अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४२९ रश्मिः । लौकिकत्वसंपादनं भगवदनुग्रहादिति संशये भक्तसूक्ष्मदेहस्य चामीकरत्ववदप्यसोऽलौकिकत्वसंपादनं सिद्धान्तितम् । तत्पुष्टिमार्गे इत्यपि तत्रैव । ननु 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति तैत्तिरीयश्रुतेर्वेदं ब्रह्मलक्षणमप्रसिद्धं विरुद्धमनुपादेयमितिचेन्न । अत्र विशिष्टे शक्तेः । परब्रह्मत्वमित्यत्र परमात्मनः प्रत्ययेन परब्रह्मणः प्रकृत्याभिधानादेतच्चतुष्टयस्य तल्लक्षणत्वात् । प्रसिद्धस्य लक्षणस्य ब्रह्मलक्षणत्वात् । तथा च श्रुतिरेतद्वस्तुचतुष्टयं यस्य लक्षणं देशकालनिमित्तेष्वव्यभिचारि स तत्पदार्थः परमात्मा परं ब्रह्मेत्युच्यते इति लक्षणमव्याप्त्यतिव्याप्त्यसंभवरहितं वस्तुतः पुनर्देशकालनिमित्तेष्वव्यभिचारिदेशकालयो- र्द्रव्यत्वेन प्रकटसद्दंशत्वात्तत्रास्य लक्षणस्य व्यभिचारो नास्ति प्रकटसत्यज्ञानान

५३० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० २ अ० १ सू० १ रश्मिः । ज्ञानत्वगमनन्तत्वमानन्दत्वमित्येवं रूपचतुष्टयात्मकः । न च समवायः संबन्ध इति शङ्क्यम् । समवायाभ्युपगमसूत्रे तर्कपादे तादात्म्यस्य भाष्यप्रकाशे एभिरङ्गीकारात् । एवं चोक्तब्रह्मणो ज्ञानं जीवस्य सत्यपदवाच्यभक्तस्यानन्तानन्दस्य ब्रह्मणो ज्ञानमनुभवः । न च ब्रह्मरण इति भेदषष्ठ्या विषयत्वमात्मायुक्तमविषयत्वमितिभाष्यविरोध इति शङ्क्यम् । तादृशज्ञानसाविषयत्वेनांशतो विषयत्वा- भावेन सर्वस्य युक्तमविषयत्वमिति । न च स्वगतद्वैतापत्त्या ब्रह्मज्ञानं, ब्रह्मज्ञानमिति कर्मधारयः इतिवान्च्यम् । श्रीगोपालतापनीयश्रुत्या षष्ठीतत्पुरुषेपि स्वगतभेदाभावात् । कर्मधारयस्तु संभवत्यपि न चतुष्टयरूपब्रह्मण एकज्ञानत्वायोगात् अभेदान्वयाभावात् । ब्रह्म न ज्ञानमात्रमिति भेदावगाहि- प्रत्ययात् । घटपटकुड्यकुसूलानि न घट इति प्रत्ययवत् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यभेदोपि 'स्वयमेवात्म- नात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम' इतिवाक्यात् । ब्रह्मज्ञानैकवाक्यतार्थै ततोप्येवमिति आरभ्य ब्रह्मेत्यन्त- फक्लिकार्थः क्रियते । इदमेव ब्रह्मज्ञानमिति फक्तिकैकवाक्यतारोधकभाष्यात् । पदचतुष्टयस्य सत्य- मनन्तमानन्दं ज्ञानमिति क्रमेण । तत्र सत्यपदार्थमाहुर्भाष्ये तत इति । तत इति क्रमवाचकं पदं मननानन्तरमित्यर्थः । एवमभ्यासेनानृत्त्येति यावत् । आवृत्तिरसकृदुपदेशादिति सूत्रात् । पूर्वोक्तार्थस्य निर्धारणे श्रवणमनने स्ताम् । ननु निर्धारणार्थं मननमावृतं भाष्ये प्रोक्तम् । निर्धारणे मननं भवतीतिभाष्यात् इतिचेत्तर्हि तद्‌दाढ्ये पूर्वोक्तार्थस्य निर्धारणदाढ्ये वा श्रवणमनने स्ताम् । 'निमित्तात् कर्मयोगे' इत्यस्य प्राप्तिरपि न यया निर्धारणार्थमित्यर्थो भवेत् । तथा च ततोप्येवं भवतीति भाष्य- योजना । एवं वाक्यभेदो विभाव्येत, तर्हि ततोप्येवं पूर्वोक्तश्रवणमननयोरावृत्त्या ध्यानादिसमाध्यन्त- रूपनिदिध्यासनरूपं ब्रह्मेति योजना । निदिध्यासनत्वं ध्यानादिसमाध्यन्तत्वं प्रेम्णो ध्यानादितः पूर्वस्य सत्त्वं ज्ञेयम् । 'भक्त्या प्रसन्ने तु हरौ तं योगेनैव योजयेत्' इति निबन्धात् । द्वितीयस्कन्धे ध्यानादितोन्यस्याभावात् । तत्र ध्यानं ध्यै चिन्तायामित्यस्य रूपम् । अत्र ध्यानविषयः सत्यपदार्थस्तत्र साधुस्त्वमपि ध्यानरूपं यत्प्रत्ययार्थः । एवं धारणायां सत्यदार्थे ध्यानविषयत्ववज्ज्ञानानन्तपदार्थ- योरपि ज्ञेयम् । अत्र ध्यानं ध्यानबिन्दूपनिषदुक्तं तथाहि । 'स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येन्निगूढवत्' ॥ इत्यत्र निर्मथनदण्डत्वेन ध्यानमुक्तम् । ध्यानं निर्मथनं तस्याभ्यासः पुनः पुनः कीर्तनमावर्तनं वा तस्मादित्यर्थः । एवं पूर्वोक्तपरामर्शन । पूर्वोक्तं तु । 'प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्' ॥ इति श्रुत्युक्तम् । व्यध ताडने तड आघाते आघातः गत्यर्थस्य हन्तेः । निगूढवदिति गुहू संवरणे संवरणाग्निवत् । द्विती- यान्ताद्वतिः प्रथमान्ताद्वा वतिः स्वीयत्वेन सम्यग्वृतवत् स्वीयत्वेन सम्यग्वृतं वा स्वीयत्वेन सम्यग् वृत्तो वा गायत्र्यर्थकारिकासु प्रणवार्थोक्तेः । सर्वात्मभावकारणं वरणं साधनाध्याये लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणेयवरण- जसर्वात्मभावेति भाष्यात् । प्रणवचतुरात्मा आत्मा सत्यं ब्रह्म त्रितयात्मेति न लक्षणश्रुतौ अधिकपदार्थ- निवेशः शङ्कनीयः । नवीनभावजनक इत्यादिगायत्र्यर्थनिरूपणकारिकासु प्रणवार्थः साधुत्वप्रयोजकः । यद्यपि ध्यानबिन्दुःसमाख्यांतस्तेजोबिन्दुः परं ध्यानमिति परपदसामर्थ्यं बलीयस्तथापि तद् ध्यानम् । १. सम्यक् रूपितः रुचितः । ५३०

यहाँ दी गई पृष्ठ-छवि का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४३१ रश्मिः । 'दुःसाध्यं च दुराराध्यं दुष्प्रेक्ष्यं च दुराश्रयम् । दुर्लभं दुष्करं ध्यानं मुनीनां च मनीषिणाम्' ॥ इतिश्रुतेः दुःसाध्यत्वादिविशिष्टमिति तत उपरभ्यते । उदाकाङ्क्षायामुपनिषद् द्रष्टव्या । अथ धारणा । 'मनः संकल्पकं ध्यात्वा संक्षिप्यात्मनि बुद्धिमान् । धारयित्वा तथात्मानं धारणा परिकीर्तिता' ॥ इत्यमृतबिन्दूपनिषदि । प्रथममात्मपदं ब्रह्मपरं द्वितीयं जीवपरं यद्यपि तथापि धारणाया द्वादशाङ्गेषु युगपन्मनो- धारणरूपत्वेन जीवस्य धारणाकर्तृत्वेन तत्कर्मत्वायोगात् द्वितीयमपि ब्रह्मपरम् । तिष्ठेदित्यस्य क्रियापदस्याध्याहार्यमाणस्य श्रुतावप्रयोगो धारणादनन्तःपातित्वात् । अथ सत्यार्थे मन आदिपदार्थानां क क संनिवेश इति चेदुच्यते यत्प्रत्ययार्थे साधौ कुतः साप्नोतीत्युक्ते किमित्याकाङ्क्षायां मनसि आत्मनि संक्षेप्तुसामीति संकल्पात्मकस्य ध्यानं द्वादशाङ्गेषु एकैकाङ्गस्य चिन्तनं कृत्वात्मनि बुद्ध्या संक्षेपं प्रेरणं युगपद् द्वादशाङ्गेषु कृत्वा ब्रह्मधारणा ध्यानं च पूर्वोक्तं समाधिं च साप्नोतीत्यर्थात् । द्वितीयात्मपदार्थस्य प्रकृतिप्रत्ययार्थे सति । सत्पदार्थस्तु अत्र सुसशक्तिरसृसद्दृक् 'भेनेऽसन्तमिवात्मानं सुसशक्तिरसृसद्दृक्' इतिवाक्यात् । 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इतिश्रुतेर्ब्रह्मसत्तावेचा सञ्जीवः । अस्ति शक्तिर्वेत्तु सदृश । यद्यप्यात्मपदार्थः सत्यत्वं सति साधु सत्यमित्यत्र विशेष्य- विशेषणसंबन्धावगाहिज्ञानत्वात् तथापि सदप्यात्मा ब्रह्मत्वात् विशेष्यविशेषणसंबन्धावगाहित्वेन स प्रकारकलमात्रकृतभेदात् ब्रह्मात्मैकै कदेशविकृतमनन्यवदिति वैयाकरणोदोषात् । अथ समाधिः 'यं लब्ध्वाप्यवमन्येत समाधिः परिकीर्तितः' इत्यमृतबिन्दुश्रुतिः । अत्र सर्वात्मभावं लब्ध्वान्यदवमन्येत हीनावबोधविषयं कुर्यात् इत्याज्ञा सर्वात्मभावस्यान्यहीनावबोधविषयकरणं लिङ्गमूयस्त्वाधिकरणे साधितम् । भूमैव सुखं नाल्पे सुखमस्तीति मूललक्षणमेव सर्वात्मभावलक्षणम् । यद्वा यमात्मानं लब्ध्वावबोधं कुर्यात् तदवबोधकरणं समाधिः । अन्वमन्येत इतिपाठे वर्णविकारः अवमन्येत इति । यद्वा ओ विष्णोः सुपां सुलुकिति सोर्लुक् मन्येत इत्यत्र कर्मप्रत्ययात् अमो लुग्वा ई यं अं लब्ध्वेत्यर्थः । एवं सति साधुः सत्यो भक्तादिव्याकृतः । इदानीं सति अस्ति ब्रह्मेति वेतरि साधुं व्याचक्षुः मनसीति सर्वत इत्यादि विशेषणम् । मनसो योग्यत्वाय 'सर्वत्र निवृत्तव्यापारो भगवत्परो भवति' इति सुबोधिन्याः 'अतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते' इति बिन्दुस्तोकोपनिषच्छ्रुतेः । चित्त इत्यनुक्त्वा मन इत्युक्तं तत् स मानसीन आत्मा जनाना१९सर्वात्मेतिश्रुतेः । चित्ते भगवन्मते उद्घाटिततमःकपाटद्वारे चित्ते इति षष्ठस्कन्धवाक्यात् । भक्तादेखाद्यशे मनसि स्वयमात्मना साधननिरपेक्षेण उपलम्भं निजमनन्तं सुखं आनन्दस्तस्यानुभवो ज्ञानं स्वयं प्रकाशरूपमपि तद्रूपम् । तथा च 'अस्ति ब्रह्मेति वेतरि स्वयमुपलब्धं निजं सुखं तस्यानुभवं साप्नोतीत्यर्थः । तथा च षष्ठस्कन्ध- वाक्यं सिद्धम् । 'ॐ नम्रस्तेस्तु भगवन्नारायण वासुदेव आदिपुरुष महापुरुष महानुभाव परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक केवलजगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनार्थ परमहंसपरिव्राजकैः परमेणात्मयोगसमाधिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्घाटिततमःकपाटद्वारे चित्तेऽपावृत आत्म-

१. मद । ५५ ब्र० सू० १० 431

रश्मिः । लोके स्वयमुपलम्भनिजसुखानुभवो भवानिति' । निजसुखं जीवियमपि आनन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवभाव इत्युक्तम् । नन्वेतस्यैव मुख्यश्रुत्युपष्टम्भकत्वे किं मानमिति चेन्न सिद्धवाक्यत्वात् । तथा च निबन्धः षष्ठस्कन्धस्य । 'भक्तिर्मूर्तिमती तत्र देवरूपा सुसंस्थिता । तद्व्यव्यतिरेकेण न सा निर्गन्तुमर्हति ॥ अतो हरिः सर्वदेवैः स्तूयते सिद्धभावितः' । इति । ध्यानादिसमाध्यन्तरूपमनसीत्यादिविसर्गरहितभाष्यपाठे तु ध्यानादीनां मनसो वृत्तीनां मन- स्त्वान्मनस्यानन्दमयत्वेन मनसीत्यादिः । तथा च श्रुतिः 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्ये- तत्सर्वं मन एव' इति बृहदारण्यके । तस्य प्रमाणबलस्य । 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः' इतिश्रुतावेवकारेण [L1

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४३३ रश्मिः । प्रभोरेव फलत्वं तन्निर्दोषत्वं च वर्ण्यते लीलानित्यत्वतः पूर्णगुणत्वं च ततोऽखिलमिति । ननु तथापि धर्मार्थ- मोक्षकामा इत्यन्तं सत्यं कामार्थधर्ममोक्षा इति क्रमस्य प्रथमसुबोधिन्यां धर्मस्य ह्यापवर्गसेतुत्वेनोक्तत्वात् । अतो जगद्व्यापारवर्जन्यदेतत् । अतो ब्रह्मणि स्वरूपतः कार्यतश्च व्यवहारस्थापनं प्रथमाधिकरणार्थः । ननु कर्मादिभ्यो ज्ञानमेव पुरुषार्थसाधनमतः कारणात् ब्रह्मजिज्ञासाकर्मबोधाधिकारः प्रथमाधिकरणार्थः कुतो नेति चेन्न ब्रह्मसम्बन्धिनां जिज्ञासेति शेषषष्ठ्या त्रयोदशोक्तयावदर्थसंग्रहात्कर्मशरीरप्रविष्टतदर्थे विशेषणीभूतानुवृत्तिरिति विचारो मुख्यो न तु अधिकारांशेऽनुवृत्तिविशेषणतयाभिप्रेतत्वात् । यद्वा भाष्ये 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति वाङ्मात्रनिवृत्तिरुक्तस्य ब्रह्मण अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति पदैर्व्यवहारः ज्ञापित इति निष्कर्षः । अत्र तु तन्न्यूनतादोषं निग्रहस्थानमभ्युपगच्छद्भिर्ग्रन्थकारैः संपूर्णाधिकरणार्थ उक्तः स समर्थनीयो व्यवहारस्थापनमधिकारहेतुरूपपदार्थयोश्चोपलक्षकमिति । तथा च अधिकारहेतु- ब्रह्मजिज्ञासापदार्थसमूहो वाक्यार्थः । भाष्यार्थस्तु ज्ञापितपदव्याख्याने समर्थित एव । न च जिज्ञासामुखेन कार्यलक्षणं प्रथमतो वक्तुं शक्यम् । सगुणब्रह्मजिज्ञासेत्यापत्तेः । न च लक्षणबलात् सगुणस्यैव जिज्ञासेति वक्तुं शक्यम् । निर्गुणे तात्पर्यवृत्तिमात्रप्रतिपाद्ये प्रतिज्ञाया अनुपयोगादिति वाच्यम् । तुरीये चतुर्थचरणे नित्यलीलानिरूपणावसरे निर्गुणस्योपपादनादस्त्युपयोगः । किं च । 'निर्गुणो वा सगुणो वा श्रवणे क्रियते यदा । तच्छ्रवणं तु व्यर्थं स्यादित्येवं लक्षणं परे' ॥ इति । अत्रापीत्यादि एतेन श्रवणाङ्गत्वं मीमांसायां समर्थितम् । तेन पूर्वं वेदान्तान् श्रुत्वा पश्चादन्वयरूपमीमांसेति श्रवणमङ्गमस्याः सा श्रवणाङ्गमीमांसेति प्रोक्तम् । शब्दव्यापाररूपव्यवहारा- ज्ञापने सत्यत्र श्रवणं न स्यात् 'यतो वाच' इत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणोऽव्यवहार्यत्वात् । अत्र षष्ठीतत्पुरुषपक्षे 'श्रोतव्यो मन्तव्यः' इत्यत्र इदमित्थंतयाऽविषयो ब्रह्मविचारः । भाष्ये । माहात्म्येत्यादि । 'भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत्कूटस्थो रतिरात्मन्यतो भवेत्' ॥ इतिवाक्यात् यत इत्यस्य माहात्म्यज्ञानादैक्यज्ञानाच्चेत्यर्थात् । 'यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे । भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा' ॥ इति वेदव्यासैर्भागवतसंहितायाः पुष्टिफलं भवद्रतिर्भक्तिरुक्तेत्यपि इतिशब्दितं माहात्म्यज्ञान- फलम् । ननु श्रवणं च फलमित्युभयं च फलं कथमपरं च तृतीयाध्यायोक्तवर्णधर्माचारसेवोपप- त्त्या संतमसो न श्रुतः फलमिति चेन्न । पूर्वमीमांसानिर्णयफलमुक्तं संदेहवारणं दार्ढ्यं च । अत्र तु श्रवणाङ्गमीमांसोच्यते न तु मीमांसानिर्णयः तस्यां तु तत्संबन्धिज्ञानं फलं मीमांसा जन्माद्यधिकरणे विशुद्धजगज्जन्मादिकर्तृत्वेन शास्त्रप्रतिपाद्यत्वेन कृते ब्रह्मलक्षणसंबन्धित्वे ब्रह्मणोऽसंदिग्धत्वात् तन्माहात्म्ये विशुद्ध इत्यादि उक्ते देवस्वरूपे संदिग्धे सति तज्ज्ञानं माहात्म्यज्ञानमिति तस्य फलस्य उक्तत्वात् यथा पूर्वमीमांसायां मीमांसासंबन्धि धर्मस्य ज्ञानं फलम् । तथा युक्तत्वात् । १. 'इत्यादिर्ग्रन्थो नास्ति क्वचित्' । 433

४१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० १ सू० १ रश्मिः । [ 'त्वमात्मनाऽऽत्मानमवेह्यमोघदृक् परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् । अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन्- महानुभावाभ्युदयोधिगण्यताम्' ॥ इति 'इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः । अविच्युतोऽर्थः कविभिर्निरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम्' ॥ इति 'त्वमप्यदभ्रश्रुतविश्रुतं विभो समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् । प्रख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां संक्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा' ॥ इति भगवतो नारदस्य गुरुचरण श्रीद्वैपायनान् प्रति वचनात् । ] 'माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथा' ॥ इतिपञ्चरात्रे माहात्म्यज्ञानस्य भक्तेः पूर्वत्वात् दैवीसंपत्संपन्नानुशास्यानुभवाच्च माहात्म्यज्ञानं फलं श्रुतायाः । नित्यलीलाप्रतिपादनादेवो भगवानिति प्रतीतिः । तत्त्वमस्याद्युक्तभेदो नात्र भक्तिफलक उपात्तः माहात्म्यज्ञानं तत्त्वमस्यादिमहावाक्योक्तभेदस्योपलक्षकं तेन तस्य किंचिन्न्यूनसाधनत्वं व्यज्यते श्रद्धादीनां तस्य साध्यत्वात् माहात्म्यज्ञानानन्तरं स्वयं भवनादनुक्तिः ग्रन्थगौरवभयात् । मीमांसाविचारे श्रीभागवतफलविचारस्तुमयोः श्रवणघटितत्वेन तत्र श्रवणे दशविधलीलानां श्रवण- विषयतावच्छेदकत्वात् । उभयफलकत्वं मीमांसायां संयोगपृथक्त्वन्यायेन । अपरं च वर्णाश्रमाचार- जन्या भक्तिर्निबन्धटीकायामेतादृशभक्तादर्शनान्नास्तीत्युक्तेर्नात्र निरूळखिता । सेवोभयं तु यदा फलदित्सा भगवतस्तदा श्रीमदाचार्यमार्गश्रद्धया शरणागतौ भवति इति न सकलाधिकारकम् । सर्वात्मभावस्तु 'प्रदानवदेव तदुक्तम्' इत्यधिकरणे दानसाध्यः इत्यन्यदेतत् । एवं च मीमांसयार- म्भोक्तासंभावनाविपरीतभावनानिवृत्त्या श्रवणं तेन माहात्म्यं देवत्वज्ञानं फलमिति निष्पन्नम् । एवं च ब्रह्मत्वं ब्रह्मेति निर्विकल्पकं ज्ञानम् । अत्राध्यारोपापवादलक्षणसंगत्या जगज्जन्मादिकर्तृत्वादि तत्रारोप्याग्रे ब्रह्मनिरूपणे 'अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्' इत्येनेनापवादादिति कश्चित् ब्रूयात् तं प्रतिब्रूयात् परमतभाषैषा समाधिभाषापोषिका न प्रमाणम् । प्रमाणं तु समाधिभाषा तत्र 'अनर्थोपशमं साक्षाद् भक्तियोगमधोक्षजे' इति भक्तियोगे दृष्टे भक्तिमार्गविरुद्धः कथमारोपापवादः । भगवन्माहा- त्म्यनाशकत्वात् । अत एवोक्तम् अरूपवत्सूत्रे एकदेशिमतेन समाधानमाहेतिभाष्ये । अतो भक्तिमार्गे विद्वन्मण्डनोक्तदिशा सगुणनिर्गुणयोरभेदः । अतो निर्वाहक लक्षणसंगत्या नह्मनिरूपणम् । एकस्य ब्रह्मज्ञानस्य निर्गुणस्य गुणश्रुतिनिरूपणयोरविर्भावकत्वेन श्रुतितात्पर्यविषयस्य च सगुणनिर्गुणश्रुति- निरूपणयोराविर्भावकत्वेन च निर्गुणब्रह्मनिरूपणानन्तरं किं ब्रह्मज्ञाननिर्वाहप्रयोजकमिति जिज्ञासाया सगुणब्रह्मनिरूपणमिति । तथा 'आत्मेवेदमग्र आसीत्' 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' 'संपद्याविर्भाव- ५३४

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४३५ अतः श्रवणाङ्गमीमांसायां माहात्म्यज्ञानफलायां भगवद्वाक्यानामन्यपर- त्वेऽन्यवाक्यानां च भगवत्परत्वे दिव्यधर्मादिव्यधर्मव्यत्यासेन वैपरीत्यं फलमा- पद्येत । तदर्थं दिव्यधर्मनिर्धारो द्वितीयाधिकरणे विचारितः । वेदा एव वाचकाः, अलौकिकमेव कर्मेति । ततः पूर्णलौकिकत्वाय विधिनिषेधमुखेनाधिकरणद्वयम् । भाष्यप्रकाशः । अतः परं द्वितीयाधिकरणार्थमाहुः अत इत्यादि, कर्मेतीत्यन्तम् । अत इति । ब्रह्मणो व्यवहारस्थापनेन श्रवणविषयत्वसिद्धौ तत्स्वरूपादिविचारस्यावश्यकत्वात् । वैपरीत्यमिति । विपरीतभावरूपम् । अपरप्राप्तिरूपमिति यावत् । विचारित इति हेतोः साध्यस्य च कथन- मुखेन निर्णीतः । तस्यैवाकारो वेदा एवेत्यादिनोच्यते । अग्रिमार्थमाहुः तत इत्यादि, पूर्णलौकिकत्वायेति अभिन्ननिमित्तोपादानरूपताबोधनेन तथात्वाय । विधिनिषेध- मुखेनेति । समन्वयेन हेतुना पूर्णलौकिकत्वस्य विधिमुखेन स्थापनम् । अव्यवहार्यत्वस्य प्रधानस्य रश्मिः । स्वेन शब्दात्' इत्यादिभिः सधर्मकब्रह्मनिरूपणानन्तरं किं ब्रह्मज्ञाननिर्वाहप्रयोजकमिति जिज्ञासाया- मन्मते बृहद्वामनपुराणे उत्तरखण्डे खिले च । 'नारायणादिरूपाणि ज्ञातान्यस्माभिरच्युत । सगुणं ब्रह्म सर्वेदं वस्तुबुद्धिर्न तेषु नः ॥ ब्रह्मेति पठ्यतेऽस्माभिर्यद्रूपं निर्गुणं परम् । इत्याद्युक्त्वा । 'तद्रूपं दर्शयास्माकं यदि देयो वरो हि नः ॥ इत्युक्तैः श्रुतैस्तद्दर्शयामास स्वं लोकं तमसः परम्' । इत्यादिभगवद्दर्शितनिर्गुणब्रह्मनिरूपणं कृतमिति । 'नहि विरोधो भगवति' इति 'यस्मिन् विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति' इतिवाक्याभ्यां तादृशमेव ब्रह्मस्वरूपं 'यादृशं श्रुतयो वदन्ति न तु कुतर्ककर्कश- कल्पनवशाद्विर्णीतम् । भगवद्वाक्यानां 'को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' इत्यादीनामानन्दमयाधिकरणविषयवाक्यानां भगवत्पदं ज्ञापयति श्रीभागवतीयसमाधिभाषानुसारि- कृष्णवाक्यानुसारिभाष्यमिति 'ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते' इति शास्त्रार्थात् । अन्यपरत्वे 'आनन्दमानन्दमयोवसाने' इतिद्वितीयस्कन्धवाक्याजीवपरत्वेन्यवाक्यानां जीवमुख्यप्राणवाक्यानां गतपादान्तउक्तानां सर्वधर्मोपपत्तेर्भगवत्परत्वे दिव्यधर्मा 'दिव्यं ददामि ते चक्षुः' इतिवाक्यात् दिव्य- चक्षुर्ग्राह्या अदिव्यधर्माः साधारणचक्षुरादिग्राह्यास्तेषां व्यत्यासेन वैपरीत्यविपरीतस्यैव भावस्तद्रूपं स्वार्थे ष्यञ् वा अपरप्राप्तिरूपम् । 'यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः' ॥ इति स्मृतेरित्यर्थः । वैपरीत्यमित्यत्र भावप्रत्ययपक्षे भावपदेनाभावव्यावृत्त्या ज्ञायतेऽभावत्वेन प्रतीता अपि नाभावरूपाः किं- त्वभावा इवेति । प्रकृते । साध्यस्येति जगज्जन्मादिकर्तृत्वस्य । भाष्ये । अलौकिकमित्यादि लोके भवं लौकिकं तद्भिन्नमलौकिकं निष्क्रियमितिश्रुत्युक्तनिष्क्रियत्वसमानाधिकरणं कर्म जगज्जन्मादि- कर्तृत्वं कृतिरेव तद्रूपम् । प्रकृते । अग्रिमार्थमिति अग्रिमाधिकरणद्वयार्थमित्यर्थः । प्रधानस्येत्यादि १. श्रीभागवतात् । 435

" -> wait, what is the word before it? "सच्चिदानन्दरूपमेव ब्रह्म न चिदचितोरानन्दे ईक्षणा" -> wait, does it say: "सच्चिदानन्दरूपमेव ब्रह्म न चिदचितोः, आनन्दे ईक्षणादित्याद्येन व्याख्यान्ति परे, तन्निरासाय"? Wait, let's read the rest of line 35: "व्याख्यान्ति परेत्यादिना" -> Wait, look after व्याख्यान्ति: "परेत्यादिना" or "परे तन्निरासाय"? Letters: प - रे - त्या - दि - ना -> "परेत्यादिना"! Then: "विधीयोऽचिन्त्युत्थानः" -> wait! What are those letters? व/वि - ती/धी - यो - ऽ/त् - था - नः? Wait, could it be "द्वितीयोऽधिकरणोत्थानः" or "द्वितीयोऽचिन्त्य..."? Look: "द्वितीयोऽ..." -> द्वि ती यो ऽ थ (or ऽचि)? Wait! "द्वितीयोऽधिकरणोत्थानः"? Look at the characters: "द्वि" (broken d-vi) "ती" "यो" "ऽ" "धि" "क" "रणो" "त्था" "नः" Wait! वि -> द्वि! धी -> ती! यो -> यो! ऽ -> ऽ! चि -> धि!

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४३७

ये पुनः केचित् सगुणनिर्गुणभेदं प्रतिपादयन्ति, ते लब्धमेव सत्यं ब्रह्म-

भाष्यप्रकाशः ।

र्णीतेत्याशयः । ब्रह्मपादे केवलस्यैव तादृशत्वेन विवक्षितत्वादेतद्वाह्यैरित्यादिति । सिद्वाहुर- द्यमित्यादि षडधिकरण्या निवारितः । तथाचैतावताैव शाब्दसंदेहवृत्तेः कार्यसिद्धेश्च संशया- नुपपत्तिकार्यकरणाङ्गीकारो न युक्त इत्यर्थः । ननु केचिदेकदेशिनो, यतो वाच इत्यस्य वाक्य- स्याङ्मनसागोचरत्वनिषेधनपरत्वमादाय श्रोतव्यादिवाक्यवैयर्थ्यपरिहाराय ब्रह्मणि सगुण- निर्गुणभेदं प्रतिपादयन्ति । तत्र निर्गुणं ब्रह्मोक्तश्रुतिरर्थाद् बोधयति । श्रोतव्यादिश्रुतयस्तु शब्दात् सगुणं बोधयन्तीत्येवमपि ब्रह्मणि व्यवहारसिद्धेः पूर्वोक्तरीत्या जिज्ञासासूत्रस्थलोकश्रुत्यो- र्बाधकथनं न युक्तमित्याशङ्कायां तन्मतमनूद्य दूषयन्ति ये पुनरित्यादि । कथं बोधयन्तीत्यत-

रश्मिः ।

द्यावणादस्तु तत्संक्षेप इतत आहुः ब्रह्मपाव इत्यादि । आत्मैवेदमग्र आसीदेकमेव सदेवे- त्यादावेकपदाम्ययोगव्यवच्छेदकादेवकारादाहुः केवलस्यैवेति बन्तर्यामिब्राह्मणं तु साधारणाम्परं मुख्यप्राणे तु तत्त्वाभावान्नार्थशङ्कादोषः । इतीति रूपं भाष्योक्तमिदमाधिदैविकम् । तेनेदमधिकरणं पूर्वोक्तस्य सर्वस्य निगमनार्थमिति बोधितमित्यस्य पूर्वपादान्तरस्थस्य भाष्यप्रकाशस्थाख्यायिकारूप- परत्वम् । सर्वपदस्य संकुचितवृत्तिलेनाग्रिमपादान्तरभेदपरत्वात् । रश्म्युक्तत्वादिधिष्ठिते प्राणविशिष्टेऽन्तर्यामिब्राह्मणेके जगज्जन्मादिकर्तृत्वलक्षणसातिव्याप्तिवारणरूपप्रयोजनसाधिमीतिकृत्य- मधिष्ठितमिदमाधिभौतिकं रूपमित्यदोषः, सर्वनिर्णये त्रैविध्यदर्शनाच्च भाष्यविरोधः । 'सूर्यो मण्डलमानी च चक्षुरन्तःस्थ एव नः' । एवं सर्वत्र तद्भेदाः सयम्भूषा 'अन्येऽप्यवान्तरा भेदाः शतशः सन्ति सर्वशः' ।। वागिन्द्रियस्य त्रयो भेदाः प्रसिद्धा यदा ग्रहीष्यन्ते तदोपलक्षणीयावितरौ पक्षौ रश्मिभाष्य- प्रकाशयोः । कार्यसिद्धेरिति आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इतिश्रुत्युक्तश्रवणादिरूपकार्यसिद्धेः । न्यूनेत्यादि एकादशाधिकरणानि शंकराचार्या रामानुजाचार्याश्च स्वीकुर्वन्ति मध्वाचार्या अपि न्यूनाधिकानि वा ततश्च नाधिक्यरूपनिग्रहस्थानमिति भ्रमः । तत्र तत्राधिकरणे दूषणभूषणानामुक्तत्वात् । केचिदित्यादि शांकरा विवक्षितगुणोपपत्तेश्वेति सूत्रे अथवा जन्माधिकरणे यद्वा ईक्षत्यधिकरणे गौण इत्यत्राङ्गिनो विष्णुशर्माणः । ननु तर्हि श्रोतव्य इत्यादिवाक्यनिवृत्त्या तद्वैयर्थ्यमित्याशङ्क्याहुः श्रोतव्यादीति । सगुणेति तथा च गुणाः श्रोतव्यादिविधिविषयाः इति न श्रोतव्यादिवाक्यवैयर्थ्यमिति भावः । उक्तश्रुतिः यतो वा इतिश्रुतिः भाष्योक्तार्थ स्फुटोपपादनार्थमिवमुपात्ता सूत्रे तु 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' इतिश्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया । इयं तु मनोमयप्राणशरीर इति सगुणविषयेति विशेष इति । उक्तश्रुतिर्यतो वाच इतिश्रुतिर्वा । अर्थादिति अभिहितान्वर्षात् । भावप्रधानो निर्देशः अभिहितार्थत्वादित्यर्थः । शब्दा- दिति गुणविशिष्टवाचकशब्दात् । पूर्वोक्तेतिजीवोक्तेरीत्या अर्थकथनमिति । जिज्ञासासूत्रस्थ ब्रह्मसंबन्धिनां जिज्ञासेति शेषषठीकथनस्य । ईक्षत्यधिकरणे 'यतो वाच' इतिश्रुतेरियमित्यतश्च दृष्टान्तलक्षकथनं च । ये पुनरित्यादीति प्रतिपाद्यविषयस्य ब्रह्मणः शुद्धत्वेन तद्विचारात्मकसू- त्रेणेत्यादीत्यर्थः । गौणत्वेत्वात्तत्त्वव्यवहारित्वञ्च ये प्रकृतिसंबन्धात्कर्तृत्वं मन्यन्ते तान् प्रत्याहुः

• पर्यालोच्य सभासत्त्वं साधुवृत्त्या सतां च ह्य् आत्मत्वञ्चाप्यपरिच्छिन्नैः ।

जिज्ञासाऽनधिकारं बोधयन्ति । ब्रह्मवादे सांख्यानामिव गुणानामनङ्गीकारात् । भाष्यप्रकाशः। आहुः ब्रह्मवाद इत्यादि । गुणानामिति नित्यभिन्नानाम् । ननु, 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः' इत्यादिश्रुतिषु गुणाङ्गीकारात् कथमनङ्गीकारावगम इत्यत आहुः भौतिकेत्यादि । भौतिका भूतोत्पादकत्वेन तत्संबन्धिनः । तथाच, प्रधानेत्यादिश्वेताश्वतरश्रुतौ गुणानां सिद्धवन्निर्देशेऽप्यु- पनिषदारम्भे, भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यमित्यत्र योनिपदोक्तनित्यभिन्नगुणानङ्गीकार- बोधनादुक्तश्रुतौ ब्रह्मवादसिद्धा भगवदुत्पन्ना एव ते बोध्याः । अतस्तदभिप्रेतानां मायावाद- सिद्धानां गुणानामसंबन्धार्थमेवाध्याय्यारम्भात् सा श्रुतिव्यवस्था असंगतेत्यतस्तथेत्यर्थः । ननु कथमेवमवगम्यत एतदर्थमेवाध्याय्यारम्भ इति, तत्राहुः अन्यथेत्यादि । तत्कारणत्वेनेति रश्मिः। ब्रह्मवाद इत्यादि सांख्यस्य रचनानुपपत्त्यधिकरणे कारणत्वांशे निरासाच्च । अतो विष्णुशर्माणं गौणः कर्तेति ब्रुवाणं प्रति शांकरांध प्रत्युक्तं सांख्यानामिवेति । ननु मायावादिनः प्रति निरुक्तिरेषा कथमन्यान्प्रति व्याख्यायते । सत्यम् । यद्येवं त्वमङ्गीकुर्यास्तदापि त्वयानङ्गीकार्येत्याशयात् गुणेश इति श्वेताश्वतरे गुणाङ्गी- कारमाशङ्क्य विशिषन्ति स्म नित्येत्यादिना । अयमर्थः-विद्वन्मण्डने नित्यभिन्ना गुणा हि उपाधिभूताया मायाया ब्रह्मणश्चानादित्वेनोपहितस्याप्यनादित्याऽविरतः सर्गः प्राप्तस्तद्वारणाय स्वीकृताः तत्क्रमनिया- मकत्वं चेच्छायास्तदेतत्कपोलकल्पितम् । यतः शुद्धब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय जन्मादिकर्तृत्वमुक्तवन्तो व्यासचरणाः । अन्यथा जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वात् तत्सगुणं ब्रह्मेति सूत्रितं स्यात् । अतो गुणानाम- नङ्गीकारादित्यर्थः । प्रधान इत्यादि प्रधानं गुणसाम्यावस्था क्षेत्रज्ञो देहज्ञो हि गीताक्षेत्रक्षेत्रज्ञनिर्देश- योगाध्याये हंसोपनिषदि तत्र यत्रप्रकाशते चैतन्यं स क्षेत्रज्ञ इत्युच्यते । तत्र इत्यस्य लिङ्गशरीर इत्यर्थः । तयोःपतिरित्यर्थः । न च क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि इत्यस्य गीतास्मरणस्य विरोधः । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मे'त्यदोषात् । तत्संबन्धिन इति ब्रह्मसंबन्धिनः ( भूतसंबन्धिनः ) । तथा च गुणानामीशो नतु गुणाधीनकर्ता अस्वातंत्र्यापत्त्या कर्तृत्वभङ्गप्रसङ्गात् कर्ता स्वतंत्र एव स्यात् इति निबन्धे । ननु तर्हि गुणेश इति प्रतिपादितगुणानां कः संबन्ध इत्यपेक्षायां कार्यकारणभावरूपं तं बोधयितुमाहुः तथा च इत्यादि उपनिषदारम्भ इति श्वेताश्वतरोपनिषदारम्भे । योनिपदस्य समवायिकारणवाचकत्वात् मतान्तरे गुणवाचकत्वमित्याशयेनाहुः योनिपदेत्यादि । अनङ्गीकारबोधनं तु चिन्त्यमितिपदेन लोके सम्यक् प्रकारेण ज्ञातव्यं स्मर्तव्यं वा । चिती संज्ञाने चिती स्मृत्यामितिधातुपाठात् । अत्र पक्षे द्वारं गुणाः बोध्या इति । 'सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः' ॥ इतिद्वितीयस्कन्धवाक्यात् । मायावादपदं विष्णुशर्मपक्षस्योपलक्षकम् । अध्यायारम्भादिति आनुमानिकाधिकरणेन तथावसायात् । गौणश्चेन्नात्मशब्दादित्युक्तत्वात् । श्रवणाय तु अध्याय- चतुष्टयम् । अधीतानामित्यायुक्तभाष्यात् । प्रथमपादे शब्दसंदेहनिवारणात् द्वितीयादिष्वर्थसंदेह- वारणात् भाष्ये एव हि इति शब्दद्वयम् । सा इति सगुणनिर्गुणपरा । तथेति भाष्योक्ता व्यवस्था अत्र न तत्सुस्थः किं तु बहुव्रीहिरित्याहुः तत्कारणत्व इत्यादिना । १. गुणानामनङ्गीकारादित्यनेनान्वेति । 438

भौतिकगुणानामसंबन्धार्थमेव ह्याद्यायारम्भः । अन्यथा सर्वस्यापि तत्कारणत्वेन तत्संबन्धस्य विद्यमानत्वादन्यनिराकरणेन तत्प्रतिपादकत्वनिर्धारकाधिकरणानां वैयर्थ्यमेव । अर्थसंदेहनिराकरणार्थं द्वितीयाद्यारम्भः । तत्रार्थो द्विविधो जीवजडात्मकः प्रत्येकसमुदायाभ्यां त्रिविधः । तत्र प्रथमं जीवपुरःसरेण संदेहा निवार्यन्ते ।

भाष्यप्रकाशः ।

तत्कारणत्वेन । तथाचातोऽवगम्यत इत्यर्थः । एवं प्रासङ्गिकं निराकृत्य प्रस्तुतमाहुः अर्थेत्यादि । कोऽर्थः संदेहजनकः, कथं च तन्निराकरणमित्यपेक्षायामाहुः तत्रार्थ इत्यादि । द्वितीय- पादार्थमाहुः । तत्र प्रथममित्यादि । जीवपुरःसरेणेति प्रथमाधिकरणे, अनुपपत्तेस्तु न शारीर इति पूर्वं जीवस्यैव निराकरणाज्जीवपुरःसरेण विचारेणेत्यर्थः । एवमग्रिमपादेऽपि, नानु- मानमतच्छब्दादिति सूत्रप्रणयनाजडपुरःसरत्वम् । एवं चतुर्थेऽप्युभयपुरःसरत्वमानुमानिकसूत्र- विवरणादवगन्तव्यम् । तथाच त्रिभिः पादैस्त्रिविधार्थसंदेहो निवार्यत इत्यर्थः । एवं च पादा- नामेककार्यकत्वेऽपि क्रमनियामिकाऽत्रावसररूपा संगतिरिति बोधितम् । अन्ये तु प्रथमपादे स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि आकाशादिवाक्यानि निर्णीतानि । द्वितीयतृतीययो- स्त्वस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि निर्णीयन्त इत्याहुः । तन्मते क्रमनियामकं न स्पष्टम् ।

रश्मिः ।

अतोऽवगम्यत इति कार्यस्य जगतः सगुणनिर्गुणत्वाद् गुणास्तु 'आत्ममायामृते' इति स्वमते अवस्थानादप्यवगम्यते । भाष्ये । तस्य प्रतिज्ञातस्य निर्गुणस्य कारणत्वेन तत्संबन्धः कार्यकारण- भावः । सृष्टिः षोढेति न भाष्ये विशिष्य संबन्धग्रहणम् । 'कार्यकारणवस्त्वैक्यमर्पणं पटतन्तुवत्' इत्यन्यायाभावेनान्यस्य आनन्दमयविभूत्यादेरभावेन तन्निराकरणेन ब्रह्मत्वप्रतिपादकत्वनिर्धारकाणामा- नन्दमयाद्यधिकरणानां विशेषणाभावप्रयुक्तनिर्धारकत्वाभावेन वैयर्थ्यम् । एवकारस्तु गुणानां तज्जन्यत्वेन तदात्मकत्वेऽवस्थितमते सदानन्दस्य जगत्कर्त्री शक्तिः चितो व्यामोहिकेति ग्रन्थासंगतिः । सांख्यवत्प्रतिज्ञा निर्गुणस्य जगत्कर्त्री शक्तिरन्या चेत्युपपद्यते । अतः सार्थकत्वे यथा कथंचिन्मतासंगतिं व्यवच्छिनत्ति । तेनावस्थितमते सांख्याद् भेदः मायावादिमतं सगुणं विद्वन्मण्डने विचारितम् । प्रकृते । इति पूर्वमिति जीवनिराकरणाल्लिङ्गाद्धेतोः पूर्वकालं पूर्वपादार्थनिरूपणकालम् 'कालाध्वनोरत्यन्तसं- योगे' इति द्वितीया । प्रसङ्गादन्ययोः पादयोरप्याहुः एवमग्रिमइति । जड इति प्रकृतिरित्यर्थः । एके- त्यादि एकस्य कारणस्य कार्यप्रतिपादकानां ब्रह्मसमन्वयस्य प्रथमपादार्थस्य हि जीवजडतदुभयसमन्वय- निराकरणानि कार्याणि तत्कत्वेप्यर्थः । स्वार्थे कः । चेतनत्वेन प्रतिबन्धकीभूतजीवनिराकरणजिज्ञासानि- वृत्तौ सत्यामवश्यवक्तव्यत्वं जडनिराकरणस्येत्यवसररूपा । तन्निरूपणानन्तरं तदुभयनिरूपणमित्यवसरः । अन्य इत्यादि शंकराचार्यादयः । तन्मत इत्यादि द्वितीयार्थस्यैव प्रथमनिरूपणं तृतीयस्य पश्चा- दित्यत्र क्रमनियामकाभावः । प्रतिबन्धकीभूतजिज्ञासानिवृत्तौ सत्यामवश्यवक्तव्यत्वस्योभयत्र तौल्यात् । प्रकृते तु जडापेक्षया जीवस्य चेतनत्वेन वैशिष्ट्यात् प्रथमं तत्पुरःसरेण संदेहवारणं पश्चात् जडपुरःसरे- णेत्यर्थः । यद्यप्युपास्यज्ञेयब्रह्मणोर्भेदमाश्रित्य पादयोरवान्तरभेद इति तद्भाष्ये उक्तं तथाप्युपासनाया- श्चित्तशुद्ध्यर्थत्वेन उपासापेक्षया ज्ञेयस्योत्कृष्टत्वात् पूर्वनिरूपणं प्राप्तं तदभावश्चेति ज्ञेयम् । अन्ये स्त्विति । रामानुजाचार्यास्तु ससंदिग्धलिङ्गानि वाक्यानि द्वितीये विचार्यन्ते । स्पष्टलिङ्ग- ५६ ब्र० सू० १० / ५३९

४४० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० १ सू० १ इदमाम्नायते । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति, शान्त उपासीत' 'अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथा क्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति । स ऋतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीर' इत्यादि । तत्र वाक्योपक्रमे सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति सर्वस्य ब्रह्मत्वं प्रतिज्ञाय, तज्जलानिति सर्वविशेषणं हेतुत्वेनोक्त्वा तन्त्वेनोपासन- मुक्तम् । न चायं शमविधिः । वाक्यार्थे लक्षणाप्रसङ्गात् । कारणत्वेन सामान्यत एव भाष्यप्रकाशः । एवं पादसंगतिं निरूप्य प्रथमाधिकरणं व्याख्यातुं विषयवाक्योपन्यासमुखेनावतारयन्ति इदमाम्नायत इत्यादि । छान्दोग्ये पञ्चमप्रपाठके उच्यते । अत्रादिपदेन, भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर एष म आत्माऽन्तर्हृदयेऽणीयान् व्रीहेर्वेत्यादिनाऽणीयस्त्वगुणविशिष्टस्य, तत एष म आत्माऽन्तर्हृदये ज्यायान् पृथिव्या इत्यादिना स एव ज्यायस्त्वगुणविशिष्ट इत्युक्त्वा पुनः सर्वकर्मत्वादि- विशिष्टस्य, तत एतद् ब्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति, यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सा- स्तीत्येतावच्च बोधकः शाण्डिल्यविद्याख्यो ग्रन्थः परामृश्यते । अत्र संशयादिकं बोधयितुमेतद् व्याकरिष्यन्तोऽत्र वाक्यद्वयस्य प्रतीयमानत्वादादौ पूर्वं व्याकुर्वन्ति तत्र वाक्येत्यादि । तज्जलानिति तस्माद् ब्रह्मणो जायत इति जं लीयत इति लम्, अनितीत्यन् । ब्रह्मसंबन्धे- नोत्पत्तिलयस्थितिकमित्यर्थकं तजलानिति सर्वविशेषणमुपासनाहेतुत्वेनोक्त्वा सर्वस्य ब्रह्मत्वे- नोपासनमुक्तमित्यर्थः । ननु यथाऽत्र तज्जलानिति सर्वविशेषणं तथा शान्त इत्युपासक- विशेषणम्, इतिश्च हेतौ । तथा सत्यत्र जगत उक्त रूपत्वात् सर्वत्र रागद्वेषरहितो भूत्वा वक्ष्य- माणोपासनं कुर्यादिति शमविधिमङ्गीकृत्याग्रे मनोमयत्वादिधर्मवैशिष्ट्यकथनात् तत्र जीवो- पासनमेव विधीयत इति पूर्वपक्षमुत्थापयन्ति । तत् कुतो नाद्रियत इत्याशङ्क्याहुः न चायमि- त्यादि । शमविधिमुपगच्छता, शान्त उपासीतेत्यस्य शमपूर्वकोपासनाविधानरूपे वाक्यार्थेऽ- रश्मिः । कानि तृतीये तत्प्रतिपादनछायानुसारिणी चतुर्थ इत्याहुः । माध्वास्तु पादद्वयेनान्यत्र शक्तत्वेन प्रतीतानां शक्तितात्पर्याभ्यां भगवत्परत्वमुच्यते तृतीये तु पादे उभयत्र तथात्वेन प्रतीतानां तथेत्याहुः । अत्रापि क्रमनियामकं न स्पष्टम् । भास्कराचार्यास्तु श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणसंदिह्यमानवचनव्यक्तिषु वाक्येषु निर्णयार्थं द्वितीयतृतीयपादावारभ्येते इत्याहुः । एतावत् इति एतावतः फलपर्यन्तार्थस्येत्यर्थः । वाक्यद्वयस्येति उपासीतेत्यन्तमेकं वाक्यमर्थैकत्वे सति विभागे साकाङ्क्षत्वात् । अथ खल्वित्यादि ब्रह्मवाक्यमेवेति भाष्यात् । तथापि पौरुषलक्षणापेक्षया प्रामाणिकसूत्रलक्षणस्यैव ज्यायस्त्वात् पूर्वोक्तरूपवाक्यत्वस्यैव भाष्येऽनादरात् । वाक्यद्वयस्येति साधु । 'एकतिङ् वाक्यम्' इति पौरुष- लक्षणाङ्गीकारे वाक्यचतुष्टयात् । भाष्योक्तेति द्वितीयम् । पूर्वमिति उपासीतेत्यन्तम् । छान्दोग्यीयाग्रे- तनसंदर्भस्याग्रे व्याकरणात् । जमिति जायत इति जम् । पञ्चम्या जनेर्डः । लमिति लीयत इति लम् । अनिति कर्तरि क्विप् । विश्वेश्वरस्तु अनितीत्यनम् । अकारमकारलोपौ च्छान्दसौ इत्याह । एवं सर्वस्मिन् ब्रह्मत्वं तज्जलान्त्वं च केन धर्मेणोपासनमित्यत आह सर्वस्येत्यादि । उक्तमिति । १. एतन्मिताक्षरायां तु तृतीय इति कथ्यते । २. व्याख्यानात् । 440

यहाँ पृष्ठ का मूल पाठ देवनागरी लिपि में पंक्ति-दर-पंक्ति दिया गया है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४४१ सिद्धत्वाच्च । अतः सर्वजगतो ब्रह्मत्वेनोपासनमुक्तम् । इदमेव पुराणादिषु विरा- ट्त्वेनोपासनम् । अतः परमग्रिमवाक्यार्थे संदेहः । क्रतुं कुर्वीतेति । क्रतुर्धर्मो भाष्यप्रकाशः । ङ्गीकृते, उक्तोपासनार्थं शमं संपादयेदिति वचनव्यक्तौ पदद्वयेऽपि लक्षणापस्या वाक्यार्थे लक्षणाप्रसङ्गात् । वक्ष्यमाणोपासनाया जीवात्मविषयत्वाङ्गीकारे च, शान्तो दान्त इत्यात्म- दर्शनवाक्यादस्यामप्यात्मदर्शनसामान्येन शमसावापसिद्धत्वाच्च विधिवैय्यर्थ्यापातः । ऋतुकरण- स्याग्रे वक्ष्यमाणत्वेन तदनुवादाङ्गीकारोऽप्यसंगत इति चकारार्थः । तथाच नैवं पूर्वपक्ष उचित इत्यर्थः । तस्मादयमुपासनान्तरविधिरेवेत्याहुः अत इत्यादि । एतदुपष्टम्भायोपबृंहणमाहुः इदमित्यादि । तच्चोपासनं प्रकारभेदेन, 'पातालमेतस्य हि पादमूलम्' इत्यादिनोक्तमत उपासनान्तरोपगम एव युक्त इत्यर्थः । एतद्विचारप्रयोजनमग्रे स्फुटिष्यति । प्रस्तुतमाहुः अतः परमित्यादि । कथं संदेह इत्याकाङ्क्षायां तं बोधयितुं व्याकुर्वन्ति क्रतुरित्यादि । ननु रश्मिः । अन्यस्य हेतुगर्भविशेषणत्वादिति भावः । शमविधिमिति शमरूपगुणविधिमित्यर्थः । मनो- मयत्वेत्यादि कोशधर्मवैशिष्ट्यकथनात्तथा । उत्थापयन्तीति शंकराचार्यादयः । पदद्वयमिति शान्त इत्यस्य शमोपलक्षकत्वमाधेयतासंबन्धेनोपासनायाः संपादनलक्षकत्वं कार्यतासंबन्धेनेत्येवं पदद्वयेनेत्येवं पदद्वयेपि लक्षणापत्त्येत्यर्थः । वाक्यार्थे पदार्थसमुदायात्मके कारणत्वेनेत्यादिहेतुभाष्यं विवृण्वन्ति स्म वक्ष्यमाणेत्यादि । वक्ष्यमाणेति अत्रैव वक्ष्यमाणेत्यर्थः । अस्यामिति जीवविषयोपासनायाम् । आत्मदर्शनसामान्येनेति शान्तो दान्त इत्यत्र आत्मन्येवात्मानं पश्येत् । अथ यथा क्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवतीत्यात्मदर्शनं सामान्यं तेन । आवापेति शमस्यावापसिद्धत्वं च कारणत्वेन बोध्यम् । आवाप आक्षेपात् । यत्तु स क्रतुं कुर्वीतेति विहितमुपासनं सर्वं खल्विट्य- त्रानूद्य शमगुणो विधीयते इति रामकिंकरो वृत्तिकृदाह तदसंगतमिति बोधयितुं चकार इत्याहुः ऋतुकरणस्येति । असंगत इति अनु पश्चाद्वादोऽनुवादः । अस्य तु पूर्वत्पादनुपपदार्थाभावादसंगतः । न च लक्ष्येगेत्यंभूतसूत्रोक्तोन्वर्थः । स क्रतुमिति वाक्यं लक्षीकृत्य वादः सिद्धस्य कथनमनुवाद इत्युद्घोषादिति शङ्क्यम् । सिद्धत्वाभावेन तल्लक्षीकरणासंभवात् स क्रतुमित्यस्य पाश्चात्यत्वात् । नैवमिति । एतेन छान्दोग्यभाष्ये यच्छंकराचार्यैरत्र शमविधिरङ्गीकृतः सोपि व्याख्यातः । उपासनेति स क्रतुमित्युपासना 'शान्त उपासीत' इत्युपासनान्तरम् । तस्य विधिरित्यर्थः । उक्तमिति द्वितीयस्कन्धे । भाष्ये तु सर्वं खल्विदं ब्रह्मत्वेनोपासनं विधीयते सर्वात्मकं ब्रह्म शान्तः सन्नुपासीत । स क्रतुं कुर्वीत...सर्वोत्मकं ब्रह्म मनोमयत्वादिगुणकमुपासीतेत्यर्थ इत्युक्तप्रायम् । तत्रेत्यनुवाद- पदार्थो नासंगतो यद्यपि तथापि क्रतुपदस्य शक्यो यज्ञो मुने विद्वान् विश्वकोशात् । तत्रान्ये त्वैव- कारोपासनान्तरविधिरेवेति । अत इति एवं विधेरसंभवात् । अग्र इत्यत्रैवाग्रे स्फुटिष्यति । गुणाभावस्तु दोषादित्वात् । प्रथमाध्याये वस्तुनिर्धारवाचकम् । तथाहि भाष्ये तज्जलान् सर्वमिदं योगिप्रत्यक्षं साकारं ब्रह्मेत्युपासीतेत्युक्तम् । एतदेव मुण्डके रूपं प्रतिपाद्यते, अक्षरात्परतः पर इत्यनया श्रुत्याऽत्र खल्विदमनुभवसिद्धमित्युक्तम् । परे तु इदि परमैश्वर्य इत्यस्येति परमैश्वर्यवचनादि ब्रह्मेति श्रुत्यर्थान्न १. अनुनयसिद्धम् । 441

यज्ञ इति यावत् । तस्य स्वरूपं मनोमयः प्राणशरीर इति । उपासनाप्रकरणत्वादुपासनैवैषा । तत्र मनोमय इति प्रमाणभूतो वेद भाष्यप्रकाशः । द्रव्यदेवते यज्ञस्य स्वरूपभूते । ते चात्रानुक्ते इति कथं यज्ञत्वावगतिरित्यत आहुः तस्येत्यादि । तथाच द्रव्यादिरहितोऽयं ज्ञानयज्ञ इत्यर्थः । ननु यस्य भूयाꣳसो यज्ञक्रतव इत्यादिश्रुतिष्वादा- वङ्गोपाङ्गसहितहविस्त्यागरूपक्रियायाः क्रतुत्वेन प्रसिद्धत्वान्मानसस्यास्य कथं क्रतुत्वमित्यत आहुः उपासनेत्यादि । तथाच प्रकरणबलाद्रूढिमनादृत्य क्रियतेऽसौ क्रतुरिति योगं चादा- योपासनाद्रियत इत्यसात्त्वात्वमित्यर्थः । तर्हि कोऽत्र विषय इत्यतस्तं प्रकटयन्ति तत्र मनोमय इत्यादि वेदस्य मनोमयत्वं तु रश्मिः । सर्वं ब्रह्मस्वरूपमिति भावार्थपादे भाष्यादावस्ति । ज्ञानयज्ञ इति 'द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्त- थापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च, यतयः संशितव्रताः' इत्यत्र शांकरभाष्ये ज्ञानं शास्त्रार्थपरिज्ञानमिति व्याख्यानेन न्यायसंभृतो वेदान्तार्थनिश्चयो ज्ञानं तद्रूपो यज्ञः । भारूप इति श्रुतिविशेषितत्वादित्यर्थः । भाष्यार्थस्तु तस्य क्रतोः स्वरूपं मनोमय अमः सुः । मनोमय इति द्वितीयान्तम् एवं प्राणशरीर इत्यपि द्वितीयान्तं प्रथमान्ते वा पदे आत्मा मनोमय इत्यादिमननम् । एतेन क्रतुध्यानं तस्य विषयमाह मनोमय इत्यादीति प्रत्युक्तम् । अन्वित विभक्त्यपेक्षया तस्य विषय इति शेषपूरणस्य गुरुत्वादिति । एषा•••••••••••गीताधिकरणेऽस्ति । गीतायामप्येतद्विशेषणद्वयमिति संक्षेपेपि•••••••••••••• भारूपः सत्यसंकल्प इत्यादिकविशेषणानां त्यागः । यस्य भूयांसो इति श्रुतिः प्रथमाध्याये तृतीयाह्नके संहितायां श्रूयते । अस्या अर्थो मान्ये द्रष्टव्यः । मानसस्येति कामः संकल्प इति श्रुतौ धीर्मन इत्युक्तेर्मानसत्वं ज्ञानस्य क्रियात्वं केन प्रकारेणेति प्रश्नः । प्रकरणस्य श्रुतिलिङ्गवाक्यानां प्रबलानांमभावात् । निर्णायकत्वं भाष्ये आहुः उपासनेत्यादि । प्रथमोत्कोपासीत इत्युपासना स्मरणात्मिका मनोव्यापारविशेषरूपा वा••••••••• ऽवर्जनीयप्रबलव्याकृताः क्रियारूपत्वस्य श्रुतिलिङ्गवाक्यप्राप्तत्वेपि उपक्रमविरोधादर्थानिर्णायकत्वात् । अतोऽत्र क्रियायां क्रतुपदस्य रूढिमनादृत्य क्रियते उपास्यते इत्यसौ विप्रकृष्टः क्रतुः । क्रतुशब्दार्थस्तु मननमित्यग्रे वक्ष्यते । मनोमययज्ञेनेति मननं करणाधिकरणयोश्चेति करणे ल्युट् । मनुते इत्युक्तम् । मन अवबोधे । ज्ञानं विषयमिति प्रकृतत्वेन दिश्यदवि••••विप्रकृष्टं ज्ञानमुच्यते । यद्यपि तज्जलान् इत्युक्त्या तज्जत्वेन तल्लत्वेन तदनूत्वेन सर्वज्ञानविषयत्वात्तज्जलादिप्रकारकसर्वविशेष्यकज्ञानत्वात् तज्जलेन सर्वं खल्विदं ब्रह्मेत्यभेद उपपन्नः । यथा काकाज्जातः काकः तथापि व्यञ्जानासम्भवेदतो भेदे प्रकारान्तरम् । ब्रह्म तावच्चतुष्पात् । चतुष्पात् ब्रह्म विभातीति श्रुतेः । अतः तज्जत्वेपि चतुर्मूर्द्दे- कत्ववत् चतुर्णां पादानामेकत्वमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतिसिद्धम् । अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वेपि द्वैतस्य द्वैतविशिष्टैतत्तत्स्वरूपस्य सत्त्वात् । ब्रह्मप्रकरणे 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इति गीतावाक्यात् । तत्र तैजसस्य समष्ट्याधिकस्य प्राज्ञस्य सुषुप्तिसाक्षिकस्य च नानात्वकत्वेन ब्रह्मत्वं युक्तम् । 'विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पादः' इति विश्वस्य दुःखित्वेन नास्रोत्पत्तिमत्त्वेन सशरीरत्वेना- ऽब्रह्मत्वमज्ञानेन प्रतीयते । तत्र प्रतिविधासामः । आविर्भावतिरोभाववादे विद्वन्मण्डने नास्रोत्पत्ति- रतीती भ्रान्ते इति स्फुटमुपपादिते । दुःखित्वं स्वज्ञानकृतमात्सर्यादिभिः सुखपरिणाम एव मनः- सुखं मात्सर्यादिभिरसह्यं तद्दुःखमित्युच्यते वाराहे चातुर्मास्यमाहात्म्ये सह्यम् । शरीरं तु मांसशरीरं ब्रह्मेत्याकाशपदवाच्यम् । मांसशरीरत्वं तस्माद् वा एतस्मादात्मन आकाश संभूतः 442

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४४३

उक्तः। प्राणशरीर इति कार्यकारणयोरभेदोपचारः। अग्रे सत्यसंकल्पादिधर्मवच- नात् किमयं विज्ञानमयो जीवो ब्रह्मत्वेनोपास्य उत ब्रह्मैवान्तर्यामी, यः पुराणेषु सूक्ष्म उक्तः। भाष्यप्रकाशः। 'स एष जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः । मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठः' ॥ इत्येकादशस्कन्धीयभगवद्वाक्यसंदर्भं स्पष्टम् । कार्यकारणयोरिति वेदप्राणयोः । नन्वेवमत्र वेदरूपस्य विषयस्य स्फुटत्वेन कथं वाक्यार्थे संदेह उच्यत इत्यत आहुः अग्रे इत्यादि । आदिपदेन, एष म आत्मेत्यादेर्वेदव्यावर्तकस्य जीवसंग्राहकस्य धर्मस्य संग्रहः । अयं विज्ञानमयो जीव इति वेदबोधितस्त्वन्मनोमयः प्राणशरीरो, भारूपत्वेन विज्ञानमयो जीवः प्राणधारणप्रयत्नवान् ब्रह्मत्वेनोपास्यः, स म आत्मेति कथनाच्च । उत सत्यसंकल्पादिपदो- रश्मिः। इति तैत्तिरीयोक्ताकाशस्य सुबोधिन्युक्ते भगवानेवैवमवस्थो जात इति प्रकारे मांसस्य तन्नामत्व- स्वीकारात् । वंशद्वोरिति ज्ञेयम् । तथापि संहितासमासौ नमो मांसासीति । न च छान्दोग्येऽन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मनः इति मध्यमांसोऽन्नमन्तरा नेति कथं नमो मांसासीति वाच्यं अशित्यान्नस्य मात्रादेर्मांसत्वेन पुत्रादेः शरीरत्वाभावात् अतः संहितोक्तं शरीरम् । एवं चतुर्णां ब्रह्मत्वादैकरूपत्वसंभवात् । वेदान्तेषु तिसृषु वृत्तिषु योगादरणात् । ये धातुशब्दा इति पत्रावलम्बनात् । अस्या उपासनायाः तन्नामत्वं क्रतुत्वम् । न चैवं लागरूपक्रियात्यागे संहिताया यस्य भूया ऽस इत्यादिश्रुतेर्विरोध इति शङ्क्यम् । वेदे योगरूढ्या ऋतुपदसोक्तत्यागवाचकत्वेपि वेदान्ते योगमात्रादरणात्त्यागरूपार्थस्य लक्ष्णान्तरस्य वैदिकत्वेन वेदान्तेऽप्राप्तेः । स एष इति अर्थस्तु स एष अपरोक्षः जीवयति इति जीवः ईश्वरो विवरेष्वाधारचक्रेषु प्रसूतिरभिव्यक्तिर्यस्य सः । अभिव्यक्तिः केत्याकाङ्क्षायामाह प्राणेनेति । घोषेण पराख्येन नादवता प्राणेन सह गुहामाधारचक्रं प्रविष्टः सन् मनोमयं सूक्ष्मं रूपं पश्यन्त्याख्यं मध्यमाख्यं च मणिपूरकचक्रे विशुद्धिचक्रे चोपेल प्राप्य वक्रे मात्रा ह्रस्वादिः स्वर उदात्तादिर्वर्णः अकारादिः इत्येवं वैखर्याख्यः स्थविष्ठः अतिस्थूलो नानावेदशास्त्रात्मको भवतीति श्रीधरीय उक्तः । तथा श्रुतिरपि । 'चत्वारि वाक्परिमितानि पदानि तानि विदुर्माह्मणा ये मनी- षिणः । गुहायां त्रीणि निहितानि नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति' इति श्रुत्यर्थस्तु प्रागुक्तः । प्रमाणभूतो वैखर्याख्यः परा पश्यन्ती मध्यमेत्यनेन विशेषणेन व्यावर्तितः । वेदे इति निश्वसि- तमस्य वेदा इतिश्रुतेर्निःश्वासात्मकवायोः कारणत्वं वायुः शब्दतामापद्यते इति प्राचां प्रवादात् वेदः कार्यम् । मनोविकारः मनसः प्राचुर्यं वा प्राणशरीरं यस्य ............शरीरं...............। अग्रे इति । भारूपः सत्यसंकल्प इत्यादौ । धर्मस्येति आत्मत्वादिरूपस्य । वेदेति वेदस्य मनोमयत्वं प्राणशरीरत्वं चोक्तम् । तद्बोधितत्वेन लक्षणातो मनोमयः प्राणशरीरश्च इत्युक्तम् । सिद्धान्ते योर्थः स त्वग्रे वक्तव्यः । जीव प्राणधारण इति धातुपाठात् जीवपदार्थमाह पूर्वपक्षी प्राणधारणे इति । एष मे आत्मान्तर्हृदय इति पठ्यते, स त इत्यन्तर्यामिब्राह्मणे । य इति बहु ब्रह्मणो व्यापकत्वाज्जीवस्य परिच्छिन्नत्वात् कथमनयोः सामानाधिकरण्यं येन एवं संशय 443

४४४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० १ सू० १ तन्न पूर्ववाक्ये जडस्य जगतो ब्रह्मत्वेनोपासनस्योक्तत्वाज्जीवस्यापि ब्रह्म- त्वेनोपासनमेव युक्तं, न त्वाहत्यैव ब्रह्मवाक्यं भवितुमर्हति। विज्ञानं ब्रह्म चेद्वे- देति शाखान्तरे स्पष्टत्वाच्च । तस्मात् कार्यकारणयोरभेदाज्जीव एव ब्रह्मत्वेनो- पास्य इत्येवं प्राप्ते, उच्यते। भाष्यप्रकाशः। क्तधर्मवैशिष्ट्याद् ब्रह्म वा, यः पुराणेषु 'केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम्' इत्यादौ सूक्ष्मो हृदयान्तर्वर्त्तित्वेनोक्त इति संदेह इत्यर्थः । इह, तत्र मनोमय इत्यादिनापासन- विषयबोधनेनाधिकरणसंगतिरपि बोध्यते। पूर्वपादे जन्मादिसूत्रे ब्रह्मणः कर्तृत्वमुक्त्वा तल्लिङ्गा- दधिकरणचतुष्टयेनातिव्याप्तिपरिहारे क्रियमाणेऽन्तिमेनानुगमाधिकरणेन जडविशिष्टे जीवेऽति- व्याप्तिनिवारणं कृतम् । तदस्मिन्नधिकरणे कर्तृत्वनिर्वाहकाणां मनोमयत्वादिसर्वकर्मान्तानां धर्माणां जीवे बोधनेन ब्रह्मणि तदभावात् कर्तृत्वासंभवं बोधयित्वा पूर्वपक्ष आक्षिप्यते । तेनाक्षेपः संगतिः । पूर्वपक्षमाहुः तन्न पूर्वेत्यादि । आहत्येति । अकस्मात् प्रबलहेतुं विनेति यावत् । तथाच द्वयोर्लिङ्गस्य सत्त्वेन तस्यानिर्णायकत्वादुपक्रमस्यार्थाज्जातविरोधत्वेन बलिष्ठत्वात् तत्र च जीवस्यैवोक्तत्वात् पूर्ववाक्यविचारणेऽपि प्रकरणस्यैव नियामकतया औचित्याच्च नास्य ब्रह्मवाक्यत्वम् । किंतु शाखान्तरोक्तविज्ञानमयस्यात्र भारूपत्वेन प्रत्यभिज्ञानात् कार्ये सशरीरे जीवे कारणभूतस्य ब्रह्मण उपचारं विधाय सत्यसंकल्पादिधर्मवत्तया वेदाभिमानिदेवता जीवो वा, स्वजीव एव वोपास्य इत्यर्थः । सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं पठन्ति । रश्मिः। इत्याकाङ्क्षायां य इति भाष्यं विवरामासुः यः पुराणेषु इति । तथा च शाब्दसंदेहो न तु चाक्षुष इति पूर्वोक्तत्वात् । पूर्वोक्तसादृश्यस्य दूरस्थोपाधिगृहीतस्य शाब्दसंदेहे प्रयोजकत्वात् । य अन्तर्यामी पूर्वपादत्रिसूत्र्याः संगृहीतस्य शास्त्रार्थस्यैवाग्रे प्रपञ्च इत्युक्तम् । तदस्य पादस्य कथमित्याकाङ्क्षायां संगतिमप्याहुः इहेति । उपासनेति इह तत्रेत्यादेः पूर्वपक्षग्रन्थत्वातदनुसारी ग्रन्थः सिद्धान्ते तु मननात्मक-क्रतुविशेषणानि मनोमय इत्यादीनि तेन पूर्वपक्ष एवाक्षेपसंगतिः । सिद्धान्ते तु तन्निवारणमिति । कर्तृत्वेति जगज्जन्मादिकर्तृत्वं पूर्वपादोक्तं निरङ्कुशजगत्कर्तृत्वेन शास्त्रप्रतिपाद्यत्वं तस्यासंभवमित्यर्थः । आक्षिप्यत इति जीवे मनोमयत्वादिसंनिवेशे निरङ्कुशजगज्जन्मादिकर्तृत्वेन शास्त्रप्रतिपाद्यत्वस्य कुलालवत् संभवात् न ब्रह्म पूर्वपादोक्तकर्तृत्वेन शास्त्रं प्रतिपाद्यमित्याक्षिप्यत इत्यर्थः । आक्षेपो भर्त्सनम् । पूर्वाधिकरणे सर्वात्मकब्रह्मण उपासनानिरूपणेन स्मृतस्यैतदधिकशङ्का- पूर्वपक्षभर्त्सनापेक्षानर्हत्वात् पूर्वपक्षेणाक्षेपः संगतिरित्यर्थः । नन्वधिकरणस्य संगतिर्घटितत्वेनांशतः संगतौ कुतः संगतिनिरूपणमितिचेन्न घटितसंगतेरेवाक्षेपरूपाया निरूपणात् । द्वयोरिति ब्रह्मजीवयोः । तस्य लिङ्गस्य । उपक्रमस्य सर्वं खल्विदमित्यस्य । जीवस्येति तज्जलानिति हेतौ सर्वे जीवा इति मुण्डके जीवव्युच्चरणश्रावणात् जीवस्य ब्रह्माव्युच्चारणादेवकारः । पूर्वेति सर्वं खल्विदमिति पूर्ववाक्यविचारणे । प्रकरणस्येति ब्रह्मत्वेन जीवोपासनाप्रकरणस्य । विज्ञानमिति भाष्यं विवृण्वन्त एव तस्मादित्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति किं त्विति शाखान्तरं तैत्तिरीयम् । तदुक्तविज्ञान- मयस्य अन्यो अन्तरआत्मा विज्ञानमय इतिश्रुत्युक्तस्यात्र छान्दोग्ये भारूपत्वेनेत्यर्थः । ननु प्रत्यभि- ज्ञानस्य किं प्रयोजनमिति चेन्न भारूपपदेन जीवप्राप्तावपि शरीरत्राणाय सत्यसंकल्पादिसम्बन्धेनाज्ञानेन 444

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४४५

सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ अथ खल्वित्यादि ब्रह्मवाक्यमेव । कुतः । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । कुर्वीतेत्युपदेशो, न तूपासना । तत्र परमशान्तस्य सर्वस्य जगतो ब्रह्मत्वेनोपासनया शुद्धान्तःकरणस्य सर्ववेदान्तप्रसिद्धब्रह्मोपदेश एव युक्तो मननरूपो न तु क्वचित् सिद्धस्य जीवस्योपासना ।

भाष्यप्रकाशः ।

सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ कथमयमुपदेश इत्याकाङ्क्षायामाहुः तत्रेत्यादि । तथाच सर्वं खल्विति पूर्ववाक्ये यज्जगतो ब्रह्मत्वेनोपासनं तद्भगवत एव विराट्त्वेनोपासनम् । तस्य काल्पनिकत्वाभावबोधनायैवात्र तज्जलानिति हेतूक्तिः । तत्फलं चान्तःकरणशुद्धिः । 'स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितेकैः । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेत यत आत्मपातः' ॥ इति तद्विधायकवाक्ये तथा सिद्धत्वात् । एवं सति पूर्वो

, by the will of the Lord...) Wait, "भगवदिच्छाया" or "भगवदिच्छायां"? There is an anusvara: भगवदिच्छायां!

L27: "'ये चातुस्सन्दा यत्रार्थे' इत्याः पत्रावलम्बनकारिकाया वेदराशिमात्रविषयत्वेन मनने समुदायश-" Wait: "ये चातुस्सन्दा" -> Look at the quote: "'ये चातुःसन्दा'" or "'ये चातुश्छन्दा'" or "'ये चातुःस्वन्दा'"? Wait, Vallabhacharya's Patravalambana: "ये चातुश्छन्दा यत्रार्थे..." (those who belong to the four Vedas / chhandas)? Look at the characters: य - े च - ा - त - ु - स् - स - न्दा -> wait, is it 'चातुश्छन्दा'? च with आ = चा त with ु = तु स् with स = स्स? Or श् with छ = श्छ? In Grantha/Devanagari, 'च्छ' or 'श्छ': here it looks like: स्स or श्छ? Look at the loop: it has 'स' + 'स' or 'स' + 'न्द'? "चातुस्सन्दा" or "चातुश्छन्दा"? Wait, look at 'इत्याः' -> is it 'इत्याः' or 'इत्यादि'? It has: इ -

तत्पूर्ववाक्यविचारे, एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजतासृग्रमिति मनुष्यानित्यादिश्रुतिभिर्जग- जनकत्वस्य वेदे सत्त्वेऽप्यस्य महतो भूतस्य निःश्वसितं यदृग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिश्रुत्या वेदस्य ब्रह्मजन्यत्वावधारणे निरङ्कुशस्य जगज्जनकत्वस्य वेदे अभावात्, 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं, हिरण्यगर्भं पश्यति जायमानम्' इत्यादिभिर्हिरण्यगर्भेऽप्यभावात्तादृशजनकत्वस्योद्भावेन, निरङ्कु- शस्य, यतो वेत्यादिश्रुत्युक्तस्य तस्यावापेन च ब्रह्मपदस्य परवाचकत्वे निर्धारिते तस्य वाक्यस्य परब्रह्मरूपो वाक्यार्थो मतो भवति । तथैतद्वाक्यमननेऽपि सत्यसंकल्पेत्यारभ्य यावन्ति विशे- पणानि तेषां मनोविकारभूते वेदे हिरण्यगर्भे जीवान्तरे चासंभवात् तद्विशिष्टे मनोमये मन्तव्ये, मनसैवानुद्रष्टव्यः, स मानसीन आत्मा जनानां, मनसा तु विशुद्धेनेत्यादिश्रुतिभि

४४८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० २ अ० १ सू० १ भाष्यप्रकाशः । मनोग्रााद्यत्वेन मनःप्राचुर्याद्विकारोद्वापेन प्राचुर्यावापेन चानन्दमयरूपो मनोमयः, को ह्येवान्यात् कः प्राण्यादिति प्राणितृत्वश्रावणात् प्राणस्वरूपविग्रह इति मननादानन्दमयरूपो यः प्राण- शरीररूपोऽन्तर्यामी सोऽत्र वाक्यार्थ इत्यर्थः । अत्र विषयवाक्ये, भारूप इति प्रकाशरूपो ज्ञानात्मा । सत्यसंकल्प इति, सत्या अवितथा विषयाऽव्यभिचारिणः संकल्पा विचारा यस्य तादृशः । आकाशात्मेति, व्यापको दुर्ज्ञेयो नीरूपो नीलः सर्वाधारो नामरूपनिर्वाहकः । सर्वे रश्मिः । द्वापेनेत्यर्थः । अत्र हेतुः मनःप्राचुर्यादिति । तथा च प्रकृतमनःपरत्वेन प्रतीयमानस्य विकारे मयटो मनः संकल्पविकल्पात्मकमनोविकारत्वापादनेनान्योन्यपरत्वेन आनन्दमयवाचकमनोमयप्रतीयमानस्य