अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

168
चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

उल्ललइ दब्भकवलं मई परिच्चत्तणच्चणा मोरी।
ओसरिअपण्डुवत्ता मुअन्ति अङ्गाइ व लआओ।।4-14।।
( उद्गलति दर्भकवलं मृगी, परित्यक्तनर्तना मयूरी।
अपसृतपाण्डुपत्राः मुञ्चन्त्यङ्गानि इव लताः।)।।4-14।।

शकुन्तला-(स्मृत्वा) ताद, लदावहिणिअं दाव माहविं आमन्तइस्सं। (तात, लताभगिनीं तावत् माधवीमामन्त्रयिष्यामि।)

कण्वः-वत्से, अवैमि ते तस्यां सौहार्दम्। इयं सा दक्षिणे। पश्य।

शकुन्तला-(उपेत्य लतामालिङ्ग्य) लदावहिणिए। पच्चालिङ्ग मं साहामईहिं बाहाहिं। अज्ज पहुदि दूरवत्तिणी खु दे भविस्सं। ताद, अहं विअ इअं तए चिन्तणीआ। (लताभगिनि, प्रत्यालिङ्ग मां शाखामयैः बाहुभिः। अद्यप्रभृति दूरवर्तिनी खलु ते भविष्यामि। तात, अहमिव इयं त्वया चिन्तनीया।)

कण्वः-वत्से,

सङ्कल्पितं प्रथममेव मया त्वदर्थे
भर्तारमात्मसदृशं स्वगुणैर्गतासि।
अस्यास्तु सम्प्रति वरं त्वयि वीतचिन्तः
कान्तं समीपसहकारमिमं करिष्ये।।4-15।।

तदितः पन्थानं प्रतिपद्यस्व।

शकुन्तला-(सख्यावुपेत्य) हला, एसा दोण्णं पि वो हत्थे णिक्खेवो। (सखि, एषा द्वयोः अपि वां हस्ते निक्षेपः।)

सख्यौ-अअं जणो कस्सिं दाणिं समप्पिदो। (अयं जनः कस्मिन्निदानीं समर्पितः।)

(इति बाष्पं विसृजतः)

---

उल्ल०।। (4-14) उल्ललति(उद्गलति) दर्भकवलं मृगीनां, परित्यक्तनृत्या मयूराः। अपसृतपाण्डुपत्रा मुञ्चन्ति अङ्गानीव लताः। शङ्करस्तु उद्गीर्ण दर्भकवला मृगी, परित्यक्तनर्तना मयूरा इति पूर्वार्द्धं पठति।।

तात, लताभगिनीं तावन्माधवीमामन्त्रयिष्ये। लताभगिनी(नि), प्रत्यालिङ्ग मां शाखामयैर्बाहुभिरद्य प्रभृति दूरवर्तिनी खलु ते भविष्यामि। तात⁶⁰, अहम् इवेयं त्वया चिन्तनीया।।

सङ्क०।। (4-15) सङ्कल्पितं चिन्तितं कान्तं कमनीयं निकटस्थसहकारं अस्या वरं जामातारं करिष्ये। वरो जामातरि श्रेष्ठ इति शाश्वतः। सखि, एषा द्वयोरपि युवयोर्हस्ते निक्षेपः। अयमस्मद्रूपो जनः कस्मिन् समर्पि(र्पि)तः। तातं⁶¹, एषा उटजपर्यन्तचारिणी गर्भभारमन्थरा मृगवधूर्यदा सुखप्रसवा

---

60. लिपिकारद्वयेनात्र ताताहमिव इति सन्धियुक्तः पाठः प्रदत्तः।
61. लिपिकारद्वयेनात्र तातैषा इति सन्धियुक्तः पाठः प्रदत्तः।

अभिज्ञानशकुन्तलम् चतुर्थोऽङ्कः 169

कण्वः—अनुसूये प्रियंवदे, अलं रुदितेन। ननु भवतीभ्यामेव शकुन्तला स्थिरीकर्तव्या।
(सर्वे परिक्रामन्ति)
शकुन्तला—ताद, एसा उडअपज्जन्तआरिणी गब्भारमन्थरा मिअवहू जदा सुहप्पसवा भवे तदा मे कं पि पिअणिवेअणइत्तअं विसज्जइस्सिध। मा एदं विसुमरिसध। (तात, एषा उटजपर्यन्तचारिणी गर्भभारमन्थरा मृगवधूः यदा सुखप्रसवा भवेत् तदा मे किमपि प्रियनिवेदयितारं विसर्जयिष्यथ। मा एतद् विस्मरिष्यथ।)
कण्वः—वत्से, नेदं विस्मरिष्यामि।
शकुन्तला—(गतिभेदं रूपयित्वा) अम्भो, को णु क्खु एसो पदक्कन्तो विअ मे पुणो पुणो वसणन्ते सज्जदि। (अम्भो, कोऽनु खल्वेषः पदाक्रान्तः इव मे पुनः पुनः वसनान्ते सज्जति।
(परिवृत्यावलोकयति)
कण्वः—
यस्य त्वया व्रणविरोपणमिङ्गुदीनां
तैलं न्यषिच्यत मुखे कुशसूचिविद्धे।
श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति
सोऽयं न पुत्रकृतकः पदवीं मृगस्ते॥४-16॥

शकुन्तला—वच्छ, किं मं सहवासपरिच्चाइणिं अणुबन्धसि। णं अचिरप्पसूदोवरदाए जणणीए विणा जधा मए वड्डिदो सि तथा इदाणिं पि मए विरहिदं तादो तुमं चिन्तइस्सदि। ता णिअत्तसु, वच्छ णिअत्तसु।
(वत्स, किं मां सहवासपरित्यागिनीमनुबध्नासि। ननु अचिरप्रसूतोपरतया जनन्या विना यथा मया वर्धितोऽसि तथा इदानीमपि मया विरहितं तातः त्वां चिन्तयिष्यति। तत् निवर्तस्व, वत्स निवर्तस्व।)
(इति रुदती प्रस्थिता)

---

भवति, तदा (त्म)त्वम् कमपि प्रियनिवेदकं विसर्जयिष्यथ। मा एतद्विस्मरिष्यथ। गतीति अवरुद्ध{गम}गमनमभनीय। अम्मो विस्मये कष्टे वा। को नु खल्वेष पदाक्रान्त इव पुनः पुनर्मे वसनान्ते सज्जति वसनान्तं गृह्णाति वा।
यस्य० ।। (4-16) व्रणविरोपणं क्षतप्ररोहकं परिवर्द्धितकोऽतिशयेन पोषितः पुत्रकृतकः कृत्रिमपुत्रः। वत्स, किं मां सहवासपरित्यागिनीम् अनुबध्नासि। ननु चिरप्रसूतोपरतया प्रसवाव्यवहितकालमृतया जनन्या विना यथा मया वर्द्धितोऽसि, तथेदानीमपि मया विरहितं तातस्त्वमनुचिन्तयिष्यति, तन्निवर्तस्व⁶²।।
62. तन्निवर्तस्व वत्स, निवर्तस्व इत्यधिकं 4118 इत्यत्र पठ्यते।

170 चंद्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

कण्वः–वत्से, अलं रुदितेन। स्थिरा भव। इतः पन्थानमवलोकय।

उत्पक्ष्मोपमित्योपरुद्धवृत्तिं बाष्पं कुरु स्थिरतया शिथिलानुबन्धम्। अस्मिनलक्षितनतोन्नतभूमिभागे मार्गे पदानि खलु ते विषमीभवन्ति॥4-17॥

शारङ्गरव–भगवन्, उदकान्तं स्निग्धोऽनुगम्यत इति स्मर्यताम्। तदिदं सरसीतीरम्। अत्र नः सन्दिश्य प्रतिगन्तुमर्हसि।

कण्वः–तेन हीमां क्षीरवृक्षच्छायामाश्रयामः। (सर्वे तथा नाटयन्ति)

कण्वः–किं नु खलु तत्रभवतो दुःषन्तस्य युक्तरूपं सन्देष्टुम्। (इति चिन्तयति।)

अनुसूया–सहि, ण णो अस्समपदे अत्थि को वि चित्तवन्तो जो तए विरहीअन्तो अज्ज ण ऊसुओ किदो। पेक्ख–

पुड्डणिपत्तन्तरिअं वाहरिओ णाणुवाहरेइ पिअं। मुहउव्वुढमुणालो तइ दिट्ठिं देइ चक्काओ॥4-18॥

(सखि, न नः आश्रमपदे अस्ति कोऽपि चित्तवान् यः त्वया विरह्यमाणः अद्य न उत्सुकः कृतः। प्रेक्षस्व–

(पुटकिनीपत्रान्तरितां व्याहतः नानुव्याहरति प्रियाम्। मुखोढ्यूढमृणालः त्वयि दृष्टिं ददाति चक्रवाकः)॥4-18॥

कण्वः–वत्स शार्ङ्गरव, इति त्वया मद्वचनात्स राजा शकुन्तलां पुरस्कृत्याभिधातव्यः।

अस्मान्साधु विचिन्त्य संयमधनान् उच्चैः कुलं चात्मन- स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम्।

---

उत्पन्न०।। (4-17) उपरुद्धेति प्रतिरुद्धव्यापारं स्थिरतया धैर्येण खलु यस्माद्विषमीभवन्ति, स्खलितानि स्युः। उदकान्तमिति यदाह आ उदकात् प्रियं पान्थमनुव्रजेदिति। प्रतिगन्तुं निवृत्य गन्तुम्। सखि, नास्माकम् आश्रमपदेऽस्ति कोऽपि चित्तवान् यस्त्वया विरहय्यमनो न उत्सुकॊ भवति। न ताम्यतीति च पाठः। प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व।।पुट०।। (4-18) “पुटकिनीपत्रान्तरितां व्याकृतां नानुव्याहरति प्रियां। प्रियोद्गूढमृणालस्त्वयि दृष्टिं ददाति चक्रवाकः।।” पुटकिनी पद्मिनी। मृणालिनी पुटकिनीति हारावली। तयोद्गूढेति। तथा पूर्वप्रणयानुरूपप्रकारेणेति शङ्करः। अ{ल्प}व्याहारे हेतुस्त्वयीति। चक्का तु चक्रवाके स्यादिति देशी।।

अस्मा०।। (4-19) साधु यथा स्यात् संयमेति राज्ञस्त्रासजननाय। अन्ये तु अन्यद्धनादिकमस्माकं नास्तीति जामातुरम्बरदूरीकरणायेत्याहुः। उच्चैः कुलेति कुलीनस्य हि निजवधुषु विप्रियव्यवहारोऽधर्म्महेतुरिति भावः।

अभिज्ञानशकुन्तलम् चतुर्थोऽङ्कः 171

सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया दैवाधीनमतः परं न खलु तत्स्त्रीबन्धुभिर्याच्यते ।। ४-१९ ।।

शिष्यः-भगवन् गृहीतोऽयं सन्देशः।

कण्वः-(शकुन्तलां विलोक्य) वत्से त्वमिदानीमनुशासनीया। वनौकसोऽपि वयं लोकज्ञा एव।

शिष्यः-भगवन्, न खलु कश्चिद् अविषयो नाम धीमताम्।

कण्वः-वत्से, सा त्वमितः पतिगृहं प्राप्य,-

शुश्रूषस्व गुरून्कुरु प्रियसखीवृत्तं सपत्नीजने भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः। भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भोगेष्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ।। ४-२० ।।

कथं वा गौतमी मन्यते।

गौतमी-एत्तिकं खु बहूणं उवदेसो। (शकुन्तलां प्रति) जाद, मा विसुमरिससि। (एतावत्खलु वधूनामुपदेशः। जाते, मा विस्मरिष्यसि।)

कण्वः-एहि वत्से, परिष्वजस्व मां सखीजनं च।

शकुन्तला-ताद, इदो ज्जेव पिअसहीओ विणिअत्तिसन्ति। (तात, इतः एव प्रियसख्यौ विनिवर्तिष्येते।)

कण्वः-वत्से, इमे अपि प्रदेये। तन्न युक्तमनयोस्तत्र गन्तुम्। त्वया सह गौतमी गमिष्यति।

शकुन्तला-(पितुरङ्कमाश्लिष्य) कथं दाणिं तादस्स अङ्कदो परिब्भट्ठा मलअपव्वदुम्मूलिदा विअ चन्दणलदा देसन्तरे जीविदं धारइस्सं। (कथमिदानीं तातस्य अङ्कात् परिभ्रष्टा मलयपर्वतोन्मूलितेव चन्दनलता देशान्तरे जीवितं धारयिष्यामि।)

(इति रोदिति)

---

कथमपि दुर्ग्रहेणेत्यर्थः। स्नेहप्रवृत्तिं प्रेमचेष्टां, भावप्रवृत्तिमिति शङ्करः। सामान्येति साधारण गौरवपुरःसरं प्रतिपत्तिः। पदप्राप्तौ प्रवृत्तौ गौरवे चेति विश्वः। दैवं प्राक्तनकर्म। अनुशासनीया उपदेश्या।।

शुश्रू०।। (4-20) गुरून् श्वशुरादीन् शुश्रूषस्वाराधय। चरित्रं च्छन्दसो वृत्तमिति शाश्वतः। विप्रकृतापि पीडितापि रोषणतया भर्तुः प्रतीपं प्रातिकूल्यं मा गमः। प्रतीपं कोऽपि नीत्वमिति कश्चित्। भूयिष्ठमतिशयेन सस्नेहा भव। सुखेषु नात्युत्सुका च। पदं व्यवसायं प्रतिष्ठां वा। पदं स्थाने प्रतिष्ठायामिति कोषः। वामा। एतद्विरुद्धा आधिर्मानसी व्यथा, दक्षिणश्चातिस्नेह इति विश्वः। उपदिष्टनाट्यलक्षणमिदम्। तदुक्तम्-उपदिष्टं मनोहरिवाक्यं शास्त्रानुसारतः। एतावानेव वधूजनानामुपदेशः, जात! मा विस्मरिष्यसि। तात, इत एव प्रियसख्यौ निवर्तिष्येते। प्रदेये प्रतिपाद्ये। कथं तातस्याङ्कात् परिभ्रष्टा मलयपर्वतोन्मूलिता चन्दनलतेव देशान्तरे जीवितं धारयिष्यामि।।

172	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

कण्वः—वत्से, किमेव कातरासि।

अभिजनवतो भर्तुः श्लाघ्ये स्थिता गृहिणीपदे
विभवगुरुभिः कृत्यैरस्य प्रतिक्षणमाकुला।
तनयमचिरात्प्राचीवार्कं प्रसूय च पावनं
मम विरहजां न त्वं वत्से शुचं गणयिष्यसि॥4-21॥

शकुन्तला—(पादयोः पतित्वा) ताद, वन्दामि। (तात, वन्दे।)
कण्वः—वत्से, यदहमीहे तदस्तु ते।
शकुन्तला—(सख्यावुपेत्य) सहीओ, एध दुवे वि मं समं जेव परिस्सअध। (सख्यौ, एते द्वे अपि मां सममेव परिष्वजेथाम्।)
सख्यौ—(तथा कृत्वा) सहि, जइ कदा वि सो राएसी पच्चहिण्णाणमन्थरो भवे तदो से अत्तणो णामधेअङ्किदं अङ्गुलीअअं दंसइस्सि। (सखि, यदि कदा अपि सः राजर्षिः प्रत्यभिज्ञानमन्थरः भवेत् ततः अस्मै आत्मनः नामधेयाङ्कितम् अङ्गुरीयकं दर्शयिष्यसि।
शकुन्तला—इमिणा सन्देहेण वो कम्पिदं मे हिअअं। (अनेन सन्देहेन वां कम्पितं मे हृदयम्।)
सख्यौ—सहि, मा भाआहि। सिणेहो पावं आसङ्कदि। (सखि, मा बिभीहि। स्नेहः पापम् आशङ्कते।)
शार्ङ्गरवः—(विलोक्य) भगवन्, युगान्तरमधिरूढः सविता। तत्त्वरतां भवती।
शकुन्तला—(भूयः पितुरङ्कमाश्लिष्य) ताद, कदा णु क्खु भूओ तवोवणं पेक्खिस्सं। (तात, कदा नु खलु भूयः तपोवनं प्रेक्षिष्ये।)
कण्वः—वत्से,

भूत्वा चिराय सदिगन्तमहीसपत्नी
दौःषन्तिमप्रतिरथं तनयं प्रसूय।

---

अभि०॥ (4-21) अभिजनवतः [कु]लीनस्य। कूलेस्य(त्य)भिजन इत्यमरः। तात वन्दे। सख्यौ एतमागच्छतम्। द्वे अपि युवां सममेकदैव मां परिष्वजेथाः। सखि, यदि कदाचित् स राजर्षिः प्रत्यभिज्ञानमन्थरो भवेत् तदास्मै आत्मनो नामाङ्कितमङ्गुरीयकं दर्शयिष्यसि। अमुना सन्देहेन युवयोः कम्पितं मे हृदयम्। सखि, मा भैषीः। स्नेहः पापम् आशङ्कते। युगान्तरेति। युगं प्रहर इति केचित्। हस्तचतुष्टयं युगमित्यन्यः। युगं कृतादिषु, युम्मे हस्तचतुष्टये स्यादिति मेदिनी। तात, कदा नु खलु तपोवनं प्रेक्षिष्ये।

भूत्वा०॥ (4-22) चिरकालं व्याप्य सदिगन्ताया मह्याः सपत्नी भूत्वा स्वान्तं दुःषन्तस्यापत्यम्। अप्रतिरथो नास्ति प्रतिरथः, परिपन्थी योधो यस्य, तत् सन्निवेशितेति तस्मिन् पुत्रे निवेशिता धूर्भारो येन। शान्त्यै मोक्षार्थं पदमवस्थानम्॥

अभिज्ञानशकुन्तलम् चतुर्थोऽङ्कः 173

तत्सन्निवेशितधुरेण सहैव भर्त्रा शान्त्यै करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन्॥४-२२॥

गौतमी-जाद, परिहीअदि दे गमणवेला। ता णिअत्तावेहि पिदरं, अथवा चिरेण वि एसा ण णिअत्तइस्सदि। ता णिअत्तदु भवं। (जात, परिहीयते ते गमनवेला। तत् निवर्तय पितरं। अथवा चिरेणापि एषा न निवर्तयिष्यति। तत् निवर्ततां भवान्।)

कण्वः-वत्से, उपरुध्यते मे तपोवनानुष्ठानम्।

शकुन्तला-तवोवणवावारेण णिरुक्कण्ठो तादो। अहं उण उक्कण्ठाभाइणी संवृत्ता। (तपोवनव्यापारेण निरुत्कण्ठः तातः। अहं पुनः उत्कण्ठाभागिनी संवृत्ता।)

कण्वः-अयि, किं मामेवं जडीकरोषि। (निःश्वस्य) अपयास्यति मे शोकः कथं नु वत्से त्वयावचितपूर्वम्। उटजद्वारि विरूढं नीवारबलिं विलोकयतः॥४-२३॥ गच्छ। शिवास्ते सन्तु पन्थानः।

(इति निष्क्रान्ताः शकुन्तलया सह गौतमी-शारङ्गरव-शारद्वतमिश्राः।)

सख्यौ-(चिरं विलोक्य सकरुणम्) हद्धी हद्धी, अन्तरिदा सउन्तला वणराईहिं। (हा धिक्, हा धिक्। अन्तरिता शकुन्तला नवराजिभिः।)

कण्वः-अनसूये प्रियंवदे, गता वां सहचरी। निगृह्य शोकावेषं मामनुगच्छतम्।

(सर्वे प्रस्थिताः)

उभे-ताद, सउन्तलाविरहिदं सुण्णं विअ तवोवणं पविसामो। (तात, शकुन्तलाविरहितं शून्यमिव तपोवनं, प्रविशावः।)

कण्वः-स्नेहवृत्तिरेवंदर्शिनी।

(सविमर्शं परिक्रम्य)

हन्त भोः। शकुन्तलां विसृज्य लब्धमिदानीं स्वास्थ्यम्। कुतः-

---

जात, परिहीयते ते गमनवेला, तन्निवर्तय पितरम्। अथवा चिरेणापि नैषा निवर्तयिष्यति, अर्थात्त्वं तन्निवर्ततां भवान्। तपोवनव्यापारेण निरुत्कण्ठस्तातो भविष्यति। अहं पुनरुत्कण्ठा-भागिनी संवृत्ता।

अप ०।। (4-23) शोकोऽर्थात्त्वद्विरहजः। नु प्रश्ने। बलिमुपहारम्। बलिः पूजोपहारयोरिति कोषः। हा धिक् अन्तरिता शकुन्तला वनराजिभिः। तात शकुन्तलाविरहितं शून्यमिव तपोवनं प्रविशामः। विसृज्य प्रस्थाप्य।

174 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

अर्थो हि कन्या परकीय एव
तामेव संप्रेष्य परिग्रहीतुः।
जातोऽस्मि सद्यो विशदान्तरात्मा
चिरस्य निक्षेपमिवार्पयित्वा।। 4-24।।

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
।। इति चतुर्थोऽङ्कः।।

---

अर्थः० ।। (4-24) कन्यारूपोऽर्थः संप्रेष्य प्रस्थाप्य परिग्रहीतुः परिणेतुः कृते। विशदो ह्यान्तरात्मा प्रसन्नमयः। चिरस्य चिरकालं धृतं, यद्वा चिरात्।।

।। इति चतुर्थोऽङ्कः।।
—•—

॥ पञ्चमोऽङ्कः ॥

(ततः प्रविशति कञ्चुकी)

कञ्चुकी- (निःश्वस्य) अहो बत कीदृशीं वयोऽवस्थामापन्नोऽस्मि।

आचार इत्यधिकृतेन मया गृहीता
या वेत्रयष्टिरवरोधगृहेषु राज्ञः।
काले गते बहुतिथे मम सैव जाता
प्रस्थानविकलवगतेरवलम्बनाय ॥५-१॥

यावदभ्यन्तरगताय देवाय स्वमनुष्ठेयमकालक्षेपार्हं निवेदयामि। (स्तोक़मन्तरं गत्वा) किं पुनस्तत्। (विचिन्त्य) आम् ज्ञातम् कण्वशिष्यास्तपस्विनो देवं द्रष्टुमिच्छन्ति। भोश्चित्रमेतत्।

क्षणात्प्रबोधमायाति लङ्घ्यते तमसा पुनः।
निर्वास्यतः प्रदीपस्य शिखेव जरतो मतिः॥५-२॥

(परिक्रम्य दृष्ट्वा) एष देवः

प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा
निषेवते शान्तमना विविक्तम्।
यूथानि सञ्चार्य रविरप्रतप्तः
शीतं दिवा स्थानमिव द्विपेन्द्रः॥५-३॥

---

कञ्चुकी। अन्तःपुरचारी वृद्धद्विजः। यदाह-अन्तःपुरचरो वृद्धो विप्रो गुणगणान्वितः। सर्वकार्यार्थकुशलः कञ्चुकीत्यभिधीयते।। जरा वैक्लव्यमुखेन(युकेन)⁶³ विशेद्गात्रेण कञ्चुकी।। इति भरतः। यो न त्वरावह स्त्रीणामिति तृतीय-चरणमन्ये पठन्ति। आचा०।। (5-1) आचारः अधिकारः मर्यादेत्यन्ये अवरोधेत्यन्तःपुरगृहेषु। अवरोधः स्त्री वा। बहुतिथे बहुकाले, “बहु पूगा[ग]णे०” (पा.सू. 5-2-52) त्यादिना तिथुक्। प्रस्थानं प्रस्थानोद्यम इति शङ्करः। सञ्चार इत्यन्यः। क्षणात्०।। (5-2) प्रबोधमायात्यर्थम् निश्चिनोति, पक्षे छन्ना⁶⁴ भवति। तमसाऽन्धकारेण⁶⁵ च निर्वास्यतो निर्वाणं गच्छतः।

प्रजा०।।(5-3) प्रजा स्यात् सन्ततौ जने इत्यमरः। तन्त्रयित्वा पालयित्वा, विविक्तं विजनदेशम्। शीतं शीतलम्। दिवा दिवसे। उपमा।

यत् सत्यं सत्यमेव। अथवाऽऽक्षेपे। भानुः०।। (5-4) देव(एक)वारम्। रात्रिन्दिवमिति। अच्तुर्रादि-निपातनात् शेषोऽन्तः सदैव सततमेव षष्ठ्यांशवृत्ते राज्ञः धर्म्मः समुचितव्यापारः।

---

63. प्रकाशितमैथिलपुस्तके वैक्लव्ययुकेन इति पठ्यते।
64. दीप्ता इति 4117 इत्यत्र पठ्यते।
65. तमसाञ्जनेनान्धकारेण चेति 4118 इत्यत्र पठ्यते।

176 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

यत्सत्यं शङ्कित इवास्मीदानीमेव धर्मासनादुत्थिताय देवाय कण्वशिष्यागमनं निवेदयितुम्। अथवा कुतो वा विश्रामो लोकपालानाम्। तथा हि-

भानुः सकृद्युक्ततुरङ्ग एव
रात्रिंदिवं गन्धवहः प्रयाति।
शेषः सदैवाहितभूमिभारः
षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः॥५-४॥

(इति परिक्रामति)

(ततः प्रविशति राजा विदूषको विभवतश्च परिवारः।)

राजा-(अधिकारखेदं निरूप्य) सर्वः प्रार्थितमधिगम्य सुखी सम्पद्यते, राज्ञां तु चरितार्थतापि दुःखोत्तरैव। कुतः-

औत्सुक्यमात्रमवसादयति प्रतिष्ठा
क्लिश्नाति लब्धपरिपालनवृत्तिरेव।
नातिश्रमापनयनाय यथा श्रमाय
राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम्॥५-५॥

(नेपथ्ये)

वैतालिकौ-जयति जयति देवः।

एकः- स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः, प्रतिदिनमथ वा ते सृष्टिरेवंविधैव।
अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णं, शमयति परितापं छायया संश्रितानाम्॥५-६॥

दर्पणकारेण तु नवीकृते[ति] पाठान्तरेण पद्यमिदमुदाहृतम्। यथा भानुः सदा युक्ततुरङ्ग एव रात्रिन्दिवेति तुल्यम्। बिभर्ति।। शेषः सततं धरित्रीमित्यन्यतुल्यम्। विभवतो वैभवानुरूपं, परिवारः परिजनः। प्रत्येकं चामरादिवाहिनां कथने गौरवं स्यादिति तत् समाधानमिदम्। चरितार्थता कृतार्थता। दुःखोत्तरा दुःखप्रधाना।

औत्सुक्य०।। (5-5) औत्सुक्यम् उत्कण्ठा, कदा राजा भविष्यामीत्यादि, तामेव दुःखदायिनीं प्रतिष्ठांम् अवसादयति। लब्धपालनवृत्तिस्तु पीडयत्येव अर्थान्नृपम्। एव-शब्दो भिन्नक्रमे। एवमित्यनुभूयमान-प्रकारेणेति शङ्कर-दुर्बोधः। राज्यं कर्तुं उत्कण्ठामात्रं नाशयति प्रतिष्ठां प्रागवस्थितां ख्यातिं क्लिश्नातीत्यन्ये। राज्यमुत्कण्ठामात्रं ख्यातिं नाशयतीति तु शङ्करस्य तु कुव्याख्यानम्।। वैतालिका लक्षणया बन्दिनः।।

जाने तत्रभवती हंसवती दुःस्व(ष)न्तभार्या, वर्णपरिचयं करोति। गीतिषु चत्वारो वर्णा भवन्ति। यदाह भरतः-

स्थायी तथैव सञ्चारी, तथारोहावरोहिणौ। वर्णाश्चत्वार एवैते कथिताः सर्वगीतिषु।।
तेषां परिचयमभ्यासं वर्णनिश्चयम्। सुरजातिनिश्चयमित्यन्यः पठति।।

अभिज्ञानशकुन्तलम् पञ्चमोऽङ्कः 177

द्वितीयः-

नियमयसि विमार्गप्रस्थितानात्तदण्डः प्रशमयसि विवादं कल्पसे रक्षणाय। अतनुषु विभवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम त्वयि तु परिसमाप्तं बन्धुकृत्यं जनानाम्।।7।।

राजा- (आकर्ण्य) आश्चर्यम्। एतेन कार्यानुशासनपरिश्रान्ताः पुनर्नवीकृताः स्मः।

विदूषकः- भो, गोविन्दारओ त्ति भणिदस्स रिसभस्स परिस्समो णस्सदि। (भोः, गोविन्दारकः इति भणितस्य ऋषभस्य परिश्रमः नश्यति।)

राजा- (सस्मितम्) ननु क्रियतामासनपरिग्रहः।
(उभावुपविष्टौ परिजनश्च यथास्थानं स्थितः।)
(नेपथ्ये वीणाशब्दः)

विदूषकः- (कर्णं दत्त्वा) भो वअस्स, संगीदसालन्तरे कण्णं देहि। लअसुद्धाए वीणाए सरसंजोओ सुणीअदि। जाणे तत्तभोदी हंसवदी वण्णपरिचअं करेदि त्ति। (भोः वयस्य, सङ्गीतशालान्तरे कर्णं देहि। लयशुद्धायाः वीणायाः स्वरसंयोगः श्रूयते। जाने तत्रभवती हंसवती वर्णपरिचयं करोतीति।)

राजा- तूष्णीं भव यावदाकर्णयामि।

कञ्चुकी- (विलोक्य) अये, अन्यासक्तचित्तो देवः। तदवसरं प्रतिपालयामि।
(इत्येकान्ते स्थितः)
(नेपथ्ये गीयते।)

अहिणवमहुलोहभाविओ तह परिचुम्बिअ चूअमञ्जरिं।
कमलवसइमेत्तणिव्वुओ महुअर वीसरिओ सि णं कइं।।5-8।।
(अभिनवमधुलोभभावितः तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरीम्।
कमलवसतिमात्रनिर्वृतः मधुकर विस्मृतः असि एनां कथम्) ।।5-8।।

राजा- अहो रागपरिवाहिणी गीतिः।

---

अहि०।। (5-8) अभिनवमधुलोभभावितः तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरि(री)म्। कमलवसतिमात्र-निर्वृतो मधुकर विस्मृतोऽस्येनां कथम्।। भावितामिति शङ्करः। विस्मृत इति कर्तरि क्तः। शकुन्तलोक्तिरियम्। गौतमी पठिता गीतिरियमित्यन्यः। प्रच्छेदकाख्यं⁶⁶ लास्याङ्गमिदम्। तदुक्तम्⁶⁷-“अन्यासक्तं पतिं मत्वा, प्रेमविच्छेदमन्युना। वीणापुरःसरं गानं स्त्रियाः प्रच्छेदको मतः”।। इति। रागोऽनुरागः, स्वर इत्यन्यः।

66. मातृका 4117 इत्यत्र कार्यम् इति पठ्यते।
67. कविकण्ठहारे इति शङ्करः (पृ. 254)।

178 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

विदूषकः-भो वअस्स। किं दाव से गीदिआए गहिदो भवदा अक्खरत्थो। (भोः वयस्य, किं तावदस्याः गीतिकायाः गृहीतः भवताक्षरार्थः।)

राजा-(सस्मितम्) सकृत्कृतप्रणयोऽयं जनः। तदहं देवीं हंसवतीमन्तरेणोपालम्भम् आगतोऽस्मि। सखे माधव्य, मद्वचनादुच्यतां देवी हंसवती सम्यगुपालब्धोऽस्मीति।

विदूषकः-जं भवं आणवेदि। (उत्थाय) भो वअस्स। गहिदो तए परकेरएहिं हत्थेहिं सिहण्डए अच्छभल्लो। ता अवीदराअस्स विअ समणस्स णत्थि दाणिं मे मोक्खो। (यद्भवानाज्ञापयति। भोः वयस्य, गृहीतः तया परकीयैः हस्तैः शिखण्डके अच्छभल्लः। तत् अवीतरागस्येव श्रमणस्य नास्ति इदानीं मे मोक्षः।)

राजा-गच्छ, नागरकवृत्त्या शान्तयैनाम्।

विदूषकः-का गदी। (का गतिः) (इति निष्क्रान्तः)

राजा-(स्वगतम्) किं नु खलु गीतमेवंविधमाकर्ण्येष्टजनविरहाद् ऋतेऽपि बलवदुत्कण्ठितोऽस्मि। अथवा-

रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान्
पर्युत्सुको भवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः।
तच्चेतसा स्मरति नूनम् अबोधपूर्वं
भावस्थिराणि जननान्तरसौहृदानि॥ ५-९॥

(अस्मृतिनिमित्तम् उन्मनस्कत्वं रूपयति)

कञ्चुकी-(उपसृत्य) जयति जयति देवः। एते खलु हिमगिरेरुपत्यकारण्यवासिनः कण्वसन्देशमादाय सस्त्रीकास्तपस्विनः प्राप्ताः, इति श्रुत्वा देवः प्रमाणम्।

राजा-(सविस्मयम्) किं कण्वसन्देशहारिणः सस्त्रीकास्तपस्विनः।

कञ्चुकी-अथ किम्।

---

भो वयस्य, किं तावदस्या गीतिकाया गृहीतो भवतौक्षरार्थः। अन्तरेण वेदीं(देवीं) परिहायेत्यर्थः। यद्वान्तरेण तन्निमित्तमुपालम्भो दुर्वादः। हंसवतीति महादेवी नाम। यद् भवानाज्ञापयति। भो वयस्य गृहीतस्त्वया(स्तया) परकीयैर्हस्तैः शिखण्डके, लक्षणया पुच्छैः। अच्छभल्लो भल्लुकः। केरकशब्द प्राकृते आत्मीये वर्तते। तस्मादवीतरागस्येव श्रमणकस्य परिव्राजकस्य नास्ति मे मोक्षः। मोचनमपवर्गश्च। नागरको विदग्धः। का गतिः, कः प्रकारः।

रम्या०।। (5-9) रम्याणि कृत्य(वीक्ष्य) द्रव्याणि। नूनं निश्चये सम्भावनायां वा। अज्ञानपूर्वं स्मरति। परिभावयति भावेति।

हृदयदृढानि प्रमाणमिति प्रवेशाप्रवेशयोरित्यर्थः। प्रमाणं हेतुमर्यादा शास्त्रेयत्ता प्रमातृष्वित्यमरः। “अथ किम्” स्वीकारे।

अभिज्ञानशकुन्तलम् पञ्चमोऽङ्कः 179

राजा—तेन हि विज्ञाप्यतां मद्वचनादुपाध्यायः सोमरातः। अमूनाश्रमवासिनः श्रौतेन विधिना सत्कृत्य स्वयमेव प्रवेशयितुमर्हसीति। अहमप्येतांस्तपस्विदर्शनोचिते देशे प्रतिपालयामि।

कञ्चुकी—यथाज्ञापयसि। (इति निष्क्रान्तः।)

राजा—(उत्थाय) वेत्रवति, अग्निशरणमार्गमादेशय।

प्रतीहारी—इदो इदो एदु देवो। (परिक्रम्य) भट्टा, एसो अहिणवसंमज्जणरमणीओ संणिहिदहोमधेणू अग्गिसरणालिन्दओ। ता आरोहदु देवो।

(इतो इतो एतु देवः। भर्तः, एषः अभिनवसम्मार्जनरमणीयः सन्निहितहोमधेनुः अग्निशरणालिन्दकः, तदारोहतु देवः।)

राजा—(साभिनयमारुह्य परिजनांसावलम्बी तिष्ठन्) वेत्रवति, किमुद्दिश्य तत्रभवता कण्वेन मत्सकाशमृषयः प्रेषिताः।

किं तावद् व्रतिनामुपोढतपसां विघ्नैस्तपो दूषितं
धर्मारण्यचरेषु केनचिदुत प्राणिष्वसच्चेष्टितम्।
आहोस्वित्प्रसवो ममापचरितैर्विष्टम्भितो वीरुधा-
मित्यारूढबहुप्रतर्कमपरिच्छेदाकुलं मे मनः॥५–१०॥

प्रतीहारी—देवस्य भुअसद्दणिव्वुदे अस्समे कुदो एदं। किं तु सुचरिदाहिणन्दिणो इसीओ देवं सभाजइदुं आगद त्ति तक्केमि।

(देवस्य भुजशब्दनिर्वृते आश्रमे कुतः एतत्। किं तु सुचरिताभिनन्दिनः ऋषयः देवं सभाजयितुमागताः इति तर्कयामि।)

(ततः प्रविशतो गौतमीसहितौ शकुन्तलामादाय, कण्वशिष्यौ पुरतश्चैषां पुरोहित-कञ्चुकिनौ)

कञ्चुकी—इतो इतो भवन्तः।

---

पालयामि प्रतीक्षे। इत इत एतु देवः भट्टारकः। एषोऽभिनव सम्मार्जन-रमणीयः सन्निहित-होमधेनु-रग्निशरणालिन्दकस्तदारोहतु देवः। प्रघाण-प्रघणालिन्दा बहिर्द्वार प्रकोष्ठक इत्यमरः। अलिन्दो गृहलग्नगृहमिति शङ्करः।

किन्ता०।। (5-10) उत पक्षान्तरे। असत् होत्रादिकं, आहोस्विद्वितर्के विष्टम्भितः प्रतिरुद्धः। वीरुधां लतानां प्रतर्के ऊहः। देवस्य भुजशब्द⁶⁸ निर्वृत्ते आश्रमपदे। कुत इदं शब्दः ख्यातिर्दतेति शङ्करः⁶⁹। किन्तु सुचरिताभिनन्दिन ऋषयो देवं सभाजयितुम् अभिनन्दयितुमागता इति तर्कयामि।

---

68. देस्य स्तुजशब्द इति 4117 इत्यत्र पठ्यते।
69. शङ्करपाठः इति 4118 अन्यत्र पठ्यते।

180 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

शार्ङ्गरवः-सखे शारद्वत,

महाभागः कामं नरपतिरभिन्नस्थितिरसौ न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते। तथापीदं शश्वत्परिचितविविक्तेन मनसा जनाकीर्णं मन्ये हुतवहपरीतं गृहमिव॥5-11॥

शारद्वतः-शार्ङ्गरव, स्थाने खलु पुरप्रवेशात् तवेदृशः संवेगः। अहमपि,

अभ्यक्तमिव स्नातः शुचिरशुचिमिव प्रबुद्ध इव सुप्तम्। बद्धमिव स्वैरगतिर्जनमवशः सङ्गिनमवैमि॥5-12॥

पुरोधाः-अत एव भवद्विधा महान्तः।

शकुन्तला-(दुर्निमित्तमभिनय) अम्मो, किं ति वामेदरं णअणं मे विप्फुरदि। (अम्मो, किमिति वामेतरं नयनं मे विस्फुरति।)

गौतमी-जाद, पडिहदं अमङ्गलं। सुहाइं दे होन्तु। (जात, प्रतिहतममङ्गलम्। शुभानि ते भवन्तु।) (इति परिक्रामन्ति)

पुरोधाः-(राजानं निर्दिश्य) भोस्तपस्विनः, असावत्र वर्णाश्रमाणां रक्षिता प्रागेव मुक्तासनः प्रतिपालयति वः। पश्यतैनम्।

शार्ङ्गरव-काममेतदभिनन्दनीयम्। तथापि वयमत्र मध्यस्थाः। कुतः-

भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमै- र्नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः। अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम्॥5-13॥

---

महा०।। (5-11) भागो⁷⁰ भाग्यं, स्थितिर्मर्यादा वर्णानां मध्येऽपथं विरुद्धधर्मः अपकृष्टः शूद्रः। इदं राजकुलं परिचितं विविक्तं निर्जनदेशो, यस्य परिचयेन विविक्तेन विजनेन स्थिरेणेति शङ्करदुर्बोधः। इदं जनाकीर्णं लग्नाग्निं गृहमिव मन्ये, स्थाने युक्तम्।

अभ्यक्तं ०।। (5-12) अवशोऽहं सङ्गिनं जनमेवंभूतमवैमि। स्नातः पुरुषोऽभ्यक्तं कृताभ्यङ्गं यथा वेति। एवमुत्तरत्र।। अम्मो, विस्मये कष्टे वा। किमिति वामेतरं नयनं मे स्फुरति। जात, प्रतिहतममङ्गलं, शुभानि ते भवन्तु। अभिनन्दनीयं श्लाघनीयम्, अत्र प्रमेये उदासीना न तु सम्बन्धिनः। राज्ञ एव सम्बन्धात् तथाप्यस्मद्विषयगौरवमीदृशं श्लाघ्यमेवेति भावः।

भव०।। (5-13) तरूणां घनानाञ्च उपमानविधेयोपन्यासः, तेन च दीपकालङ्कारः। स चार्थान्तरन्यासेन सह सङ्कीर्णः।

---

70. भागो इति 4118 अन्यत्र पठ्यते।

अभिज्ञानशकुन्तलम् पञ्चमोऽङ्कः 181

प्रतीहारी—देव, पसण्णमुहा सुत्थकप्पा विअ इसीओ दीसन्ति। (देव, प्रसन्नमुखाः स्वस्थकल्पाः इव ऋषयः दृश्यन्ते।)

राजा—(शकुन्तलां निर्वर्ण्य) अये—

केयमवगुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या।
मध्ये तपोधनानां किसलयमिव पाण्डुपत्राणाम्॥५-14॥

प्रतीहारी—भट्टा, दंसणीआकिदी खु लक्खीअदि। (भर्तः, दर्शनीयाकृतिः खलु लक्ष्यते।)

राजा—भवतु, अनिर्वर्ण्यं खलु परकलत्रम्।

शकुन्तला—(उरसि हस्तं दत्त्वा, आत्मगतम्) हिअअ, किं एवं वेवसि। अज्जउत्तस्स भावाणुबन्धं सुमरिअ धीरत्तणं दाव अवलम्बसु। (हृदय, किमेवं वेपसे। आर्यपुत्रस्य भावानुबन्धं स्मृत्वा धीरत्वं तावदवलम्बस्व।)

पुरोधाः—(पुरो गत्वा) स्वस्ति देवाय। देव, एते खलु विधिवदर्चितास्तपस्विनः। कश्चिद् एतेषूपाध्यायसन्देशः। तं देवः श्रोतुमर्हति।

राजा—(सादरम्) अवहितोऽस्मि।

शिष्यौ—(हस्तमुद्यम्य) भो राजन्, विजयतां भवान्।

राजा—(सप्रणामम्) सर्वानभिवादये वः।

शिष्यौ—स्वस्ति भवते।

राजा—अपि निर्विघ्नं तपः।

शिष्यौ—

कुतो धर्मक्रियाविघ्नः सतां रक्षितरि त्वयि।
तमस्तपति घर्मांशौ कथमाविर्भविष्यति॥५-15॥

---

प्रसन्नमुखाः सुस्थकल्पा ऋषयो दृश्यन्ते। निर्वर्ण्य दृष्ट्वा।।

केयम्० ।। (5-14)। तपोधनमध्ये केयमस्तीति शेषः। अवगुण्ठनं मस्तकाच्छादनवस्त्रम्। अत एव नातीति पाण्डुपत्राणामर्थात्। भर्ता महाराज। दर्शनीयाकृतिः खलु लक्ष्यति⁷¹। हृदय, किमेवं वेपसे, आर्यपुत्रस्य भावानुबन्धं स्मृत्वा धीरमवलम्बस्व। देबायेति, स्वस्ति योगे चतुर्थी (पा.सू. 2-3-16)। स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादावित्यमरः। उद्यम्य उतोल्य, अपि प्रश्ने।

कुतः० ।। (5-15) दृष्टान्तालङ्कारः। अनामयेति क्षत्रियाणां तथा प्रश्नस्यैवौचित्यात्। तथा च मनुः—ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्, क्षत(त्र)बन्धुम(न्चोर)नामयम्।।

---

71. लक्ष्यति इत्यस्य स्थाने लक्ष्यते इति भवितुमर्हति। किन्तु प्राकृतभाषायाम् आत्मनेपदस्याभावादित्थमन्वुद्यते।

182	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- (आत्मगतम्) सर्वथार्थवान्खलु मे राजशब्दः। (प्रकाशम्) अथ भगवान्कुशली कण्वः।

शार्ङ्गरवः- राजन्, स्वाधीनकुशलाः खलु सिद्धिमन्तः। स भवन्तमनामयप्रश्नपूर्वकम् इदमाह।

राजा- किमाज्ञापयति।

शार्ङ्गरवः- यन्मिथः समवायादिमां मदीयां दुहितरं भवानुपयेमे तन्मया प्रीतिमत्ता युवयोरनुज्ञातम्। कुतः-

त्वमर्हतां प्राग्रह्रः स्मृतोऽसि नः
शकुन्तला मूर्तिमतीव सत्क्रिया।
समानयंस्तुल्यगुणं वधूवरं
चिरस्य वाच्यं न गतः प्रजापतिः॥ ५-१६॥

तदिदानीमापन्नसत्त्वेयं गृह्यतां सहधर्मचरणायेति।

गौतमी- भद्दमुह, वत्तुकाम म्हि। ण मे वअणावकासो त्थि कधिदु ति। (भद्रमुख, वक्तुकामास्मि। न मे वचनावकाशोऽस्ति कथयितुमिति।)

राजा- आर्ये, कथ्यताम्।

गौतमी-

णावेक्खिओ गुरुअणो इमीअ ण तुमे वि पुच्छिआ बन्धू।
एक्कक्कमेण वरिए किं भण्णउ एक्कमेक्कस्स॥ ५-१७॥
(नापेक्षितः गुरुजनः अनया न त्वया अपि पृष्टाः बन्धवः।
एकक्रमेण वृते किं भण्यताम् एकम् एकस्य)॥ ५-१७॥

---

त्वमर्ह० ॥ (5-16) अर्हतां मान्यानां मध्ये त्वं प्राग्रह्रः श्रेष्ठः। नोऽस्माकं स्मृतोऽसि। समानयन् एकीकुर्व्वन् संयोजयन्नित्यर्थः। वधूवरमिति द्वन्द्वे विभाषयैकवद्भावः। वाच्यं वाच्यतां चिरस्येत्यव्ययम्।। सहेति पत्न्या सहधर्माचरणमेव वैदिकम्। यदाह-यत् कर्तव्यं तदनया सहेति। भद्रमुख वक्तुकामास्मि, न च मे वचनावकाशोऽस्ति कथयितुमिति।

नापे⁷²० ॥ (5-17) नापेक्षितो गुरुजनोऽनया त्वयापि न पृष्टो बन्धुः। अन्योऽन्येन वृत्ते किं भणित्वाऽन्योन्यस्य⁷³ ।। एक्कक्कमेणेति अन्योन्यम् इत्यर्थे “एक ककस्ये” त्यप्यन्योऽन्यार्थे।। शङ्करस्तु एकैकस्य चरिते किं भणतु। एकैकस्मिन्निति पठित्वा एकैकस्य एक एकस्मिन् चरिते। अन्योन्यस्य चरिते द्वयोः परस्परविषयकप्रणयकरणे एकोऽस्मद्रूपो जनः किं भणतु। अपि तु वचनावसर एव नास्तीत्याह।।

---

72. नावो इति 4118 इत्यत्र पठ्यते।
73. शङ्करेण “एकैकस्य चरिते किं भणतु एक एकस्मिन्” इति पठितम्।

अभिज्ञानशकुन्तलम्    पञ्चमोऽङ्कः    183

शकुन्तला-किं णु क्खु अज्जउत्तो भणिस्सदि। (किं नु खलु आर्यपुत्रः भणिष्यति।)
राजा-(साशङ्कमाकुलमाकर्ण्य) अये, किमिदमुपन्यस्तम्।
शकुन्तला-(स्वगतम्) हुं सावलेवो से वअणावक्खेवो। (हं, सावलेपः अस्य वचनावक्षेपः।)
शार्ङ्गरवः-किं नाम किमिदमुपन्यस्तमिति। ननु भवानेव सुतरां लोकवृत्तान्तनिष्णातः।

सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां
जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशङ्कते।
अतः समीपे परिणेतुरिष्यते
प्रियाप्रिया वा प्रमदा स्वबन्धुभिः॥५–१८॥

राजा-किमत्रभवती मया परिणीतपूर्वा।
शकुन्तला-(आत्मगतम् सविषादम्) हिअअ, संवुत्ता दे आसङ्का। (हृदय, संवृत्ता ते आशङ्का।)
शार्ङ्गरवः-राजन्, किं कृतकार्यद्वेषाद्धर्मं प्रति विमुखतोचिता राज्ञः।
राजा-कुतोऽयम् असत्कल्पनाप्रसङ्गः।
शार्ङ्गरवः-(सक्रोधम्) मूर्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तानाम्॥५–१९॥
राजा-विशेषेणाधिक्षिप्तोऽस्मि।
गौतमी-(शकुन्तलां प्रति) जाद, मा लज्ज। अवणइस्सं दाव दे अवगुण्ठणं। तदो भट्टा तुमं अहिजाणिस्सदि।)
(जात, मा लज्जस्व, अपनेष्यामि तावत्तेऽवगुण्ठनम्। ततः भर्ता त्वाम् अभिज्ञास्यति।)
(इति तथा करोति)

---

किं नु खल्वार्यपुत्रो भणिष्यति। हूं रोषसूचने। सावले[ति] सावलोपोऽस्य वचनावक्षेपः। किन्नामेति अन्न(र्थ)विशेषणं नाम नाट्यालङ्कारः।। तदुक्तम्–

उक्तस्यार्थस्य यत्तु स्यादुत्कीर्तनम् अनेकधा।
उपालम्भस्वरूपेण तत् स्यादर्थविशेषणम्।।

इति, निष्णातोऽभिज्ञः।। सती०।। (5–18) अन्यथा व्यभिचारिणीम्। परिणेतुर्वल्लभस्य। अत्रभवती श्लाघ्या। हृदय, संवृत्ता ते आशङ्का⁷⁴।
(5–19)।। मूर्च्छन्त्वमी विकाराः कृतानङ्गीकाररूपाः।। जाते, मा लज्जस्व, अपनेष्यामि तावत्तेऽवगुण्ठनम्। ततो भर्ता त्वामभिज्ञास्यति।।

---

74. प्रकाशितमैथिलपुस्तके खल्वाशङ्का इति पठ्यते।

184 \hfill चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा-(शकुन्तलां निर्वर्ण्य) (आत्मगतम्)
इदमुपनतमेवं रूपमक्लिष्टकान्ति
प्रथमपरिगृहीतं स्यान्न वेत्यध्यवस्यन्।
भ्रमर इव निशान्ते कुन्दमन्तस्तुषारं
न खलु सपदि भोक्तुं नापि शक्नोमि मोक्तुम्॥५-२०॥

प्रतिहारी-(स्वगतम्) अहो, धम्मावेक्खिदा भट्टिणो। ईदिसं णाम सुहोवणदं इत्थीरदणं पेक्खिअ को अण्णो विआरेदि। (अहो, धर्मापेक्षिता भर्तुः, ईदृशं नाम सुखोपनतं स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य कः अन्यः विचारयति।)

शार्ङ्गरवः-भो राजन्, किमिदं जोषमास्यते।

राजा-भोस्तपस्विन्, चिन्तयन्नपि न खलु स्वीकरणमत्रभवत्याः स्मरामि। तत्कथमिमाम् अभिव्यक्तसत्त्वलक्षणामात्मानं क्षेत्रियमिव मन्यमानः प्रतिपत्स्ये।

शकुन्तला-(स्वगतम्) हद्धी हद्धी कथं परिणए ज्जेव सन्देहो। भग्गा दाणिं मे दूरारोहिणी आसालदा। (हा धिक् हा धिक्, कथं परिणये एव सन्देहः। भग्नेदानीं मे दूरारोहिणी आशालता।)

शार्ङ्गरवः-मा तावत्-
कृतावमर्शामनुमन्यमानः सुतां त्वया नाम मुनिर्विमान्यः।
दुष्टं प्रतिग्राहयता स्वमर्थं पात्रीकृतो दस्युरिवासि येन॥५-२१॥

---

इदम्० ।। (5-20) एवमुपनतमेभिः स्तूयमानयोपस्थापितं रूपमवयवसौष्ठवं समुदायशोभेति शङ्करः। कान्तियौवनजन्या शोभा प्रत्यवयवशोभेति शङ्करः। अन्ये त्वेवं रूपं स्त्रीरत्नमिति व्याचक्षते। अध्यवस्यन् चिन्तयन्।। अहो धर्मापेक्षिता भर्तुः। अत्र हेतुमाह-ईदृशं नाम सुखोपनतं स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य कोऽन्यो विचारयति। हद्धी शब्दः स्त्रियां देशी। किमितीति०। तूष्णीमर्थे मुखे$^{75}$ जोषम् इत्यमरः।। स्वीकरणं विवाहः। अभिव्यक्तेति। प्रौढगर्भा हा धिक् कथं परिणय एव सन्देहः। भग्नेदानीं मे दूरारोहिणी आशालता।

कृता० ।। (5-21) त्वया तावन्मुनिः कण्वो मा विमान्यः अनादरणीयः। किं कृत्वा कृतावमर्षां स्वयं कृतपरिणयां अर्थात् त्वया सुतां अवमान्य अनादृत्य। हे मान्य। प्राचीन-विदेशी-पुस्तकेऽयमेव पाठः। अनुमान्यमान इति पाठस्तु विचार्य्यः। येन मुनिना त्वं पात्रीकृतोऽसि पुरस्कृतोऽसि स्वकीयमर्थं प्रतिग्राहयता। त्वं कीदृक् दुष्टः कापटिकः दुष्टमिति केचित्। दस्युश्चोरः।।

इदमवस्थान्तरं गते तादृशेऽनुरागे किं वा स्मारितेन। अथवा आत्मा इदानीं मे मया शोधनीयः।

---

75. प्रकाशितमैथिलपुस्तके सुखे जोषम् इति पठ्यते।

अभिज्ञानशकुन्तलम् पञ्चमोऽङ्कः 185

शारद्वतः-शार्ङ्गरव, विरम त्वमिदानीम्। शकुन्तले, वक्तव्यमुक्तमस्माभिः। सोऽयमत्रभवान् एवमाह। दीयतामस्मै प्रतिवचनम्।

शकुन्तला-(स्वगतम्) इमं अवत्थन्तरं गदे तादिसे अणुराए किं वा सुमराविदेण। अधवा अप्पा दाणिं मे सोधणीओ। भोदु। ववसिस्सं। (प्रकाशम्) अज्जउत्त ......। (इत्यर्धोक्ते) अधवा संसइदो दाणिं एसो समुदाआरो। पोरव, जुत्तं णाम तुह पुरा अस्समपदे सब्भावुत्ताणहिअअं इमं जणं तथा समअपुव्वं सम्भाविअ सम्पदं ईदिसेहिं अक्खरेहिं पच्चाचक्खिदुं। (इदं अवस्थान्तरं गते तादृशे अनुरागे किं वा स्मारितेन। अथवा आत्मेदानीं मे शोधनीयः। भवतु। व्यवसिष्यामि। आर्यपुत्र ......, अथवा संशयितः इदानीमेषः समुदाचारः। पौरव, युक्तं नाम तव पुराश्रमपदे सद्भावोत्तानहृदयमिमं जनं तथा समयपूर्वं सम्भाव्य साम्प्रतमीदृशैः अक्षरैः प्रत्याख्यातुम्।)

राजा-(कर्णौ पिधाय) शान्तं शान्तम्।
व्यपदेशमाविलयितुं समीहसे मां च नाम पातयितुम्।
कूलङ्कषेव सिन्धुः प्रसन्नमोघं तटतरुं च॥५-२२॥

शकुन्तला-भोदु, परमत्थदो जइ परपरिग्गहसङ्किणा तए एदं पउत्तं ता अहिण्णाणेण केणावि तुह सन्देहं अवणइस्सं। (भवतु, परमार्थतः यदि परपरिग्रहशङ्किना त्वया इदं प्रयुक्तं, तद् अभिज्ञानेन केनापि तव सन्देहम्पनेष्यामि।)

राजा-प्रथमः कल्पः।

शकुन्तला-(मुद्रास्थानं परामृश्य) हद्धी हद्धी। अङ्गुलीअअसुण्णा मे अङ्गुली। (हा धिक् हा धिक्। अङ्गुरीयकशून्या मे अङ्गुली।)

(इति सविषादं गौतमीमीक्षते)

गौतमी-जाद, णं दे सक्कावदारे सचीतित्थे उदअं वन्दमाणाए पब्भट्ठं अङ्गुलीअअं। (जात, ननु ते शक्रावतारे शचीतीर्थे उदकं वन्दमानायाः प्रभ्रष्टमङ्गुरीयकम्।)

---

शङ्करस्तु शोचनीय इति पठित्वा, सदसि तादृशं रहस्यप्रकाशनात् त्रपया शोचनीया भविष्यसीति भावः इत्याह। भवतु व्यवस्यामि रहस्यं वक्तुमिति शेषः। वदिष्यामीति शाङ्करः पाठः।

आर्यपुत्र, प्रथमं संशयित, इदानीमेष समुदाचारः। कलत्रभावस्य सन्दिग्धत्वादित्यर्थः। पौरव, युक्तं नाम तव पुरा आश्रमपदे सद्भावोत्तान हृदयमिमं जनं तथा समयपूर्वं सम्भाव्य सांप्रतमीदृशैरक्षरैः प्रत्याख्यातुम्। वारणे शान्तमव्ययमिति कोषः। ईदृश व्याहारो निवार्य्यतामित्यर्थः।

व्यप०।।(5-22) व्यपदेशः कुलं नाम वा। आविलयितुम् दूषयितुम्, कूत(ल)ङ्कषा तटवारणी सिन्धुर्नदी, ओघं प्रवाहम्। भवतु, परमार्थतो यदि परपरिग्रहशङ्किना त्वया इदं प्रयुक्तम्, तदभिज्ञानं केनापि तव सन्देहम्पनेष्यामि। कल्पः पक्षः, प्रकारो वा। मुद्राङ्गुरीयकम्। हा धिक् अङ्गुरीयशून्यं मेऽङ्गुलम्।

186 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- इदं तत्प्रत्युत्पन्नमतित्वं स्त्रीणाम्।

शकुन्तला- एत्थ दाव विहिणा दंसिदं पहुत्तणं। अवरं दे कधइस्सं। (अत्र तावद्विधिना दर्शितं प्रभुत्वम्। अपरं ते कथयिष्यामि।)

राजा- श्रोतव्यमिदानीं संवृत्तम्।

शकुन्तला- णं एक्कदिअसं वेतसलदामण्डवे णलिणीवत्तभाअणगदं उदअं तुह हत्थे संणिहिदं आसि। (नन्वेकदिवसं वेतसलतामण्डपे नलिनीपत्रभाजनगतमुदकं तव हस्ते सन्निहितम् आसीत्।)

राजा- शृणुमस्तावत्।

शकुन्तला- तक्खणं सो मम पुत्तकिदओ मिअसावओ उवत्थिदो। तदो तए अअं दाव पढमं पिवदु त्ति अणुकम्पिणा उवच्छन्दिदो। ण उण दे अवरिचिदस्स हत्थादो उदअं उवगदो पादूं। पच्छा तस्सिं जेव उदए मए गहिदे किदो तेण पणओ। एत्थन्तरे विहसिअ भणिदं तए। सच्चं सव्वो सगन्धे वीससदि जदो दुवे वि तुम्हे आरण्णकाओ त्ति। (तत्क्षणं सः मम पुत्रकृतकः मृगशावकः उपस्थितः। ततः त्वया अयं तावत् प्रथमं पिबतु इति अनुकम्पिना उपच्छन्दितः। न पुनः ते अपरिचितस्य हस्ताद् उदकमुपगतः पातुम्। पश्चात् तस्मिन्नेव उदके मया गृहीते कृतः तेन प्रणयः। अत्रान्तरे विहस्य भणितं त्वया-सत्यं, सर्वः सगन्धे विश्वसिति, यतः द्वावपि युवामारण्यकौ इति।)

राजा- आभिस्ताभिरात्मकार्यनिर्वर्त्तिनीभिर्मधुराभिरनृतवाग्भिराकृष्यन्ते विषयिणः।

गौतमी- महाराअ, णारिहसि एवं मन्तिदुं। तवोवणसंवड्ढिदो क्खु अअं जणो अणहिण्णो केदवस्स।

(महाराज, नार्हसि एवं मन्त्रयितुम्। तपोवनसंवर्धितः खल्वयं जनः अनभिज्ञः कैतवस्य।)

---

जाते, न खलु शक्रावतारे शचीतीर्थोदकं वन्दमानायाः प्रभ्रष्टमङ्गुरीयकम्। नः काकौ। अत्र तावद्विधिना दर्शितं प्रभुत्वम्। अपरं कथयिष्यामि।

नन्वेकदिवसे वेतसलतामण्डपे नलिनीपत्रभाजनगतम् उदकं तव हस्ते सन्नि[हि]तमासीत्। तत् क्षणं स मम कृतकपुत्रो मृगशावक उपस्थितः, ततस्त्वया" ऽयन्तावत् प्रथमं पिबत्वि"ति अनुकम्पिना उपच्छन्दितः प्रलोभितः। [न] पुनस्तेऽपचि(रिचि)तस्य हस्तादुदकमुपगतः पातुं। पश्चात् तस्मिन्नेवोदके मया गृहीते कृतस्तेन प्रणयो विश्वासः।

अत्रान्तरे विहस्य त्वया भणितं “सत्यं, कु(स)र्व्वः सगन्धे सदृशे सन्निहिते वाश्वसिते”। गन्धो लेशे तथामोदे गन्धः सम्बन्धमात्रक इति कोषः। यतो द्वावपि युवामारण्यकाविति। महाभाग, नार्हसि एवं मन्त्रयितुं तपोवनसम्वर्द्धितः खल्वयं जनः अनभिज्ञः कैतवस्य।।

स्त्रीणां०।। (5-23) अमानुषीणां ज्ञानशून्यानामर्थात् प्राक् पूर्व्वं जातं समूहं पक्षिभिः

अभिज्ञानशकुन्तलम् पञ्चमोऽङ्कः 187

राजा—तापसवृद्धे,
स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु
संदृश्यते किमुत याः प्रतिबोधवत्यः।
प्रागन्तरिक्षगमनात्स्वमपत्यजातम् ,
अन्यद्विजैः परभृताः किल पोषयन्ति॥५–२३॥

शकुन्तला—(सरोषम्) अणज्ज, अत्तणो हिअआणुमाणेण किल सव्वं एदं पेक्खसि। को णाम अण्णो धम्मकञ्चअववदेसिणो तणच्छण्णकूवोवमस्स तुह अणुकारी भविस्सदि। (अनार्य, आत्मनः हृदयानुमानेन किल सर्वमेतत्प्रेक्षसे। कः नामान्यः धर्मकञ्चुकव्यपदेशिनः तृणच्छन्नकूपोपमस्य तवानुकारी भविष्यति।)

राजा—(स्वगतम्) वनवासादविभ्रमः पुनरत्रभवत्याः कोपो लक्ष्यते। तथा हि—
न तिर्यगवलोकितं भवति चक्षुरालोहितं
वचोऽपि परुषाक्षरं न च पदेषु संसज्जते।
हिमार्त इव वेपते सकल एष बिम्बाधरः
स्वभावविनते भ्रुवौ युगपदेव भेदं गते॥५–२४॥

अथवा सन्दिग्धबुद्धिं मामधिगत्यकैतवच्छायया कोपोऽस्याः। तथा ह्यनया—
मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ वृत्तं रहः प्रणयमप्रतिपद्यमाने।
भेदाद्भ्रुवोः कुटिलयोरतिलोहिताक्ष्या भग्नं शरासनमिवातिरुषा स्मरस्य॥५–२५॥

(प्रकाशम्) भद्रे, प्रथितं दुःषन्तचरितं प्रजासु। नापीदं दृश्यते।

[ शकुन्तला—
तुह्मे ज्जेव पमाणं जाणध धम्मत्थिदिञ्च लोअस्स।
लज्जाविणिज्जिदाओ जाणन्ति ण किम्पि महिलाओ॥५–२६॥

---

अर्थान्तरन्यासः। प्रतिवस्तूपमेत्यन्यः। अनार्य्य, आत्मनो हृदयानुमानेन सर्वमेतत् प्रेक्षसे। को नामा नान्यो धर्मकञ्चुकव्यपदेशिनः धर्मानुरुद्धात्मकत्व-प्रकाशिनः। "पावसिनो" इति प्रायः पाठः। तृणच्छन्नकृ(कू)पोपमस्य तवानुकारी भविष्यति। अविद्दु(भ्र)मो विलासशून्यः।। न ति०।। (5-24) तिर्य्यक् कुटिलं न भवतीत्यन्वयः आलोहितमत्यन्तारुणं तव्यास्रवास स्यात् पदेषु सुप्तिङ् रूपेषु संसज्यते स्खलति, न संशय्यते सन्दिग्धं न भवति। ततो गद्गदस्वरादि प्रायो वैदग्धे भवतीति शङ्करः। प्रकाशमप्यर्थं कामिनीभावविलासम् अभिनेतुं तिर्य्यग्वीक्ष्यते ईषदरुणलोचना च स्यात् अपराद्धं सकम्पं करोति ईषदामतां भ्रुवमेकां विभिन्नां करोति इयन्तु न तथेति भावः। मय्येवेति।। (5-25) सुगमम्।। तुस्थे(हो)०।। (5-26)। यूयमेव प्रमाणं जानीथ धर्मस्थितिञ्च लोकस्य, लज्जाविनिर्ज्जिता जानन्ति न किमपि महिलाः। गाथेयं, पुराणपुस्तके न दृश्यते, नातिचारुः।

सुष्ठु इदानीं स्वच्छन्दचारिणी समुपाश्रिता। अर्थादनेन या एतस्य पुरुवंशप्रत्यायनमुखमधुना