अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

च तस्य सार्वज्ञ्ये लिङ्गम् । तस्य हि स गुणो भगशब्दवाच्यानामन्यतरः । स चेज्जीवे समायाति तत्कृपया तस्यैवास्यापि माहात्म्यं भवति । तस्माल्लिङ्गादपि गतिशब्दौ ब्रह्मविषयौ । चकारात् 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति श्रुत्या ब्रह्मत्वेन ज्ञानं नात्मनो मोक्षाय । ब्रह्मण एव तु ज्ञान-

भाष्यप्रकाशः ।

श्रुतिविरुद्धा । बृहदारण्यके, 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत तएर्षीणां तथा मनुष्याणाम्' इत्य- नेकजीवानुपक्रम्य, तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदँ सर्वं भवतीति ज्ञानान- न्तरमेव श्रुतेः । यदि हि जीवस्य ब्रह्माभेद एव स्यात् तदा ब्रह्मणः सर्वभावस्य पूर्वमुक्तत्वात् पुनस्तत्सजातीयेन ज्ञानेन पश्चाज्जीवानां सर्वभावं न वदेत् । प्रागुक्तेनैव चरितार्थ्यादिति । नच पाश्चात्त्याद् ब्रह्माहमिति ज्ञानात्तदभेदसिद्धिः । यतस्तज्ज्ञानं जीवस्य सर्वज्ञत्वे लिङ्गम् । यदि हि सर्वज्ञो न स्यात् स्वस्य ब्रह्मात्मत्वं नानुसंदध्यादिति । तच्च ज्ञानं भगवत एव गुणो भगशब्दवाच्यानामैश्वर्यादीनामन्यतम इति पाश्चात्यत्वाद् गम्यते । स च तत्कृपया जीवे समायाति । तदा भगवत इव जीवस्यापि माहात्म्यं भवति । यथा वामदेवादेः । एवं प्रकृतेऽपि सर्वलोककामचारसत्यसंकल्पादिरूपं माहात्म्यमपि भगवदैश्वर्यरूपत्वाज्जीवभि- न्नब्रह्मज्ञाने लिङ्गम् । तस्मादप्यपहतपाप्मादिरूपः शब्दो जीवभिन्नब्रह्मपर इति । एवं साधयित्वा निगमयन्ति तस्मादित्यादि । सूत्रस्थ चकारस्य प्रयोजनमाहुः चकारादित्यादि । ब्रह्मत्वेन

रश्मिः ।

वक्ष्यमाणबृहदारण्यकसामर्थ्यं तत्रापि यः प्रत्यबुध्यत स इदं सर्वं भवतीत्यस्य सामर्थ्यम् । सर्वभाव- श्रुतिं दर्शयन्त एवात एवेति भाष्यार्थमाहुः बृहदिति । प्रत्यबुद्ध्यतेति । आत्मानं यथावद्बोधितवान् । तद्विदमिति प्रकृतं ब्रह्म तदेतत्पदार्थः । एतस्मिन्नपि काले निवृत्तबाह्यौत्सुक्यो यः कश्चिदहं ब्रह्मास्मीत्येवं वदेदित्यर्थः । भवतीति सर्वभावस्य श्रुतेरित्यन्वयः । ज्ञानानन्तरमिति यः प्रत्यबुद्ध्यतेति ज्ञानानन्तरम् । भाष्ये । त इति क्रमवाचकं पदम् । ज्ञानानन्तरमित्यत इति पदार्थः । पूर्वमिति 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्सर्वमभवत्' इति श्रुत्या पूर्वमुक्तत्वात् । तज्ज्ञानं चेति भाष्यमवतारयामासुः न चेति । भाष्ये । तज्ज्ञानमिति स्मार्तमप्रयुक्त्वा भगवदिच्छया मनोरमाकारकृतप्रयोगं स्वयमङ्गीचक्रुः इतीति । जीवचैतन्यमणु सर्वशरीरव्यापि गन्धवदिति भावः । तर्हि कस्य तज्ज्ञानमित्याकाङ्क्षायां तस्य हीति भाष्यं विवरामासुः अन्यतम इति । तेन भाष्ये भगशब्द- वाच्यानामन्यतम इत्यपि पाठ इति बोधितम् । न चान्यतर इत्यपप्रयोगः इति शङ्क्यम् । अस्य भाष्यीयत्वात् । अत एव महाभाष्येऽयं प्रयोगः भाष्यस्य निःश्वसितत्वेन पुराणादिवत्प्रामाण्यात् । तत्कृपेति । 'युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः' 'तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात्' इति वाक्या- भ्याम् । इतीति लिङ्गं कारणं वा परतन्त्रशक्तिर्गुण्या । निगमेति नैयायिकानां तस्मात्तथेति निगमनवत् । एतत्प्रयोजनमबाधितत्वादिकं दीपिकायाम् । तथा च पूर्वभाष्योपपादितमबाधितमिति भावः । अबाधितं प्रकृतोचितं बोध्यम् । चेति । अहं ब्रह्मास्मीति मोक्षार्थिनां विरुद्धमिति समुच्चय- बोधकस्य चकारस्य समुच्चय एव प्रयोजनम् । भाष्ये । श्रुतौ ह्यतिमृत्युर्मोक्षोऽयनरूपश्च । प्रकृते ।

६६८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १५ आत्मत्वेनापि । तस्माद्दहरः परमात्मा ॥ १५ ॥ भाष्यप्रकाशः। ज्ञानं नात्मनो मोक्षायेति । आत्मनो ब्रह्मत्वेन ज्ञानं न मोक्षायेति योजना । अयमर्थस्तू- क्तश्रुतिस्वाचमेवेति तत्पदसंबद्धादेवकाराद् गम्यते एवं च, य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति पुरुष- विधब्राह्मणोक्तं ज्ञानं सर्वभावमात्रफलकत्वात् पूर्वकक्षैवेति । वस्तुतस्तु तत्रापि पूर्वं ब्रह्मणः सर्वरूपत्वज्ञानानन्तरमेवैवं ज्ञानमिति न विरोधः । एवमहंग्रहोपासनेऽपि बोध्यम् । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । एवं दृष्टलिङ्गाभ्यामुपबन्धाद् गतिशब्दरूपाद्धेतुद्वयात् तथेत्यर्थः । शंकराचार्यादयस्तु, गतेर्ब्रह्मपरत्वं, 'सता सौम्य तदा संपन्नो भवति' इति श्रुत्यन्तरे दृष्टम् । एतदेवाहर्हरहर्ब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मलोकपदस्य सामानाधिकरण्यवृत्तिपरिग्रहे लिङ्गमिति व्याचक्षुः । रामानुजाचार्यास्तु, 'एवमेव खलु सौम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संप- द्यामहै' इति, सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इति च गतेर्ब्रह्मपरत्वे दृष्टम् । एष ब्रह्म- लोकसम्राडिति होवाचेति ब्रह्मलोकशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे दृष्टं दहराकाशं प्रकृत्य सर्वेषां क्षेत्रज्ञानां प्रलयकाल इव सुषुप्तिकाले श्रूयमाणं गमनमवस्थानं तस्य दहरस्य ब्रह्मपरत्वे पर्याप्तं लिङ्गम् । तथा ब्रह्मलोकशब्दश्च समानाधिकरणवृत्त्याऽस्मिन् दहराकाशे प्रयुज्यमानोऽस्य ब्रह्मपरत्वे पर्याप्तं लिङ्गम् । निषादस्थपतिन्यायाच्च षष्ठीसमासात् समानाधिकरणसमासो न्याय्यः । अथवा, अह- रहर्र्गच्छन्त्य इति न सुषुप्तिविषयम् । किन्त्वन्तरात्मत्वेन वर्तमानस्य दहराकाशस्य परमपुरुषार्थभूतस्यो- पर्युपरि गच्छन्त्यः सर्वस्मिन् काले वर्तमानास्तमजानन्त्यस्तं न विन्दन्ति न लभन्ते यथा हिरण्यनिधिं रश्मिः। ब्रह्मत्वेनेति महत्प्रतीकं सुखबोधाय सर्वत्र । अत्र तु बालानां ग्रहणधारणाभाववतां सुखबोधाय । आत्मन इति जीवस्य । 'भाष्ये । आत्मत्वेनेति । अपिना ब्रह्मत्वेन तथा च ब्रह्मात्मत्वेन ब्रह्मत्वेना- श्रितत्वात् ब्रह्मणि जीवधर्मयोगात् जीवत्वेनापि ज्ञानं मोक्षं प्रयच्छति न तु जीवो ब्रह्मत्वेन ज्ञातः प्रयच्छ- त्युक्तश्रुतेः 'फलमत उपपत्तेः' इति तत्त्वसूत्रात् । गोपालतापनीये सोहमित्यवधार्य गोपालोहमिति भावयेदि- त्युक्तमतो ब्रह्माहमस्मीति त्यक्त्वाहं ब्रह्मास्मीतिविरुद्धं कल्पनम् । प्रकृते। श्रुतिविरोधं परिजह्रुः एवं चेति । सर्वैति मात्रपदेन मोक्षसर्वज्ञतयोर्व्युदासः । पूर्वकक्षैति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य पूर्वकक्षा । एकविज्ञानं तदपि नेति भावः । ननु तथाप्यहं ब्रह्मास्मीत्यभेदान्वयस्तल्लक्षणः कटकं सुवर्णमिति प्रत्ययवत्तत्राहुः वस्तुत्विति । एवं ज्ञानमिति अहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानं तथा चात्राभेदान्वयेपि ब्रह्मणः सर्वरूपाद् भेदेन भेदः । एतच्च तज्ज्ञानं तस्य सार्वज्ञ्ये लिङ्गमिति भाष्यप्रकाश उक्तम् । सोहमित्याद्यहं- ग्रहोपासनेपि भेदं भगवत्तत्ज्ञाने त्वभेदमतिदिदिशुः एवमिति । ब्रह्म जीवभिन्नं बोध्यम् । तस्मादित्यस्य सूत्रोक्तहेतोरित्यर्थमाहुः एवमिति सूत्रे यतो दृष्टं यतो लिङ्गमित्येवं यच्छब्दार्थाध्याहारं कृत्वा पञ्चम्यन्तं दृष्टलिङ्गाभ्यामिति । उपबन्धयोर्गतिशब्दयोः तथाहीत्यस्यार्थयोः तथैव गतिशब्दौ भगवत्येव युक्तौ इति भाष्योक्तयोः सतोः परंपरोपबन्धादित्यर्थः । तथेति दहरः परमात्मत्वेन ज्ञेय इत्यर्थः । चकारार्थः पृथक् । श्रुत्यन्तर इति आन्तरिकश्रुतौ । एतदेवेति श्रुत्यन्तरोक्तं दृष्टमेवेति योजना । ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकः इति कर्मधारयः । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वे सत्येकार्थबोधकत्वं सामानाधिकरण्यं कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः । निषादेति पूर्वतन्त्रे षष्ठेस्ति निषादः स्थपतिः 668

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६६९ भाष्यप्रकाशः। निहितं तदजानाना इति। एषा अजानतीनां प्रजानां सर्वदा गतिरस्य दहराकाशस्य ब्रह्मतां गम- यति। परस्य ब्रह्मणोऽन्तरात्मतयाऽवस्थितस्य स्वस्मिन् वर्तमानाभिः प्रजाभिरवेदनमन्तर्यामिब्रा- ह्मणे दृष्टम्। य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयतीत्येवं गतेर्ब्रह्मपरत्वे दृष्टं लिङ्गं च द्विधा व्याचक्षुः। मध्वाचार्यास्तु, उत्तरेभ्य इत्यस्य, 'एष आत्माऽपहतपाप्मा सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासि- तव्यः' इत्युत्तरप्रकरणस्थां श्रुतिं हेतुबोधकत्वेनोपन्यस्य, गतिशब्दादिसूत्रे दहरप्रकरणस्थयोर्गतिशब्द- योरग्रिमसूत्रस्थधृत्यादेश्च पृथग्हेतुत्वमाहुः। तत्र पूर्वप्रकरणस्थहेतूननादृत्य वादकवलितानां हेतूनां पूर्वं किमर्थमादरस्तैर्दहरस्य परमात्मत्वसिद्धौ च किमर्थं सूत्रान्तरप्रणयनं तेषां निर्विवादत्वे वा, इतरपरामर्शादिसूत्राणां किमर्थमारम्भ इति चिन्त्यम्। यदपि जयतीर्थः। 'यो वेद निहितं गुहायाम्' 'तस्यान्ते सुषिरं ५ सूक्ष्मम्' 'हृद्येष आत्मा' इति श्रुतिभिर्ब्रह्माकाशजीवेषु साधारणस्य हृदयपद्मस्थत्वलिङ्गस्य भगवति समन्वयप्रतिपादनादस्ति शास्त्रादिसंगतिरित्याह। तत्रापि सूत्रकृता दहरपदोच्चारणाद्दहरत्वेन पक्षत्वं बोध्यते। न तु हृत्पद्मस्थ- त्वेनेति तस्य विचारविषयत्वमेव

६७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १६ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ अपरं हेतुमाह । धृतेः । 'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसंभे- दाय' इति । न हि सर्वलोकविधारकत्वं ब्रह्मणोऽन्यस्य संभवति । चकारात् सेतु- त्वमपि । तदन्वेष्टव्यं तद्विजिज्ञासितव्यमिति लोकविधारणस्य माहात्म्यरूपत्वात् तस्यैव कर्मत्वमित्याह । महिम्न इति । महिमैष पुरुषस्य, न तु वासनारूपेण तस्मिन् विद्यमानत्वम् । संसारिधर्मत्वेनामाहात्म्यरूपत्वात् । नच विरुद्धमुभय- त्रैकस्य दर्शनमिति वाच्यम् । अस्याऽस्मिन्नुपलब्धेः । अस्य एतादृशविरुद्धधर्मा- श्रयमाहात्म्यस्यास्मिन् भगवत्येवोपलब्धेः । ज्यायानाकाशाद्, यावान् वा अय- माकाशः, अणुः स्थूल इति । यशोदादयश्च बहिःस्थितमपि जगदन्तः प्रप- श्यन्ति । न त्वेतादृशो जीवो भवितुमर्हति । तस्माद् ब्रह्मैव दहरः ॥ १६ ॥ भाष्यप्रकाशः। धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ सूत्रमवतारयति । अपरमिति । उच्च- रेभ्य इत्यनेन हेतुबाहुल्यस्य प्रतिज्ञातत्वात् तत्पूरणार्थमन्यं हेतुमाहेत्यर्थः । विषयवाक्ये विधृ- तिशब्दः, क्तिच्कौ च संज्ञायामित्येतद्रहितकर्त्रर्थकक्तिजन्तः । तथाच विधारक इत्यर्थः । तदत्र विधारकत्वं सूत्रे धृतिपदेनोच्यत इत्याशयेन हेतुं व्याकुर्वन्ति न हीत्यादि । सेतुत्व- मिति स्वयं साधनीभूय निःसाधनपारप्रापकत्वम् । श्रुतौ त्वसंभेदपदमसांकर्यबोधकम् । अग्रिमं व्याकुर्वन्ति तदित्यादि । उक्तश्रुतिनिरूपितमन्वेषणादिकर्मत्वम् । तस्य विधारणस्येत्याशयेन हेत्वन्तरमाहेत्यर्थः । महिमेत्यादि पुरुषसूक्ते, एतावानस्येति मन्त्रे महिम्नो ब्रह्मज्यायस्त्वगमकत्वं श्रुतैवोक्तमतोऽस्मान्महिम्नोऽपि तथेत्यर्थः । एवं च लोकधारणस्य स्वेन रूपेण महिमत्वेन रूपेण चेति द्वेधा हेतुत्वमित्याशयः । लोकविधारणस्य कथं महिमरूपतेत्यतस्तद् व्युत्पादयन्ति नचे- त्यादि । एकत्र द्यावापृथिव्यादेरुभयत्र अन्तर्बहिश्च दर्शनं विरुद्धमिति न वाच्यमित्यर्थः । ज्यायानित्यत्राकाशादाधिक्यस्य, यावानित्यत्र तत्तौल्यस्य, अणोरणीयान् महतो महीयानित्य- त्राणुः स्थूल इति प्रत्यक्षश्रुतौ, श्रीयशोदादिभिरेकस्यैव प्रपञ्चस्य बहिश्च मुखान्तरोपलब्धेर्विरु- रश्मिः। धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ स्वयमिति पुष्टिर्मर्याकृता । सेतुः पङ्किव्रदा साधनपद्भिः पौष्टिकानाम् । भाष्ये । अन्वेष्टव्यमित्यादौ कर्मणि तव्यः । माहात्म्यं देवत्वं तस्मात् । तस्य लोकविधारणस्यैव कर्मत्वमन्वेषणकर्मत्वं लोकविधारणादिमाहात्म्यमन्वेष्टव्यमिति । प्रकृते । अन्वेषणेति अयं कर्मत्वमिति भाष्यार्थः । एतावानिति 'एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः' इति श्रुतिः । ननु ह्युक्तश्रुतौ महिमपदाभावात् कथं हेतुत्ववर्णनमित्याकाङ्क्षायां भाष्याशयमाहुः एवं चेति । स्वेनेति लोकधारणत्वेन । अन्तरिति 'तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' इत्यन्तः । 'उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते' इति चान्तः । यशोदेत्याभ्यां विवरामाहुः श्रीयशोदेति । धृतेश्च दहरः परोऽस्य धृतिरूपस्य नियमनस्य च महिम्नोऽस्मिन् भगवत्युपलब्धेः । 670

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६७१ प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ आकाशशब्दवाच्यत्वप्रसिद्धिः । अपहतपाप्मत्वादिप्रसिद्धिः । किं बहुना प्रकरणोक्तसर्वधर्मप्रसिद्धिर्भगवत्येव, न जीवे संभवत्यतोऽपि भगवानेव दहरः । चकाराद्विधिसुखेनाधिकरणसमाप्तिः सूचिता ॥ १७ ॥ भाष्यप्रकाशः । दृग्धर्माधारत्वस्य स्फुटत्वान्महिमरूपत्वमित्यर्थः । नच तन्मायया प्रदर्शितमिति वाच्यम् । ‘किं स्वप्न एतदुत देवमाया किं वा मदीयो बत बुद्धिमोहः । अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोगः । अथो यथावन्न वितर्कगोचरं चेतोमनःप्राणवचोभिरञ्जसा । यदाश्रयं येन यतः प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतोऽस्मि तत्पदम् ।’ इति मायादिपञ्चनिराकरणपूर्वकं भगवद्योगदर्शनकारणताख्यापनादिति । तदेतदभिगमयन्ति न स्वित्यादि ॥ १६ ॥ प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ प्रकरणोक्तसर्वधर्मप्रसिद्धिरिति ‘अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्म- लोके’ इत्यादिनोक्ता । ऐरं सरःसोमसवनाख्यस्तथाऽपराजिताख्यब्रह्मपुरप्रभृतिसर्वधर्मप्रसिद्धिः । एत- दुपबृंहणं च ‘अरनामाऽमृताम्भोधिर्ण्यनामाऽमृतसागरः’ इति वाराहे चातुर्मास्यमाहात्म्ये । तदु- भयान्तःस्थश्रीभागवताख्यनित्यभगवल्लोकप्रसिद्धिः । पुराणान्तरेऽन्येषां च धर्माणां भगवदीयत्वप्रसि- द्धिरिति ज्ञेयम् ॥ १७ ॥ : रश्मिः । श्रुत्यन्तर इति रत्नप्रभोक्तो नार्थ उत्तरेभ्यः इति सत्त्वांशेनोत्तरेषां हेतूनां बहुत्वोक्तेः महिम्न इति पञ्चम्यन्तमिति ज्ञापनात् ॥ १६ ॥ प्रसिद्धेश्च ॥१७॥ आकाशवाच्यत्वापहतपाप्मत्वाव्यतिरिक्तधर्माणा मस्मिन् प्रकरणे आधेयतया- भावात्केषांचिदप्रसिद्धत्वात्प्रकरणिकमभिव्यापकाधारं पुराणान्तरप्रसिद्धिं चापेक्ष्य धर्मरूपमित्याहुः अरेति श्रुतिरत्र ‘अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयास्यामितो दिवि तदैरम्मद्रीय ५ सरस्तदश्वत्थः सोमसवनः तदपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमित५हिरण्मयम्’ इति । इतो भूलोकात्तृतीयास्यां ऐरं इरा अन्नं तन्मयमिरो मण्डस्तेन पूर्णमैरंमदीयं सरः त दधिकारिणां हर्षोत्पादकं सोमममृतं विमितं निर्मितम् । अन्येषामिति द्वितीये प्रजापतिप्रकरणे ‘य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः’ इति श्रुत्युक्तानां विजरत्वादीनां श्रीभागवते ‘कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्’ इतिभगवदीयत्वप्रसिद्धिः । पाद्मे । ‘क प्रणादि क चाज्ञानमचिन्त्यानन्तसद्गुणे । दुर्लभत्वान्न मोक्षस्य दर्शयेत्तत्त्वानजो हरिः’ ॥ इत्येवम् । ८५ ब्र० सू० २० 671

६७२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १८ अन्यनिषेधमुखेन पुनर्विचारयति ॥ इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासंभवात् ॥ १८ ॥ ननु ब्रह्मैतादृशं जीवो नैतादृश इति न क्वचित् सिद्धमस्ति । श्रुत्येकसम- धिगम्यत्वादुभयस्वरूपस्य ब्रह्मवादे । अतो यथा सर्वत्र ब्रह्मणोऽसाधारणधर्म- दर्शनात् तत्तत्प्रकरणं ब्रह्मण इति निश्चीयते । एवमिहापि जीवस्यासाधारण- धर्मदर्शनाज्जीवप्रकरणमिति कुतो न निश्चीयते । निश्चिते तु तस्मिन्नाकाश- तुल्यत्वादयो धर्मा जीवस्यैव भविष्यन्ति नान्यस्येत्यभिप्राsynchronousायेणाह इतरपरा- मर्शात् सः । इतरो जीवस्तस्य परामर्शः । उपक्रमोपसंहारमध्यपरामर्शैः संदिग्धे निर्णयः । तत्रात्मविदः सर्वान् कामानुक्त्वा मध्ये, 'अथ य एष संप्र- सादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिन

युक्तसाधकत्वेऽपि!

Wait, let's check line 33-34: "पूर्वमिति विधिमुखाधिकरणपूर्वपक्षे निषेधमुखविचारेऽपि दोषोद्घाटनस्यावश्यकत्वात् ।" Wait, look at: "दोषो-" at the end of line 33, and at the beginning of line 34: "द्घाटनस्यावश्यकत्वात् ।" Yes! दोषोद्घाटनस्यावश्यकत्वात् !

Let's check line 34: "आहुरिति दोषमाहुः । गतिशब्दयोर्विधिमुखेनाधिकरणेऽभिधावृत्तेरुक्तत्वात्" Wait, is there a danda at the end of line 34? "उक्तत्वात्" - no danda, or maybe there is? It looks like "उक्तत्वात्" at the end, without danda, or the sentence continues on the next page (page 674). Wait, look at the end of line 34: "उक्तत्वात्" Yes, it ends with 'उक्तत्वात्', no danda visible, it continues on next page!

Let's check every single line carefully from top to bottom.

Top line: भाष्याप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । [right aligned] ६७३ Wait, is it "भाष्याप्रकाश" or "भाष्यप्रकाश"? Look at the header: भ ा ष्य

६७४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १९ जगदाधारत्वादिकं संभवति । न हि परामर्शमात्रेण सर्ववेदान्तविरुद्धं कल्पयितुं शक्यते । परामर्शस्यान्यार्थत्वमुत्तरत्र वक्ष्यति । तस्माद् दहरो जीवो न भवितु- मर्हति । वाक्यार्थो यथोपपद्यते तथोत्तरत्र वक्ष्यते । ब्रह्म त्वेकमेव नोभयमिति निश्चयः ॥ १८ ॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ उत्तरात् प्रकरणात् प्राजापत्यात् । तत्र हि दिव्ये चक्षुषि मनोरूपे प्रती- भाष्यप्रकाशः। जीवेऽखिलजगदाधारत्वासंभवादित्यर्थः। गतिशब्दयोरुपपादनसापेक्षत्वात्तदुभयमत्र नोक्तम्। तर्हि परामर्शस्य का गतिरित्यत आहुः न हि परामर्शोत्त्यादि । नोभयमिति नावस्थाभेद- भिन्नम् । स्फुटमन्यत् ॥ १८ ॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ तस्य प्रकरणस्य जीवपरत्वं व्युत्पादयति तत्रेत्यादि । दिव्ये चक्षुषि मनोरूप इति मनोऽस्य दैवं चक्षुरिति प्रजापतिना वक्ष्य- रश्मिः। न निषेधमुखेनाधिकरणविचारे प्रासिस्तथापि लक्षणातात्पर्याभ्यां जीवाद्यतिरिक्तं ब्रह्मेत्यादिपक्षस्यैव गतिशब्दयोः प्रासिरत आहुः गतिशब्दयोरिति । तर्हीति । यद्ययमाभासस्तावदादिपदेन संगृहीतस्य परामर्शस्येत्यादिभाष्यस्य प्रतीतेस्तदा नहीत्यादिभाष्यस्य । ननु बुद्ध्याद्युपाधिपरिच्छिन्नस्य न जगदा- धारत्वादिकं संभवति वस्तुगत्या तु ब्रह्मैव जीव इति कुतो जीवे जगदाधारत्वादेरसम्भव इत्यत आहुः नहीत्यादि । सर्ववेदान्तविरुद्धमिति बुद्ध्यादिपरिच्छेदकल्पनम् । भाष्ये । उत्तरत्रेति 'अन्यार्थश्च परामर्शः' इति सूत्रे ब्रह्मसुखं फलं ब्रह्मज्ञानापेक्षायामुपयुज्येतेति । उत्तरत्रेति सूत्रे । सुषुप्तावस्थायां भगवदाविर्भावात् तथावचनमिति । प्रकृते । नावेति न उभौ अवयवौ यस्येत्युभयं नावस्थाभेदेन भिन्नमिति यावत् ॥ १८ ॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ तस्येति 'य आत्माऽपहतपाप्मा' इत्यादिकस्य । जीवेति । ननु त्रिसूत्रमिदमधिकरणं वैयासिकन्यायमालायामङ्गीकृतं तत्कुतो नाङ्गीक्रियते इति चेन्न शंकरभाष्ये दहरशेषत्वेऽप्यधिकरणत्वाविरोघो यद्यपि तथापि विषयवाक्यमात्रभेदेऽधिकरणभेदाननु- संधानात् संख्यादिभेदेऽनुसंधानात् संशयपूर्वपक्षसिद्धान्तानां भेदेनाधिकरणान्तरत्वसंदेहात् । न चांशी- यादिभेदः यथाह वैयासकिन्यायमालायां भारतीतीर्थः प्रजापतिविद्यायां य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाचेति विषयवाक्यं तत्र जीवो वा ब्रह्म वेति संशयेऽवस्थात्रयोपन्यासाज्जीव इति पूर्वपक्षे य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युरीति परमात्मानमुपक्रम्य स उत्तमः पुरुष इत्यन्ते परमात्मन एवोपसंहारात् । न चैवं जागरणाद्युपन्यासवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । शाखाचन्द्र- न्यायेन परमात्मबोधोपयुक्तत्वादस्मादीशरोऽक्षिपुरुष इति वाच्यम् । 'अन्तर उपपत्तेः' इत्यधिकरणेनेव गतार्थत्वात् । तत्र छान्दोग्योपकोसलविद्यास्थं 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति विषयवाक्यम् । प्रतिबिम्बो वा ब्रह्म वेति संशये प्रतिबिम्बमिति पूर्वपक्षे ब्रह्मेति सिद्धान्तः 'अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः' इति सूत्रे जीवो निवारितः इति वेदान्ताधिकरणमालायां श्रीपुरुषोत्तमाः । अतो जीवपरत्वं व्युत्पाद- यतीत्यर्थः। असार्वस्य दृश्यत्वादुत्पादिता ब्रह्मग्रन्थः । मनोऽस्येति आत्मनो मनो दैवं दिव्यं चक्षुः 674

यमानो जीव एवाऽमृताऽभयरूपो निरूपितः । तस्यैवोदशरावे जाग्रत्साक्षित्वं, तदनु स्वप्नसाक्षित्वं, तदनु सुषुप्तिसाक्षित्वं निरूप्य सर्वत्र तस्याऽमृतरूपत्वमेव निरूप्यावस्थानाम तात्त्विकत्वमुक्त्वा समाध्यवस्थायां मनसि तमेव जीवं तादृशं भाष्यप्रकाशः । मानत्वात्, 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यत्रोपदिश्यमाने तस्मिन् । नन्वग्रे, योऽयं भगवो- ऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इति प्रश्ने, एष उ एवैषु सर्वेष्वन्तरेशु परिख्यायत इति प्रत्युत्तरात् प्रतिबिम्बपुरुष एवात्र प्रतीयत इति कथमस्य मनसि प्रतीयमानजीवरूपत्वमि- त्यत आह तस्येत्यादि । यदि हि प्रतिबिम्बमात्रैवात्रोपदेश्यः स्यात् तदा, उदशरावे आत्मा- नमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमित्यनेन यत्संबन्धिप्रतिबिम्बे अज्ञातं तत्सात्मत्वं बोधितम् । ततस्ताभ्यामुदशरावेऽवेक्षणेन शरीरस्यात्मत्वे स्वज्ञानविषये बोधिते ततोऽपि निवार्य जाग्रत्साक्षिणं मनस्संहविष्या प्रतीयमानं बोधयितुं साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोद- शरावेऽवेक्षेथामित्यादिना, एष आत्मेति वाक्येन द्रष्टात्मा बोधितः । ततस्तावता तदज्ञाने देहा- रश्मिः । देशान्तरव्यवहितवस्तुज्ञाने हेतुत्वात् । तस्मिन्निति दिव्ये चक्षुषि । प्रतीयमान इत्यादिभाष्यसम- न्वेति एष उ एवेति प्रतिबिम्बपुरुषः । अन्तेष्विति मध्येषु । तस्येत्यादीति जीवस्य । उवेति उदकसंबन्धिशरावे आत्मानमवेक्ष्य यत्तत्रात्मानं पश्यन्तौ युवां इन्द्रविरोचनौ आत्मा देहस्तत्संबन्धि जीवादि न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमित्यर्थः । यत्समिति आत्मोपनिषदि आत्मपदस्य देहादित्रिषु शक्तिः तत्र यद्देहरूपामत्संबन्धिवस्तु देहप्रतिबिम्बेऽज्ञातम् । प्रतिबिम्ब अज्ञातमिति स्मार्तः प्रयोगः । तस्येति जीवरूपस्य तन्मे प्रब्रूतमित्यनेन बोधितम् । अग्रेतनसंदर्भे जीवनिरूपणात् । बोधितेति तौ होचतुः सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आलोमभ्यः आनखेभ्यः प्रतिरूपमित्यनया । बोधेति यथा साध्वलंकारादिपिहितात्मावेक्षणेन देहेऽज्ञातस्तथा देहप्रतिबिम्बेऽज्ञातो जीवः आत्मेत्येवं बोधयितुम् । इत्यादिनेति इति तौ साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वा उदशरावे अवेक्षां- चक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृताविलेष बात्मेति होवाचेति श्रुतिसंग्रहः । स्पष्टम् । द्रष्टेति जीवप्रसङ्गान्मायिकं द्रष्टृत्वं विवक्षितम् । यद्वाविर्भूतः स्वरूपो वक्ष्यत इति 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः' इति श्रुतेः। 'भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मकः' इति श्रीभागवताच्च द्रष्टात्मा तत्तदिन्द्रियरूपं स्वयं ताभ्यां युक्तमात्मा भोक्ता । यथा विषयेन्द्रियमनोभिर्युक्तमुजेयम् । आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रियमर्थेन ततः प्रत्यक्षमिति नैयायिकप्रक्रियास्थले वेदान्तिनामिव मतत इति । द्रष्ट्रात्मना बोधनादनुमाना- दित्या तस्य देहलिङ्गविलक्षणस्य शुद्धात्मनोऽज्ञाने तावतेति वाक्यालंकारे । आकृतिगणत्वात् मनोरमायामदर्शनात् यावत्तावद्वाग् वा भागुरिमते तदा यावत्तावदेतौ साकल्यावधिमानावधारणार्थों इतीमावपि तदर्थकौ 'यावत्ता च परिच्छेदे' इति विश्वः। देहात्मेति उभयदेहात्मेत्यर्थः। तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिस्वाचाऽनुपलभ्यात्मानमननुविद्य प्रजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वाऽसुरा वा ते पराभविष्यन्त्यनेन पराभवं तस्मादद्यापीहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यनेनाऽसुरत्वं च । क्षुद्रर्वस्तु एवमपि देहमेवात्मानं मत्वा गच्छन्तौ ज्ञात्वा तयोरनिष्टशङ्कया भावयन् प्रजापतिस्वाचाऽनुप- लभ्य वाच्चावार्थाभ्यामाज्ञात्वाऽननुविद्य सप्रलक्ष्यगोचरं चाकृत्यात्मानं विपरीतानौ प्रजतोतो यतरे ये

An exact line-by-line transcription of the provided Sanskrit text page into Markdown in Unicode Devanagari:

६७६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १९ भाष्यप्रकाशः । त्मज्ञानवतां परामर्शं तेषामसुरत्वं चोक्त्वा तत इन्द्रस्य पुनः प्रत्यागमने तं प्रति जीवस्यैव स्वप्न- साक्षित्वं पुनः सुषुप्तिसाक्षित्वादिकं प्रतिपादयति । अतोऽत्र जीव एवोपदेष्टव्यो न प्रतिबिम्बो रश्मिः । केचैतदुपनिषदो देहात्मशाब्दज्ञानवन्त इति यावत् । तथा तस्मात् देहात्मज्ञानवत्त्वात् । अददानं अदानशीलं यजमानशून्यम् । दद दाने भ्वादिरात्मनेपदी सेट् । दध धारणे भ्वादिरात्मनेपदी सेट् । सिद्धा इति शेषः । तत इति देहादिनाशे प्रतिबिम्बनाशरूपदोषाद्धेतोः । विरोचनस्तु अनुपलब्ध्येत्यादि- वाक्यं शृण्वन्नप्यविचार्यैवासुरानेतान् देहात्मविद्यामुवाचेन्द्रस्तु देवत्वाद्देहात्मविद्यायां देहादिनाशे प्रति-

गतौ"? No. Could it be "श्रो गतौ"? Wait, what if line 30 ends with: "श्ल" or "श्व"? Wait, let's look at the root at the end of line 30: It is: 'श्ल'? No, 'श' with something: 'शृ'? 'श्व'? 'श्री'? Wait, look at line 31 start: Is it "त्योः"? Look at line 31, first word: It has: Letter 1: 'त्यो' or 'तो' or 'त्योः'? Wait, it has 'त्यो' with a visarga: 'त्योः'! Wait, if line 30 ends with "प्राणग-" and line 31 starts with "त्योः", that's "प्राणगत्योः"!! YES! "प्राणगत्योः" = in the sense of prana and gati! Now, which root is defined as "प्राणगत्योः भ्वादिः परस्मैपद्यनिद्"? Wait! Let's search Dhatupatha for "प्राणगत्योः": Let's check roots in भ्वादि: Does root "शल" mean प्राणगत्योः? "शल गतौ"! Does root "श्वल" mean प्राणगत्योः? "श्वल आशुगतौ"! Does root "इ गतौ"? Does root "अट गतौ"? Wait, what about root

मिलसति मरति वा"? Wait, no, look at the first word of line 17: "मिलसति मरति वा चल मिलसने तुदादिः परस्मैपदी सेट् चल भूतौ चुरादिः परस्मैपदी सेट्" Wait, is that "मिलसति"? Let's look at the letters: First letter: म with ि = मि? Or भ with ि = भि? It has a left loop: look at 'भ्वादिरुभयपदी', the 'भ' has an open top. Here the letter has a closed square loop, like 'म' or 'ल'! Wait, it has two vertical-ish parts: 'मि' or 'वि'? Wait, look at the end of line 16: "सेट् चलं वि" - actually, look at the hyphen at the end of line 16: there is no hyphen, or is there? Wait! "सेट् चलं वि" ... no, that's not "चलं वि"! Look at line 16 after "भ्वादिरात्मनेपदी सेट्": "च लं वि" -> wait, is it "चलि"? "चल चलने"! "चलि चलने"? Ah! "चलि चलने भ्वादौ"! Wait, look at the characters: "च" "ल" then a virama or anusvara? It's "चलँ"! "चलँ चलने"! Wait, let's look at line 17:

शब्दकर्मा च ज्ञायते भावे घञ् । रूपं ज्ञानं तेन रौति रूपं 'खम्पन्निलयवन्महान्यरूपपर्वतस्यान्' इति सूत्रात्प्रत्ययः । निपातनाद्दीर्घः इति तत्सूत्रम् । अभि । 'संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनूबन्धेमेतच्छास्त्रमुणादिषु' ॥ इति किन् प्रत्ययः । मिमी मये टिलोपः । मि अदादिर्जुहोत्यादिः परस्मैपद्यनिद् तस्यैव रूपं दौ । अ । नञ् विनाचे चुरादिः परस्मैपदी चेद् न च्यते भावे ड उमौ प्रत्ययौ । त्रि प्रतियोगी वि-प्रजनादिकर्ता सङ्क- न नीयते मयाभाव इति यावत् । निष्पद्यते । निष्क परिमाणे निष्कषति परिमाणं करोति । परि पृ तर्पणाद्योः इष्विति सूत्रेणेन् प्रत्ययः पालकः पूरणकर्ता च । माङ् माने शब्दे च अदादिर्जुहोत्यादि- रात्मनेपद्यनिद् । माते माति वा सिद्धान्तकौमुद्यां मातुरिति दर्शनात् । प्रायपाठः सकलधातुपाठे [L

उपयाचने चुरादिः"? No, "अवः" or "अर्वः"? Line 15: "अर्वः अर्व उपयाचने चुरादिः उप प्रजनादिकर्त्ता क्षेपस्य गतिरूपस्य कर्ता क्रीडाया विहाररूपायाः कर्तात्र वि प्रजनादिकर्ता क्षेपकर्ता क्रीडाकर्ता दु याच याच्ञायां भ्वादिरुभयपदी सेट् अत्र 'ऋहलोर्ण्यत्' इति सूत्रेण ण्यत् न सकल्पथार्थप्रायपाठात् भावे ल्युट् । अर्य्यते उपार्य्यम्भो याच्यते इत्यर्थः कर्मप्रत्ययः उपार्य्यत्वेनोक्तानां याच्ञाकर्तोक्तः सामान्ययाचककर्ता याचने इत्यस्य व्याख्यानं वक्ष्यते।" Wait, look at: "अर्य्यते उपार्य्यम्भो याच्यते"? Let's re-examine that word: "अर्य्यते उपार्य्य..." - look at line 17: "अत्र 'ऋहलोर्ण्यत्' इति सूत्रेण ण्यत् न सङ्कल्पधात्वर्थप्रायपाठात् भावे ल्युट् । अर्य्यते उपार्य्यते याच्यते इत्यर्थः कर्मप्रत्ययः" Look at line 17: "अर्य्यते उपार्य्यते याच्यते इत्यर्थः" -> yes! उपार्य्यते (not

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५८१ रश्मिः। आनन्दमात्रमिति यद्वदन्तीह पुराविदः । तद्रूपं दर्शयास्माकं यदि देयो वरो हि नः ॥ श्रुत्वैतद्दर्शयामास स्वं लोकं प्रकृतेः परम् । केवलानुभवानन्दमात्रमक्षरमव्ययम् ॥ यत्र वृन्दावनं नाम वनं कामदुधैर्द्रुमैः । मनोरम निकुञ्जाढ्यं सर्वर्तुसुखसंयुतम् ॥ यत्र गोवर्धनो नाम सुनिर्झरदरीयुतः । रत्नधातुमयः श्रीमान् सुपक्षिगणसंकुलः ॥ यत्र निर्मलमानीया कालिन्दी सरितां वरा । रत्नबद्धोभयतटी हंसपद्मादिसंकुला ॥ नानारसरसोन्मत्तं यत्र गोपीकदम्बकम् । तत्कदम्बकमध्यस्थः किशोराकृतिरच्युतः ॥ दर्शयित्वेति च प्राह श्रुत किं करवाणि वः । दृष्टो मदीयो लोकोयं यतो नास्ति परं वरम् ॥ श्रुतय ऊचुः- कन्दर्पकोटिलावण

कृतिश्चेष्टा काठ इति यावत् वा ... भगवदाविष्कारपाठः तस्य कर्ता । Line 21: 'पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते' इति बृहदारण्यकात् ।(Brihadaranyaka Upanishad Shanti Mantra!) Line 22: सादस्तु अवोपसर्गघटित इति मद्धर्मकः प्रेरणाभिव्यक्ति-स्तब्धतो ज्ञानकर्मभक्तिपुष्टिमार्गानुरोधेन व्याख्येयः । Line 23: ... कर्ममार्गेण प्रहृष्टो शुकैः स्वर्गदेवनाद्युत्सुकं सादः Line 24: ... पुष्टौ तु प्रेरणा णिजन्त 'निक्षेपितान्त्रा विधिकीर्षितो मे' इति वाक्यात् । (Bhagavata 10.8.31: "निक्षेपितान्त्रा विधिकीर्षितो मे"!) Line 26: 'संस्कर्ता बदनी' इति सूत्रेण इन् उदात्तयान्तः शब्दः स सोमः काष्ठो जन्ममरणसंमार्गे च संसंसारः सुषुप्तिः इति वाक्यविरोध इति शङ्क्यम् । अत्र सुषुप्तेरैषम्यसंबन्धात् ।`

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६८३ रश्मिः । 'योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति' ॥ इति गीतासंन्यासयोगाध्याये ब्रह्मभूत आविर्भूततिरोहितानन्दः इति ब्रह्मभावयुक्तः । इति 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्' सूत्रात् । किं च गीताष्टादशाध्याये । 'सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्' ॥ 'भक्त्या मामभिजानाति' इति फलात्मकं ज्ञानमुक्तम् । तेनायं ब्रह्मभावो भक्तिमार्गीयः पुष्टिमार्गीयस्तु भगवदनुग्रहेण भक्तिमात्रमिति नास्ति कर्ममार्गीयोपि । भगवदर्पणेन फलानासक्ततामात्रं ब्रह्मभावस्नानापन्नं कर्मयोगाध्याये 'असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः' इति गीतायाः । प्रकृत- मुच्यते । अस्माच्छरीरात् व्युत्थाय इति परमैश्वर्ये परः पृ प्रीणौ स्वादिः परस्मैपदी अनिद् इणोति पुनेति तेन परः पश्चाद्भू । वासरूपोऽस्त्रियामिति सूत्रप्रवर्तनाच्च पररित्यादि श्रीशू तृप्तिकान्त्योः तृप प्रीती कान्तिरिच्छा प्रीतिर्मनु इच्छां करोति समीहते भानविषयः क्रियते येन स परमोक्षरः तद्गुजैश्चर्यम् व्यापकत्वं साधनद्वारा तत्कर्तुः अश्नोतेर्वरट् 'अश्नोतेराशुक्मनि वरट् च' इति सूत्रेण च मंकारस्य इकारः संपादकः षष्ठा 'लोपश्मास्मनिस्कसो वरट्' इति सूत्रेण वरन् । ईश ऐश्वर्ये अदादि- रात्मनेपदी सेद् ईष्ट ईश्वरः तस्य भावः ऐश्वर्यम् शरीरात् हिंसकात् उपपदि मया । मुक्तौ तु संसार- हिंसकात् । मन्मुक्तौ तु अभेदं भगवत्सेवोपयोगिसंसारतिरिफसंसारयोर्हिंसकात् । युद्धौ तु उच्छृङ्खल मर्यादावाधापि हिंसकात् । तच्छरीरं प्राप्य । समुत्थायेति व्याक्रियते सं-प्र-पूर्वो जने यज्ञिः गमन्ये कः प्रादुर्भावो वा गतिः स्पृहा प्र-पूर्वकः । आ आज्ञा दुर् अनादरकर्ता भक्तमनोरथात् । संपादकत्वं वा प्राप्ती क्षितिरिति दरति प्रियते वा दुर् अ नञोः । नञयो विनाशः वि-प्र-पूर्वकः सञ्जो गतिथकर्मे कात् । कान्तिरिच्छा । असनं क्षेपः पूरकत्वं च आसादनं आ वि-प्रजनादिकर्ता वाज्ञा-कथनं षडू विशरण इत्याद्यर्थकं भातः सादाभावाच्च सद मतौ हलस चुरादिः परस्मैपदी सेडि कृतं भातः परत्वेन सद गतावित्यस्य प्रयोगसत्त्वात् । अत्र विकारो निविष्टः विकारार्थं आसादनं तुर्नविकार एवंमनवल्लाजीकर्तव्या । षडू विशरणगलवसादनेषु अभावार्येनजवल्लाजीकार्या मुक्तमान्येकनिपलात् । निलतीलासत्त्वाच्च कृतार्थं वा भाज्ञा वि-प्रजनादिकर्ता सुडर्वः । भाविविकार- कृतः कतरः करणं काष्ठः इति समर्थः । उदर्भः सहः । स्वाय यवाशाणं प्राणायाचार्येषु गतिनिवृत्तिं मुक्त निवृत्त्यक्षणं वि विष्क परिकल्पे परि पृ पाकलनपूरणयोः पृ प्रीतो दृ म्यावामे पृ सूख्ये 683

४८४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १९ रश्मिः । सर्वधातुभ्य इन् इतीन् अव्ययादाप् सुप इति सूत्रेण अव्ययत्वात् सुपो लुक् । पति पिपर्ति पृणोति परति पारयतीति वा परि । मानं माने । माङ् माने शब्दे च स्पष्टम् । शब्दः आ आता वि वीप्रजन- कान्त्यादिषु सुट् आविष्काराद्येकः कारः कृतिः कालः । पर्यर्यस मानं आशिः पूरणं एतदादिकर्ता वर्तनं कुर्यात् परं स्पष्टं ज्योतिः द्युत दीप्तौ दीप दीप्तौ सूर्यनारायणं मुख्याधिकारिणं नारायणमात्रं वा । 'ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसंनिविष्टः । केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः' ॥ इति वाक्यात् । दीप्तियुक्तं वा विशेषानुपलम्भेः धातुपाठे उपसंपद्येति स्पष्टम् । स्वेन खन् शब्दे खनति यत्नः सर्वभावः 'स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत' इति पुरुषोत्तमयोगाध्याय- वाक्यात् अत्र श्रुतौ उत्तमः पुरुष इत्युक्तेः अत्र सर्वभावः सर्वात्मभावोपि यथा 'सर्वदा सर्वभावेन भजनीयो व्रजाधिपः' इत्याचार्यचतुःश्लोक्यां तथा श्रीगोस्वामिनां 'सदा सर्वात्मभावेन भजनीयो व्रजाधिपः' इति ग्रन्थेस्ति तेन रूपेण यदि चोत्तमः पुरुष इति श्रुतौ श्रुतत्त्वपुरुषत्वयोः जीवधर्मत्वं तदा यत्नो ज्ञानभक्त्यादिरूपः यद्वा सु शब्दोपतापयोः ड प्रत्ययः स्वं अन्यत् पूर्ववत् । रूपेणेति स्पष्टम् । अभिनिष्पद्यते भयाभावस्तस्य संबन्धी । अभयो वा । निरुपसर्गार्थः स्फुटः निस वा अर्थः कल्पनीयः स्फुटमन्यत् । जीवन्मुक्तादिविषये पुराणं प्रसिद्धमिति दिक् । यतोऽनुक्तमप्यूहते पण्डितो जनः । प्रकृतमनुसर्यते । एवं प्रतिपादयति उत्तमावस्थाम् । तस्मादिति तदाहेत्यत्र तदित्यव्ययं पञ्चम्यन्तं तस्यार्थः प्रकारमिति कर्माध्याहारः । अत्र शंकराचार्याः आविर्भूतं ब्रह्मस्वरूपं यस्येति जीवब्रह्मवादमाश्रित्याहुः तन्न ब्रह्मजीवविभागस्य ब्रह्मेच्छाकृतत्वव्युत्पादनात् जीवत्वस्य वास्तविकत्वा- दित्याहुः तथेत्याविर्भूतस्वरूपत्वेन । स्वाप्ययेत्यादीति एतच्च स्वाप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हीति सूत्रे फलाध्यायोपन्यासस्ये वक्ष्यते । अनुगम्येति प्रथमपादेऽन्तिमाधिकरणे । उपेति आदिपदेनो- पासना । यदत्र शंकराचार्याः । विवेकज्ञानाभावादनविर्भूतस्वरूपः सन् विवेकविज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते न चान्यादृशाविर्भावानाविर्भावौ स्वरूपस्य संभवतः स्वरूपादेवेत्याहुः तन्न तथासति गम्येवेति वाक्यान्तरेऽधिकरणत्वेन जीवोक्त्यसंभवापत्तिरित्याशयेन द्वितीयं स्थलमुक्तम् । एतेन नृसिंहोपासनेत्यादिभाष्यं विवृतं ज्ञेयम् । तथेति अमृतत्वामयत्वरूपेण । भाष्ये । तथेति स्वात्मत्वेनैव । प्रकृते । अन्यथेति । उच्चशरावे उदकयुक्ते शरावे । तस्य जीवस्य जाग्रत्साक्षित्वं इन्द्रियैर्विषयग्रहणलक्षणजाग्रदवस्थासाक्षित्वं तच्च ज्ञानज्ञेयानामाविर्भावतिरोभावज्ञानात्तत्स्वयमेवमा- विर्भावतिरोभावहीनः स्वयं ज्योतिः स साक्षीत्युच्यते इति सर्वोपनिषच्छ्रुतेः स्वयं ज्योतिष्ट्वं तदाविर्भूतस्वरूपत्वेन जीवस्यास्त्येव । एवं स्वप्नः सुषुप्तस्य विज्ञाने तत्साक्षित्वम् । सुषुप्तिस्तु अकामरूपो भगवान् तत्साक्षित्वं तदन्वेतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति श्रुतिभिः सर्वत्रावस्थात्रयेषु तस्य जीवस्यामृत- रूपत्वमेव निरूप्यावस्थानामतातत्त्विकत्वं शरीरस्य नाशमनु एष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्ये- वमवस्थात्रये विजातीयश्रुत्योक्त्या उपसंपद्येत्यत्रोपसर्गं व्याख्याते क्रीड विहार इत्यस्य व्याख्याने प्रजनादिकर्ता हारो हरणं चोक्तम् । तच्च पुष्टिमार्गीयमुख्याधिकारिण्युक्तम् । अत्र तु पूरुषस्याविर्भूतत्वात् अ-पूरुषः जनः प्रादुर्भावकर्तृत्वाद्विलक्षणः तस्य गतिकर्ता प्रेरणकर्ता साधनेषु मनसः कर्मज्ञानभक्ति- योगेषु कर्मणि योगः 'योगः कर्मसु कौशलम्' इति कर्मयोगाध्यायात् कर्मयोगः कर्मसु कौशलम् । ज्ञाने योगः आत्मदर्शनफलम् 'अयं हि परमो योगो यद्योगेनात्मदर्शनम्' इति वाक्यात् । भक्तौ 684

प्रजापतिः । अन्यथा प्रतिबिम्बादावमृतत्वाद्यवचनं मिथ्या स्यात् । इन्द्रे त्वावि- र्भावाभावात् प्रजापत्यसन्निधाने विपरीतं पश्यति । अतस्तावन्मात्रदोषपरि- हारायान्योपदेशः । स्वप्नादिषु तथा प्रकृतेऽपि । सुषुप्तावस्थायां भगवदा- विर्भावात् तथा वचनम् । तस्मादुभयमपि भगवत्प्रकरणमेव । एवमन्यत्रापि भगवदावेशकृता भगवद्धर्माभिलापा ऊह्याः । तस्माद्दरः परमात्मैव ॥ १९ ॥ भाष्यप्रकाशः । अन्यथेत्यादि । प्रतिबिम्बादावित्यत्रादिपदेन शरीरसंग्रहः । तथाच यदि पुरःस्फूर्तिकमाद्रियेत, तदा बाधितार्थत्वप्रसङ्गः । यदि चैतं त्वेव त इत्यादिवाक्यानुरोधात् प्राकरणिकमाद्रियेत, तदा तु प्रजापतिना स्वाभिसंहितस्य परमात्मन एवानुव्याख्येयत्वकथनादिन्द्रस्य तदबोधेन तत्र जीवो- क्तिमिति तन्निवृत्त्यर्थं तस्य परं ज्योति

३८६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० २० अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ परामर्शस्य प्रयोजनमाह । अन्य एवार्थः प्रयोजनं यस्य । तस्माद् यम- हरहर्वा एवंवित् स्वर्गं लोकमेति । सत्यैवं ज्ञाने हि ब्रह्मसुखं फलं ब्रह्मज्ञाना- भाष्यप्रकाशः । अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ सूत्रमवतारयन्ति परामर्शस्येत्यादि । सोऽर्थः को वेत्यपेक्षायामाहुः तस्मादित्यादि । प्रथमे प्रकरणे, तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति, तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि स ती यमिति । तद्यत् सत् तदमृतमथ यत् ति तन्मर्त्यमथ यद् यं तेनोभे यच्छति । यदनेनोभे यच्छति तस्माद्यमहरहर्वा एवंवित् स्वर्गं लोकमेतीति वाक्ये सत्य अक्षरविषयके अमृतमर्त्ययमयितृत्वज्ञाने सति ब्रह्मसुखं फलमुक्तम् । अतस्तत्साधनभूत- रश्मिः । एतं त्वेव ते भूयोऽनु व्याख्यास्यामीति श्रुतेः । तन्निवृत्तीति केवलजीवनिरूपणप्रवृत्तनिवृत्त्यर्थं । अमृतत्वप्रयोगोऽत्रेत्यर्थं च । तथात्वममृतामयरूपत्वम् । असिद्धेति य आत्मा अपहतपाप्मे- त्यादिश्रवणादन्वेष्टव्यत्वापहतपाप्मत्वादिकथनात् उत्तरे चापहतपाप्मरूपत्वकथनाच्च ब्रह्मधर्मोक्तिर्विवक्षा- सिद्धत्वात् । न च जीवो नैतादृश इत्यत्र को हेतुरिति शङ्क्यम् । अवस्थाभेदानामेव तत्त्वात् । न च न तावत्तद्वक्तानां तदभावगमकत्वमागन्तुकत्वादिति शङ्क्यम् । घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्ती वा प्रियचेतेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति एतद्विरुद्धधर्माणां मयस्त्रीणां जीवे नोपपात् । तन्न एवं जीवं केचन घ्नन्तीव विद्रावयन्तीवेत्येवमप्रियवेत्ता भवति रोदितीवेत्येनेनमप्रियवेत्ता । नाहमिति प्रजापतिं प्रतीन्द्रोक्तिः एवं सति परमात्मन्युपदिष्टे सति 'छिन्दन्ते सर्वसंशयाः' इति श्रुतेः । संशयनावात्कुतः । अन्यथेति विपरीतं भ्रमनिश्चयः शरीरादावनात्मत्वं तस्य दर्शनं करोतीतीन्द्रः परं त्वाविर्भावाभावात् प्रजापतिसंनिधाने चेति भाष्य उक्तम् । तत्र प्रजापतिसंनिधान इति न वक्तव्यमेकेन हेतुना चारितार्थ्यात् नैवं अन्यथा प्रजापतिसंनिधान इति वाक्येयादृष्टित्वत्वेन शाब्द- ऋक्तिकामकारेण । तदानीमिति प्रजापतिसंनिधिकाले ॥ १९ ॥ अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ परामर्श उपस्थापनम् । सूत्रमिति ननु प्रकृतपद्यं ग्राह्यमेवेति जीवपरामर्शः किंप्रयोजनक इत्याकाङ्क्षायां सूत्रमवतारयन्ति स्म । तस्मादित्याद्यर्थं वक्तुमाहुः प्रथम इति । सतीति स एकमक्षरम् ति द्वितीयं इकार उच्चारणार्थः कृन्तने सिद्धान्ते तु षेष्टो नान्तरयात्रमप्यन्यथा यक्तीति वरेणियं वरेण्यमितिवत् सत्यं सत्यमिति यद्यपि... त्रिम वयं च स्फूयः मिन्ना यवमिति प्राप्ते निरुक्तपक्षे वर्णलोपः । यं तृतीयम् । तेनेति यमनादाहणोवेने यद्वि बह्वरे यच्छति ददाति संयोजयति इत्यपरे । तस्मादिति पूर्वोक्तस्य यमितिस्य यच्छतीत्युक्तोभये- दोने यच्छति यद्यप्यद्यसत्त्वित्यर्थः । यमिति र्बोव उभ्ये यच्छति संनियोवयमिति । दा दाने इत्यस्य व्यचारेकः बहुलत्वच । रस्मौ प्राज्येन यता पूर्व साधितं सत्यनया न्युत्पत्या निरूप्यते । यद्यप्युक्तमेतत् प्रायः तथापि बाह्ये वेदो ध्येयो ज्ञेयश्चेति श्रुतावन्नपदार्थत्वेन मुद्रितत्वात् यमातः । स्वार्थमिति इत्यन्तावाक्यम् । सत्येति भाष्यं व्याचक्षुः सत्येति अमृतं च मर्त्यं ति अमृतेतिचेति- वृत्तमुक्तये । यम यम उभयमे व्यादिः परस्मैपदी चेद् इत्यस्य रूपम् । उभे यच्छतीत्येव पर्याप्तस्य प्रपंचेने । शब्दस्वभावः यया तदाने साध्यमुक्तम् । सद्युक्तमिति भावे । अत्रा नकरस्य डा नद्युक्तत्वात् । 686