अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४७ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥ (२-१-६) सांख्यमतैकस्य वैदिकप्रत्यासन्नतत्वात् केषाञ्चिच्छिष्टानां परिग्रहोप्यस्ति । अणुमायाकारणवादास्तु सर्वथा न शिष्टैः परिगृह्यन्त इति तेषां तर्काः पूर्वोक्त- भाष्यप्रकाशः। गीयते' इति प्रथमाध्याय एव दत्तोत्तरम् । अतः प्रकृतिवादिनो मूलनियमाद्यभावात् तत्तर्क- स्याप्रतिष्ठादोषान्नविमोक्षस्यैव प्रसङ्ग इत्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु, 'तर्काप्रतिष्ठानादपि'इति सूत्रं भिन्नं कुर्वन्ति । तदा लापनसौकर्यं गुणः । हेतोः सिद्धान्तकोटिप्रवेशात् । तथापि पूर्वसूत्रस्थचकारवैयर्थ्यं दोषः । चकारार्थस्यात्रत्य 'अपि'शब्देन संग्रहादिति ॥ ११ ॥ इति पञ्चममसत्प्रतिषेधाधिकरणम् ॥ ५ ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥ तर्काप्रतिष्ठानदोषमन्येष्वपि बोधयंस्तत्रापि परिहारमतिदिशति एतेनेत्यादि । तद् व्याचक्षते सांख्येत्यादि । पूर्वोक्त- रश्मिः। बोधकस्य 'प्रधानाज्जगज्जायते' इति श्रुतिवाक्यस्य 'भोक्ता भोग्यम्' इति 'तद्धेदं' इति वाक्याभ्यां निर्णययोग्यत्वादित्यर्थः । चकारेति । अयमर्थः । 'मात्रालाघवे वैयाकरणाः पुत्रोत्सवं मन्यन्ते' इति चकारोन्‍यार्थसमुच्चायकोपि न वक्तव्योपिशब्देन चारितार्थ्यादिति । अन्यानि तु भाष्याणि नातिविरुद्धानीति नोक्तानि । शांकरभाष्ये चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेति सिद्धम् । तत्र प्रकृतिः ओंकार इति शब्दार्थाभेदः । माया न प्रकृतिर्नापि तत्र प्रतिबिम्बः । न चैवं जगत्कर्त्री शक्तिः सदानन्दस्य न सच्चिदानन्दस्येति वाच्यम् । नवीनभावजनकत्वादिकथनात्तच्छ्रितायाः ग्रहणात् । अतः शुद्धा चित् कारणम् । रामानुजमतमुक्तम् । माध्वमते तु 'तर्काप्रतिष्ठाने' मोक्षतर्काप्रतिष्ठाने मोक्षाभावप्रसङ्गः । स्वमते तु विशब्दात्प्रकृतिवादिन इत्यादिग्रन्थोधिकः । भास्कराचार्यमते प्रधानकारणत्वमाशङ्क्य एवमपि प्रधानकारणत्वेप्यनवस्थादोषान्निर्मोक्षस्तर्काणामतः श्रुतिमूलमेव जगद्धि जीवधारणमिति स्थितमित्याहुः । तत्र तर्कमोचने मननश्रुतिविरोधः । तत्रैव 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेवमन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोमृतम्' इति श्रूयते । अत्र पञ्चमहाभूतानां ब्रह्मत्वं प्रपद्ये इत्युक्तोर्थः प्रतीयते । पञ्च ब्रह्माणि एकं स्वरूपलक्षणेन लक्षितमिति श्रुतिविप्रतिषेधस्तस्य परिहारः शिष्टापरिग्रहात् पञ्चत्वस्य । शिष्टापरिग्रहस्तु 'तं एवम् अन्ये इति पदच्छेदस्यापि संभवात् । अत एव 'न संख्योपसंग्रह'सूत्रे भाष्ये सांख्यमतसंख्यावारकत्वेनैव व्याख्याता श्रुतिः । न च शारीरकमीमांसायां शारीरब्राह्मणोक्तं शिष्टापरिगृहीतमिति प्रवक्तुं शक्यमिति वाच्यम् । गीतात्रयोदशाध्याये 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' इत्युक्तं ज्ञेयमप्युक्तम् । तत्र क्षेत्रज्ञं चापीति पक्षः शिष्टापरिगृहीत इति गीतोपबृंहणात्तदुपढौकनेन ब्रह्मवादौचित्यात् । अत्र समन्वयो विषयः सदसतोः कारणतोक्त्या विसंवादात्कार्यप्रतिपादकानां समन्वयोस्ति न वेति संशयः नास्तीति पूर्वपक्षेभिधीयते । अस्तीति सिद्धान्तः । श्रुतिविरोधपरिहारात् ॥ ११ ॥ इति पञ्चममसत्प्रतिषेधाधिकरणम् ॥ ५ ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥ बोधयन्निति सूत्रकृत् । अति- दिशतीति निरस्ता इत्यनुक्त्वा व्याख्याता इत्युक्त्यातिदिशति । व्याख्यानाभावे सर्ववादानवसरत्वं न तु नानावादानुरोधित्वं स्यात् । भाष्येनिरस्तपरिग्रहशब्दाभ्यां सिद्धार्थमाहुः यद्यपीति । औलूक इति 111

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text on the page in Markdown format:

४८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ७ सू० १०. न्यायेन सुतरामेव निरस्ता वेदितव्याः ॥ १२ ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे षष्ठं शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् ॥ ६ ॥ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत् ॥ १३ ॥ (२-१-७) कारणदोषं परिहृत्य कार्यदोषपरिहारार्थमारम्भः । भोग्यस्य भोक्त्रापत्तिः । भाष्यप्रकाशः। न्यायेनेति मूलनियमाभावपरस्परवैसंमत्यप्रयुक्तेन तर्काप्रतिष्ठानरूपेण न्यायेन । यद्यपि, 'अक्षपाद- प्रणीते च काणादे सांख्ययोगयोः । त्याज्यः श्रुतिविरुद्धोंऽशः श्रुत्येकशरणैर्नृभिः । जैमिनीये च वैयासे न विरोधोऽस्ति कश्चन' इति पराशरोपपुराणवाक्याज्जैमिनीयान्तेषु किंचिदंशविरोधस्तु- त्यस्तथापि गौतमीये, औलूके, मायिके च दर्श

ब्रह्मणो निर्विशेषस्य कारणत्वाद् भोक्तुर्भोग्यत्वम्, भोग्यस्य च भोक्तृत्वमापद्यते । अतो न विभाग इतिचेत् स्याल्लोकवत् । भाष्यप्रकाशः । स्यादिति । भोक्त्रापत्तेरिति भावप्रधानो निर्देशः । भोक्तृत्वापत्तेरित्यर्थः । अत्रैवं बोध्यम् । तैत्तिरीये 'सोऽकामयत' इति चेतनं ब्रह्म प्रकृत्य ततः सृष्टिमुक्त्वा तन्तुन्यायेन तदनुप्रवेशाद् 'विज्ञानं चाविज्ञानं च' इति कार्यविभागो दर्शितः । स युज्यते न वेति संदेहे, स न युज्यते । यतः 'अशब्दमस्पर्शम्' इति 'अस्थूलमनणु' इत्यादिश्रुतिभ्यो लौकिकविशेषरहि- तस्य ब्रह्मणः कारणत्वात् कार्यस्य लयदशायां भोक्तृभोग्यभावकृतपरस्परविभागस्य निवृत्ति- पूर्वकं कारणात्मकतासंपत्तौ सर्वथा तथात्वे जाते ततः पुनरुत्पत्तौ स्थितिदशायां भोक्तु- श्चेतनस्य भोग्यत्वं स्रक्चन्दनादिरूपत्वं भोग्यस्य तस्य भोक्तृत्वं चेतनत्वमापद्येत, रश्मिः । आरम्भशब्दस्य सूत्राधिकरणोभयसापेक्षत्वात्सूत्रारम्भ इत्युक्तावश्यवक्तव्यत्वादधिकरणत्वं विशदयन्ति अत्रैवं बोध्यमिति । चेतनमिति 'ॐ सोऽकामयत' इति श्रुत्योद्धारेण वेदविधानं स्यादत 'ॐ सोऽकामयत' इत्युक्त्या चेतनमित्यर्थः । तन्तुन्यायेनेति पटे तन्तुन्यायेन । ननु तर्हि 'असत्' अधिकरणव्यवधानमिति चेन्न, तस्याः कार्यप्रतिपादकत्वेन कार्यनिरूपक 'भोक्त्रापत्ति'सूत्रविषयत्वात् कारणं निर्वाहकस्सङ्गत्वादसधिकरणेनोक्तत्वावसरसङ्गत्वाय संस्तूयत इति । नन्वत्र शांकरोक्तः जग- त्सर्गादि श्रुतवेदान्तसमन्वयो विषयः, स प्रत्यक्षादिना विरुद्धो न वेति संदेहः कुतो नेति चेन्न श्रुत्यो- र्विप्रतिषेधाभावेन तत्परिहाराभावात् । न च वेदान्ताः श्रुतिः प्रत्यक्षादिश्रुतिर्बृहदारण्यके 'यविदानी द्वौ विवदमानावियातामहमद्राक्षमहमश्रौषमिति य एवं ब्रूयादहमद्राक्षमिति तस्मा एव श्रद्दध्यामः' इत्येवं तयोर्विप्रतिषेधस्तस्य प्रतिषेधमङ्गीकृत्य श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारोस्त्विति वाच्यम् । उभयोः प्रत्यक्षत्वेन विप्रतिषेधाभावेन परिहाराविषयत्वात् । अस्थूलमनण्वित्यादीति । आदिशब्देन शारीरब्राह्मणे 'अणुः पन्था विततः पुराणो मा स्पृष्टोऽनु वित्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविद उत्क्रम्य स्वर्गं लोक- मितो विमुक्ताः' इत्याद्युक्त्वाग्रे उच्यते । 'यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा अस्मिन्संदेहे गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव' इति । अणुः काठकोक्तमन्त्र यथा ङसः सुः । अणोः पन्थाः यथा भगवन्मार्गः । मां याज्ञवल्क्यम् । येन वित्तो ज्ञातो नु गुरूपसत्तिमनु । प्रतिनिधिरेणुः अणुत्वेन साक्षात्कृतः । संदेहे सम्यग् देहे गहने आध्यात्मिकाद्यनेकार्यसङ्कीर्णत्वा- द्देहे । स प्रविष्टः तस्येति प्रविष्टस्य लोको जीवः स जीवः लोक एव अक्षरत्वात् । याज्ञवल्क्य- मतं गृह्यतेऽग्रे 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना' इति श्रुतिः सा भाष्ये व्याकृता । पञ्च भूतानि पञ्चजना यस्मिन्, यस्मिन् भूते पञ्च प्रजा जनयन्ति ते हृदाकाशश्च प्रतिष्ठित इत्याद्यृषिमतं याज्ञवल्क्यं वा । 'ऋषिभिर्बहुविधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्' इति गीतायाः । तदग्रे 'यस्मादर्वाक् संवत्सरो अहोभिः परिवर्तते तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम्' इति देवानामृषिमतम् । यस्मादग्रे- र्वार्क् संवत्सरः आधिभौतिकः । 'अग्निः संवत्सरः प्रजापतिः' इति संहितातमतं श्रीमदाचार्या- णाम् । 'कालात्मा भगवान् जातः' इति कारिकायाः आयुर्हेनाब्रह्मेनोपासनमृषिमतम् । 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम्' इत्यृषिमतम् । 'मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किंचन' अर्धप्रपाठकः । लौकिकेति प्रक्षालन- पङ्कन्यायविरोधेन लौकिकेति विशेषणम् । आदिपदार्थः श्रुत्यन्तरमतानि यदि तदा न विशेषणं लौकि- केति । तदा भाष्यं निर्विशेषस्य कारणत्वाद् इति यथा श्रुतम् । तथात्व इति स्रक्चन्दनादिरूपत्वे । ७ ब्र० सू० भा० 1117

५० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० १ अ० ७ सू० १३. यथा लोके कटककुण्डलादीनां सुवर्णकारणत्वेन सुवर्णानन्यत्वेऽपि न कटकस्य कुण्डलत्वमेवं न भोग्यस्य भोक्तृत्वम् ॥ १३ ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादे सप्तमं भोक्त्रापत्तेरित्यधिकरणम् ॥ ७ ॥ भाष्यप्रकाशः । यथा लोके कटककुण्डलादेरूपमर्देन सुवर्णरूपतापत्तौ पुनःकरणदशायां कटकभागस्य कुण्ड- लत्वं कुण्डलभागस्य कटकत्वं तद्वत् । अतोऽविभागो विज्ञानाऽविज्ञानविभागाभावः । ततश्च, 'ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य' इत्यत्र चेतने भोक्तृत्वं सुकृते भोग्यत्वं यदुच्यते, तद् विप्रतिषेध इत्येवं- चेदित्थमेतेनाशङ्क्य तत्र समाधत्ते स्याल्लोकवदिति । तथा चैवमापादनेऽपि उत्पत्तिदशायां चेतनस्य भोक्तृत्वमचेतनस्य भोग्यत्वमेव । यथा लोके कटकभागस्य कुण्डलत्वेनोत्पत्तौ कुण्डलत्व- मेव, कुण्डलभागस्य कटकत्वेनोत्पत्तौ कटकत्वमेवं विपर्ययापत्तेरभावाद्, भोक्तृभोग्यविभाग- सौकर्यं तद्वदित्यर्थः । अत्र लोकवदिति दृष्टान्तेनेदं बोध्यते । तदुक्तमभ्युपगम्य तदुक्त्या समा- धीयते । अस्माकं तु, 'बहु स्यां प्रजायेय' इतीच्छया बहुभवनस्य प्रकर्षस्य च सिद्धत्वात् पूर्वमेव चेतनाचेतनविभागं कृत्वा तेन तेन रूपेण तत्र तत्र प्रवेश इति न दोषलेश इति । एवमत्र युक्त्या, 'विज्ञानं चाविज्ञानं च' इत्यादिश्रुतौ विभागाभावरूपः कार्यदोषः परिहृतः । प्रलये तु विभागाभावेप्यदोषः । व्यवहाराभावेन तल्लक्षणाभावादिति । भास्कराचार्यास्तु युक्त्या ब्रह्मवादः सांख्यैः पुनराक्षिप्यते तद्दूषणायेदं सूत्रमितीच्छन्ति । यथा फेनतरङ्गादीनां परस्परं विभागः समुद्रादनन्यत्वं चेति दृष्टान्तं चाहुः । शंकराचार्या अप्येवमेवोक्त्वा यद्यपि भोक्ता न ब्रह्मणो विकारः 'तत् सृष्ट्वा तदेवानु प्राविशत्' इति सङ्गरविकृतस्यैव कार्यानुप्रवेशे भोक्तृत्वाश्रवणात् । तथापि कार्यमनुप्रविष्टस्यो- पाधिनिमित्तो विभागः संभवति । यथा घटाद्युपाधिनिमित्त आकाशस्येत्येतदाशयेन सूत्रमित्ये- तावदधिकमाहुः । रश्मिः। एतद्दृष्टान्तेन स्फुटीकुर्वन्तो यथा लोक इति भाष्यं विवृण्वन्ति यथा लोक इति । समा- धत्त इति । भगवानाचार्यः सूत्रकृत् । इत्याहुर्भाष्ये स्याल्लोकवदित्यर्थः । कटकभागस्य । समाधीयत इति । इतीति शेषः । तृतीयाध्यायेऽरूपवत्सूत्रेऽथैकदेशिमतीयत्वेन वक्ष्यमाणत्वात्तदनुकूल- यितुमस्मिन्नपि पूर्वसिद्धं सिद्धान्तमाहुः अस्माकमिति । प्रकर्षस्येति उच्चनीचरूपेण पूर्व- पक्षापेक्षया च । न दोषेति । दोषस्त्वेकदेशिमतीयत्वम् । व्यवहारेति । प्रलये विभाग- व्यवहाराभावेन भोक्तृभोग्ययोर्भोक्तृत्वभोग्यत्वलक्षणाभावात् । बहुभवनियम इति भास्कराचार्यमतमाहुः भास्करेति । आक्षिप्यत इति ब्रह्मणोनन्यत्वाद्भोक्तृभोग्ययोर्विभागः कथम् । भोक्तुर्जीवस्य भोग्यापत्तेर्भोग्यस्य स्वशरीरेन्द्रियविषयलक्षणभोक्त्रापत्तेरपि चैकीभाव इत्याक्षिप्यते ततश्च भेदाभेद- योर्हि सर्वप्रमाणसिद्धवत्कृत्वा विभागोऽविभागो विस्मृतोऽथेदानीमनन्यत्वमसिद्धमिति साध्यते । यथा फेनेति षष्ठ्या भेदः । अनन्यत्वमित्यभेद इति भेदाभेदः । एवमेवेति भेदाभेदवादित्वेप्याक्षेपसाम्याद्ब्रह्ममात्राश्रयत्वादेवमेव । उपाधिनिमित्तेति उपाधिरविद्या । 1118

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५१ भाष्यप्रकाशः। रामानुजाचार्यास्तु तद् दूषयन्ति । अन्तर्भावितशक्त्यविद्योपाधिकाद् ब्रह्मणः सृष्टि- मभ्युपगच्छतामेवमाक्षेपपरिहारयोरसङ्गतत्वात् । तथाहि । कारणान्तर्गतशक्त्यविद्योपहितस्य भोक्तृत्वाद्युपाधेश्च भोग्यत्वादिलक्षणयोस्तयोः परस्परभावापत्त्यदर्शनेनाक्षेपस्यानुदये परिहार- स्याप्रयोजनत्वेन सूत्रस्यैव वैयर्थ्यात् । स्वरूपपरिणामस्तु न तैरभ्युपेयते । 'न कर्माविभागा- दिति चेन्नानादित्वात्' इत्यागामिसूत्रे क्षेत्रज्ञानां तत्कर्मणां चानादित्वप्रतिपादनात् । तद- नभ्युपगमे च भोक्तृभोग्याविभागशङ्काया एवानुदयात् । स्वरूपपरिणामे च ब्रह्मणो भोक्तृ- भोग्यभावापत्त्या पुनरसामञ्जस्यादिति । स्वमतं त्वेवमाहुः । स्थूलसूक्ष्मचिदचिच्छरीरस्य ब्रह्मणः कारणरूपत्वाज्जीवब्रह्मणोः स्वभावविभागो य उक्तः सोऽनुपपन्नः । सशरीरत्वे जीववद्भोक्तृ- त्वस्यावर्जनीयत्वात् । न च, संभोगप्राप्तिसूत्रेऽस्य दोषस्य प्रागेव परिहृतत्वान्न शङ्कोदय इति वाच्यम् । तत्रोपास्यतया हृदयान्तःस्थस्य शरीरान्तर्वर्तित्वमात्रेण न भोगसंबन्ध इत्युक्तत्वात् । इह तु जीववद् ब्रह्मणोऽपि सशरीरत्वे तद्वदेव सुखदुःखभोगापत्तिरित्युच्यते । लोके तथा दर्शनात् 'न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति, अशरीरं वा व सन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः' इति श्रुतेश्च । अतः सशरीरब्रह्मकारणवादे जीवेश्वरस्वभावविभागाभावात्, केवलब्रह्मकारणवादे मृत्सुवर्णादिवज्जगद्गतापुरुषार्थादिसर्वविशेषाश्रयत्वप्रसङ्गाच्च प्रधानकारणवाद एव ज्यायानिति चेत् । स्याल्लोकवत् । स्यादेव सशरीरत्वेऽपि जीवेश्वरस्वभावविभागः । जीवेऽपि सुखदुःखभोगस्य पापपुण्यकृतत्वेन शरीरनिमित्तकत्वाभावात् । न च, 'न ह वै सशरीरस्य'इति श्रुतिविरोधः । तस्य कर्मारब्धदेहविषयत्वेन कर्मण्येव तात्पर्येवसानात् । अन्यथा, 'स एकदा भवति त्रिधा भवति, स यदि पितृलोककामो भवति स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाण' इति कर्मसंबन्धनिर्मुक्तस्य सशरीरस्यैव जीवस्यापुरुषार्थगन्धाभावश्रावण- विरोधापत्तेः । अपहतपाप्मनः परमात्मनस्तु तदभावः कैमुतिकादेव सिद्ध्यति । यथा राजा- ज्ञानुवर्तिनां तदतिवर्तिनां राजानुग्रहनिग्रहकृतसुखदुःखयोगेऽपि सशरीरत्वमात्रेण तच्छासके राज्ञि न शासनानुवृत्त्यतिवृत्तितन्निमित्तकः सुखदुःखभोगस्तद्वदिति लोकेऽपि सिद्धमिति । तन्मतचौरोऽप्येवमाह । 'ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशानीशौ' इति स्वातन्त्र्यापारतन्त्र्याभ्यां कृतं स्वभावविभागं वदतीत्येतावान् भेदः । तत्र सशरीरस्य परिणामः प्रागेव निरस्त इति न शङ्का नापि चोत्तरम् । स्वरूपपरिणामवादिनां ब्रह्मणो भोक्तृभोग्यभावस्त्विष्ट एव । प्रमाणबला- रश्मिः। अन्तर्भावितेति । अन्तर्भाविता निर्गुणत्वनिष्क्रियत्वाशब्दत्वशक्तियेन अविद्योपाधिर्यस्मै- तादृशब्रह्मण इत्यर्थः । कारणान्तरेति सगुणं ब्रह्म कारणं तदन्तर्गता शक्तिरविद्या तदुपहितस्य । तदनभ्युपगम इति परिणामानभ्युपगमे । भोक्तृभोग्ययोः परिणामजविभागापेक्षाविभागशङ्कायाः । भोक्तीति अनङ्गीकृतभोक्तृभोग्यभावापत्त्या । कर्मसंबन्धेति स एकधेति छान्दोग्ये कर्मसंबन्धरहित- स्याविर्भूतस्वरूपस्य । तन्मतेति भगवान् शैवाचार्यः । (पुरुषार्थेति 'न पश्यो मृत्युं पश्यति' इति श्रुतेः ।) प्रागेवेति । पूर्वं स्वमतपरिणामं स्मारयन्ति स्वरूपेति । प्रमाणेति । मण्डूकोपनिषदि ऋग्वेदे । 'प्रज्ञानांशुप्रतानैः स्थिरचरनिकरव्यापिभिर्व्याप्य लोकान् भुक्त्वा भोगान् स्थविष्ठान् पुनरपि धिषणोद्भासितान् कामजन्यान् । पीत्वा सर्वान्विशेषान्स्वपिति मधुरभुक् मायया मोहयन्नो मायासंख्यातुरीयं परममृतमजं ब्रह्म यत्तन्नतोस्मि ॥ 1119

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक लिप्यन्तरण है:

५४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० १ अ० ७ सू० १३. भाष्यप्रकाशः । शुद्धाद्वैतस्यैवाभ्युपगतत्वेनादोषात् । न च स्वभावाविभागापत्तिः । सृष्टिदशायां शक्तिविशेषेण स्वभावविभागस्य लोकेपि दर्शनात् । एकबीजके तरौ पत्रपुष्पफलमूलवल्कलनिर्यासानामन्योन्य- स्वभावस्य तेषां च स्वभावानां बीज ऐक्यस्य पुनर्बीजे तथात्वस्य सर्वजनीनत्वादिति । भिक्षुस्तु ननु परमेश्वरस्य जगत्कारणश्रुत्यर्थत्वे, 'बहु स्यां प्रजायेय', 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव', 'स एष इह प्रविष्ट आनखेभ्यः' इत्यादिश्रुतिभिर्जगत्कारणस्यैव जीवभावभावनेन सुखदुःखभोक्तृजीवरूपतापत्त्या, 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' इत्यादिश्रुत्युक्तो विभागो नोपपद्यत इतिचेलोकवदयं विभागः स्यात् । यथा लोके पितृप्रकृतिके पुत्रे पित्रात्मकत्वे सत्यपि गर्भवासादयः पुत्रस्यैव न पितुरिति विभागस्तथैव परमेश्वरजीवयो- रपि । एवं समुद्रमत्स्यपृथिव्योष्मयादयो दृष्टान्ता बोध्या इत्याह । मध्वाचार्यास्तु 'कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्वे एकीभवन्ति' इति मुक्त- जीवस्य परापत्तिरुच्यते । अतस्तयोरविभागात् स पूर्वमपि तदभिन्न एव । अन्यथा एकीभावा- रश्मिः । यो विश्वात्मा विविधविषयान्प्राप्य भोगान्स्वनिष्ठान् पश्चात्स्वाप्नान् स्वमतिविभवान् ज्योतिषा स्वेन सूक्ष्मान् । सर्वानैतान्युनरपि शनैः स्वात्मनि स्थापयित्वा हित्वा सर्वान्विशेषान्विगतगुणगणः पात्वसौ नस्तुरीयः ॥' इति । जाग्रदवस्थामोगमुक्त्या स्वप्नावस्थामोगमाह धिषणेति । स्वमायया बहिःस्थिता धिषणा शुक्तिकारजतवत्ख्यायते । स्वप्नसोत्तरकालीनबाधदर्शनात् सुषुप्तिमाह पीत्वेति । मधुरभुक् आनन्दभुक् । चराचरमुग्वा । जगद्विनाशमाशङ्क्याह माययेति । मायासंस्थ्या मायायाः सम्यक् (अ) प्रकथनं यत्र । सोऽर्डा । स्वमतिर्धिषणात्स्यानीया । पूर्ववत् । ज्योतिषा 'अत्रात्मा स्वयं ज्योतिर्भवति' इति श्रुतेः । अत्र स्वप्ने । स्थापयिलेति सुषुप्तिः । हिलेत्यादिप्रतिपाद्यस्तुरीयः । अत्ता चराचराधिकरणे 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनं मृत्युर्यस्योपसेचनम्' इति प्रमाणम् । संभोगसूत्रं च । 'पत्रं पुष्पं फलं तोयम्' । 'निवेदिशिः समर्प्यैवं सर्वं कार्यम्' । 'संसारावेशदुष्टानाम्' इत्येवं प्रमाण- बलात् । नन्वेवं कश्चिन्महाभोगयुक्तान्कचिद्दरिद्रान्कचिद्दुःखिनः कुर्वन् भुञ्जानोपि विषमो निर्घृणस्तु स्यादित्याशङ्कयाहुः शुद्धाद्वैतस्येति । दोषो वैषम्यं नैर्घृण्यं च । एवं स्वमते भोक्त्रापत्तेरविभागे सेव्यसेवकभावहानिः । आशङ्कापूर्वकं लोकवदिति व्याकुर्वन्तः परिहरन्ति स्म न च स्वभावेति । एकनिष्ठ एकः स्वभाव इति । शक्तीति 'एकोऽहं बहु स्याम्'इति श्रुत्युक्तेच्छाशक्तेर्विशेषो बहुविषयत्वं तच्छक्त्यधीनस्वभावशक्तिः । पुराणे तु सत्त्वरजस्तमांसि कालकर्मस्वभावांश्च मुमुक्षुर्मगवानुपादत्ते । तथात्वस्येति पत्रादिजननस्वभावस्य । भगवान् भिक्षुस्तु नोपपद्यत इति अविभागाद्वैते 'यथा सौम्य मधु मधुकृतो निष्तिष्ठन्ति' इति श्रुतेर्मधुवन्नोपपद्यते । पित्रात्मकत्व इति 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेः । एवं समुद्रेति । यथा समुद्रप्रकृतिके लवणे समुद्रात्मकत्वे सत्यपि महानसवासादयो लवणस्यैव । एवं जलप्रकृतिके मत्स्ये जलवासादयो गर्भवासादयो न जले । मत्स्यकूर्मादिरूपिणीति यमुनाविशेषणं यमुनामाहात्म्ये । पृथिवीप्रकृतिके घटादौ पृथुबुध्नोदराकारादयो न पृथिव्याम्, ओषधिप्रकृतिके फलादौ रसादयो नौषधौ । बीजप्रकृतिके औषध्यादौ फलपाकादयो न बीज इति । परापत्तिः परैक्यम् । स इति जीवः । १. श्लक्ष्ण एष । 1120

योगादिति चेत्, सालोक्यवत् । यथा लोके उदक उदकान्तरस्यैकीभावव्यवहारेप्यन्तर्भेदोस्त्येव, तथात्रापि स्यादिति । अत एव, 'यथोदके शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति' इत्युक्तम् । न च स्वभावविभागः । 'न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति', 'न ते विष्णो जायमानो न जातः' इत्यादिश्रुतौ तस्य सिद्धत्वादित्याहुः । अत्राधिकरणविभागस्त्वव्यवस्थितः । कैश्चित् क्वचिदन्यैरन्यत्र तत्समाप्त्यङ्गीकारात् । आचार्यैस्त्वेषां सूत्रत्वमेव केवलमङ्गीक्रियते, नाधिकरणत्वम् । क्वचिदप्यधिकरणत्वावचनात् । सूत्रत्रयमाहेति सूत्रत्वस्यैव कथनाच्च । तथापि बोधसौकर्याय किंचिद् विषयैक्यमादाय, असत्- उदक इति समुद्रे । अन्तर्भेद इति समुद्रत्वलवणयमुनावत्वमिहसङ्घातत्वमिहकरसकृतावान्तरभेदः । अलौकिके त्वाहुः शुद्धे शुद्धमिति । ब्रह्मजीवयोः शुद्धत्वात् । न च खेति । मुक्तजीवस्य

भाष्यप्रकाशः। सूत्रादारभ्यैतदवध्यैकाधिकरण्यमङ्गीक्रियत इत्यदोषः। तथासत्येतस्यापि तच्छेषत्वम् ॥ १३ ॥ इति सप्तमं भोक्त्रापत्तेरित्यधिकरणम् ॥ ७ ॥ रश्मिः। परितस्तत्रैव। तत्किंचिद्विषयैक्यं तावत्। तदित्थम्। असत्सूत्रे विषयवाक्यम्। अपीतिसूत्रे पूर्वपक्षः तत्रासमञ्जसं ब्रह्मकारणवचनमित्यत्र प्राथम्यादानन्दमयाधिकरणादानन्दरूपं ब्रह्म व्याख्येयम्। आनन्दमयाधिकरणभङ्गकरणेन तत्साधनेन च स्वमते तस्य संशयास्पदत्वेन युक्त्यर्हत्वात्। 'न तु' इति सूत्रे सिद्धान्तः। भवतामित्यस्यानन्दमयत्वमनङ्गीकुर्वताम्। स्वपक्षसूत्रे प्रमेयं स्पष्टम्। तर्काप्रति- ष्ठानसूत्रे ब्रह्मवादिनो ह्यानन्दमयत्ववादिनोपि। 'आनन्दाद्ध्येव' 'कस्तस्य मेद्रम्' इत्यादिष्वश्लीलमान- मब्रह्मविदामतो निर्दुष्टतर्कसद्भावः। एतेनेति सूत्रे अणुमायाकारणवादेषु नानन्दमयवादः। वेदेषु श्रीकृष्णवाक्येषु व्याससूत्रेषु समाधिभाषायां च पूर्णत्वेऽयं वादः। एतावता 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा' इति श्रुत्युक्तः प्रेरिता विचारितः आनन्दोपि प्रेरिता ब्रह्मत्वाददर्शनाच्च। कार्ये भोग्यभोक्तृत्वविचारो भोक्त्रापत्तिसूत्रे आनन्दमयकार्येपि समान इति। अतो ब्रह्मवित्प्रपाठके 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यन्तं किंचिद्विषयैक्यम्, तदादाय विषयवाक्यं संशयपूर्वपक्षसिद्धान्ता उक्ताः। युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारे शाखान्तरत्वस्य वेदान्ते पूर्वाधिकरणप्रतिपाद्यस्य सूचीकटाहन्यायेन प्रतिबन्धकत्वेन पूर्वाधिकरणे तन्निरूपणेन तन्निवृत्तौ सत्यामवश्यकवक्तव्यस्य युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधस्य तत्त्वमित्यवसरः सङ्गतिः। यद्यपि श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारः पूर्वाधिकरणेऽप्यस्ति परंतु विशेषेण शाखान्तरत्वप्रतिपादनस्फूर्तिरतः सामान्यतः श्रुतिविप्रतिषेधपरिहाराद्विशेषो वेदान्तस्य शास्त्रत्वप्रतिपादनं स बलीयानित्यत्र श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारो मुख्यतया 'अत' इत्यत्रोक्तः। अदोष इति। तदुक्ते दुर्बोधत्वं दोषः स न। अत्रेदं बोध्यम्। शांकरा असदधिकरणं नाङ्गीकुर्वन्ति। किंतु न विलक्षणत्वाधिकरणमेव तर्काप्रतिष्ठानसूत्रे परिसमापयन्ति। एकसूत्रात्मकं चाधिकरणद्वयं वर्णयन्ति। तेषां भाष्ये विषयाद्यनुपलब्धि

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५५ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ ( २-१-८ ) श्रुतिविरोधं परिहरति । ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’ इति । तत्र विकारो वाङ्मात्रेणैवारभ्यते, न वस्तुत इत्यर्थः प्रतिभाति । तथा च सति कस्य ब्रह्म कारणं भवेत् । अतः श्रुतिवाक्यस्यार्थमाह । आरम्भणशब्दादिभ्यस्तदनन्यत्वं प्रतीयते । कार्यस्य कारणानन्यत्वं न मिथ्यात्वम् । भाष्यप्रकाशः । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ एवं कार्यबोधकश्रुतौ युक्तिविरोधं परिहृत्य कार्यबोधकवाक्यान्तरे श्रुतिविरोधं परिहरतीत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति श्रुतीत्यादि । प्रतिभातीति वाचारम्भणमनूद्य तस्य विकारत्वं विधाय ततस्तस्यैव नामधेयत्वनिगमनात् प्रतिभाति । तथा च सतीति कार्यस्य खपुष्पवद् वाङ्मात्रत्वेन अवस्तुत्वे सति । ‘उत त- मादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवति’ इत्यादि, ‘यथा सौम्यैकेन’ इत्यादिप्रतिज्ञादृष्टान्तश्रुतिबलेन प्रपञ्चसमवायित्वं ब्रह्मणः प्रतिपादितं दृष्टान्तवाक्यशेषे च वाचारम्भणमित्यादि श्रूयते तस्य चैवमर्थः प्रतिभातीति । येनैव कारणत्वं प्रतिपाद्यते तच्छेषेणैव तद् विघटितं भवतीति विप्रति- षेधाद् ब्रह्मवादे पुनरसामञ्जस्यमिति शङ्कायां तस्यार्थमाहेत्यर्थः । तेन विप्रतिषेधो विषयः । अस्ति वा न वेति संशयः । पूर्वपक्षसिद्धान्तौ तु स्फुटावेवेतीदमधिकरणम् । तच्च ससङ्गतम् । यदि च विषयस्य पूर्वे विचारितत्वात् संशयानुदयेऽपि प्रतिवादिना स्वाग्रहमात्रेण इदमाक्षिप्यत इत्यङ्गी- क्रियते, तदा तु सूत्रमात्रत्वमेव । एवमेव पूर्वत्रापि बोध्यम् । अर्थमाहुः आरम्भणेत्यादि । रश्मिः । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ कार्यबोधकेति ‘सऽआत्मानꣳस्व- यमकुरुत’ इति कार्यबोधकवाक्यान्तरे । प्रतिभातिपदपूर्वपक्षगतत्वेन स्वारस्याय भाष्यविरुद्धमुद्देश्य- विधेयभावेनाहुः वाचारम्भणमनूद्येति । भाष्ये तु विकारो वाचारम्भणमित्युद्देश्यविधेयभावः शङ्कान्यत्वात् । श्रुतौ वाचारम्भणमुद्देश्यं तद्भाष्यापेक्षयोत्तमम् । वाचारम्भणं वैदिकी सृष्टिः सापि विकारोऽविकृतत्वे प्राप्ते दर्शनादिना च विकारः । तस्मान्नामैव नामधेयमिति निगमनम् । इति न्यायशास्त्रीयम् । दृष्टान्तग्रन्थत्वान्मृत्तिका । श्रुतिविप्रतिषेधपरिहाराय श्रुतिविप्रतिषेधार्थम् । प्रति- भातीति भाष्यमित्याहुः उत तमेति । अत इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति येनैवेति । विप्रतिषे- धादित्यतः फलितोतःशब्दार्थः । ब्रह्मकारणत्ववादेऽसामञ्जसं ब्रह्म दार्ष्टान्तिकं कस्य कारणं भवेदिति प्रश्नरूप इति प्रकारे प्रश्नगर्भायां शङ्कायां तर्के । तेनात इति भाष्ये सार्वविभक्तिकस्तसिः । प्रश्नगर्भे तर्के इत्यतःशब्दवाच्यार्थः । तेनेति श्रुतिवाक्यस्य प्रतिभातार्थकत्वेन नतु सैद्धान्तिकार्थकत्वेन श्रुतिवाक्ये विप्रतिषेधो विषय इत्यर्थः । स्फुटाविति । पूर्वपक्षो गतो ग्रन्थः सिद्धान्तो वक्ष्यमाणो अन्यः । ससेति । तेनाधिकरणमालायां त्रिसूत्रमिदमधिकरणं चतुःसूत्रमपरमिति चिन्त्यम् । ननु ‘असद्वा इदमग्र आसीत्’ इत्यपि विप्रतिषेधः ‘सदेव सौम्येदमग्र आसीत्’ इत्युपक्रमात् । स गतास- दधिकरणे विषय इति तेन न्यायेनायमपि विप्रतिषेधो विचारितप्राय इत्याशङ्क्याहुः यदि चेति । यथा- श्रुतभाष्यस्वारस्यायातिदिशन्ति स्म एवमेवेति । तेनोक्तसूत्रद्वयस्यैकस्य वा गताधिकरणेऽप्रवेशो- 1123

५६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४. भाष्यप्रकाशः । अत्रादिपदेन, इतिशब्दो, नामधेयपदं, सदेव सौम्येत्यादीनि वाक्यानि च संगृह्यन्ते । तथा च यदि विकारे वाङ्मात्रतामभिप्रेयाद् वाचारम्भणं विकारो मृत्तिकैव सत्यमित्येव वदेत् । तावतैव कार्यस्य मिथ्यात्वसिद्धेः । वदति त्वेवम् । तथा च यो विकारस्तद् वाचारम्भणम् । यद् आरभ्यते तद् आरम्भणम् । ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ इति कर्मणि ल्युट् । वागारब्धं कारणस्यैव नामधेयम् । कारण- मेवहि तत्तदर्थक्रियासिद्ध्यर्थं तेन तेन नाम्ना व्यवह्रियत इति कारणादभिन्नमेव कार्यं न तु स्वेन रूपेण कारणाद् भिन्नम् । तदाह मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । कारणरूपेणैव सत्यम् । अतः कारण- रश्मिः । प्यसूचि । सदेवेति । आदिपदेन 'आनन्दाद्धयेव खल्

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५७

भाष्यप्रकाशः ।

रूपेणैव सत्यं न तु मिथ्या । तथा सति कार्याभावेन ब्रह्म कस्य कारणं भवेत् । तदभावे सति पूर्वोपन्यस्ता 'यतो वा इमानि' इत्यादयः सर्वा एव श्रुतयः कुप्येयुः । न च शुक्त्यादीनां रजतादीन् प्रतीव ब्रह्मणोऽपि जगत् प्रति कारणत्वस्य शक्यवचनत्वान्न तत्कोप इति वाच्यम् । पुरुषबुद्धि- दोषवशेन शुक्त्यादिषु रजतादिबुद्धिमात्रजनकत्वया रजतादिकारणत्वस्वाभिमानमात्रत्वेनापौरुषेया-^१ र्यामीश्वरनिःश्वासरूपायां श्रुतौ तादृशाभिमानिवाक्यत्वस्याशक्यवचनतया त्वदभिमतकारणताया

रश्मिः ।

जातिसमवाययोः स्थितिकल्पनास्यात्यन्ताप्रामाणिकत्वात् । नित्यद्रव्येषु तत्स्थितेरप्यभ्युपगमैक- शरणत्वात् । 'जातिव्यक्तिविभागोयं यया वस्तुनि कल्पितः' इति षष्ठस्कन्धवाक्याज्जातेरपि 'कल्पनैक- शरण

९८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४. भाष्यप्रकाशः । वक्तुमशक्यत्वात् । शक्यत्वाभ्युपगमे तर्कवदप्रतिष्ठया सर्वसन्मार्गविप्लवप्रसङ्गात् । किंञ्चात्रेदं वाक्यमुपक्रम्य उक्त्वाग्रे 'कथमसतः सजायेतेति सत्वेव सोम्येदमग्र आसीत्' इति सत्पदेन इदमा च सतः कार्यत्वं श्राव्यते । यदि शुक्तिरजतवत् कार्य स्यात्, सजायेतेति सत्पदमिदंकारश्च कुप्ये- ताम् । किंचाग्रे, 'तदैक्षत, बहु स्यां प्रजायेय' इतीक्षणपूर्विका स्वस्यैव बहुभवनरूपा नानाविधजनन- हेतुका च सृष्टिः श्राव्यते । यदि चोक्तविधं कार्य स्यात् तदा तस्य मिथ्यात्वेन स्वप्रतियोगित्व- बोधकउत्तमपुरुषप्रयोगश्च कुप्येत । किंचाग्रे, रश्मिः । शक्यत्वेति । सर्वेति सर्वमार्गतर्कप्रतिष्ठया सर्वोत्त्यादिः । एवं श्रुतिविरोधं परिहृत्य श्रौतपदविरोधं परिहरन्ति स्म किंचात्रेत्यादि । इदं वाक्यं वाचारम्भणवाक्यम् । स्वप्रति- योगीति स्वमात्मा तत्सादात्म्यसंबन्धबोधकः । उत्तमेति स्वनिष्ठसत्तानुकूलव्यापारवानहं बहुसत्ताघटितः स्यामित्युत्तमपुरुषः । किंचाग्र इति । 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' इति । तत्तेजोऽसृजत तत्तैज ऐक्षत बहुस्यां प्रजायेय' इति । अत्र सम्बद्धार्थः यथाकथंचिज्ज्ञापयितुम् 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' इत्यधिकरणन्यायेन ईक्षितलिङ्गेन तेजःपदवाच्यं ब्रह्म तेन सत्यदायौ वैश्वानराधिकरणोक्तोपिः । 'समानाः प्रजाः प्रजायन्ते' इति । तया च सुबोधिनी । अत्र तर्हि अग्निरिति । अग्रे 'ता आप ऐक्षन्त बह्वयः स्याम प्रजायेमहि' इति । तासामीक्षितिसंबन्धः स्पष्टः । आरुणेरुत उक्तेः । अग्रेक्षत्यनुवृत्तिर्बृहदारण्यके 'अन्नं बह्म इत्येके' इत्यत्रैकपदमन्वयार्थकमिति । अग्रे 'तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमु- द्भिज्जम्' इति । अत्र व्याख्याकृद्वयेत्याह स्म पूर्वाध्यायोक्तमृतान्याह । सुगमं तत् । अथेत्थमनध्याहारे तु तृतीयस्कन्धषष्ठपञ्चमाध्यायमनुसंधेयम् । तदा तत्रिवृत्कृतदेवतारूपास्तेजआदयः । एषां भूतानां तेज- आदीनां निमित्तकारणकासमवाय्यपेक्ष्यमाणानाम् । सतो महतः सृष्टुः । तेज ईक्षितृत्वगुणविशिष्टं जातं तदण्डस्थितं 'द्वितीयं खण्डसंस्थितम्' इति वाक्यात् । न चैकस्य जन्यजनकभावो विरुद्ध इति वाच्यम् । अण्डजं सत्त्वरजआदिरूपेऽण्डे महत्तत्त्वरानन्दमयात्मकरूपानिमित्तमात्राज्जाते यत् 'वीर्यमाधत्त वीर्यवान्' इतिवाक्योक्तं वीर्यं तदण्डजं समवायिकारणं जनकम्, जन्यं तु तेजोम्ब्यादि । अष्टमासनिपीत- तोयस्य वर्षाकाले मोकस्मरणात् । 'सूर्योर्मिभिः सूर्यः' इति ब्राह्मणादुभयोरेकस्योक्तिर्न विरुद्धा । संहिता- तृतीयाह्वकोषा वयःसृष्टिरुक्ता । सर्पसृष्टिस्तु 'शब्द इति चेत्' इति सूत्रे । दीक्षितादसृष्टिः । ( सूर्यस्य प्रकाश इति प्रयोगात्तेजः कार्यरूपमपीति वक्तव्यम् । नन्वेवं तेजः प्रकाश इत्येवमानमपीति चेन्न । ईक्षितृत्ववैशिष्ट्येनालौकिकत्वात् ।) 'एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्' इति वाक्या- द्वीजपदम् । अस्य पुंसो वीर्यं जलम् । नारिकेलफलवदण्डमिति । आप ईक्षितृत्वगुणविशिष्टा जाताः । ताः सर्वप्राणरूपा जीवाः । 'आपोमयः प्राणः' इति वक्ष्यमाणत्वात् । 'तृतीयं सर्वभूतस्थम्' इति वाक्यात् । वक्ष्यति च 'अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्त्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्योऽग्रे- भ्याहन्याज्जीवन् स्त्रवेत्स एव जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठत्यस्य यदेका शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति' इत्यन्वयव्यतिरेकादुक्तौ । इदं जीवजम् । 'वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्' इति श्रुतेर्बीजमन्याप्तामपां तेजोनिमित्तम् । अन्नं नेक्षितृत्वविशिष्टम् । विष्णुरूपत्रया- मन्तरम् । 'पृथिवी वा अन्नम्' इति श्रुतिः । 'पृथिव्या ओषधयः ओषधिभ्योऽन्नम्' इति श्रुतेस्त्रैकार्येषूद्भिज्जम् १. सत्वेवेति क्वचित् पाठः । 1126

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५१ भाष्यप्रकाशः। 'सेय देवतैक्षत'इत्यादिनोक्ते त्रिवृत्करणेक्षणे, 'इमास्तिस्रो देवता' इति बोधिता देवतानां या ब्रह्मप्रत्यक्षगोचरता सापि ब्रह्मणो ऽमराहित्वात् युज्येत । न च 'अपागादग्नेरग्नित्वम्'इति निगमनवाक्यविरोधः । शिष्यस्यार्वाचीनतया अग्नित्वादीन् स्वाभाविकत्वेनावधारयतस्तत्त्वावधा- रणनिवृत्त्यर्थं तस्य वाक्यस्य तत्राभिमन्यमानस्वाभाविकताऽपगतिबोधकतया विरोधाभावात् । अत एतैः शब्दैः 'इदं सर्वं यदयमात्मा', 'सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद'इत्यादिभिश्च कार्यस्य कारणाभिन्नत्वमेव वाक्यार्थो, न मिथ्यात्वमित्यर्थः । रश्मिः। 'सर्वमतुमम्रियत' इति बृहदारण्यकाद्भोगार्थम् । अत्र निमित्तकारणन्यायः । समवाय्यौषधिजं बीजं व्रीह्या

६० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४.

ये पुनर्मिथ्यात्वं तामसबुद्धयः प्रतिपादयन्ति तैर्ब्रह्मवादः सूत्रश्रुति-

भाष्यप्रकाशः। अत्र शंकराचार्या मायावादमवतारयन्ति । मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यवधारणात् कारणमेव सत्यं कार्यं त्वनृतं नामधेयमात्रत्वात् । दार्ष्टान्तिकवाक्येपि ‘अपागादग्नेरग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्’इति ब्रह्मव्यतिरेकेणाभावकथनाच्च। न च सूत्रेऽनन्य- त्वपदान्नानात्वमर्थः। किंतु यथैको वृक्षो नानाशाख एवं ब्रह्मापि स्वात्मनैकं कार्यात्मना नानेति मृदादिदृष्टान्तमालोच्यार्थो वाच्य इति वाच्यम्। पूर्वोक्तावधारणादिविरोधेन दार्ष्टान्तिक- वाक्येऽपि ‘ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत् सत्यम्’ इति परमकारणस्यैकस्य सत्यत्वावधारणेन च तथा वक्तुमशक्यत्वात्। किंच समाप्तौ पुरुषं सौम्योत हस्तगृहीतमिति नवमे पर्याये तस्करदृष्टान्ते- नानृताभिसंधस्य बन्धनं सत्याभिसंधस्य मोक्षं च दर्शयता एकत्वस्यैव पारमार्थिकत्वं नानात्वस्य च मिथ्यात्वमेव स्फुटीक्रियते। यदि ह्येकत्वनानात्वयोरुभयोरपि सत्यत्वं स्यात् तदा व्यवहारगोचरत्वसामान्येऽप्येकस्यैवानृताभिसन्धत्वं नोच्येत। किंच। ‘मृत्योः स मृत्यु- मामोति य इह नानेव पश्यति’ इति भेददृष्ट्यपवादेनैतदेव प्रदर्श्यते । यद्युभयसत्यता स्यान्ना- नात्वं नापोद्येत। अतोऽनादिकालप्रवृत्ताऽविद्यावशादयं भेदः प्रतिभासते, न तु परमार्थतोऽस्ति । न चैवं सति प्रत्यक्षादिप्रमाणानर्थक्यं विधिनिषेधशास्त्राणां चानर्थक्यम्, मोक्षशास्त्रेणानृतेन ब्रह्मज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गो वा शङ्कनीयः । मिथ्याभूतस्याप्यस्य व्यवहारस्य बाधकप्रत्ययाभावेन प्रवृत्तेः संभवात् । प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां विधिनिषेधशास्त्राणां चाप्यविद्यावद्विषयत्वेन बाधकप्रत्ययाभावादेव प्रवृत्तिसंभवेनानर्थक्याभावात् । मोक्षशास्त्रस्यापि ब्रह्मज्ञानात् प्राग्- सत्त्वाप्रतिपत्त्या तस्याप्यप्रतिघातात् । अनृतादपि तस्मात् सत्यब्रह्मज्ञानाप्राप्तिस्तु यथा स्वप्नात् शुभाशुभसूचनं, लिप्यक्षरेभ्यश्च पारमार्थिकवर्णप्रतिपत्तिस्तथा भविष्यतीति माया- मात्रमेवेदं सर्वमिति तन्मतं संग्रहेणानूद्य दूषयन्ति ये पुनरित्यादि । तामसबुद्धय इति ।

रश्मिः। विकृतन्यायात् । रभि शब्दे, रभ राभस्ये वा । दिधीति विकारे रमसाद्वा नामधेयं प्रयोगः क्रियते इत्यारभ्यत इत्यस्यार्थः । दृष्टान्तत्वान्मृत्तिकेत्येव सत्यमित्युक्तम् । ये पुनरिति भाष्यमवतारयन्ति अत्र शंकराचार्या इति । ब्रह्मव्यतिरेकेणेति रूपत्रयसोपाधिकरूपस्य 'अजामेकाम्' इति श्रुत्युक्तस्य सत्वत्वविधानात्सगुणब्रह्मव्यतिरेकेणेत्यर्थः । पूर्वोक्तेति । आदिपदेन वागारम्भणोक्तिः संगृह्यते । दार्ष्टान्तिक इति 'एषऽसौम्य स आदेशो भवति' इति श्रुतेर्दार्ष्टान्तिके । वाक्यं नवकृत्वउपदेशवाक्यम् । तथेति कार्यात्मना नानेति वक्तुम् । समाप्ताविति छान्दोग्ये प्रपाठकसमाप्तौ । एकत्वस्येति कश्चित्कंचित्तस्करबुद्ध्या गृह्णाति स यद्यनृतवादी तप्तं परशुं गृह्णाति तर्हि दह्यन्तं तं बध्नाति । तथा नानात्ववादी बध्यते । सत्यवादी यदि तर्हि न दहति मुच्यते च । तथा 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' इत्येकत्वदृशायां मुच्यते इत्ये- कत्वस्यैवेत्यादिः । व्यवहारेति एकत्वनानात्वव्यवहारविषयत्वसामान्ये । प्रत्यक्षादीति । निर्विषयत्वां- दिति भावः । आनर्थक्यमिति भेदापेक्षत्वात्तयेत्यर्थः । बाधकेति नेदं रजतमितिबद्बाधकप्रत्यया- भावेन । संभवादिति । तथा च प्राग्बोधात्सर्वव्यवहारस्य सत्यत्वोपपत्तिरिव नानात्वस्य सत्यत्वो- पपत्तिरिति भावः । स्वप्नादिति 'यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात्त-

1128

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६१

भाष्यप्रकाशः। 'माया च तमोरूपा' इति श्रुतेर्मायाकृतबुद्धयः । अयमर्थः । कारणत्वबोधकश्रुतीनां सर्वस्यात्मत्व- ब्रह्मत्वबोधकश्रुतीनां चानुरोधेन कार्यस्य कारणाऽनन्यत्वे सिद्धेऽग्नित्वाद्यपगमबोधकवाक्यस्य व्याख्यातरीत्यार्थे बुद्धे, 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत् सत्यम्' इत्यत्राप्यणिमपरिचायनार्थस्य सर्व- स्यैव सन्निहिततया 'तत्' पदेन परामर्शात् तस्यैव सत्यत्वं विधीयते, सर्वगतमेव चैकत्वमनूद्यत

रश्मिः । स्मिन्स्वप्ननिदर्शने' इति श्रुतेः समाख्यायाश्च । मायाकृतेति विवर्तविषयिणी यतः । कारणत्वेति 'यतो वा इमानि' इत्यादीनाम् । सर्वस्येति 'इदं सर्वम्' इत्याद्युक्तानां 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इत्या- दीनां च । अनुरोधेनेति कारणत्वस्वाभिन्ननिमित्तोपादानत्वस्य कार्यमात्र उभयविधकारणदर्शना- च्छु

६२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुभाष्यम् । [अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४. भाष्यप्रकाशः। इति मन्तव्यम् । अन्यथा, स आत्मा स सत्यमित्येवं पठेत् । न च तस्करदृष्टान्तस्यानृताभि- संधस्योक्त्या नानात्वस्य मिथ्यात्वसिद्धिः । अत्र तत्तत्कार्यार्थं विलक्षणतत्तत्सृष्टिकथनात् । 'बहु स्याम्' इतीच्छयैकत्वविरुद्धनानात्ववत्, 'प्रजायेय' इतीच्छया सूनृतवाणीरूपर्तविरुद्धातथ्य- वाणीरूपानृतात्मकत्वेनाप्यधर्मार्थं भवनाद् व्यवहारगोचरतायां विशेषेणानृताभिसंधबन्धनस्याप्य- धर्ममूलकतया नानात्वमिथ्याभावासाधकत्वात् । अन्यथानृतस्य मिथ्यात्वे तेनात्मानन्तर्धानं नोच्येत तस्य वस्तुकार्यत्वात् । न च तस्य मिथ्यात्वेनानन्तर्धानादेव दाह इति वाच्यम् । श्रुतावनृतकृतान्तर्धानस्यैव दाहहेतुत्वकथनेन तद्विरोधापत्तेः । न च नानात्वदर्शननिन्दया तस्य मिथ्यात्वसिद्धिः । तस्याश्चक्षुषश्चक्षुरित्यादिना ब्रह्मस्वरूपमुपक्रम्य पठितत्वेन ब्रह्मस्वरूप इन्द्रियादिमत्तया जीवदेहवन्नानात्वस्यैव मिथ्यात्वं सिद्ध्यति, न कार्यनानात्वस्येति तस्यात्र वाक्याभासत्वात् न चानादिकालप्रवृत्ताविद्यावशाद् भेदप्रतिभास इत्यपि युक्तम् । अस्य भेदस्य रश्मिः । पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवति अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् । स य एषोणिमैतदात्म्यमिदꣳसर्वं तत्सत्यꣳस आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति श्रुतेः । श्रुतौ पुरुषं करपादादिलक्षणम् । अन्यथेति संनिहित- सर्वपरामर्शकलाभावेन परदेवतामात्रपरत्वे । स आत्मेति परदेवता आत्मा । ननु स इति पुंल्लिङ्ग- निर्देश इति चेन्न । विधेयलिङ्गत्वात् । स सत्यमित्यत्र स इत्यात्मा उद्देश्यलिङ्गमत्रोक्तम् । तस्करेति नवमपर्याये 'पुरुषंꣳसोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत्स्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसंध्यनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते' इति तस्करदृष्टान्तस्यानृताभिसंधत्वोक्तिः । अत्रेति विलक्षण- क्रीडायाम् । तत्तत्कार्यार्थं स्तेयानयनादिकार्यार्थम् । विलक्षणा तस्करस्वराजकीयत्वादितिः पुरुषा- दिसृष्टिः तस्याः कथनात् । अत्र प्रमाणमाहुः बहु स्यामिति । नानात्वेति नानात्वस्य मिथ्याभावो मिथ्यात्वं तस्यासाधकत्वात् । किं स्वधर्मरूपादृष्टसाधकत्वम् । अष्टादशे गीतायां 'पञ्चैतानि महा- बाहो कारणानि निबोध मे । सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् । अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक् चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् । शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः' इति । त एते सांख्ये प्रोक्ता अत्रापि व्यवहारगोचरतायां विरुद्धसर्वधर्माधारत्वे युज्यन्ते । अन्यथेति एवमनङ्गीकारे । नोच्येतेति 'अनृतेनात्मानमन्तर्धाय' इति श्रुत्या नोच्येत । तस्येति अन्तर्धानस्य । तस्येति अनृतस्य । आत्मानन्तर्धानादेव । श्रुताविति । 'अनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यते' इत्युक्तश्रुतौ । दृष्टान्तद्वारानृतस्य मिथ्यात्वं साधयित्वा निषेधन्ति न चेति । तस्यानृतस्य मिथ्यात्वे दृष्टान्तो 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इत्यत्र श्रुत्यन्तरे नानात्वं तस्य निन्दया दार्ष्टान्तिकेऽपि तद्वदनृतस्य निन्दास्थानीयं मिथ्यात्वं तस्य सिद्धिः । तस्येति वाक्यस्य । अधुना कर्तृभेदाद्दृष्टान्ते तेनानृतस्य मिथ्यात्वसिद्धिमाशङ्क्य निषेधन्ति न चेत्यादीति । भेदो नानात्वम् । तद्वदनृतस्य सूनृतवाणीरूपर्तविरुद्धातथ्यवाणीरूपस्य नह्यर्थविरोधसूच्यार्थभेदस्य मायामात्रस्य प्रकृते प्रतिभास इत्यनृतमात्रस्य मिथ्यात्वमित्यर्थः । अस्तु भेदस्य मायामात्रत्वम् । भिदां 'मायामात्रमनूद्यान्ते' इति वाक्यात् । बहुभवनेच्छाविषयस्य बहुत्वसंख्या- रूपस्यैवञ्चार्थस्य भेदस्य विभागसंकाशस्य विरुद्धधर्मार्थमाविर्भावितस्य नाविद्यावशात्प्रतिभासः 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इति गीतावाक्यादित्याहुः अस्य भेदस्येति । 1130

यहाँ दी गई पृष्ठ-छवि का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । [१३] नाशनेन तिलापःकृता वेदितव्याः । अन्तःप्रविष्टचोरवद्धार्यमेवैष आरम्भः । अ- लौकिकप्रमेये सूत्रानुसारेणैव निर्णय उचितः । न स्वतन्त्रतया किञ्चित् परिकल्पनम् । भाष्यप्रकाशः । ब्रह्मेच्छयोक्तत्वात् तस्य च ब्रह्मणः प्रतिभास इति त्रिवृत्करणेष्वेव एव प्रसाधितत्वेनासा- विद्याकृतत्वाभावात् । तत्कृतत्वे ब्रह्मणोऽपि जीवतौल्यापत्तेः । अत एवं प्रतिपादनं सूत्रश्रुत्योर्ना- शनायैवेति खस्वाहाङ्किकतुल्यतया ब्रह्मवादा अप्येवं सार्थत्वेन तिलापःकृता ज्ञेया इति । रश्मिः । ब्रह्मेति 'एकोऽहं बहु स्याम्' इति श्रुतेः । न चात्रापि पूर्वोक्तप्रकार इति शङ्क्यम् । श्रुतावेकत्वबहुत्वरूप- विरुद्धधर्मदर्शनेन कर्तृभेदे विरोधाभावप्रसङ्गात् । त्रिवृदिति 'सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः' इति विषये भेदस्य निर्विष्टत्वादविद्याकृतत्वे ब्रह्मणो भ्रमवत्ताप्रसङ्गात्प्रसाधितत्वेन । अस्येति संख्यारूपभेदस्य संख्याप्रयोजकेक्षणसंदर्भस्य भेदस्येति सारम् । जीवतौल्येति भ्रमवत्तापत्त्या तथेत्यर्थः । अविद्यासंबन्धाद्वा । सूत्रेति यदि सूत्राणि न स्युः श्रुतयः पुष्टार्था न स्युः । श्रुतयः पुष्टार्था न स्युरिति युक्तिनिरूपणे सूत्राणामभ्यर्हितत्वात्पूर्वनिपातः । धर्मादित्वाद्वा । भाष्ये नाशनेन सतः प्रत्यदर्शनप्रापणेन । नहि सन्त इममर्थमुत्तरकालबाधितमुत्तरकालीनाबाध्यत्वेन पश्यन्ति, अतः सूत्रश्रुतयो नष्टाः । 'योऽन्यथासन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्माप- हारिणा' इति । सूत्रश्रुतिरूपवेदरूपशरीरेभ्य आत्मापहरणात् । 'सर्ववादानवसरं नानावादानुरोधि तत्' इतीच्छया वेदान्तेभ्यो ब्रह्मणे च ब्रह्मवादा दत्ताः तिलापःकृताः इत्यर्थकप्रतिपादनं श्रुत्युक्तार्थान्यो- पपादनं सूत्रश्रुत्योर्नाशनाय वेदशरीरयोरस्पृश्यत्वाय । यथार्थस्य जीवस्थानीयस्य त्याजनात् । नन्वाचार्यादृता ब्रह्मवादा नास्पृश्या इत्याशङ्क्याहुः स्वस्याहङ्किकेति । स्वेन त्यक्तयथार्थब्रह्मणा स्वी- कृतान्यथाप्रतिपादनेन खस्वाहाङ्किकतुल्यता कृता । अहनि लीयत इति व्युत्पत्त्या मिथ्याशरीरतुल्यतया । अयं शब्दः शाकल्यब्राह्मणे 'कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितं भवति' इति शाकल्यप्रश्ने याज्ञवल्क्योऽहलि- केति होवाचेति तत्रास्ति । एवं खार्थेति खमहङ्किकतुल्यस्तदीयार्थोऽन्यथाऽऽत्मविशिष्टवेदरूपशरीर- रूपः निर्गतात्मा तत्त्वेन । यद्यप्यन्तःप्रविष्टेत्यादिभाष्यं पूर्वभाष्येनेति । यत्स्वतिलापःकृता वेदित- व्या अतोन्तःप्रविष्टेत्यादिः । अर्थस्तु । पद्मपुराणोत्तरखण्डे उमामहेश्वरसंवादे पाखण्डोत्पत्ति- कथनैकचत्वारिंशाध्याये पाखण्डमोहनासुरलीलामङ्गलं मन्यमानाय तारकषडक्षरमन्त्रोपदेशः कृतः । 'श्रीरामाय नमः' इति मन्त्रः । तद्वत् प्रकृतेपि पाशुपतशास्त्रवन्मीमांसायां कृतायां 'राम'मन्त्रोपदेशवत् किंचिदभीप्सितं तत्स्थानीयं सूत्रमिति तदभिमतमर्थं तदप्रकाशितमनाङ्गसत्वात् । स्वयं तु भक्ति- मार्गप्रचारार्थमाविर्भूताः प्रकाशयांचक्रुः अन्तःप्रविष्टेत्यादि । न चाश्लीलभाषणमिति वाच्यम् । ब्रह्मविदां न कुत्रापि कुत्सितत्वभानमिति । 'सोन्तरादन्तरं प्राविशत्' इति श्रुतेरन्तःप्रवेशस्वभावः शिवस्य । चोर आत्मापहारी । 'त्वं च रुद्र महाबाहो मोहनायँ सुरद्विषाम् । पाखण्डाचरणं धर्मं कुरुष्व सुरसत्तम' इत्याज्ञावत्त्वात् । तद्बुधः शब्दसङ्गितशब्दालङ्कारद्वन्द्ववादेन । 'तच्छ्रुत्वाहं ययोक्तं तु वासुदेवेन भामिनि । समुद्विग्नमना दीनो भूत्वा' इति वाक्यात्तदुद्वेगादप्राप्तं तन्निर्तकेन तद्गतप्रथ- निराकरणाहुः । बध संयमने । चु. प. स. । 'भक्त्या त्वाधो द्वितीयस्तु तदभावाद्धरौ सदा' इति वाक्यात् । बाध आविर्भावः । द्वितीयस्तिरोभावः । न च तस्यान्तःप्रविष्टस्य भक्त्याच आविर्भाव इति वाच्यम् । प्रपञ्चस्थितभगवदाकारत्वेनादिना तदभावात् । न चाभिमानिकजीवदर्शनमिति वाच्यम् । संयमनार्थकण्वचेः प्रयोगात् । आरम्भः सूत्रारम्भः । एतदादि परिकल्पनान्द्वै 1131

६४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४. भाष्यप्रकाशः। रामानुजाचार्या भास्कराचार्याश्चेदं सूत्रं भेदवादनिराकरणाय, मायावादनिराकरणं तु प्रासङ्गिकमिति तं स्वयं दूषयन्ति तत्राहुः अन्तरित्यादि । तत्र प्रकारमाहुः अलौकिकेत्यादि । तथा च मायावादिभिः स्वस्य वेदान्तित्वाभिमानाद् वाक्याभासान्युपन्यस्य श्रुतिसूत्रन्यकारेण या कल्पनैतैः शब्दैः क्रियते सैवात्रानन्यत्वसूत्रेण मुख्यतया निवार्यते । अतो भेदवादनिरा- कृतिरेव प्रासङ्गिकीत्यर्थः । नन्वत्र किं मानमत आहुः तर्केत्यादि । काणादैर्हि भेदवादो- जीवनं विलक्षणबुद्धिबोध्यत्वशब्दभेदकार्यभेदकालभेद कारभेदोत्पत्तिनाशप्रतीतिसंख्याभेदैः रश्मिः। च भाष्यं स्पष्टम् । तथापि युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारे नैयायिकभेदवादनिराकरणमन्तरा तदनन्यत्वरूपसूत्रार्थास्थैर्यात् प्रासङ्गिकमायावादनिराकरणं न युक्तं किंतु भेदवादनिराकरणं प्रासङ्ग । निराकर्तव्यमिति भाष्यं भूतपूर्वं न संगतं भेदनिराकरणात् । तथा चायं सूत्रार्थः । तस्मा- त्कारणादन्यत् भेदवत् कार्यम् । कार्यं जगत् कारणात् भिद्यते । प्रागभावप्रतियोगित्वात् । प्रागभावखण्डने तु तन्मते नास्ति । तदनन्यत्वं तु तदधीनत्वनिबन्धनलक्षण्या । अभावस्य प्रति- योगिनिरूपणाधीननिरूप

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९५ भाष्यप्रकाशः। कारकव्यापारवैयर्थ्यापादनेन च केवलैस्तर्कैः क्रियते तच्च विलक्षणबुद्धिबोध्यत्वादीनां पञ्चा- नामेकस्मिन्नपि पुरुषे बालयुवस्थविरादिदशादर्शनेनाभेदसाधकतया साधारणीकरणादुत्पत्तिवि- नाशयोश्च वृद्ध्यादिवद्भावावस्थान्तरत्वाभ्युपगमेन बहवस्तन्तव एकः पट इति संख्याभेदस्यापि समुदायस्य कारणत्वाङ्गीकारात् तदभावेन तदनङ्गीकारे च कारणगुणानां कार्यगुणारम्भकत्वात् कार्ये बहुत्वोपपत्त्या द्रव्यगतावस्थानां कारकव्यापारजन्यतया कारकव्यापारवैयर्थ्यनिरासेन च तर्कैरेव रश्मिः। पृथुबुध्नोदराकारमित्याकारभेदः । मृदा घट उत्पन्नस्तथा सत्यामेव मृदि घटो नष्ट इति व्यवह्रियते । इत्युत्पत्तिनाशप्रतीतिः । बहवस्तन्तव एकः पट इति संख्याभेदस्तैः । कारकेति । कारणमेव चेत्कार्यं किं कारकव्यापारसाध्यं स्यादिति । विशेषस्तु रामानुजाचार्यभाष्ये द्रष्टव्यः । नन्विमे केवलस्तर्काः किं कारणताग्राहका उत व्याप्तिशोधकाः । पूर्वाभावाद्व्याप्तिशोधका इत्याशयेनाहुः तच्च वि- लक्षणेति । अभेदसाधकेति । तदित्थम् । घटादिः कारणाद्भिन्नः विलक्षणबुद्धिबोध्यत्वात् । शब्दभेदात्-कार्यभेदात्-कालभेदात्-आकारभेदात् । पटादिवत् । इत्यनुमानानि । भवन्ति च पटादिषु विलक्षणा बुद्धिबोध्यत्वादयस्तन्तुभ्योन्तःकारणेभ्यस्तन्त्वादिभ्यो भिन्नत्वमेवं घटादिषु कारणाद् भेदः । तत्र तर्काः यदि कारणभिन्नो न स्याद्विलक्षणबुद्धिबोध्यो न स्यादित्यादयः । एतेषामभेदसाधकत्वं । घटादिः कारणानन्यः विलक्षणबुद्धिबोध्यत्वादिभ्यः बाल-युव-स्थविर-देहवत् । भवन्ति हि बाल- युव-स्थविरदेहे विलक्षणबुद्धिबोध्यत्वादयः शरीरात् । अथ शरीरानन्यत्वं । बालादिदेहसंपृक्ते बालोयं-युवायं-स्थविरोयं देह इति सामानाधिकरण्यात् । एवं घटादयः कारणानन्या इत्यभेद- साधकतया हेतूनां साधारणीकरणादित्यर्थः । साधारणीकरणं पूर्ववत् । तेन :विरुद्धा हेतव इत्यर्थः । तर्काणां वा साधारणीकरणात् । यदि कारणाभिन्नो न स्याद्विलक्षणबुद्धिबोध्यो न स्यादित्यादयः । 'भावाचस्थेति । जायते-अस्ति-विपरिणमति-वर्धते-अपक्षीयते-नश्यतीति षड्भावविकाराः । कारण- भूतद्रव्यरूपभावस्यावस्थाविशेषा इति तत्तदवस्थस्य तस्यैव द्रव्यस्य ते ते शब्दास्तानि तानि च कार्याणीति युक्तं द्रव्यस्य तत्तदवस्थत्वमित्यभेदसिद्धिः । संख्याभेदस्येति प्रतीतस्य । समुदाय- स्येत्येकस्य । तदभावेन भेदसाधकत्वाभावेन । तदनङ्गीकार इति । एकस्तन्तुसमुदायः कारण- मेकः पटः कार्यमित्येवं समुदायानङ्गीकारे । कारणेति । इदं साधारणं रूपा दौ संख्याविषयेपि । सिद्धान्तमुक्तावल्यां कारणगुणेन कार्यगुणा उत्पद्यन्ते । तेन कारणगुणपूर्वका रूपादयो वक्ष्यन्ते । बुद्ध्यादयस्तु न तादृशाः । आत्मादेः कारणाभावात् । बुद्ध्यादयस्तु बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्न- धर्माधर्मभावनाख्याः । 'अपाकजास्तु स्पर्शान्ता द्रवत्वं च तथाविधम्' इति । पाकजगुण- रूपादीनां कारणगुणपूर्वकत्वाभावात् अपाकजा इत्युक्तम् । तथाविधं अपाकजम् । एवमकारण- गुणोद्भवानुक्त्वा 'स्नेहवेगौ गुरुत्वैकपृथक्त्वपरिमाणकम् । स्थितिस्थापकमित्येते स्युः कारणगुणोद्भवाः' इति कारणगुणोद्भवानाह । अत्रैकमैक्यं तस्यासमवायिनिमित्तं च कारणे समवायि नास्ति । द्विथैक- कारणत्वं स्यादिति भाषापरिच्छेदे । अतो बहुत्वोपपत्त्येत्यर्थः । निमित्तं त्वात्मा । 'आत्मनः स्यान्निमित्तत्वम्' इति भाषापरिच्छेदात् । द्रव्यगतेति । उदकाहरणादिव्यवहारसिद्ध्यर्थं मृद्द्रव्यमेव संस्थानान्तरनामधेयभागभवतीति तद्रूपावस्थानाम् । तर्कैरिति । तर्काः पूर्ववद्बोद्धव्याः । ९ ब्र० सू० भा० 1133

६६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० १ अ० ८ सू० १४. तर्काप्रतिष्ठानादिति निराकृतमेव । न चास्मिन्नपि सूत्रे मिथ्यात्वार्थः सम्भवति । भाष्यप्रकाशः। तद् दूष्यते । अतस्तत्र केवलतर्कमूलत्वम् । तच्च सूत्रकृता तर्काप्रतिष्ठानकथनादेव निरा- कृतमिति तदेव मानमतो न तन्निरासे तदाशयः । किंतु मिथ्यावादनिरास एवाशय इत्यर्थः । ननु सूत्रे तदनन्यत्वमुक्तं, तच्चाभेदपर्यन्तत्वाभावेऽपि भेदव्यासेधमात्रादुपपद्यते । स च कार्यस्य मिथ्यात्वादतः कथं मिथ्यावादनिरासार्थमस्यारम्भ इत्युच्यते इत्याशङ्कायामाहुः न चेत्यादि । इदं हि सूत्रं प्रकृतिश्च प्रतिज्ञेति सूत्रोक्तार्थदृढीकरणाय प्रणीतम् । श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारार्थत्वाद् भेदवादपरिहारार्थत्वाद्वा । उभयथापि प्रतिज्ञादृष्टान्तश्रुती एवास्योपजीव्ये । तद्यदि सर्वमेव न स्यात्, किमेकविज्ञानेन विज्ञायेत । किंच । विज्ञानं हि भगवतैकादशस्कन्ध एवं लक्षितम् । 'एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् । आदावन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यदन्वियात् । पुनस्तत्प्रतिसंक्रामे यच्छिष्येत तदेव सत्' इति । तत्र पूर्वलक्षणं सांख्यानुसारि, द्वितीयं ब्रह्मवादानुसारि, उभयथापि विशिष्टज्ञानात्मकं रश्मिः । तदेव मानमिति शब्दात्मकं तर्काप्रतिष्ठानसूत्रमेव मानम् । तन्निरासे भेदवादनिरासे । एवेति । एवकारेण भेदवादव्यवच्छेदः । अतो भेदवादो भाष्ये न निराकृतः । भेदवादनिराकृतिरेव प्रासङ्गिकी तु भवत्येव यत्र कुत्रचित् । यथोक्तं नृसिंहतापनीये सा अग्रेऽपि अभेदपर्यन्तेति । वृत्त्यन्तर्गतत्वादिति भावः । नन्वस्त्वेवं वृत्तौ तथापि कारणस्यान्यत्वाभावरूपेऽर्थे भेदव्यासेधावधारणादुपपद्यते । स चेति भेदव्यासेधः । विशेषदर्शनेन रजतत्ववत् भिन्नकार्यस्य मिथ्यात्वात् । अत इति । मिथ्यार्थस्य वृत्त्यन्तर्गतत्वेन पृथक्त्वाभावप्रयुक्ता वक्तव्यत्वात् । प्रकृतिश्चेति । गताध्यायसमाप्ताविदम् । को हेतुरत्रेत्यत आहुः श्रुतिविप्रतीति । अन्यथा पदार्थाव्याप्तिः । प्रसंगमाहुः भेदवादेति । वृत्त्यन्तर्गतत्वेऽपि शिष्टादृतत्वात्प्रसंगः । निराकृतिश्च प्रासंगिकी । प्रतिज्ञेति । एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानबोधिका प्रतिज्ञाश्रुतिः । मृत्पिण्डादिप्रतिपादिका दृष्टान्तश्रुतिस्ते एव विषयावित्यर्थः । तथाच प्रकृतिसूत्रात्प्रतिज्ञादृष्टान्तावनुवर्त्यादिपदार्थे निवेश्य तदन्यत्वे हेतू इति वक्तव्यं । पदार्था- व्याप्तिपरिहाराय उपजीव्ये कारणे । श्रुतिविप्रतिषेधस्तु प्रतिज्ञावाक्ये सर्वविज्ञानं । दृष्टान्तवाक्ये सर्वमिथ्येति । तस्य परिहारमाहुः तद्यदीति । विज्ञायेतेति । अतो न मिथ्यात्वार्थः संभवतीति भाष्येणान्वयः । अतः सर्वं न मिथ्येति 'एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानम्' इति तस्य यदि परिहारः । एक- विज्ञानेनेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म किंचेत्यादिना । एकविज्ञानेऽत्र ग्राह्यविज्ञानं हि । एकादश इति । एकोनविंशे । एतदेव हीति । अत्रार्धेन विज्ञानमिति श्रीधरस्वामी । भावानां त्रिगुणात्म- कत्वकथनाच्छ्लोकेन सांख्यानुसारिलक्षणं । तथैकेन येन ब्रह्मणा भावानां स्थित्यादीन् पश्येदिति यत् एतदेव हि विज्ञानं । कुतस्तर्हि स्थित्यादीत्यत आह त्रिगुणात्मनामिति । प्रकृत्यात्मकत्वा- त्प्रकृत्या तथा पश्येत् । ब्रह्मवादानुसारिलक्षणमाह आदाविति । आदिमध्यावसाने कार्या- त्कार्यान्तरम् । अस्ति-भाति-प्रियत्वेनान्वियात् । तत्प्रतिसंक्रामे कार्यलये यच्छिष्येत तदेव सदिति । सांख्यानुसारीति । प्रधानाज्जगज्जायत इतीति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । ब्रह्मवादेति । समन्वयाधिकरणसिद्धत्वात् । विशिष्टेति । जगत्प्रकृतिः । जगद्ब्रह्मेति विशिष्टं ज्ञानम् । 1134