवतानां प्रथमद्वितीयावरणदेवतास्तत्कोष्ठबाह्याष्टबाह्यषोडशकोष्ठेषु स्था- प्याः । ता यथा-बिन्दुका, बिन्दुगर्भा, नादिनी, नादगर्भजा, शक्तिका, शक्तिगर्भा, परा, परापरा, सुभद्राप्रथमावरणम्१। चण्डा, चण्डमुखी, चण्डवेगा, मनोजवा, चण्डाक्षी, चण्डनिर्घोषा, भ्रुकुटी, चण्डनायिका, महोत्सवा, मनोध्यक्षा, मानसी, माननायिका, मनोहारी, मनोह्लादी, मनःप्रीतिः, मनेश्वरी १६ सुभद्राद्विती- यावरणम् १। ऐन्द्री, हौताशनी, याम्या, नैर्ऋती, वारुणी, वाय-

३८४ वीरमित्रोदयस्थ राजनीतिप्रकाशे व्या, कौबेरी, ऐशानी ८। भद्राप्रथमाप्र० २। हरिणी, सुवर्णा, काञ्च- नी, हाटकी, रुक्मिणी, वामनास्या सुभगा, जम्बुनायिका, वाग्भवा, वाक्पथा, वाणी, भीमा, चित्ररथा, सुधीः, वेदमाता, हिरण्याक्षी, १६ भद्राद्वि० २। वज्रं, शक्तिः, दण्डः, खड्गः, पाशः, ध्वजः, गदा, त्रिशूलम् ८ कनकाप्र० ३। बुद्धा, प्रबुद्धा, चण्डा, मुण्डा, बलिनी, कपालिनी, मृत्युहन्त्री, विरूपाक्षी, कपर्दी, कमलासना, दंष्ट्रि- णी, रङ्गिणी, लम्बाक्षी, कङ्कभूषणी, सम्भावा, भाविनी १६। कनकाद्वि० ३। खेचरी, आत्मनामा, भवानी, वह्निरूपिणी, बलिनी, वह्निनामा, महिमा, अमृतलालसा ८ अम्बिकाप्र०४। शङ्खिनी, शिखरा देवी, मृदुरवा, सुशीतला, छाया, भूतपनी, धन्या, इन्द्रमाता, वैष्णवी, तृष्णा, रागवती, मोहा, कामकोपा, मदोत्कटा, इन्द्रा, बधिरा १६ अम्बिकाद्वि०४। स्पर्शः, रसः, गन्धः, प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः ८ श्रीदेवीप्र० ५। तमोहता, प्रभा, अमोघा, तेजनी, दहनी, भीमास्या, ज्वालिनी, शोषा, शोषिणी, रुद्रनायिका, वीरभद्रा, गणाध्यक्षा, चन्द्रहासा, गहरा, गणमाता, अम्बिका १६ श्रीदेवीद्वि० ५। धारा, वारिधरा, वाहिकी, वायसी, मर्त्यातीता, महामाया, वज्रिणी, कामधेनुका ८ वागी- शाप्र०६। पयोष्णी, वारुणी शान्ता, जयन्ती, वरप्रदा, प्लाविनी, जलमाता, पयोमाता, महाम्बिका, रक्ता, कराली, चण्डाक्षी, महोच्छुष्मा पयस्विनी, महाविद्येश्वरी, काली, कालिका १६ वा- गीशाद्वि० ६। शङ्खिनी, ललिता, लम्बकर्णी, कालिकनी, यक्षिणी, मा- लिनी, वामनी, वरमानिनी ८ गोमुखीप्र०७। चण्डा, घण्टा, महानादा सुमुखी, दुर्मुखी, बला, रेवती, प्रथमा, घोरा, सौम्या, भीमा, महाबला, जया, विजया, अजिता, अपराजिता १६ गोमुखी द्वि० ७। महाघण्टा विरूपाक्षी शङ्खाक्षी काममातृका, संहारी,

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः । ३८५

जातहारी, दंष्ट्राली, शुष्करेवती ८ भद्रकर्णीप्र०। पिपीलिका, पुष्प- हारी, अशनी, सर्वहारिणी, भद्रहारी, शुभाचारी, हेमा, योगेश्वरी, चित्रा, भानुमती, छिद्रा, सैंहिकी, सुरभी, समा, सर्वभव्या, वेगाख्या १६ भद्रकर्णीद्वि० ८। ऐन्द्री, चित्रभानुः, वारुणी, दाण्डिः, प्राणरूपी, हंसः, स्वात्मशक्तिः, पितामहः ८ अणिमाप्र० । केशवः, रुद्रः, चन्द्रमाः, भास्करः, बाह्यात्मा, अन्तरात्मा, आत्मा, महेश्वरः, परमात्मा, अणुजीवः, पिङ्गलः, पुरुषः, पशुः, भोक्ता, भूतपतिः, भीमः १६। अणिमाद्वि० ९। श्रीकण्ठः, अन्तः, सूक्ष्मः, त्रिमूर्तिः, शशकः, अमरेशः, स्थितीशः, भारभूतः ८ लघिमाप्र०। स्थाणुः, हरः, चण्डेशः, भूतीशः, सद्योजातः, गुहेशः, क्रूर- सेनः, सुरेश्वरः, क्रोधीशः, चण्डः, प्रचण्डः, शिवः, एकरुद्रः, कूर्मः, एकनेत्रः, चतुर्मुखः १६ लघिमाद्वि० १०। अजेशः, क्षेमरुद्रः, सोमेशः, लाङ्गली, चण्डारुः, अर्धनारीशः, एकान्तः, अन्तः ८ म- हिमाप्र०। शिखीशः, शकलः, चण्डः, दिरण्डः, कलः, पाली, भुजङ्गः, पिनाकी, खड्गिः, कामः, ईशः, श्वेतः, भृगुः, महिमाद्वि० ११। संवर्त्तः, नकुलीशः, वाडवः, हस्तिः, चण्डयक्षः, गणपतिः, महाभृगुः, अजः ८ प्राप्तिप्र० । त्रिविक्रमः, महाजिह्वः, ध्वाङ्क्षः, श्रीभद्रः, महादेवः, दधीचः, कुमारः, परावरः, महादंष्ट्रः, करालः, सूचकः, सुवर्धनः, महाध्वाङ्क्षः, महानन्दी, गण्डी, गोपालकः १६ प्राप्तिद्वि० १२। पुष्पदन्तः, महानन्दः, विपुलानन्दकारकः, शुक्लः, विशालः, कमलः, बिल्वः, अरुणः ८ प्राकाम्यप्र० । रतिमित्रः, सुरेशनः, चित्राङ्गः, सुदुर्जयः, विनायकः, क्षेत्रपालः, महामोहः, जाङ्गलः, वत्सपुत्रः, महापुत्रः, ग्रामाधिपः, देशाधिपः, सर्वस्थानाधिपः, मेघनादः, प्रचण्डकः, कालदूतः १६ प्राका- म्यद्वि० १३। मङ्गला, चर्चिका, योगेशा, हरदायिका, भासुरा, ४९

३८६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सुरमाता, सुन्दरी, मातृका ८। ईशित्वप्र० । गणाधिपः, मन्त्रज्ञः, वरदेवः, षडाननः, विदग्धः, विचित्रः, अमोघः, मोघः, अश्वः, रुद्रः, सोमेशः, उत्तमोदुम्बरः, नारसिंहः, विजयः, इन्द्रगुहः, अपाम्प- तिः १६ ईशित्वद्वि० १४। गगनः, भवनः, विजयः, अजयः, महाजयः अङ्गारः, व्यङ्गारः, महायशाः ८ वशित्वप्र० । महाहर्षः, प्रचण्डेशः, महावर्णः, महासुरः, महारोमा, महागर्भः, प्रथमः, कनकः, खरजः, गरुडः, मेघनादः, गर्जकः, गजत्वक्छेदकः, वाहः, त्रिशिखः, मारिः १६ वशित्वद्वि० १५। विनादः, विकटः, वसन्तः, अ- भयः, विद्युत्, महाबलः, कमलः, दमनः ८ कामावसायिका- काप्र० । धर्मः, अतिबलः, सर्पः, महाकायः, महाहनुः, सबलः, भस्माङ्गी, दुर्जयः, दुरातिक्रमः, वेतालः, रौ- रवः, दुर्धराभोगः, वज्रः, कालाग्निरुद्रः, सिंहनादः, महागु- हः १६ कामावसायिकाद्वि० १६। ततो दाक्षादिशिवतृतीयाव- रणदेवतानां प्रथमद्वितीयावरणदेवतास्तत्कोष्ठबाह्याष्टतद्वाह्यषो- डशकोष्ठेषु स्थाप्याः । ता यथा-मनोहरा, महानादा, चित्रा, चित्ररथा, रोहिणी, चित्राङ्गी, चित्ररेखा, विचित्रिका ८ दाक्षा- प्र० चित्रा, विचित्ररूपा, शुभदा, कामदा, शुभा, क्रूरा, पिङ्ग- लादेवी, खङ्गिका, लम्बिका, सती, दंष्ट्राली, राक्षसी, ध्वंसी, लोलुपा, लोहितामुखी १६ दाक्षाद्वि० १। सर्वाशिनी, विश्वरूपा, लम्पटा, आमिषप्रिया, लम्बोष्ठी, दीर्घदंष्ट्रा, लम्बजानुः, प्रहारिणी ८ दाक्षायिकाप्र० । गजकर्णा, अश्वकर्णा, महाकाळी, सुभीषणा, वातवेगरवा, घोरा, घना, घनरवा, घोरघोषा, महाघण्टा, सुघण्टा, घण्टिका, घण्टेश्वरी, महघोरा, अ- घोरा, अतिघोरिका १६ दाक्षायिकाद्वि०२ । अतिघण्टा, अति- घोरा, कराला, करभा, विभूतिः, भोगदा, कान्तिः, शङ्खि-

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः । ३८७

नी८ चण्डाप्र०। पत्रिणी, गान्धारी, योगमाता, सुपीवरा, उत्तालका, उन्मुक्ता, वीरा, संहारी, रमणी, फलहारी, जीवहारी, स्वेच्छा- हारी, तुण्डिका, रेवती, रोहिणी, सङ्गा १६ चण्डाद्वि० ३। च- ण्डी, चण्डमुखी, चण्डा, चण्डवेगा, महारवा, भ्रुकुटी, चण्ड- रूपा, चण्डभ्रूः ८ चण्डायिकाप्र० । चण्डघ्राणा, चला, चलजिह्वा, चलेश्वरी, चलवेगा, महाकाया, महामाया, विद्युता, कङ्काली, कृशाङ्गी, किंशुका, चण्डघोषिका, महाहासा, महारावा, चण्डभा, अनङ्गचण्डिका १६ चण्डायिकाद्वि० ४। चण्डाक्षी, कामदा, शू- करा, कुक्कुटानना, गान्धारी, दुन्दुभिः, दुर्गा, सौमित्रा, ८ हराप्र० । अमृतोद्भवा, महालक्ष्मीः, वर्णदा, जीवरक्षिणी, हरिणी, क्षीणजीवा, चन्द्रवक्त्रा, चतुर्भुजा, व्योमचारी, व्योमरू- पा, व्योमव्यापी, शुभोदया, गृहचारी, सुचारी, विषाहारी, विषान्तिका १६ हराद्वि०५। जम्भा, अच्युता, कङ्कारी, देविका, दुर्धरा, वहा, चाण्डिका, चपला ८ हरायिकाप्र० । चण्डिका, चामरी, भण्डिका, शुभानना, पिण्डिनी, मुण्डिनी, मुण्डा, शाकिनी, शार्ङ्गरी, कर्तरी, हर्चरी, भामिनी, यज्ञदायिनी, यमदंष्ट्रा, महादंष्ट्रा, कराला १६ हरायिकाद्वि० ६ । विकराली, कराली, कालजङ्घा, यशस्विनी, वेगा, वेगवती, विद्या, वे- दाङ्गा,८ शौण्डाप्र०। वज्रा, शङ्खवती, शङ्खा, अबला, एकबला, बला, अतिबला, लोला, कुम्भिनी, स्तम्भिनी, अञ्जनी, मोहि- नी, माया, विकटाक्षी, नली, कल्लोला १६ शौण्डाद्वि० ७। दन्तुरा, रौद्रभागा, अमृता, सुकुला, चलजिह्वा, अर्धनेत्रा, रूपिणी, दारिका ८शौण्डायिकाप्र०। खादका, रूपनाशा, सं- हारी, अक्षया, अन्तका, कण्डनी, पेषणी, महाग्रामा, कृ- तान्तिका, दण्डिनी, किङ्करी, विम्बा, वर्णिनी, अमलाङ्गिनी,

विद्राणी, द्राविणी, १६ शौण्डायिकाद्वि० ८। प्लवनी, प्लावनी, शोभा, मन्दा, मदोत्कटा, मदा, क्षया, महादेवी ८ प्रमथाप्र०। कामसन्दीपनी, अतिरूपा, मनोहरा, महावशा, मदग्राहा, विह्वला, मदविह्वला, अरुणा, घोषणी, दिव्या, रेवती, भाण्डनायिका, स्तम्भनी, घोररक्ताक्षी, घोररूपा, सुघोषणा १६ प्रमथाद्वि० ९। घोरा, घोरतरा, अघोरा, अतिघोरा, अघनायिका, धावनी, क्रोष्टुकी, मुण्डा ८ प्रमथायीप्र० । भीमा, भीमतरा, अभीमा, शस्त्री, सुवर्चला, स्तम्भनी, मोहनी, रौद्री, रुद्रवती, अचला- चला, महाबला, महाशान्तिः, शिवाशीला, शिवाशिवा, बृ- हत्कुक्षी, महानासा १६ प्रमथायीद्वि० १०। कालकर्णी, कराला, कल्याणी, कपिला, शिवा, इष्टिः, तुष्टिः, प्रतिष्ठा ८ मन्मथाप्र०। शान्तिः, तुष्टिकरी, पुष्टिः, जया, श्रुतिः, धृतिः, कामदा, शुभदा, सौम्या, तेजनी, कामतन्त्रिका, धार्मिकी, धर्मिणी, शीला, पापहा, धर्मवर्धनी १६ । मन्मथाद्वि ११ । धर्मरक्षा, निवाता, धर्मा, धर्मवती, सुमतिः, दुर्मतिः, मेधा, विमला ८ मन्मथायिका- प्र० । शुद्धिः, बुद्धिः, मतिः, कान्तिः, वर्तुला, मोहवर्धनी, बला, अतिबला, भीमा, प्राणवृद्धिकरी, निर्लज्जा, निर्गुणा, मन्दा, सर्वपापक्षयङ्करी, कपिला, अतिविधुरा १६ मन्मथायिकाद्वि० १२। रक्ता, विरक्ता, उद्वेगा, शोकवर्धनी, कामा, तृष्णा, क्षुधा, मो- हा ८ भीमाप्र० । जया, निद्रा, अभया, आलस्या, सुतृष्णा, रोदनी, दरा, कृष्णाकृष्णाङ्गिनी, वृद्धा, अशुद्धोच्छिष्टाशनी, तृषा, कामदा, भोगिनी, दग्धा, दुःखदा, सुखदा १६ भीमा- माद्वि० १६ । आनन्दा, सुनन्दा, महानन्दा, शुभङ्करी, वीत- रागा, महोत्साहा, जितरागा, मनोरमा ८ भीमायिकाप्र०। मनो- न्मनी, मनःक्षोभा, मदा, उन्मादा, मदाकुला, मदोद्गर्भा,

यात्राप्रकरणे लिङ्गोद्धारगोक्तजवाभिषेकप्रयोगः । ३८९ यद्भागमा, कानानन्दा, सुविद्वला, महावेगा, सुवेगा, महाभोगा, क्षयावहा, क्षामणी, क्षापणी, चक्रा १६ भीमायिकाद्वि० १४। योगावेगा, सुवेगा, अतिवेगा, सुवासिनी, देवी, मनोरथावेगा, रुद्रावर्त्तवनी, मतिः ८ शकुनान०। रोधनी, क्षोभनी, बाला, अ- तिकोपा, सुत्रोधिणी, विद्युता, त्रासिनी, मनोवेगा, सुचाप- ला, विद्युज्जिह्वा, महाजिह्वा, भुकुटीकुटिलानना, स्फुरज्जवा- ला, महाज्वाला, सुज्वाला, क्षयान्तिका १६ शकुनाद्वि० १५। ज्वालिनी, भस्माङ्गी, भस्मान्तका, अन्तका, भाविनी, प्रजा, विद्या, ख्यातिः ८ शकुनायिकाप्र० । उल्लेखा, पताका, भोगा, भोगवती, खगा, योगध्रता, योगमाता, योगारूपा, योगपारगा, ऋद्धिः, बुद्धिः, धृतिः, कान्तिः, स्मृतिः, साक्षाच्छ्रुतिः, धरा १६ शकुनायिकाद्वि० १६। परेष्टा, परादित्या, अमृता, फल- नाशिनी, हिरण्याक्षी, सुवर्णाक्षी, कपिञ्जला, कामरेखा ८ सुमतीप्र० । रत्नदीपा, वसुदीपा, रत्नदा, रत्नमालिनी, रत्नशोभा, सुशोभा, महाशोभा, महाद्युतिः, शवरी, शाम्बरी, ग्रन्थिपादा, ग्रन्थिकरर्णा, ग्रन्थिकगनना, हयग्रीवा, हयजिह्वा सर्वग्रासा १६ सुमतीद्वि० १७। सर्वाशी महाभक्षा, महादंष्ट्रा, अतिरौरवा, स्फुलिङ्गा, विस्फुलिङ्गा, कृतान्ता, भास्करानना, ८ सुमत्य्यायिकाप्र० । रागा, रागवती, क्रोधा, महाक्रोधा, रौरवा, क्रोथनी, मर्दनी, कलहा, कलहावती, कलान्तिका, चतुर्भेदा, दुर्गा, दुर्गमानगा, नाली, कुनाली, सौम्या, १६ सुमत्य्यायि- काद्वि० १८। पाटली, पाटवी, पाटी, विटिपिटा, कङ्कटा, सुघटा, प्रघटा, घटोद्भवा ८ गोपाप्र० । नादाक्षी, नादरूपा, सर्वाकारा, सर्वांगमा, सर्वगमा, अग्रचारी, सुचारी, चण्डनाडी, सुवाहिनी, सुयोगा, वियोगा, हंसाक्षी, विलासिनी, सर्वगा, सुविरावा,

३९० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे बन्धनी १६ गोपाद्वि०१९। भेदिनी, छेदिनी, सर्वकारी, क्षुधाशनी, उच्छुष्मा, गान्धारी, भस्माशी, वडवानला ८ गोपायिकाम०। अ- न्ववज्वालिनी, ज्वाला, दीपा, क्षामा, अन्तरिक्षा, हृल्लेखा, हृद्र- मा, मायिकापरा, आमयासादिनी, भिल्ली, सह्यासह्या, सरस्वती, रुद्रशक्तिः, महाशक्तिः, महामोहा, रोदिनी १६ गोपायिका- द्वि० २०। नन्दिनी, निवृत्तिः, प्रतिष्ठा, विद्यानाशी, खग्रसिनी, चामुण्डा, प्रियदर्शिनी ८ नन्दाप्र० । गुह्या, नारायणी, मोहा, प्रज्ञा, वज्रिणी, कङ्कटा, काली, शिवा, घोषा, वीरा, माया, कामेशी, वाहिनी, भीषणा, स्वर्गा, माला १६ नन्दाद्वि० २१। विनायकी, पूर्णिमा, रङ्गिणी, कूर्दनी, इच्छा, कपालिनी, दीप- नी, जयन्तिका ८ नन्दायिकाप्र० । पावनी, अम्बिका, सर्वाशा, पूतना, छागली मोदिनी, लम्बोदरी, संहारी, कालिनी, कुसुमा, शुक्रा, तारा, ज्ञाना, क्रिया, गायत्रिका, सावित्री १६ नन्दायि- काद्वि० २२। दन्तुरी, फेत्कारी, क्रोधहंसा, पडङ्कुला, आनन्दा, सुदुर्गा, संहारी, अमृता८पितामहीप्र० । कुलान्तिका, अनला, प्रचण्डा, मर्दिनी, शुभा, सर्वभूताभया, वडवामुखी, लम्पटा, पन्नगा, कुसुमा, विपुलान्तिका, केदारा, कूर्मा, दुरिता, मन्द- रोदरी, खड्गचण्डा १६ पितामहीद्वि० २३ । वज्रा, मन्मथा, चोरा, विकारा, रिपुभेदिनी, रूपा, चतुर्भुजा, योगा, ८ पितामहायिकाम० । भूताभया, महाबाला, खर्परा, भस्मा, कान्ता, सृष्टिः, द्विभुजा, ब्रह्मरूपिणी, सद्यःफेत्कारिका, कर्ण- मोटी, महामोहा, महामाया, गान्धारी, पुष्पमालिनी, शब्दायी, सुमहाघोषा १६ पितामहायिकाद्वितीयावरणमिति २४। एवं सर्वा देवताः प्रतिष्ठाप्य शिवमनोन्मनीमनोन्मनदेवानां पूर्वो- क्तमन्त्रैरन्यासां नाममन्त्रैरावाहनपूर्वोक्तध्यानपूर्वकं षोडशो-

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकप्रयोगः। ३९१ पचारैः छत्रचामरादर्शादिराजोपचारैश्च यथाविभवं स्थापन- क्रमेण काण्डानुसमयेन पदार्थांनुसमयेन वा यथाशक्ति पूजनं कृत्वा सपत्नीकयजमानसहितः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा नमोऽन्तै- र्नाममन्त्रैः प्रत्येकं पायसबलिं च दत्त्वा दण्डवत्प्रणमेदाचा- र्यः । अस्मिन्नेव च समये कैश्चित्सहायैः सहितः पुरोहितो रुद्रक्षेत्रे तदभावे रुद्राभिषेकार्थमेव कृते प्रतिष्ठापितमण्डपदेवते मण्डपे बाणलिङ्गमूर्तिं महादेवं लिङ्गपुराणगतेन विष्णुप्रोक्तेन भवादिशिवनामसहस्रेण यथाविभवं सम्पूज्य सपत्नीकयजमा- नसहितः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा क्षीरेण दध्ना पञ्चगव्येन वा पूरितं ताम्रमयं मृन्मयं वा कलशसहस्रं पूर्वोक्तविधिना तदग्रे स्थापयित्वा सर्वेषु कलशेषु ब्रह्मकूर्चान्निक्षिप्य तत्कलशस्थितक्षी- रादिना ब्रह्मकूर्चैस्तमेव महादेवं रुद्राध्यायं पठन्नभिषेचये- त् । ततो महादेवस्यानुज्ञया तदभिषेकावशिष्टेन क्षीरादिना “ॐ अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः शर्वस- र्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः” इत्यघोरमन्त्रेण, “त्र्यम्बकं यजा- महे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयमा- मृतात्” इति त्र्यम्बकमन्त्रेण वा राजानमभिषिञ्चेत्पुरोहित एव । अघोरमन्त्रस्य सांहितीर्देवता उपनिषद ऋषयः रुद्रो देवता स्वरा- डनुटुप्छन्दः राज्ञोऽभिषेके विनियोगः । त्र्यम्बकमन्त्रस्य वसिष्ठ ऋषिर्मृत्युञ्जयरुद्रो देवताऽनुष्टुप् छन्दः । विनियोगः स एव । ततः प्रधानमण्डपे पूर्वाग्नेयादिदिग्विदिग्गतेष्वष्टसु कुण्डेषु स्थण्डि- लेषु वा ब्रह्मसहिता होतारोऽष्टौ पूर्वेशान्यन्तरालगते कुण्डे स्थ- ण्डिले वा आचार्यो नृप एव पुरोहितो वा ब्रह्मसहितो यथास्वगृह्य- मग्निप्रतिष्ठादिप्रधानहोमप्राचीनमङ्गकाण्डं कृत्वा प्रधानहोमसमये अघोरमन्त्रेण त्र्यम्बकमन्त्रेण वा घृतपलाशसमिदाज्यचरुलाजशा-

३९२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे लिनीवारतण्डुलैः प्रतिद्रव्यमष्टोत्तरसहस्रमष्टोत्तरशतं वाऽऽहुती- र्जुहुयुः। मन्त्रगोत्रऋषिदेवताच्छन्दांस्युक्तान्येव। जयाभिषेकाङ्गहोमे विनियोग इति विशेषः । अन्ते च स्वाहाकारः । एवं सर्वत्र । तत्र याम्ये होत्रा कृष्णवाससा भवितव्यम् । तत्तद्वेदशाखाग- तान्यभिमुखानि तुलादानादिप्रयोगेषु द्रष्टव्यानि विस्तरभयान्नो- च्यते । होमसमये द्वारजापकजप्यानि तत्तद्वेदगतानि शान्ति- सूक्तान्यपि तत्रैव द्रष्टव्यानि । यद्वा प्रतिकुण्डं भिन्नभिन्नाः प्र- धानहोममन्त्राः । यथा- “ॐतत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीम- हि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्” इतिपुरुषमन्त्रः प्राक्कुण्डे । अस्य सांहितीर्देवता उपनिषद ऋषयः, रुद्रो देवता, गायत्रीछन्दः, विनि- योगः प्राग्वत् । एवमग्रेऽपि । “ॐजातवेदसे सुनवामसोममराती- यतो निदहाति वेदः । स नः पर्षदतिदुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः” इत्याग्नेये “रुद्रो वा एष यदग्निः” इति श्रुतेश्च रौद्रो मन्त्रः । अस्य काश्यपो जातवेदा अग्नित्रिष्टुप् । अघोरेभ्य इत्याद्यघोरमन्त्रः प्रागुक्त एव दक्षिणे । “ॐनिशि निशि जय स्वाहा खड्गराक्षसभेदन। रुधिराज्यार्द्रनिर्ऋत्यै स्वाहा नमः स्वधा नमः” इति पौराणो नैर्ऋतो मन्त्रो नैर्ऋत्ये । “ॐ नमोऽस्तु वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय शूलिने। रुद्राय कालरूपाय कलाविकरणाय च ॥ बलाय बलप्रमथनाय सर्वभूतदमनाय च । मनोन्मनाय देवाय मनोन्मन्यै नमोनमः ॥” इतिमन्त्रः पौराणः पश्चिमे । ॐसमीर समीर स्वाहा स्वधा नमो नमः” इति पौराणो मन्त्रो वायव्ये । “ॐसद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । भवे भवे नातिभवे भवस्व मां भवोद्भवाय नमः” इति मन्त्र उत्तरे ।