BharatKosha
Back to the archive

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

by पण्डित विष्णु शर्मा

Source: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (origin)

DevanagariHindipublished536 pages

( ३६६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 381Permalink

( ३६६ ) पञ्चतन्त्रम् । जिसके रज प्राप्त नहो वह गौरी, रज प्राप्त होनेमें रोहिणी जबतक चिन्ह प्रगट न हुएहों वह कन्या, कुच उदय न होनेतक नग्निका कहाती है ॥२१२॥ व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नैः सोमो भुंक्ते हि कन्यकाम् । पयोधराभ्यां गन्धर्वा रजस्याग्निः प्रतिष्ठितः ॥ २१३ ॥ चिन्होंके उत्पन्न होनेपर चन्द्रमा कन्याको भोगता है पयोधर होनेपर गंधर्व और रज उत्पन्न होने पर अग्नि उसको भोगता है ॥ २१३ ॥ तस्माद्विवाहयेत्कन्यां यावन्नर्तुमती भवेत् । विवाहश्चाष्टवर्षायाः कन्यायास्तु प्रशस्यते ॥ २१४ ॥ इस कारण जबतक ऋतुमती नहो तबतक कन्याको विवाह दे आठ वर्षकी कन्याका विवाह करना अच्छा है ॥ २१४ ॥ व्यञ्जनं हन्ति वै पूर्वं परं चैव पयोधरौ । रतिरिष्टांस्तथा लोकान्हन्याच्च पितरं रजः ॥ २१५ ॥ स्त्रीचिन्ह प्रगट होनेपर पूर्व पुण्यको नाशते हैं, स्तनप्राप्तिपरभी विवाह न होने पर परत्र लभ्य पुण्यका नाश होता है सुरत योग्य होनेसे स्वर्गादिलोंकोंको और रजोवती होनेसे पितरोंको नरकमे डालती है स्त्री व्यंजन (चिन्ह) से पह- लेही कन्यादान करना चाहिये ॥ २१५ ॥ ऋतुमत्यां तु तिष्ठन्त्यां स्वेच्छादानं विधीयते । तस्मादुद्वाहयेन्नग्नां मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ २१६ ॥ ऋतुमती कन्याके होनेमें कन्याकी अनुमतिसे दान करे इस कारण नग्ना (रजो- रहित) कन्याको विवाह करे ऐसा स्वायंभुमनुने कहा है ॥ २१६ ॥ पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । अविवाह्या तु सा कन्या जघन्या वृषली स्मृता ॥ २१७ ॥ जो कन्या पिताके घर बिनाविवाहित हुई रज दर्शन करती है वह कन्या विवाहके अयोग्य शूद्रावत् होती है ॥ २१७ ॥ श्रेष्ठेभ्यः सदृशेभ्यश्च जघन्येभ्यो रजस्वला । पित्रा देया विनिश्चित्य यतो दोषो न विद्यते ॥ २१८ ॥ रजस्वला कन्या जिस प्रकार दोष नहो सो विचार कर श्रेष्ठ सदृश और अध- मोंमें ( नहीं ) जो श्रेष्ठ हों उनको देनी चाहिये (१) ॥ २१८ ॥ १ एक नव युवकाभ्यासी वृथा उपाधि धारीने ऐसे श्लोकोंका आशय और तत्व न जानकर वृथाही जल्पना प्रकाशकी है सो त्याज्य है ।

Page 382Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( ३६७ ) अतोऽहमेनां सदृशाय प्रयच्छामि न अन्यस्मै । उक्तञ्च- सो मैं इसको समानके लिये दूंगा न और किसीको । कहा है- ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ २१९ ॥ जिन दोनोंका समान धन और जिन दोनोंका समान कुलहो उन्हींका विवाह और मित्रभाव होना चाहिये धनी निर्धनीका नहीं ॥ २१९ ॥ तथाच- और देखो- कुलञ्च शीलञ्च सनाथता च विद्या च वित्तञ्च वपुर्वयश्च । एतान्गुणान्सप्त विचिन्त्य देया कन्या बुधैः शेषमचिन्तनीयम् ॥ २२० ॥ कुल, शील ( चरित्र ), सनाथता ( सहाय ), विद्या, धन, शरीर, अवस्था यह सात गुण विचार कर बुद्धिमान्को कन्या देनी चाहिये इसके उपरान्त भवि- तव्यका विचार न करे ॥ २२० ॥ तत् यदि अस्या रोचते तदा भगवन्तमादित्यमाहूय तस्मै प्रयच्छामि" । सा प्राह,-"इह को दोषः ? क्रियतामे- तत्" । अथ मुनिना रविराहूतः । वेदमन्त्रामन्त्रणप्रभावात् तत्क्षणादेवाभ्युपगम्यादित्यः प्रोवाच,-"भगवन् ! किमहमा- हूतः ?" सोऽब्रवीत्,-" एषा मदीया कन्यका तिष्ठति । यदि एषा त्वां वृणोति तर्हि उद्वहस्व" इति । एवमुक्ता स्वदुहितर- मुवाच,-"पुत्रि ! किं तव रोचते एष भगवान् त्रैलोक्यदीपको भानुः ?" पुत्रिका अब्रवीत्,-"तात ! अतिदहनात्माकोऽयं न अहमेनमभिलषामि । तस्मात् अन्यः प्रकृष्टतरः कश्चित आहूयताम्" । अथ तस्याः तद्वचनं श्रुत्वा मुनिः भास्कर- मुवाच,-"भगवन् ! त्वत्तोऽधिकोऽस्ति कश्चित् ?" भास्करः प्राह,-"अस्ति मत्तोऽपि अधिको मेघो येन आच्छादितोऽ-

( ३६८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 383Permalink

( ३६८ ) पञ्चतन्त्रम् । हमदृश्यो भवामि" । अथ मुनिना मेघमपि आहूय कन्या अभिहिता,-"पुत्रिके ! अस्मै त्वां प्रयच्छामि?"। सा प्राह,- "कृष्णवर्णोऽयं जड़ात्मा च । तदस्मात् अन्यस्य प्रधानस्य कस्यचित् मां प्रयच्छ" । अथ मुनिना मेघोऽपि पृष्टः-"भो भो मेघ ! त्वत्तोऽपि अधिकोऽस्ति कश्चित् ?" मेघेनोक्तं, "मत्तो- ऽपि अधिकोऽस्ति वायुः । वायुना हतोऽहं सहस्रधा यामि" । तच्छ्रुत्वा मुनिना वायुराहूतः । आह च,-"पुत्रिके ! किमेष वायुस्ते विवाहाय उत्तमः प्रतिभाति ?" सा अब्र- वीत्-"तात ! अतिचपलोऽयं तदस्मादपि अधिकः कश्चित् आनीयताम्" । मुनिराह,-"वायो ! त्वत्तोऽपि अधिकोऽ- स्ति कश्चित् ?" पवनेन उक्तं,-"मत्तोऽपि अधिकोऽस्ति पर्वतो येन संस्तभ्य बलवानपि अहं ध्रिये" । अथ मुनिः पर्वतमाहूय कन्यामुवाच-"पुत्रिके ! त्वामस्मै प्रयच्छामि?"। सा प्राह,-"तात ! कठिनात्मकोऽयं स्तब्धश्च । तत् अन्यस्मै देहि मां"। मुनिना पर्वतः पृष्टः-"भोः पर्वतराज ! त्वत्तोऽपि अधिकोऽस्ति कश्चित् " । गिरिणा उक्तम्-"मत्तोऽपि अधिकाः सन्ति मूषिका ये मच्छरीरं बलात् विदारयन्ति"। ततो मुनिः मूषिकमाहूय तस्या अदर्शयत् । आह च-- "पुत्रिके ! त्वामस्मै प्रयच्छामि किमेष प्रतिभाति ते मूषिक- राजः ?" । सापि तं दृष्ट्वा स्वजातीय एष इति मन्यमाना पुलकोद्भूषितशरीरोवाच-"तात ! मां मूषिकां कृत्वा अस्मै प्रयच्छ । येन स्वजातिविहितं गृहधर्मम् अनुतिष्ठामि" । ततः सोऽपि स्वतपोबलेन तां मूषिकां कृत्वा तस्मै प्रादात् । अतोऽहं ब्रवीमि-- सो यदि इसको अच्छा लगे तो भगवान् सूर्यको बुलाकर उन्हें प्रदान करूं" । वह बोली- "इसमें क्या दोष है। यही करो" तब मुनिराजने सूर्यको बुलाया । वेदमंत्रके उच्चारणप्रभावसे उसी क्षणमें सूर्य आकर बोले- "भगवन्, मुझे क्यों बुलाया है ?" । वह बोले-"यह मेरी कन्या है । जो यह तुमको वरण करे तो

Page 384Permalink

[Header] भाषाटीकासमेतम् । ( ३६९ )

इसके संग विवाह करो”। ऐसा कह अपनी कन्यासे बोले-“पुत्रि ! क्या यह त्रिलोकीके प्रकाशक भगवान् सूर्य तुमको रुचते हैं?” । पुत्रिका बोली-“पित.! यह अधिक प्रज्वलित है। मैं इनकी अभिलाषा नहीं करती । सो इनसे अधिक उत्कृष्ट कोई बुलाओ” तब उसके यह वचन सुन मुनि सूर्यसे बोले-“भगवन् ! कोई तुमसे भी अधिक शक्तिमान् है ?” सूर्य बोले-“मुझसे भी अधिक मेघ है जिससे ढक कर मैं अदृश्य होता हूं ” । तब मुनिने मेघदेवताको बुलाकर कन्यासे कहा-“पुत्रिके ! इसके निमित्त तुझे दू ?” । वह बोली । “-यह कृष्णवर्ण जडात्मा है । सो इससे अधिक किसी प्रधानके निमित्त मुझे दो” । -तब मुनिने मेघसे पूछा-“भो मेघ ! तुझसे भी अधिक कोई है ?”। मेघने कहा मुझसे भी अधिक वायुहै वायुसे हत हुआ मैं सहस्रधा हो जाता हूं”। यह सुनकर मुनिने वायुको बुलाया । बोले भी-“पुत्रिके ! क्या यह वायु विवाहके निमित्त तुझे अच्छा लगता है ?” वह बोली-“तात ! यह अधिक चपल है । सो इससे अधिक कोई और बुलाओ”। मुनिने कहा-“वायो ! क्या कोई तुमसे भी अधिक है ?”। वायुने कहा-“मुझसे अधिक पर्वत है जिससे निश्चल होकर बल- वान् भी मैं धारित होता हूं” । तब मुनि पर्वतको बुलाकर कन्यासे बोले- “पुत्रिके ! तुमको इसके निमित्त दू ?” । वह बोली-“तात ! यह कठिनात्मा और निश्चल है, सो और किसीके निमित्त मुझे दो” । मुनिने पर्वतसे पूछा,- “भो पर्वतराज ! कोई तुमसे भी अधिक है ?”। पर्वतने कहा-“मुझसे अधिक मूषे हैं जो मेरे शरीरको बलसे विदीर्ण करते हैं”। तब मुनिने मुषकराजको बुलाय उसे दिखाया और बोले-“पुत्रिके ! क्या इसके निमित्त तुझे दू यह- मूषिकराज तुझको अच्छा लगता है ?” वह भी उसको देख यह स्वजातीय है ऐसा मानकर पुलकावलीसे अलंकृत शरीरवाली उससे बोली,-“तात ! मुझे मूषिका करके इसके निमित्त दो । जिससे अपनी जातिके योग्य गृहधर्मका अनु- ष्ठान करूं” । तब वह भी अपने तपोबलसे उसे मूषिका करके उस ( मूषक- राज ) को देते भये । इससे मैं कहता हू- सूर्य्यं भर्तारमुत्सृज्य पर्जन्यं मारुतं गिरिम् । स्वजातिं मूषिका प्राप्ता स्वजातिर्दुरतिक्रमा ॥ २२१ ॥” [Footer] २४

( ३७० ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 385Permalink

( ३७० ) पञ्चतन्त्रम् । सूर्य, मेघ, पवन, पर्वतको ( इस प्रकार ) भर्त्ता बनाना छोड़कर मूषिका अपनी जातिको प्राप्त हुई जाति अपनी नहीं छोडी जाती ॥ २२१ ॥” अथ रक्ताक्षवचनमनादृत्य तैः स्ववंशविनाशाय स स्वदु- र्गमुपनीतः । नीयमानश्च अन्तर्लीनमवहस्य स्थिरजीवी व्यचिन्तयत्- तब रक्ताक्षके वचनको अनादरकर उन्होंने अपने वंशको नाश निमित्त ही उस ( वायस मंत्री ) को अपने दुर्गमें प्राप्त किया । लेजाया हुआ भीतर बैठ हँसकर स्थिरजीवी मनमें सोचने लगा-- “हन्यतामिति येनोक्तं स्वामिनो हितवादिना । स एवैकोऽत्र सर्वेषां नीतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ २२२ ॥ स्वामीका हित करनेवाले जिसने कहाथा कि इसे मारडालो वही एक इन सबमें नीतिशास्त्रके तत्त्वका जाननेवाला है॥ २२२ ॥ तद्यदि तस्य वचनमकरिष्यन् एते, ततो न स्वल्पोऽपि अनर्थोऽभविष्यत् एतेषाम्” । अथ दुर्गद्वारं प्राप्य अरिम- र्दनोऽब्रवीत्,-“भो ! भोः! हितैषिणोऽस्य स्थिरजीविनो यथा समीहितं स्थानं प्रयच्छत” । तच्च श्रुत्वा स्थिरजीवी व्यचि- न्तयत्, “मया तावत एतेषां वधोपायः चिन्तनीयः, स मया मध्यस्थेन न साध्यते । यतो मदीयमिङ्गितादिकं विचार- यन्तः तेऽपि सावधाना भविष्यन्ति, तद्दुर्गद्वारमधिश्रितो- ऽभिप्रेतं साधयामि” इति निश्चित्य उलूकपतिमाह,-“देव ! युक्तमिदं यत् स्वामिना प्रोक्तं परमपि नीतिज्ञस्ते अहितश्च । यद्यपि अनुरक्तः शुचिस्तथापि दुर्गमध्ये आवासो न अर्हः । तत् अहमत्र एव दुर्गद्वारस्थः प्रत्यहं भवत्पादपङ्कजरजःपवित्री- कृततनुः सेवां करिष्यामि” । तथेति प्रतिपन्ने प्रतिदिनमुलूक- पतिसेवकास्ते प्रकाममाहारं कृत्वा उलूकराजादेशात् प्रकृष्ट- मांसाहारं स्थिरजीविने प्रयच्छन्ति । अथ कतिपयैः एव अहोभिः मयूर इव स बलवान् संवृत्तः । अथ रक्ताक्षः स्थिर- जीविनं पोष्यमाणं दृष्ट्वा सविस्मयो मन्त्रिजनं राजानञ्च

Page 386Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( ३७१) प्रत्याह-“अहो ! मूर्खोऽयं मन्त्रिजनो भवांश्च इति एवमहमव- गच्छामि । उक्तञ्च- सो यदि यह उनका वचन करते तो थोडासा भी अनर्थ इनका न होता”। तब दुर्गद्वारको प्राप्त होकर अरिमर्दन बोला-“भो ! हितकारी इस स्थिरजी- वीको जहा चाहे वहा स्थान दो”। यह सुनकर स्थिरजीवी विचारने लगा । “मुझे तो इनके वधका उपाय करना है । सो मध्यमें रहनेसे वह मुझसे सिद्ध न होगा, कारण कि यह मेरी चेष्टादिकका विचार कर सावधान हो जायगे । सो दुर्गद्वारमें स्थित होकर आपना अभिप्राय सिद्ध करू”। ऐसा विचार उलूक- पतिसे बोला-“देव युक्त ही है यह जो स्वामीने कहा है । परन्तु मैंभी नीति- शास्त्रका ज्ञाता तुम्हारा अहित हू । यद्यपि तुममे प्रीतिमान् और पवित्र हू तथापि दुर्गके मध्यमें रहना उचित नहीं । सो मैं यहा दुर्गके द्वारमें स्थित हुआही प्रतिदिन स्वामीके चरणकमलकी रजसे पवित्र शरीरवाला सेवा करूंगा”। बहुत अच्छा ऐसा कहने पर प्रतिदिन उलूकपतिके सेवक के सम्यक् आहार करके उलूक राजकी आज्ञासे प्रचुर मास भोजन स्थिरजीवीको देते । तब कितने एक दिनोंमें मयूरकी समान बलवान् हुआ । तब रक्ताक्ष स्थिरजीवीको पुष्ट देखकर विस्मयपूर्वक मन्त्रिजन और राजासे बोला-“अहो ! मन्त्रिजन और तुम सब मूर्ख हो ऐसा मैं जानता हू । कहा है- पूर्वं तावदहं मूर्खो द्वितीयः पाशबन्धकः । ततो राजा च मन्त्री च सर्वं वै मूर्खमण्डलम् ॥ २२३ ॥ पहले तो मैं मूर्ख, दूसरे पाशबंधक, फिर राजा और मंत्री सबही मूर्ख मडल है ॥ २२३ ॥” ते प्राहुः,-“कथमेतत् ?” रक्ताक्षः कथयति- वे बोले-“यह कैसी कथा ?” । रक्ताक्ष कहने लगा- कथा १३. अस्ति कस्मिंश्चित् पर्वतैकदेशे महान् वृक्षः । तत्र च सि- म्भुकनामा कोऽपि पक्षी प्रतिवसति स्म । तस्य पुरीषे सुव- र्णमुत्पद्यते । अथ कदाचित् तमुद्दिश्य व्याधः कोऽपि समा- ययौ । स च पक्षी तदग्रत एव पुरीषमुत्ससर्ज । अथ पातस-

( ३७२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 387Permalink

( ३७२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

मकालमेव तत् सुवर्णीभूतं दृष्ट्वा व्याधो विस्मयमगमत् । “अहो ! मम शिशुकालात आरभ्य शकुनिबन्धव्यसनिनः अशीतिवर्षाणि समभूवन् । न च कदाचित् अपि पक्षिपुरीषे सुवर्णं दृष्टम्” । इति विचिन्त्य तत्र वृक्षे पाशं बबन्ध । अथ असौ अपि पक्षी मूर्खस्तत्रैव विश्वस्तचित्तो यथापूर्वमुपविष्टः। तत् कालमेव पाशेन बद्धः । व्याधस्तु तं पाशादुन्मुच्य पञ्जरके संस्थाप्य निजावासं नीतवान् । अथ चिन्तयामास । “किमनेन सापायेन पक्षिणा अहं करिष्यामि, यदि कदा- चित्कोऽपि अमुमीदृशं ज्ञात्वा राज्ञे निवेदयिष्यति, तत् नूनं प्राणसंशयो मे भवेत्, अतः स्वयमेव पक्षिणं राज्ञे निवेदया- मि” । इति विचार्य तथैव अनुष्ठितवान् । अथ राजापि तं पक्षिणं दृष्ट्वा विकसितनयनवदनकमलः परां तुष्टिमुपागतः, प्राह च एवं-“हंहो ! रक्षापुरुषाः ! एनं पक्षिणं यत्नेन रक्षत अशनपानादिकं च अस्य यथेच्छं प्रयच्छत” । अथ मन्त्रिणा अभिहितम्,-“किमनेन अश्रद्धेयव्याधवचनप्रत्ययमात्रपरि- गृहीतेन अण्डजेन । किं कदाचित् पक्षिपुरीषे सुवर्णं सम्भ- वति ? तन्मुच्यतां पञ्जरबन्धनादयं पक्षी” । इति मन्त्रिवच- नात् राज्ञा मोचितोऽसौ पक्षी उन्नतद्वारतोरणे समुपविश्य सुवर्णमयीं विष्ठां विधाय, 'पूर्वं तावत् अहं मूर्ख' इति श्लोकं पठित्वा यथासुखमाकाशमार्गेण प्रायात् । अतोऽहं ब्रवीमि- किसी एक पर्वतके एक देशमें महान् वृक्ष है । वहां सिम्भुक नामक कोई पक्षी रहता था । उसकी बीटमें सुवर्ण उत्पन्न होता था । एक समय उसके उद्देश्यसे कोई व्याधा वहां आया वह पक्षी उसके सम्मुख ही पुरीष करता भया उसे सोना हुआ देख व्याधा विस्मयको प्राप्त हुआ । “अहो ! मुझे बालकपनसे लेकर पक्षि पकड़नेका कार्य करते अस्सी वर्ष बीतगये । परन्तु कभी पक्षीके पुरीषमें सुवर्ण न देखा” ऐसा विचार उस वृक्षमें पाशको बांधता हुआ । तब यह मूर्ख पक्षी विश्वस्त चित्तसे वहां पूर्वकी समान बैठा रहा । और उसी समय पाशमें बंधगया। व्याधाभी उसको पाशसे खोलकर पाँजरेमें डाल अपने घर लाया और

Page 388Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( ३७३ ) विचार करने लगा इस विपतयुक्त पक्षीको लेकर मैं क्या करू । जो कदाचित् कोई इसको ऐसा जानकर राजासे निवेदन करे तो अवश्यही मेरा प्राण सदेह उप- स्थित होगा । इससे स्वयही पक्षीको राजाके पास लेजाकर निवेदन करू" । ऐसा विचार कर वही करता हुआ । राजाभी उस पक्षीको देख खिले नयन- कमल मुखवाला परमसतोषको प्राप्त हुआ बोला, भी- "अहो रक्षा पुरुषो ! इस पक्षीको यत्नसे रक्षा करो भोजनपानादिक इसको यथेच्छ दो" । तब मंत्रीने कहा- "यह विश्वासके अयोग्य व्याधके वचनसे इस पक्षीको ग्रहण करनेसे क्या है । क्या कहीं पक्षीके पुरीषमें सुवर्ण हो सक्ता है? सो पंजरके बधनसे इस पक्षीको छोडदे" । इस प्रकार मंत्रीके वचनसे छोडा हुआ यह पक्षी ऊंची द्वारकी तोरण पर बैठकर सुवर्णमयी बीट करके " पहले मैं मूर्ख " इस श्लोकको पढता हुआ यथासुख आकाशमें चलागया । इससे मैं कहताहू कि- पूर्वं तावदहं मूर्खो द्वितीयः पाशबन्धकः । ततो राजा च मन्त्री च सर्वं वै मूर्खमण्डलम् ॥ २२४ ॥ ' पहले मैं मूर्ख दूसरा पाशबंधक फिर राजा और मन्त्री सबही मूर्खका मंडल है ॥ २२४॥ " अथ ते पुनरपि प्रतिकूलदैवतया हितमपि रक्ताक्षवचन- मनादृत्य भूयस्तं प्रभूतमांसादि विविधाहारेण पोषयामासुः। अथ रक्ताक्षः स्ववर्गमाहूय रहः प्रोवाच,-"अहो ! एतावदेव अस्मद् भूपतेः कुशलं दुर्गञ्च । तदुपदिष्टं मया यत् कुलक्रमा- गतः सचिवोऽभिधत्ते । तद्द्यमन्यत् पर्वतदुर्गं सम्प्रति समाश्र- यामः । उक्तञ्च यतः- वे फिरभी प्रतिकूल दैवत होनेसे रक्ताक्षके वचन अनादर करके फिर भी उसको अनेक मासके आहारसे पुष्ट करते हुए । तब रक्ताक्ष अपने ओरके (उल्लूकों) को बुलाकर एकान्तमें बोला,- "अहो ! यहींतक हमारे राजाकी कुशल और दुर्गकी स्थितिहै । वह उपदेश दिया जो कुल क्रमसे आय हुआ मत्री उपदेश करता है । सो इस समय हम दूसरे पर्वत दुर्ग का आश्रय करेंगे कहा है कि-

( ३७४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 389Permalink

( ३७४ ) पञ्चतन्त्रम् । अनागतं यः कुरुते स शोभते स शोच्यते यो न करोत्यनागतम् । वनेऽत्र संस्थस्य समागता जरा बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता ॥ २२५ ॥ " नहीं उपस्थित हुई ( भावि ) विपदका प्रतिकार जो करता है वह शोभित होता है और जो न आई विपतका प्रतिकार नहीं करता वह कष्ट पाता है इस वनमें रहते २ मैं बूढा होगया परन्तु बिलकी वाणी कभी मैंने न सुनी ॥ २२५ ॥" ते प्रोचुः-,"कथमेतत् ?" रक्ताक्षः कथयति- वे बोले- "यह कैसे ?" रक्ताक्ष कहने लगा- कथा १४. कस्मिंश्चित् वनोद्देशे खरनखरो नाम सिंहः प्रतिवसति स्म। स कदाचित् इतश्चतश्च परिभ्रमन् क्षुत्क्षामकण्ठो न किञ्चिदपि सत्त्वं आससाद । ततश्च अस्तमनसमये महतीं गिरिगुहां आसाद्य प्रविष्टः चिन्तयामास । "नूनं एतस्यां गुहायां रात्रौ केनापि सत्त्वेन आगन्तव्यम् । तत् निभृतो भूत्वा तिष्ठामि" । एतस्मिन्नन्तरे तत्स्वामी दधिपुच्छो नाम शृगालः समायातः, स च यावत् पश्यति, तावत् सिंहपदप- द्धतिर्गुहायां प्रविष्टा न च निष्क्रमणं गता । ततश्च अचिन्त- यत्, "अहो ! विनष्टोऽस्मि । नूनमस्यामन्तर्गतेन सिंहेन भाव्यम् । तत् किं करोमि ? कथं ज्ञास्यामि ?" एवं विचिन्त्य द्वारस्थः फूत्कर्तुमारब्धः- "अहो बिल ! अहो बिल !" इत्युक्त्वा तूष्णीम्भूय भूयोऽपि तथा एव प्रत्यभाषत, - "भोः ! किं न स्मरसि यत् मया त्वया सह समयः कृतोऽस्ति । यत् मया बाह्यात् समागतेन त्वं वक्तव्यः। त्वया च अहमाकार- णीय इति । तद् यदि मां न आह्वयसि ततोऽहं द्वितीयं बिलं यास्यामि"। अथ तच्छ्रुत्वा सिंहः चिन्तितवान् "नूनं एषा

Page 390Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( ३७५ ) गुहा अस्य समागतस्य सदा समाह्वानं करोति । परं अद्य मद्भयात् न किञ्चिद् ब्रूते । अथवा साधु इदमुच्यते- किसी एक वनके निकट तीक्ष्ण नखवाला सिंह रहताथा । वह कदाचित् इधर उधर घूमता क्षुधासे शुष्ककंठ किसी जीवको भी प्राप्त न करता हुआ । तब सूर्यास्तके समयमें बडी गिरिगुहाको प्राप्त हो उसमें प्रवेश कर विचारने लगा । “अवश्य इस गुहामें रात्रीके समय कोई जीव आवेगा । सो निस्तब्ध होकर बैठू” । इसी समय उसका स्वामी दधिपुच्छ (दहीकी समान श्वेत पूंछ- वाला) नामक शृगाल आया, वह ज्योंही देखता है त्योंही सिंहके पगचिन्ह गुहामें प्रवेश कर गये हैं नकि निकलेके । तब विचारने लगा । “अहो मैं नष्ट हुआ । अवश्यही इसके भीतर सिंह है । मो क्या करूं ? कैसे जानू ?” ऐसा विचार कर द्वारैसे पुकारने लगा “अहो बिल ! अहो बिल !” ऐसा कह मौन हो फिर भी उसी प्रकार बोला-“भो ! क्या भूलगई जो मेरे साथ तैने प्रतिज्ञा की थी । जो कि मैं बाहरसे आकर तुझको पुकारा करूंगा । तब तू मुझे बुलाया करना । सो यदि मुझको नहीं बुलाती है तो मैं दूसरे बिलको जाताहू” । यह सुनकर सिंह विचारने लगा “अवश्य यह गुहा इसके आनेपर सदा बुलाया करती है परन्तु आज मेरे भयसे कुछ नहीं बोलती । अथवा अच्छा कहा है- भयसन्त्रस्तमनसां हस्तपादादिकाः क्रियाः । प्रवर्त्तन्ते न वाणी च वेपथुश्चाधिको भवेत् ॥ २२६ ॥ भयसे व्याकुल मनवालोंकी हस्त पादादिक क्रिया तथा वाणी प्रवृत्त नहीं होती और कंप अधिक होता है ॥ २२६ ॥ तत् अहमस्य आह्वानं करोमि येन तदनुसारेण प्रविष्टोऽयं मे भोज्यतां यास्यति । एवं सम्प्रधार्य्य सिंहः तस्याह्वानम- करोत् । अत्र सिंहशब्देन सा गुहा प्रतिरवसम्पूर्णा अन्यान् अपि दूरस्थान् अरण्यजीवान् त्रासयामास । शृगालोऽपि पलायमान इमं श्लोकमपठत्- सो मैं इसको पुकारूं । जिससे यह उसका-अनुसरण कर इसमें प्रवेश कर मेरे भोजनको प्राप्त होगा । सो ऐसा विचार कर सिंहने उसका आह्वान किया ।

( ३७६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 391Permalink

( ३७६ ) पञ्चतन्त्रम् । तब सिंहके शब्द और उसकी प्रतिध्वनिसे वह गुहा पूर्ण होकर अन्य भी वनके स्थित जीवोको त्रास देती हुई। शृगाल भी यह श्लोक पढता भागा- अनागतं यः कुरुते स शोभते स शोच्यते यो न करोत्यनागतम्। वनेऽत्र संस्थस्य समागता जरा बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता ॥ २२७ ॥" कि जो अनागत विपत्तिका उपाय करता है वह सुखी होता है जो अना- गतका विचारही नहीं करता वह कष्ट पाता है, इसी वनमें रहते मैं बूढा होगया परन्तु बिलकी वाणी मैंने कभी नहीं सुनी ॥ २२७ ॥” तदेवं मत्वा युष्माभिर्मया सह गन्तव्यम्"इति। एवमभि- धाय आत्मानुयायिपरिवारानुगतो दूरदेशान्तरं रक्ताक्षो जगाम । सो ऐसा विचार कर तुमको मेरे साथ चलना चाहिये" ऐसा कह अपने अनुगामी परिवारके साथ रक्ताक्ष दूर देशको चलगया । अथ रक्ताक्षे गते स्थिरजीवी अतिहृष्टमनाः व्यचिन्तयत, "अहो ! कल्याणमस्माकमुपस्थितं यत् रक्ताक्षो गतः। यतः स दीर्घदर्शी, एते च मूढमनसः ततो मम सुखघातयाः सञ्जा- ताः। उक्तञ्च यतः- रक्ताक्षके जानेपर स्थिरजीवी प्रसन्न हो विचारने लगा "अहो ! कल्याण उपस्थित हुआ है जो रक्ताक्ष गया । जो कि वह दीर्घदर्शी है और यह मूढ मनवाले हैं सो मेरे सुखसे घातके निमित्त हुए हैं। कहाहै कि- न दीर्घदर्शिनो यस्य मन्त्रिणः स्युर्महीपतेः । क्रमायाता ध्रुवं तस्य न चिरात्स्यात्परिक्षयः ॥ २२८ ॥ जिस राजाके यहां दीर्घदर्शी मंत्री नहीं होते हैं और वंशक्रमके नहीं हैं उसका शीघ्रही विनाश हो जाता है ॥ २२८ ॥ अथवा साधु इदमुच्यते- अथवा यह अच्छा कहा है-

Page 392Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( ३७७ )

मन्त्रिरूपा हि रिपवः सम्भाव्यन्ते विचक्षणैः । ये सन्तं नयमुत्सृज्य सेवन्ते प्रतिलोमतः ॥ २२९ । ” जो श्रेष्ठ नीतिको छोडकर प्रतिकूल सेवन करते हैं वे बुद्धिमानोंने मन्त्रिरूप शत्रु कहे हैं ॥ २२९ ॥” एवं विचिन्त्य स्वकुलाये एकैकां वनकाष्ठिकां गुहादीपनार्थं दिने दिने प्रक्षिपति । न च ते मूर्खा उलूका विजानन्ति । यत् एष कुलायमस्मद्दाहाय वृद्धिं नयति । अथवा साधु इद- मुच्यते- ऐसा विचार कर अपने घोंसलेमें एक एक वनकी लकडी गुहा प्रदीप्त करने को दिन दिन डालता । उसको उन मूर्ख उलूकोंने न जाना । कि यह हमारे जलानेकोही घोसला बढाता है । अथवा यह अच्छा कहा है- अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । शुभं वेत्त्यशुभं पापं भद्रं दैवहतो नरः ॥ २३० ॥ जो अमित्रको मित्र करता है मित्रसे द्वेष करता तथा उसे मारता है शुभको अशुभ जानता है पापको भला मानता है वह पुरुष भाग्यसे नष्ट हुआ जानना ॥ २३० ॥ अथकुलायव्याजेन दुर्गद्वारे कृते काष्ठनिचये सञ्जाते सूर्यो- दयेऽन्धतां प्राप्तेषु उलूकेषु सत्सु स्थिरजीवी शीघ्रं गत्वा मेघवर्णं माह, “स्वामिन् ! दाहसाध्या कृता रिपुगुहा। तत् सपरिवारः समेत्य एकैकां वनकाष्ठिकां ज्वलन्तीं गृहीत्वा गुहाद्वारे अस्म- त्कुलाये प्रक्षिप येन सर्वे शत्रवः कुम्भीपाकनरकप्रायेण दुःखेन म्रियन्ते” । तत् श्रुत्वा प्रहृष्टो मेघवर्ण आह-“तात ! कथय आत्मवृत्तान्तम् । चिरात् अद्य दृष्टोऽसि ?” स आह-“वत्स ! नायं कथनस्य कालः । यतः कदाचित् तस्य रिपोः कश्चित् प्रणिधिर्मम इह आगमनं निवेदयिष्यति । तज्ज्ञानात् अन्धोऽन्यत्र अपसरणं करिष्यति । तत् त्वर्य्यताम् । उक्तञ्च- घोंसले बढानेके छलसे दुर्ग द्वारमें काष्ठसमूह होनेपर सूर्योदयमे उलूकोके अन्धे होनेमें स्थिरजीवी शीघ्र गतिसे जाकर मेघवर्णसे बोला । “स्वामिन् !

( ३७८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 393Permalink

( ३७८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

पर्वत गुहा जलानेसे जीतने योग्य करदी । सो अब परिवार सहित मिलकर एक एक वनकी लकड़ी जलती हुई लेकर गुहाके द्वार मेरे घोंसलेमें डालदो जिससे वे सब शत्रु कुम्भीपाक नरककी समान दुःखसे मरजायंगे” । यह सुनकर प्रसन्न हो मेघवर्ण बोला,-"तात ! अपना वृत्तान्त तो कहो ? । बहुत दिनोंमें आज देखा” । वह बोला--"वत्स यह कथनका समय नहीं है जो कदा- चित् उस शत्रु का कोई प्रणिधी मेरा यहां आगमन कहदे । सो जानकर अन्धा भी कहीं अन्य स्थानमें चलाजाय सो शीघ्रता करो । कहा है- शीघ्रकृत्येषु कार्येषु विलम्बयति यो नरः । तत्कृत्यं देवतास्तस्य कोपाद्विघ्नन्त्यसंशयम् ॥ २३१ ॥ शीघ्रकरने योग्य कार्योंमें जो मनुष्य बिलम्ब करता है देवता उस कोपसे उसके कृत्यको अवश्य नष्ट कर देते हैं ॥ २३१ ॥ तथाच- और देखो- यस्य यस्य हि कार्य्यस्य फलितस्य विशेषतः । क्षिप्रमक्रियमाणत्वं कालः पिबति तत्फलम् ॥ २३२ ॥ जिस जिस विशेष फलवाले कार्यको शीघ्र नहीं किया जाय तो विलम्बरूप काल उसका फल पानकर जाता है ॥ २३२ ॥ तद्गुहायां आयातस्य ते हतशत्रोः सर्वं सविस्तारं निर्व्याकुलतया कथयिष्यामि” । अथ असौ तद्वचनमाकर्ण्य सपरिजन एकैकां ज्वलंतीं वनकाष्ठिकां चञ्च्वग्रेण गृहीत्वा तद्गुहाद्वारं प्राप्य स्थिरजीविकुलाये प्राक्षिपत् । ततः सर्वे ते दिवान्धा रक्ताक्षवाक्यानि स्मरन्तो द्वारस्य आवृतत्वात् अनिःसरन्तो गुहामध्ये कुम्भीपाकन्यायमापन्ना मृताश्च । एवं शत्रून् निःशेषतां नीत्वा भूयोऽपि मेघवर्णः तदेव न्यग्रो- धपादपदुर्गं जगाम । ततः सिंहासनस्थो भूत्वा सभामध्ये प्रमुदितमनाः स्थिरजीविनमपृच्छत्-“तात ! कथं त्वया शत्रुमध्ये गतेन एतावत् कालो नीतः ? तदत्र कौतुकम- स्माकं वर्त्तते । तत् कथ्यताम् । यतः-

Page 394Permalink

[Page Header] भाषाटीकासमेतम् । ( ३७९ )

[Page Body] सो गुहासे लौटनेपर शत्रु मारनेवाले आपसे सब वृत्तान्त विस्तारपूर्वक व्याकुलतारहित होकर कहूँगा”। तब यह उसका वचन सुन परिजनसहित एक एकजलती बनकी लकडी चोचमें ग्रहण कर उस गुहाके द्वारमें प्राप्त हो स्थिरजी वीके घोंसलेमें डालते हुए । तब वे सब दिनके अन्धे रक्ताक्षके वचनोंको स्मरण करते द्वार रुकनेसे न निकलनेके कारण गुहाके मध्यमें कुम्भीपाककी समान दग्ध होकर मरगये । इस प्रकार शत्रुओंको निःशेष कर फिरभी मेघवर्ण उस न्यग्रोध वृक्षरूपी दुर्गमे प्राप्त हुआ । तब सिंहासनपर स्थित हो सभाके मध्यमें प्रसन्न मन हुआ स्थिरजीवीसे पूछने लगा-“तात ! किसप्रकार तुमने शत्रुओंके मध्यमें जाकर इतना समय बिताया ? सो इसमें हमको कौतुक है । सो कहिये कारण- वरमग्नौ प्रदीप्ते तु प्रपातः पुण्यकर्मणाम् । न चारिजनसंसर्गो मुहूर्त्तमपि सेवितः ॥ २३३ ॥” पुण्यकर्मी पुरुष एक साथ अग्निमें गिरजाना अच्छा जानते हैं परन्तु शत्रुसंग एक मुहूर्त मात्रभी अच्छा नहीं ॥ २३३ ” तत आकर्ण्य स्थिरजीवी आह,-“भद्र ! आगामिफलवा- ञ्छया कष्टमपि सेवको न जानाति । उक्तञ्च यतः- यह सुन स्थिरजीवी बोला-“भद्र ! आनेवाले फलकी आकाक्षासे सेवक कष्टको कुछ नहीं गिनता । कहा है-कारण कि, उपनतभयैर्यो यो मार्गो हितार्थकरो भवे- त्तस निपुणया बुद्ध्या सेव्यो महान्कृपणोऽपि वा । करिकरनिभौ ज्याघातांकौ महार्थविशारदौ रचितवलयैः स्त्रीशृद्वद्धौ करौ हि किरीटिना ॥ २३४ ॥ भयके प्राप्त होनेमें जो जो मार्ग हितकारी होवे, चतुराई बुद्धिसे वह वह मार्ग उत्कृष्ट वा अधमहो सेवन करना चाहिये, जिस कारणसे कि अर्जुनने हाथीकी सूडकी समान ज्याघातके चिन्हवाली विपुल अर्थके साधनमें विख्यात दोनों भुजा स्त्रीकी समान कपटनिर्मित कंकण पहरनेवाली कीर्थी (अज्ञात वास विराटके यहा रहनेके समयकी कथा है हरिणीवृत्त है ) ॥ २३४ ॥ शक्तेनापि सदा नरेन्द्रविदुषा कालान्तरापेक्षिणा वस्तव्यं खलु वाक्यवज्रविषमे क्षुद्रेऽपि पापे जने ।

( ३८० ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 395Permalink

( ३८० ) पञ्चतन्त्रम् । दर्वीव्यग्रकरेण धूममलिनेनायासयुक्तेन च भीमेनातिबलेन मत्स्यभवने किं नोषितं सूदवत् ॥ २३५ ॥ हे राजन् ! समयकी अपेक्षा करनेवाले समर्थ विद्वानकोभी वाणीरूपी वज्रसे विषम क्षुद्र पापी जनके समीप बसना चाहिये कारण कि पाकसाधन द्रव्य हाथमें लिये धूपसे मलिन परिश्रमसे युक्त महाबली भीमसेनने रसोईयेकी समान विराटके घरमें क्या निवास न किया ? किन्तु किया (अर्थान्तर न्यास अलंकार शार्दूल- विक्रीडित वृत्त ) ॥ २३५ ॥ यद्वा तद्वा विषमपतितं साधु वा गर्हितं वा कालापेक्षी हृदयनिहितं बुद्धिमान्कर्म कुर्यात् । किं गाण्डीवस्फुरदुरुघनास्फालनक्रूरपाणि- र्नासील्लीलानटनविलसन्मेखली सव्यसाची ॥ २३६ ॥ विषम आपत्ति पडनेपर समयकी प्रतीक्षा करता हुआ बुद्धिमान् जैसा होवे सो भला या बुरा मनके कर्तव्यसे निरूपित कर्म करे, क्या अर्जुनने गाण्डीव धनुषसे स्फुरायमान बडी सघन मौर्वी चढानेसे कठिन हाथवाला होकरभी कौंधनी ( मेखला ) धारण कर लीला नाट्यका विलास न किया ? कियाही ( मन्दा- क्रान्ता वृत्त ) ॥ २३६ ॥ सिद्धिं प्रार्थयता जनेन विदुषा तेजो निगृह्य स्वकं सत्त्वोत्साहवतापि दैवविधिषु स्थैर्य्यं प्रकार्य्यं क्रमात् । देवेन्द्रद्रविणेश्वरान्तकसमैरप्यन्वितो भ्रातृभिः किं क्लिष्टः सुचिरं त्रिदण्डमवहच्छ्रीमान् धर्मात्मजः २३७॥ सिद्धिकी प्रार्थना करनेवाले चतुर पुरुष अपना तेज ग्रहण कर बल और उत्साह होनेपरभी दुर्विपत्तिमें धैर्यका आश्रय करते हैं कारण कि श्रीमान् धर्मपुत्र युधिष्ठिर इन्द्र कुबेर यमकी समान बली भाइयोंसे युक्त होकरभी दीर्घकालतक विपत्तिमें पडकर क्या त्रिदण्डधारी ( वनवासी ) न हुए । (शार्दूल वि०अर्थान्त- रन्यास अलंकार है ) ॥ २३७ ॥ रूपाभिजनसम्पन्नौ कुन्तीपुत्रौ बलान्वितौ । गोकर्मरक्षाव्यापारे विराटप्रेष्यतां गतौ ॥ २३८ ॥

Page 396Permalink

भाषाटीकासमेतम् । (३८१) रूपवान् अतिबली कुन्तीपुत्र (नकुल सहदेव) गोपालनके कर्ममें क्या विराट नगरमें दास न हुए ?॥ २३८ ॥ -रूपेणाप्रतिमेन यौवनगुणैः श्रेष्ठे कुले जन्मना कान्त्या श्रीरिव यात्र सापि विदशां कालक्रमादागता। सैरन्ध्रीति सगर्वितं युवतिभिः साक्षेपमज्ञातया द्रौपद्या ननु मत्स्यराजभवने घृष्टं न किं चन्दनम् २३९॥" इस जगतमें जो लक्ष्मीकी समान अप्रतिमरूप, स्थिर यौवन गुण, तथा श्रेष्ठ कुलके जन्म और कान्तिसे प्रकाशित थी, वहभी नारी कालवशसे विपरीत अवस्थाको प्राप्त होगई (मत्स्यराजके भवन) की गर्वीली स्त्रियोंके अहंकारभरे सैरन्ध्री (नायन) ऐसे तिरस्कारके वचन अज्ञातवासवाली द्रौपदीने विराटभव- नमें सुनते हुए क्या चंदन नहीं घिसा (किन्तु घिसाही) ॥ २३९ ॥” मेघवर्ण आह,-“ तात ! असिधाराव्रतमिदं मन्ये यत् अरिणा सह संवासः” । सोऽब्रवीत्-“ देव ! एवमेतत् परं न तादृङ्मूर्खसमागमः क्वापि मया दृष्टः। न च महाप्रज्ञमनेक- शास्त्रेषु अप्रतिमबुद्धिं रक्ताक्षं विना धीमान् यत्कारणं तेन मदीयं यथावस्थितं चित्तं ज्ञातव्यम् । ये पुनः अन्ये मन्त्रिण- स्ते महामूर्खा मन्त्रमात्रव्यपदेशोपजीविनोऽतत्त्वकुशला यैः इदमपि न ज्ञातम् । यतः- मेघवर्णबोला,-“तात ! यह तो मै असिधारा व्रत मानताहू जो शत्रुके संग निवास करना है” वह बोला,-“ देव ! ऐसेही है परन्तु ऐसा मूर्ख समागम मैने कहीं नहीं देखा और न महापण्डित अनेक शास्त्रोंमें अलौकिक बुद्धिमान् रक्ता- क्षके बिना कोई विद्वान् देखा । कारण कि उसने ज्योंकी त्यों मेरे चित्तकी अव- स्था जानली । और जो उसके मंत्री थे वे महामूर्ख मंत्रिमात्रके व्यपदेशसे जीनेवाले तत्त्वज्ञानसे हीन थे जिन्होंने यह भी न जाना । जिससे- अरितोऽभ्यागतो भृत्यो दुष्टस्तत्सङ्गतत्परः । अपसर्प्यः स धर्मत्वान्नित्योद्वेगी च दूषितः ॥ २४० ॥ शत्रुपक्षसे आयाहुआ भृत्य तथा शत्रुके साथ रहनेमें उत्साही दुष्ट नीतिके

( ३८२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 397Permalink

( ३८२ ) पञ्चतन्त्रम् । धर्मानुसार उसका सम्बन्ध नहीं करना चाहिये तथा सदा उदासीन और अधर्मा- चरणसे दूषित मनुष्यसे अलग रहना चाहिये ॥ २४० ॥ आसने शयने याने पानभोजनवस्तुषु । दृष्टादृष्टप्रमत्तेषु प्रहरन्त्यरयोग्रिरिषु ॥ २४१ ॥ आसन, शयन, यान, पान, भोजनकी वस्तुमें तथा दृष्ट अदृष्टमें प्रमत्त हुए शत्रुमें शत्रु प्रहार करतेहैं ॥ २४१ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्रिवर्गानिलयं बुधः । आत्मानमाहतो रक्षेत्प्रमादाद्धि विनश्यति ॥ २४२ ॥ इसकारण पंडित यत्नवान् होकर सब प्रकार धर्म अर्थ कामके आश्रयवाले आत्माकी रक्षाकरे कारण कि असावधानतासे नाश होता है ॥ २४२ ॥ साधु चेदमुच्यते- यह अच्छा कहाहै- सन्तापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगा दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोषाः । कं श्रीर्न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्त्रीकृता न विषयाः परिपीडयन्ति ॥ २४३ ॥ किस अपथ्य भोजी ( बद परहेजी ) को रोग नहीं सन्ताप देते ? किस कुमं- त्रिको नीतिके दोष प्राप्त नहीं होते? लक्ष्मी किसको दर्प(गर्व) वाला नहीं करती? मृत्यु किसको नहीं मारती? स्त्रीके किये व्यापार किसको पीडित नहीं करते? २४३ लुब्धस्य नश्यति यशः पिशुनस्य मैत्री नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः । विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥ २४४ ॥ लोभीका यश, चुगलकी मित्रता, नष्ट क्रियावालेका कुल, लोभीका धर्म, कामासक्त पुरुषका विद्याफल, कृपणका सुख तथा प्रमत्तमंत्रीवाले राजाका राज्य नष्ट होजाताहै ॥२४४॥ तत् राजन् ! असिधाराव्रतं मया आचारितमरिसंसर्गा- दिति, यद्भवता उक्तं तन्मया साक्षात् एवानुभूतम् । उक्तञ्च-

Page 398Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( ३८३ ) सो हे राजन् ! मैंने यह असिधाराव्रतका आचरण किया, जो शत्रुके सगमें रहा । जो तुमने कहा वह मैंने साक्षात् अनुभव किया । कहा है कि- अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः । स्वार्थमभ्युद्धरेत्प्राज्ञः स्वार्थभ्रंशो हि मूर्खता ॥ २४५ ॥ अपमानको आगे मानको पीछे कर बुद्धिमान् आपना कार्य साधे स्वार्थका भ्रष्ट होजानाही मूर्खता है ॥२४५॥ स्कन्धेनापि वहेच्छत्रुं कालमासाद्य बुद्धिमान् । महता कृष्णसर्पेण मण्डूका बहवो हताः ॥२४६॥ समय प्राप्त होनेपर बुद्धिमान् शत्रुको कंधेपर चढावे एक बड़े काले सापसे बहुत मेंडक मारे गये ॥२४६॥ मेघवर्ण आह-“कथमेतत् ?” स्थिरजीवी कथयति- मेघवर्ण बोला-"यह कैसे ?" स्थिरजीवी कहने लगा- कथा १५. अस्ति वरुणाद्रिसमीपे एकस्मिन् प्रदेशे परिणतवया मन्द- विषो नाम कृष्णसर्पः, स एवं चित्ते सञ्चिन्तितवान् “कथं नाम मया सुखोपायवृत्त्या वर्त्तितव्यम्” इति । ततो बहुमंडूकं ह्रदमुपगम्य धृतिपरीतमिव आत्मानं दर्शितवान् । अथ तथा स्थिते तस्मिन् उदकप्रान्तगतेन एकेन मण्डूकेन पृष्टः,-“माम! किमद्य यथापूर्वमाहारार्थं न विहरसि ?” सोऽब्रवीत्,-“भद्र! कुतो मे मन्दभाग्यस्य आहाराभिलाषः । यत्कारणमद्य रात्रौ प्रदोष एव मया आहारार्थं विहरमाणेन दृष्ट एको मण्डूकः । तद्ग्रहणार्थं मया क्रमः सज्जितः सोऽपि मां दृष्ट्वा मृत्युभयेन स्वाध्यायप्रसक्तानां ब्राह्मणानामन्तरमपक्रान्तो न विभा- वितो मया क्वापि गतः । तत्सदृशमोहितचित्तेन मया कस्य- चिद् ब्राह्मणस्य सूनोः ह्रदतटजलान्तःस्थोऽङ्गुष्ठो दष्टः । ततोऽसौ सपदि पञ्चत्वमुपागतः । अथ तस्य पित्रा दुःखितेन अहं शप्तः, यथा “दुरात्मन् ! त्वया निरपराधो मत्सुतो

( ३६४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 399Permalink

( ३६४ ) पञ्चतन्त्रम् । दष्टः । तद अनेन दोषेण त्वं मण्डूकानां वाहनं भविष्यसि, तत्प्रसादलब्धजीविकया वर्त्तिष्यसे" इति । ततोऽहं युष्माकं वाहनार्थमागतोऽस्मि" । तेन च सर्वमण्डूकानामिदमावेदितं ततः तैः प्रहृष्टमनोभिः सर्वैरेव गत्वा जलपादनाम्नोद्दर्दुरा- जस्य विज्ञातम् । अथ असौ अपि मन्त्रिपरिवृतोऽत्यद्भुतमिद- मिति मन्यमानः ससम्भ्रमं ह्रदात् उत्तीर्य मन्दविषस्य फणिनः फणप्रदेशमधिरूढः। शेषा अपि यथाज्येष्ठं तत्पृष्ठोपरि समारुरुहुः । किं बहुना तदुपरि स्थानं प्राप्तवन्तः तस्य अनुपंदं धावन्ति । मन्दविषोऽपि तेषां तुष्ट्यर्थमनेकप्रकारान् गतिविशेषान् अदर्शयत् । अथ जलपादो लब्धतदङ्गसंस्पर्श- सुखः तमाह,- वरुण पर्वतके समीप एक स्थानमें वृद्ध मन्दविष नाम कृष्णसर्प था । वह इस प्रकार चित्तमे विचारने लगा कि “किस प्रकार मैं सुखके उपायसे जीवन निर्वाह करूं” । तब बहुतसे मेंडकवाले ह्रदके समीप प्राप्त होकर धैर्यशालीकी समान अपनेको दिखाता हुआ । तब उसके ऐसा स्थित होनेपर जलके समीप आये एक मेंडकने पूछा “मामा ! क्यों आज यथायोग्य पूर्वकी समान भोजनके निमित्त नहीं विचरते हो?” वह बोला-“भद्र ! मुझ मन्दभाग्यको भोजनकी अभि- लाषा कहां । कारण कि आज रात्रिमें प्रदोषके समय आहारके निमित्त विचरते हुए मैंने एक मण्डूक देखा । उसके पकडनेको मैंने उद्योग किया । वहभी मुझे देख मृत्युके भयसे वेदपाठमें रत ब्राह्मणोंके बीचमें गया हुआ मुझे विदित न हुआ, कि कहां गया । उस मण्डूककी सदृशतासे मोहित चित्तवाले मैंने किसी ब्राह्मणके पुत्रका ह्रदके किनारे जलान्तमें स्थित अंगूठा काट लिया तब वह शीघ्रही मर- गया । तब उसके पिताने दुःखी होकर मुझे शाप दिया। “दुरात्मन् ! तैने निरपराध मेरे पुत्रको काटा इस दोषसे तू मेंडकोंका वाहन होगा । उनके प्रसादसे प्राप्त हुई जीविकासे निर्वाह करेगा” ( इस प्रकार ) सो मैं तुम्हारे वाहनके निमित्त आयाहूं” । उसने यह बात सब मण्डूकोंसे कही । तब उन प्रसन्नमनवाले सबने जाकर जलपादनामवाले मेंडकराजसे कहा तब यह भी मंत्रियोंसे युक्त यह अतिचमत्कार हुआ ऐसा मानता हुआ । सम्भ्रम ह्रदसे निकलकर मन्दविष

Page 400Permalink

भाषाटीकासमेतम् । (३८५) सर्पके फणापर चढगया शेषभी ज्येष्ठक्रमानुसार उसकी पीठपर चढगये । बहुत क्या उसपर स्थानको न प्राप्त करते धावमान होते उसके पीछे चले । मन्दविष भी उनके सन्तोषके निमित्त अनेकप्रकारकी गतिविशेष दिखाता हुआ । तब जलपाद उसके अंगके स्पर्शसुखको प्राप्त हो बोला- न तथा करिणा यानं तुरगेण रथेन वा । नरयानेन वा यानं यथा मन्दविषेण मे ॥ २४७ ॥ न ऐसा हाथीसे, न घोडेसे, न रथसे, न मनुष्य यानके गमनमे सुख है जैसा मुझे मंदविषसे है ॥ २४७ ॥ अथ अन्येद्युः मन्दविषः छद्मना मन्दं मन्दं विसर्पति । तञ्च दृष्ट्वा जलपादोऽब्रवीत्,-"भद्र मन्दविष ! यथापूर्वं किमद्य साधु नोह्यते ?" मन्दविषोऽब्रवीत्,-"देव ! अद्य आहारवै- कल्यात् न मे वोढुं शक्तिरस्ति" । अथ असौ अब्रवीत्,- "भद्र ! भक्षय क्षुद्रमण्डूकान्" । तच्छ्रुत्वा प्रहर्षितसर्वगात्रो मन्दविषः ससम्भ्रममब्रवीत्,-"मम अयमेव विप्रशापोऽस्ति । तत् तव अनेन अनुज्ञावचनेन प्रीतोऽस्मि" । ततोऽसौ नैरन्तर्येण मण्डूकान् भक्षयन् कतिपयैः एवाहोभिः बलवान् संवृत्तः । प्रहृष्टश्च अन्तर्लीनमवहस्य इदमब्रवीत्,- तब दूसरे दिन मन्दविष शनैः २ छलसे चला । यह देख जलपाद बोला, "भद्र मन्दविष ! पहलेके समान भली प्रकार अब क्यों नहीं वहन करता है" । मन्दविष बोला,-"देव ! आज भोजन प्राप्त न होनेके कारण मुझे वहन करनेकी शक्ति नहीं है"। तब यह बोला,-"भद्र ! क्षुद्र मण्डूकोको भक्षण करो" यह सुन सम्पूर्ण शरीरसे प्रसन्न हो मन्द विष सम्भ्रमसहित बोला,-"मुझको यही ब्राह्मणका शाप है । सो इस अनुज्ञा वचनसे प्रसन्न हूं" तब यह निर- न्तर मण्डूकोंको भक्षण करता हुआ कितने एक दिनोंमें बलवान् होगया । और प्रसन्नहो मनमें हँसकर यह बोला- "मण्डूका विविधा ह्येते छलपूर्वोँपसाधिताः । कियन्तं कालमक्षीणा भवेयुः खादिता मम ॥२४८॥" २५