वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३५३ मनोन्मनाय देवाय मनोन्मन्यै नमो नमः । मन्त्रैरेतैैर्यथान्यायं पूजयेन्मण्डलोपरि ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । द्वितीयावरणे चैव शक्तयः षोडशैव तु ॥ तृतीयावरणे चैव चतुर्विंशदनुक्रमात् । पिशाचवीथी वै मध्ये नाभिवीथी समन्ततः ॥ पिशाचानां हि मध्ये तु महावीथी प्रकीर्तिता । अष्टोत्तरसहस्रं तु पदमष्टारसंयुतम् ॥ तेषु तेषु पृथक्त्वेन पदेषु कमलं क्रमात् । कल्पयेच्छालीनीवारगोधूमाणुयवादिभिः ॥ तण्डुलैश्च तिलैर्वाथ गौरसर्षपसंयुतैः । अथ वा कल्पयेदेतैैर्यथाकालं विधानतः ॥ अष्टपत्रं लिखेत्तेषु कर्णिकाकेसरान्वितम् शालीनामाढकं प्रोक्तं कमलानां पृथक् पृथक् ॥ तण्डुलानां तदर्द्धं स्यात्तदर्द्धं तु यवादयः । द्रोणं प्रधानकुम्भस्य तदर्द्धं तण्डुलाः स्मृताः ॥ तिलानामाढकं मध्ये यवानां च तदर्द्धकम् । अर्घ्याम्भसा समभ्युक्ष्य कमलं प्रणवेन तु ॥ तेषु सर्वेषु विधिना प्रणवं च न्यसेक्रमात् । एवं समाप्य चाभ्यर्च्य पदसाहसमुत्तमम् ॥ कलशानां सहस्राणि हैमानि च शुभानि तु । उक्तलक्षणयुक्तानि कारयेद्राजतानि वा ॥ १ मन्त्रैरेतैैर्यथान्यायं पिशाचानां प्रकीर्तिता । इतिमुद्रितलिङ्गपु- राणे पाठः । ४५

३५४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे ताम्रजानि यथान्यायं प्रणवेनार्घ्यवारिणा । द्वादशाङ्गुलविस्तारमुदरे समुदाहृतम् ॥ वर्त्तितस्तु तदर्द्धेन नाभिस्तस्य विधीयते । कण्ठं च व्यङ्गुलोत्सेधं विस्तारं चतुरङ्गुलम् ॥ ओष्ठं तु व्यङ्गुलोत्सेधं निर्गमं तु द्विरङ्गुलम् । तस्माद्वै द्विगुणं दिव्यं शिवकुम्भं प्रकीर्त्तितम् ॥ यवमात्रान्तरं सम्यक् तन्तुनावेष्ट्य कीर्त्तितः । १ अत्र मुद्रितलिङ्गपुराणे-यवमात्रान्तरं सम्यक्तन्तुनावेष्टयेद्द्वि- वै। इति पाठपूर्वकम्-“अवगुण्ठ्य तथाभ्युक्ष्य कुशोपरि यथावि- धि। पूर्ववत्प्रणवेनैव पूरयेद्गन्धवारिणा ॥ स्थापयेच्छिवकुम्भा- ख्यं वर्धनीं च विधानतः। मध्यपद्मस्य मध्ये तु सकूर्चं साक्षतं क्र- मात् ॥ आवेष्ट्य वस्त्रयुग्मेन प्रच्छाद्यकमलेन तु। हैमेन चित्ररत्नेन सहस्रकलशं पृथक् ॥ शिवकुम्भे शिवं स्थाप्य गायत्र्या प्रणवेन च। विद्महे पुरुषायैव महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । मन्त्रेणानेन रुद्रस्य सान्निध्यं सर्वदा स्मृतम् । वर्धन्यां देव गायत्र्या देवीं संस्थाप्य पूजयेत् ॥ गणाम्बिकायै विद्महे महातपायै धीमहि। तन्नो गौरी प्रचोदयात् । प्रथमावरणे चैव वामाद्याः परिकीर्तिताः। प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ शक्तयः षोडशैवात्र पूर्वाद्यं तेषु सुव्रत । ऐन्द्रव्यूहस्य मध्ये तु सुभद्रां स्थाप्य पूजयेत् ॥ भद्रामाग्नेयचक्रे तु याम्ये तु कनकाण्डजाम् । अम्बिकां नैर्ऋते व्यूहे मध्यकुम्भे तु पूजयेत् ॥ श्रीदेवीं वारुणे भागे वागीशां वायुगोचरे। गोमुखीं सौम्यभागे तु मध्ये कुम्भे तु पूजयेत् ॥ रुद्रव्यूहस्य मध्ये तु भद्रकर्णी समर्चयेत् । ऐन्द्राग्निविदिशोर्मध्ये पूजयेदणिमां शुभाम् ॥ याम्यपावकयोर्मध्ये लघिमां कमले न्यसेत् । राक्षसा- न्तकयोर्मध्ये महिमां मध्यतो यजेत् ॥ वरुण/सुरयोर्मध्ये प्राप्तिं वै मध्यतो यजेत् ॥ वरुणानिलयोर्मध्ये प्राकाम्यं कमले न्यसेत् ॥ वित्तेशानिलयोर्मध्ये ईशित्वं स्थाप्य पूजयेत् । वित्तेशेशानयोर्म- ध्ये वशित्वं स्थाप्य पूजयेत् ॥ ऐन्द्रेशेशानयोर्मध्ये यजेत्कामावसा-

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३५५ १पूर्वे या देवताः सर्वाः प्रधानकलशेषु च ॥ पूजयेद्व्यूहमध्ये च पूर्ववद्विधिपूर्वकम् । दक्षां दक्षायिकां चैव चण्डां चण्डायिकां तथा ॥ हरां हरायिकां चैव शौण्डां शौण्डायिकां तथा । प्रथमां प्रथमायिकां मन्मथां मन्मथायिकाम् ॥ भीमां भीमायिकां चैव शकुनिं शकुनायिकाम् । सुमतिं च सुमत्यर्यां गोपीं गोपायिकां तथा ॥ अथ नन्दं च नन्दार्यीं पितामहमतः परम् । पितामहायां पूर्वायां त्विांधेवत्स्थाप्य पूजयेत् ॥ एवं सम्पूज्य विधिना तृतीयावरणं शुभम् । सौभद्रव्यूहमासाद्य प्रथमावरणे क्रमात् ॥ प्रागाद्यं स्थाप्य विधिना शक्त्यष्टकमनुक्रमात् । द्वितीयावरणे चैव प्रागाद्यं शृणु शक्तयः ॥ षोड

३५६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सौभद्रं कथितं व्यूहं भद्रव्यूहं शृणुष्व मे ॥ ऐन्द्री हुताशनी याम्या नैर्ऋती वारुणी तथा । वायव्या चैव कौबेरी ऐशानी चाष्टशक्तयः ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । हरिणी च सुवर्णा च काञ्चनी हाटकी तथा ॥ रुक्मिणी चं नमस्या च सुभगा जम्बुनायिका । वाग्भवा वाक्पथा वाणी भीमा चित्ररथा सुधीः ॥ वेदमाता हिरण्याक्षी द्वितीयावरणे स्मृताः । भद्राख्यं कथितं व्यूहं कनकाख्यं शृणुष्व मे ॥ वज्रं शक्तिश्च दण्डश्च खड्गं पाशो ध्वजस्तथा । गदा त्रिशूलं क्रमशः प्रथमावरणे स्मृताः ॥ बुद्धा प्रबुद्धा चण्डा च मुण्डा चैव कपालिनी । मृत्युहन्त्री विरूपाक्षी कपर्दी कमलासना ॥ दंष्ट्रिणी रङ्गिणी चैव लम्बाक्षी कङ्कभूषणी । सम्भवा शाङ्गिणी चैव षोडशैताः प्रकीर्तिताः ॥ कथितं कनकव्यूहमम्बिकाख्यं शृणुष्व मे । खेचरी सर्वनामा च शमनी ब्रह्मरूपिणी ॥ चलिनी बलनामा च महिमाऽमृतलालसा । प्रथमावरणे चाष्टौ शक्तयः सर्वसम्मताः । शङ्खिनी शिखरा देवी मृदुरत्ना सुशीतला ॥ छाया भूतधनी धन्या इन्द्रमाता च वैष्णवी । तृष्णा रागवती मोहा कामकोपा मदोत्कटा ॥ इन्द्रा च वधिरा देवी षोडशैताः प्रकीर्त्तिताः । कथितं चाम्बिकाव्यूहं श्रीव्यूहं शृणु सुव्रत ॥ १ सत्यभामा चेत्यपि पाठः । २ भाविनी इत्यपि पाठः

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः । ३५७ स्पर्शा स्पर्शवती गन्धा प्राणापानसमानका । उदाना व्याननामा च प्रथमावरणे स्मृताः ॥ तमोहता प्रभा मोघा तेजनी दहनी तथा । भीमास्या ज्वालिनी शेषा शोषिणी रुद्रनायिका ॥ वीरभद्रा गणाध्यक्षा चन्द्राहासा च गह्वरा । गणमाताऽम्बिका चैव शक्तयः सर्वसम्मताः ॥ द्वितीयावरण प्रोक्ताः षोडशैव यथाक्रमात् । श्रीव्यूहं कथितं भद्रं वागीशं शृणु सुव्रत ॥ धारा वारिधरा चैव वाहिकी वायसी तथा । मर्त्यातीता महामाया वज्रिणी कामधेनुका ॥ प्रथमावरणेऽप्येवं शक्तयोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः । पयोष्णी वारुणी शान्ता जयन्ती च वरप्रदा ॥ प्लाविनी जलमाता च पयोमाता महाम्बिका । रक्ता कराली चण्डाक्षी महोच्छुष्मा पयस्विनी ॥ माया विघ्नेश्वरी काली कालिका च यथाक्रमम् । षोडशैव समाख्याताः शक्तयः सर्वसम्मताः ॥ व्यूहं वागीश्वरं प्रोक्तं गोमुखं व्यूहमुच्यते । शङ्खिनी हलिनी चैव लम्बकर्णा च कल्किनी ॥ यक्षिणी मालिनी चैव वमनी वरमानिनी । प्रथमावरणे चैव शक्तयोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ चण्डा घण्टा महानादा सुमुखी दुर्मुखी बला । रेवती प्रथमा घोरा सौम्या लीना महाबला ॥ जया च विजया चैव अजिता चापराजिता । द्वितीयावरणे चैताः शक्तयः षोडशैव तु ॥ १ सैन्या इति पाठः ।

३५८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे कथितं गोमुखं व्यूहं भद्रकर्णीं शृणुष्व मे । महाघण्टा विरूपाक्षी शुष्काभाकाशमातृका ॥ संहारी जातहारी च दंष्ट्राली शुष्करेवती । प्रथमावरणे चाष्टौ शक्तयः परिकीर्त्तिताः ॥ पिपीलिका पुष्पहारी अशनी सर्वहारिणी । भद्रहारी शुभाचारी हेमा योगेश्वरी तथा ॥ चित्रा भानुमती छिद्रा सैंहिकी सुरभी यमा । सर्वानन्दा खगाख्या च शक्तयः षोडशैव तु ॥ महाव्यूहाष्टकं प्रोक्तमुपव्यूहाष्टकं शृणु । अणिमाव्यूहमावेष्ट्य प्रथमावरणे क्रमात् ॥ ऐन्द्री च चित्रभानुश्च वारुणी दण्डिरेव च । प्राणरूपी तथा हंसः स्वात्मशक्तिः पितामहः ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । केशवो भगवान् रुद्रश्चन्द्रमा भास्करस्तथा ॥ ईश्वरश्च तथा ह्यात्मा ह्यन्तरात्मा महेश्वरः । परमात्मा ह्यणुर्जीवः पिङ्गलः पुरुषः पशुः ॥ भोक्ता च भूपतिर्भावो द्वितीयावरणे स्मृताः । कथितं चाणिमाव्यूहं लघिमाख्यं वदामि ते ॥ श्रीकैण्ठः श्रीधरः श्रीशः सत्यकश्च तथा वरः । अमरेशः स्थितीशश्च भारभूतस्तथाष्टमः ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । १ महाजया इत्यपि पाठः । २ सर्वभव्या च वेगाख्या इत्यपि पाठः । ३ श्रीकण्ठोऽन्तश्च सूक्ष्मश्च त्रिमूर्तिः शशकस्तथा । इत्यपि पाठः ।

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकाविधिः। ३५९ स्थाणुर्हरश्च चण्डेशो भूतीशः सुरपुङ्गवः ॥ सद्योजातो गुहेशश्च सूरसेनः सुरेश्वरः । क्रोधीशश्च तथा चण्डः प्रचण्डः शिव एव च ॥ एकरुद्रस्तथा कूर्चस्त्वेकनेत्रश्चतुर्मुखः । द्वितीयावरणे रुद्रा षोडशैव प्रकीर्त्तिताः ॥ कथितं लघिमाव्यूहं महिमां शृणु सुव्रत । अजेशः क्षेमरुद्रश्च सोमेशो लाङ्गली तथा ॥ चण्डारुश्चार्द्धनारीश एकान्तश्चान्त एव च । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ शिखीशः शकलश्चण्डो द्विरण्डः कल एव च । पाली भुजङ्गनामा च पिनाकी खड्गिरेव च ॥ काम ईशस्तथा श्वेतो भृगुः षोडश वै स्मृताः । कथितं महिमाव्यूहं प्राप्तिव्यूहं शृणुष्व मे ॥ संवर्त्तो लकुलीशश्च वाडवो हस्तिरेव च । चण्डयक्षो गणपतिर्महाभृगुरजोऽष्टमः ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । त्रिविक्रमो महाजिह्वो ध्वाँङ्क्षः श्रीभद्र एव च ॥ महादेवो दधीचश्च कुमारश्च परावरः । महादंष्ट्रः करालश्च सूचकश्च सुवर्धनः ॥ महाध्वाङ्क्षो महानन्दी गॅण्डो गोपालकस्तथा । १ इदमर्धं मु० लिं० पु० नास्ति । २ इदमप्यर्धं नास्ति । ३ ऋक्ष इति च पाठः । ४ दण्डी इति च पाठः ।

३६० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे प्राप्तिव्यूहं समाख्यातं प्राकाम्यं शृणु सुव्रत ॥ पुष्पदन्तो महानन्दो विपुलानन्दकारकः । शुल्को विडालः कमलो बिल्वश्चारुण एव च ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । रतिप्रियः सुरेशानश्चित्राङ्गश्च सुदुर्जयः ॥ विनायकः क्षेत्रपालो महामोहश्च जाङ्गलः । वत्सपुत्रो महापुत्रो ग्रामदेशाधिपौ तथा ॥ सर्वस्थानाधिपो देवो मेघनादः प्रचण्डकः । कालदूतश्च कथितो द्वितीयावरणं स्मृतम् ॥ प्राकाम्यं कथितं व्यूहमैश्वर्यं कथयामि ते । मङ्गला चर्चिका चैव योगीशा वरदायिका ॥ भासुरा सुरमाता च सुन्दरी मातृकाष्टमी । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ गणाधिपश्च मन्त्रज्ञो वामदेवः षडाननः । विदग्धश्च विचित्रश्च अमोघो मोघ एव च । अंश्वो भद्रश्च सोमेशश्चोत्तमोदुम्बरस्तथा ॥ नारसिंहश्च विजयस्तथा इन्द्रग्रहः प्रभुः । अपांपतिश्च विधिना द्वितीयावरणं स्मृतम् ॥ ऐश्वर्यं कथितं व्यूहं वशित्वं कथयाम्यतः । गगनो भुवनश्चैव विजयो ह्यजयस्तथा ॥ महाजयस्तथाङ्गारो व्यङ्गारश्च महायशाः । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ १ शुक्लो विशाल इत्यपि पाठः । २ अश्वी रुद्रश्च इत्यपि पाठः ।

महोर्पः प्रचण्डेशो महावर्णो महासुरः । महारोमा महागर्भः प्रथमः कनकस्तथा ॥ खरजो गरुडश्चैव मेघनादोऽथ गर्भकः । गजत्वक्च्छेदको बाहुस्त्रिशिखो मारिरेव च ॥ वशित्वं कथितं व्यूहं शृणु कामावसायिकम् । विनादो विकटश्चैव वसन्तो ऽभय एव च ॥ विद्युन्महाबलश्चैव कमलो दमनस्तथा । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ धर्मश्चातिबलः सर्पो महाकायो महाहनुः । सबलश्चैव भस्माङ्गी दुर्जयो दुरतिक्रमः ॥ वेतालो रौरवश्चैव दुर्द्धराभोग एव च । वज्रः कालाग्निरुद्रश्च सिंहैनादो महागुहः ॥ द्वितीयावरणं प्रोक्तं व्यूहं कामावसायिकम् । कथितं षोडशव्यूहं द्वितीयावरणं शृणु ॥ द्वितीयावरणे चैव दक्षव्यूहे च शक्तयः । प्रथमावरणे चाष्टौ बाह्ये षोडश एव च ॥ मनोहरा महानादा चित्रा चित्ररथा तथा । रोहिणी चैव चित्राङ्गी चित्ररेखा विचित्रिका ॥ प्रथमावरणे प्रोक्ता द्वितीयावरणे शृणु । चित्रा विचित्ररूपा च शुभदा कामदा शुभा ॥ क्रूरा च पिङ्गला देवी खड्गिका लम्बिका सती । दंष्ट्राली राक्षसी ध्वंसी लोलुपा लोहितामुखी ॥ १ सुन्दरश्च इत्यपि पाठः । २ गजश्च च्छेदको बाहुरिति च पाठः । ३ सद्योनाद इत्यपि पाठः । ४६

३६२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे द्वितीयावरणे प्रोक्ताः षोडशैव समासतः । दक्षव्यूहं समाख्यातं दाक्षव्यूहं शृणुष्व मे ॥ सर्वाशिनी विश्वरूपा लम्पटा चामिषप्रिया । लम्बोष्ठी दीर्घदंष्ट्रा च लम्बजानुः प्रहारिणी ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । गजकर्णाश्वकर्णा च महाकाली सुभीषणा ॥ वातवेगरवा घोरा घना घनरवा तथा । घोरघोषा महाघण्टा सुघण्टा घण्टिका तथा ॥ घण्टेश्वरी महाघोरा घोरा चैवातिघोरिका । द्वितीयावरणे चैव षोडशैव प्रकीर्त्तिताः ॥ दाक्षव्यूहं समाख्यातं चण्डाव्यूहं शृणुष्व मे । अतिघण्टातिघोरा च कराला करका तथा ॥ विभूतिर्भोगदा कान्तिः शङ्खिनी चाष्टमी स्मृता । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ पत्रिणी चैव गान्धारी योगमाता सुपीवरा । उत्तालकोत्सुका वीरा संहारी रमणी तथा ॥ फलहारी जीवहारी स्वेच्छाहारी च तुण्डिका । रेवती रङ्गिणी सङ्गा द्वितीये षोडशैव तु ॥ चण्डाव्यूहं समाख्यातं चण्डायीव्यूहमुच्यते । चण्डी चण्डमुखी चण्डा चण्डवेगा महारवा ॥ भ्रुकुटी चण्डरूपा च चण्डभ्रूश्चाष्टमी स्मृता । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ चण्डघ्राणा चला चैव चलजिह्वा चलेश्वरी ।

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३६३ चलवेगा महाकाया महामाया च विश्रुता ॥ कङ्काली च कृशाङ्गी च किंशुका चण्डघोषिका । महाहासा महारावा चण्डभाऽनङ्गचण्डिका ॥ चण्डायाः कथितं व्यूहं हरव्यूहं शृणुष्व मे । चण्डाक्षी कामदा देवी शूकरी कुक्कुटानना ॥ गान्धारी दुन्दुभिर्दुर्गा सौमित्रा चाष्टमी स्मृता । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ अमृतोद्भवा महालक्ष्मीर्वर्णदा जीवरक्षिणी । हरिणी क्षीणजीवा च चन्द्रवक्त्रा चतुर्भुजा ॥ व्योमचारी व्योमरूपा व्योमव्यापी शुभोदया । गृहचारी सुचारी च विषाहारी विषान्तिका ॥ हरव्यूहं समाख्यातं हरायीव्यूहमुच्यते । जम्भाऽच्युता च कङ्कारी देविका दुर्धरावहा ॥ चण्डिका चपला चेति प्रथमावरणे स्मृताः । चण्डिका चामरी चैव भण्डिका च शुभानना ॥ पिण्डिनी मुण्डिनी मुण्डा डाकिनी शार्ङ्गरी तथा । कर्त्तरी हर्त्तरी चैव भामिनी यज्ञदायिनी ॥ यमदंष्ट्रा महादंष्ट्रा कराला चेति शक्तयः । हराय्याः कथितं व्यूहं शौण्डान्यूहं शृणुष्व मे ॥ विकराली कराली च कालजङ्घा यशस्विनी । वेगा वेगवती विद्या वेदाङ्गा चाष्ट शक्तयः ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । वज्रा शङ्खवती शङ्खा बला चैकबला तथा ॥

१ अत्र लिङ्गपुराणे-“वज्रा शङ्खातिशङ्खा वा बला चैवाबला

१६४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे बला चातिबला लोला कुम्भिनी स्तम्भिनी तथा । अञ्जनी मोहनी माया विकटाङ्गी नली तथा । शौण्डाव्यूहं समाख्यातं शौण्डायीन्यूहमुच्यते । दन्तुरा रौद्रभागा च अमृता सुकुला तथा ॥ चलजिह्वार्धनेत्रा च रूपिणी दारिका तथा । प्रथमावरणस्यैता द्वितीयावरणे शृणु ॥ खादका रूपनाशा च संहारी चाक्षयान्तका । कण्डनी पेषणी चैव महाग्रासा कृतान्तिका ॥ दण्डिनी किङ्करी बिम्बा वर्णिनी चापलाङ्गिनी । विद्राणी द्राविणी चेति शक्तयः षोडशैव तु ॥ कथितं हि मनोरम्यं शौण्डायीव्यूहमुत्तमम् । प्रथमाख्यं प्रवक्ष्यामि व्यूहं रम्यं सुशोभनम् ॥ प्लवनी प्लावनी शोभा मन्दा चैव मदोत्कटा । मदाक्षया महादेवी प्रथमावरणे स्मृताः ॥ कामसन्दीchart? NO -> कामसन्दीchart: कामसन्दी पनी देवी अतिरूपा मनोहरा । महावशा मदग्राहा विह्वला मदविह्वला ॥ अरुणा घोषणी दिव्या रेवती भाण्डनायिका । स्तम्भनी घोररक्ताक्षी घोररूपा सुघोषणा ॥ व्यूहं तु प्रथमाख्यं ते स्वायम्भुव यथा तथा । कथितं प्रथमायाख्यं प्रवक्ष्यामि शृणुष्व मे ॥ घोरा घोरतरा घोरा अतिघोररायनायिका ॥ धावनी क्रोष्टुकी मुण्डा चाष्टमी परिकीर्त्तिता । तथा । अञ्जनी मोहनी माया विकटाङ्गी नली तथा ॥ गण्डकी दण्ड- की घोणा शोणा सत्यवती तथा । कल्लोला चेति क्रमशः षोडशैव यथाविधि ॥” इति पाठः ।

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३६५

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । भीमा भीमतराऽभीमा शस्त्री चैव सुवर्चला ॥ स्तम्भनी मोहनी रौद्री रुद्रवत्यचलाचला । महाबला महाशान्तिः शिवाशीला शिवाशिवा । बृहत्कुक्षी बृहन्नासा षोडशैव प्रकीर्त्तिताः ॥ प्रथमायी समाख्याता मन्मथाख्यं वदामि ते । कालकर्णी कराला च कल्याणी कपिला शिवा ॥ इष्टिसुष्टिः प्रतिष्ठा च प्रथमावरणे स्मृताः । शान्तिः पुष्टिकरी तुष्टिर्ज्ञेया चैव श्रुतिर्धृतिः ॥ कामदा सुभगा सौम्या तेजनी कामतन्त्रिका । धार्मिकी धर्मिणी शीला पापहा धर्मवर्द्धनी ॥ मान्मथं कथितं व्यूहं मान्मथायिकमुच्यते । धर्मरक्षा निवाता च धर्माधर्मवती तथा ॥ सुमतिदुर्मतिर्मेधा विमला चाष्टमी स्मृता । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ शुद्धिर्बुद्धिर्मतिः कान्तिर्वर्तुला मोहावर्द्धनी । बला चातिबला भीमा प्राणवृद्धिकरी तथा ॥ निर्लज्जा निर्घृणा मन्दा सर्वपापक्षयङ्करी । कपिला चातिविधुरा षोडशैताः प्रकीर्त्तिताः ॥ मान्मथायिकमुक्तं ते भीमाव्यूहं वदामि ते । रक्ता चैव विरक्ता च उद्वेगा शोकवर्द्धनी ॥ कामा तृष्णा क्षुधा मोहा चाष्टमी परिकीर्त्तिता । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ जया निद्राऽभयालस्या सुतृष्णा रोदनी दरा । कृष्णाकृष्णाङ्गिनी वृद्धा शुद्धोच्छिष्टाशनी वृषा ॥

३६६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे कामदा भोगिनी दग्धा दुःखदा सुखदा तथा । भीमाव्यूहं मया प्रोक्तं भीमायणीव्यूहमुच्यते ॥ आनन्दा च सुनन्दा च महानन्दा शुभङ्करी । वीतरागा महोत्साहा जितरागा मनोरमा ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । मनोन्मनी मनःक्षोभा मदोन्मादा मदाकुला ॥ मदोद्गर्भा मदारामा कामानन्दा सुविह्वला । महावेगा सुवेगा च महाभोगा क्षयावहा ॥ क्रमणी क्रामिणी चक्रा द्वितीयावरणे स्मृताः । कथितं तव भीमायणीव्यूहं परमशोभनम् ॥ शाकुनं कथाम्यद्य व्यूहं परमशोभनम् । योगावेगा सुवेगा च अतिवेगा सुवासिनी ॥ देवी मनोरथावेगा रुद्रावर्तवती मतिः । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ रोधनी क्षोभणी बाला चातिघोषा सुघोषिणी । विद्युता त्रासनी देवी मनोवेगा च चापला ॥ विद्युज्जिह्वा महाजिह्वा भ्रुकुटीकुटिलानना । स्फुरज्ज्वाला महाज्वाला सुज्वाला च क्षयान्तिका । शाकुनं कथितं व्यूहं शाकुनार्थी शृणुष्व मे । ज्वालिनी चैव भस्माङ्गी तथा भस्मान्तकान्तका ॥ भाविनी च प्रजा विद्या ख्यातिश्चैवाष्टमी स्मृता । प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ उल्लेखा च पताका च भोगा भोगवती खगा । योगव्रता योगमाता योगाख्या योगपारगा । १ जलावर्ता च धीमती इत्यपि पाठः ।

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः। ३६७ ऋद्धिर्बुद्धिर्धृतिः कान्तिः स्मृतिः साक्षाच्छुतिर्धरा ॥ शाकुनाय्या महाव्यूहं कथितं कामदायकम् । स्वायम्भुव तथा व्यूहं सुमताख्यं सुशोभनम् ॥ परेष्टा च परादित्या ह्यमृता फलनाशिनी । हरिणाक्षी सुवर्णाक्षी देवी साक्षात्कपिञ्जला ॥ कामरेखा च कथितं प्रथमावरणं शुभम् । रत्नदीपा वसुदीपा रत्नदा रत्नमालिनी ॥ रत्नशोभा सुशोभा च महाशोभा महाद्युतिः । शवरी शाम्बरी ग्रन्थिपादकर्णकरानना ॥ हयग्रीवा च जिह्वा च सर्वग्रासेतिशक्तयः । कथितं सुमतव्यूहं सुमत्या व्यूहमुच्यते ॥ सर्वाशी च महाभक्षा महादंष्ट्रातिरौरवा । स्फुलिङ्गा विस्फुलिङ्गा च कृतान्ता भास्करानना ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । रागा रागवती क्रोधा महाक्रोधा च रौरवा ॥ क्रोधनी मृदनी चै व कलहा कलहावती । कलान्तिका चतुर्भेदा दुर्गा वै दुर्गमानगा ॥ नाली कुनाली सौम्या च इत्येवं कथितं मया । गोपाव्यूहं वदाम्यद्य शृणु स्वायम्भुवाखिलम् ॥ पाटली पाटवी चैव पाटी विटिपिटा तथा । कङ्कटा सुघटा चैव प्रघटा च घटोद्भवा ॥ प्रथमावरणं चात्र गोपायाः कथितं मया । नादाक्षी नादरूपा च सर्वकारागमागमा ॥ अग्रचारी सुचारी च चण्डनाडी सुवाहिनी । सुयोगा च वियोगा च हंसाक्षी च विलासिनी ॥

३६८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सर्वगा सुविरावा च बन्धनी चेति शक्तयः । गोपाव्यूहं मया ख्यातं गोपायीव्यूहमुच्यते ॥ भेदिनी छेदनी चैव सर्वकारी क्षुधाशनी । उच्छुष्मा चैव गान्धारी भश्माशी वडवानला ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । अन्ववज्वालिनी ज्वाला दीपाक्षामा तथैव च ॥ अन्तरिक्षा च हृल्लेखा हृद्रमा मायिकापरा । आमयासादिनी भिल्ली सह्यासह्या सरस्वती ॥ रुद्रशक्तिर्महाशक्तिर्महामोहा च रोदिनी । गोपाय्याः कथितं व्यूहं नन्दाव्यूहं वदामि ते ॥ नन्दिनी च निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च यथाक्रमम् । विद्यानाशी खग्रसनी चामुण्डा प्रियदर्शनी ॥ प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु । गुह्या नारायणी मोहा प्रज्ञा देवी च वज्रिणी ॥ कङ्कटा च तथा काली शिवा घोषा ततः परम् । वीरा माया च कामेशी वहिनी भीषणी तथा ॥ स्वर्गा माला च निर्दिष्टा द्वितीयावरणे स्मृताः । नन्दाव्यूहं समाख्यातं नन्दायीव्यूहमुच्यते ॥ विनायकी पूर्णिमा च रङ्गिणी कूर्दनी तथा । इच्छा कपालिनी चैव दीपनी च जयन्तिका ॥ प्रथमावरणे चाष्टौ शक्तयः परिकीर्त्तिताः । पावनी चाम्बिका चैव सर्वाशा पूतना तथा ॥ छागली मोदिनी साक्षाद्देवी लम्बोदरी शुभा । संहारी कालिनी चैव कुसुमा च यथाक्रमम् ॥ १ रङ्कारी कुण्डली तथा इत्यपि पाठः ।

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः । ३६९ शुक्रा तारा तथाज्ञाना क्रिया गायत्रिका तथा । सावित्री चेति विधिना द्वितीयावरणे स्मृताः ॥ नन्दायाः कथितं व्यूहं पैतामहमतः शृणु । दन्तुरी चैव फेत्कारी क्रोधहासा षडङ्गुला ॥ आनन्दा च सुदुर्गा च संहारी ह्यमृताष्टमी प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ कुलान्तिकाऽनला चैव प्रचण्डा मर्दनी शुभा । सर्वभूताभया चैव देवी च वडवामुखी ॥ लम्पटा पन्नगा देवी कुसुमा विपुलान्तिका । केदारा च तथा कूर्मा दुरिता मन्दरोदरी ॥ खड्गचण्डेति विधिना द्वितीयावरणं स्मृतम् । व्यूहं पैतामहं प्रोक्तं धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ पितामह्यार्यव्यूहं च शृणुष्व कथयामि ते । वज्रा च मन्मथा चोरा विकारा रिपुभेदिनी ॥ रूपा चतुर्भुजा योगा प्रथमावरणे स्मृताः । भूताभया महाबाला खर्प्परा च ततः परम् ॥ भस्मा कान्ता तथा सृष्टिर्द्विभुजा ब्रह्मरूपिणी । सद्यःफेत्कारिका नाम कर्णमोटी तथापरा ॥ महामोहा महामाया गान्धारी पुष्पमालिनी । शब्दायी च महाघोषा षोडशैतास्तथान्तिमे ॥ सर्वाश्च द्विभुजा देव्यो बालभास्करसन्निभाः । पद्मशङ्खधराः शान्ता रक्तस्रग्वस्त्रभूषणाः । सर्वाभरणसम्पूर्णा मुकुटाद्यैरलङ्कृताः ॥ १ नन्दिनी इत्यपि पाठः । २ खड्गचक्रेत्यपि पाठः । ४७

३७० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मुक्ताफलमयैर्दिव्यै रत्नचित्रैर्मनोरमैः । भूषिता हारकेयूरैर्गौरा ध्येयाः पृथक् पृथक् ॥ एवं सहस्रकलशं ताम्रजं मृन्मयं तु वा । पूर्वोक्त१दक्षिणायुक्तं रौद्रक्षेत्रे प्रतिष्ठितम् ॥ भवाद्यैर्विष्णुना प्रोक्तैर्नाम्नां चैव सहस्रकैः । सम्पूज्य विन्यसेदग्रे सेचयेद्वाणविग्रहम् ॥ अभिषिच्य च विज्ञाप्य सेचयेत्पृथिवीपतिम् । एवं सहस्रकलशं सद्यःसिद्धिफलप्रदम् ॥ चत्वारिंशन्महाव्यूहं सर्वलक्षणलक्षितम् । सर्वेषां कलशं प्रोक्तं पूर्ववद्धेमनिर्मितम् ॥ सर्वे गन्धोदकैः पूर्णास्तीर्थतोयसमन्विताः । तथा कनकसंयुक्ता देवस्य घृतपूरिताः ॥ क्षीरेण वाथ दध्ना वा पञ्चगव्येन वा पुनः । ब्रह्मकूर्चेन वा मेध्यमभिषेको विधीयते ॥ रुद्राध्यायेन रुद्रस्य नृपतेः शृणु सुव्रत ॥ अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्वसर्वेभ्यो नमस्तेऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ मन्त्रेणानेन राजानं सेचयेदभिषेचितम् । होमं च मन्त्रेणानेन अघोरेणाघहारिणा ॥ प्रागाद्यं देवकुण्डे वा स्थण्डिले वा घृतादिभिः । समिदाज्यचरुं लाजशालिनीवारतण्डुलैः ॥ अष्टोत्तरशतं हुत्वा राजानमधिवासयेत् । पुण्याहं स्मस्ति२रित्याद्यैः कौतुकं हेमनिर्मितम् ॥ १ पूर्वोक्तलक्षणैर्युक्तमिति च पाठः । २ स्वस्तिरुद्राय इत्यपि पाठः ।

यात्राप्रकरणे लिङ्गपुराणोक्तजयाभिषेकविधिः । ३७१ भसितं च मृदो१ चैव बन्धयेद्दक्षिणे करे । त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्द्धनम् ॥ उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृतात् । मन्त्रेणानेन राजानं सेचयेद्वाथ होमयेत् ॥ सर्वद्रव्याभिषेकं च होमद्रव्यैर्यथाक्रमम् । प्रागाद्यं ब्रह्माभिः प्रोक्तं सर्वद्रव्यैर्यथाक्रमम् ॥ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ स्वाहान्तं पुरुषेणैवं प्राक्कुण्डे होमयेद्द्विजः । अघोरेण च याम्येऽथ होमयेत्कृष्णवाससा ॥ वामदेवाय नमोज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः । इत्याद्युक्तक्रमेणैव जुहुयात्पश्चिमे पुनः ॥ सद्येन पश्चिमे होमः सर्वद्रव्यैर्यथाक्रमम् । सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः । भवे भवे नातिभवे भवस्व मां भवोद्भवाय नमः ॥ स्वाहान्तं जुहुयादग्नौ मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् । आग्नेय्यां च विधानेन ऋचा रौद्रेण होमयेत् ॥ जातवेदसे सुनवामसोममित्यादि । नैर्ऋते च तथा द्रव्यैः सर्वैर्होमो विधीयते ॥ मन्त्रेणानेन दिव्येन सर्वसिद्धिकरेण च । निशि निशि जय स्वाहा खड्ग राक्षसभेदन ॥ रुधिराज्यार्द्रनैर्ऋत्यै स्वाहा नमः स्वधा नमः । यथेदं विधिना द्रव्यैर्मन्त्रेणानेन होमयेत् ॥ १ मृणालेन इत्यपि पाठः ।

३७२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे याम्यां१यां विविधैर्द्रव्यैरीशानेन द्विजोत्तमः । समीर समीर स्वाहा स्वधा नमः । ईशान्यामथ पूर्वोक्तैर्द्रव्यैर्होमं समाचरेत् । ॐईशानाय कद्रुद्राय रुद्राय प्रचेतसे त्र्यम्बकाय शर्वाय । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ प्रधानं पूर्ववद्द्रव्यैरीशाने च द्विजोत्तमः । प्रतिद्रव्यं सहस्रेण जुहुयान्नृपसन्निधौ ॥ स्वयं वा जुहुयादग्नौ पुरोहितमुखेन वा । ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानाम् । ब्रह्माधिपतिर्ब्र- ह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदा शिवोम् ॥ प्रायश्चित्तमघोरेण शेषं सामान्यमाचरेत् । कृताधिवासं राजानं शङ्खभेर्यादिनिःस्वनैः ॥ जयशब्दैर्दिव्यैर्वेदघोषैः सुशोभनैः । सेचयेत्कूर्चतोयेन मोक्षयेद्वा नृपोत्तमम् ॥ रुद्राध्यायेन विधिना रुद्रभस्मप्रभारुणम् । शलाकाशतसम्पन्नं छत्रं चन्द्रसमप्रभम् ॥ शिबिकां वैजयन्तीं च साधयेन्नृपतेः समम् । राज्याभिषेकयुक्ताय क्षत्रियायेश्वराय वा ॥ नृपचिह्नानि यान्येषां क्षत्रियाणां विधीयते । वेदीप्रमाणं सर्वेषां द्वादशाङ्गुलमुच्यते । पलाशोदुम्बराश्वत्थवटाः पूर्वादितः क्रमात् ॥ तोरणाद्यानि वै तत्र पट्टमात्रेण पट्टिका । अष्टमाङ्गुलसंयुक्तदर्भमालासमावृतम् ॥ १ यमयतीति यमः सर्वनियन्ता वायुस्तद्दिता याम्या वायव्येत्य- र्थः । तस्याम् ईशानेन तन्मन्त्रेणेत्यर्थः ।