आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

१०	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

प्रागपि विवाहाद्वैश्वदेवं कर्तव्यमि”त्याह। स्मृतिषु च स्नातक- प्रकरणे पञ्च महायज्ञा विहिताः, न गृहस्थप्रकरणे । पात्रस्य चोविहितत्वात् पाणिना होमा बलयश्चेति । अङ्गिरास्तु— “शालाग्नौ विपचेदन्नं लौकिके वापि नित्यशः । यस्मिन्नेव पचेदन्नं तस्मिन् होमो विधीयते ॥” इति ॥ ३ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रकृतायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ।

---

अथ तृतीयः खण्डः ।

अथ खलु यत्र क्वच होष्यन्त्स्यादिषुमात्रावरं सर्वतः स्थण्डिलमुपलिप्योल्लिख्य षड् लेखा उदगायतां पश्चात् प्रागायते नानन्तयोस्तिस्रो मध्ये तदभ्युक्ष्याग्निं प्रतिष्ठाप्यान्वाधाय परिसमूह्य परिस्तीर्य पुरस्ताद्दक्षिणतः पश्चादुत्तरत इत्युदक्संस्थं तूष्णीं पर्युक्षणम् ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः। तेन पूर्वोक्ते वैश्वदेवे वक्ष्यमाणं तन्त्रं न भवति। खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे। यत्रक्वचग्रहणस्याकरणे अथ खलु होष्यन्त्स्यादित्यहरहर्होमविधिः प्रसज्येत। करणे त्वन्यत्र विहितस्य होमस्य विशेषो विधीयत इति गम्यते। यत्र होष्यन्त्स्यादित्येव सिद्धे क्वचग्रहणं क्रियते यत्राग्निहोत्रिकं तन्त्रं, तस्याग्निहोत्रेण प्रादुष्करणहोमकालौ व्याख्याताविति तस्मिन्नौपासनेऽपि परिस्तरणादयो होष्यद्धर्मा

---

१. 'चाप्यवि' क. पाठः.

तृतीयः खण्डः ] अनाविलोपेताम् । ११

यथा स्युरिति । इषोर्मात्रा अवरमात्रा यस्य तदिषुमात्रावरम् । अवरग्रहणादधिके दोषाभावः । सर्वतः सर्वासु दिक्षु । इषुमात्रावरम् एवंभूतं स्थण्डिलमुपलिप्य तस्य पश्चिमे भागे उद्गायतामेकां लेखामुल्लिखेत् । तस्यान्तयोरुपक्रमोपसंहारयोः प्रागायते द्वे नाना पृथक्तया असंसृष्टे इत्यर्थः । तयोश्च मध्ये प्रागायतास्तिस्र इति षड् लेखा उल्लिखति। षण्णामेवोपदेशेऽपि पुनः षड्ग्रहणं षण्णामुपरि प्रतिष्ठापनमग्नेर्यथा स्यादिति । ततस्तत् स्थण्डिलमभ्युक्षति । उपरि ततोऽग्निं प्रतिष्ठापयति । अन्वाधानं काष्ठैरुपसमिन्धनम् । तच्चोपसमिद्धेऽपि पुनः कर्माङ्गतया कर्तव्यम् । परिसमूहनं सोदकेन पाणिना परितो मार्जनम् । परिस्तरणं दर्भैः। उपदेशक्रमादेव सिद्धे उदक्संस्थवचनं सर्वासु दिक्षूदक्संस्थता यथा स्यादिति । तेन प्राक्प्रतीच्योरपि प्रागग्रैरेव परिस्तरणं भवति । तथाचापस्तम्बः— “प्रागग्रैर्दर्भैरग्निं परिस्तृणाती”ति। तत्र तु कल्पान्तरमप्युक्तं “प्रागुदगग्रैर्वे”ति । पर्युक्षणं परित उदकसेकः । तूष्णींवचनमाग्निहोत्रिके पर्युक्षणे दृष्टो मन्त्रो मा भूदिति । कथं पुनरतत्प्रकृतिके तस्मिंस्तस्य प्रसङ्गः । एतदेव ज्ञापयति तत्र पर्युक्षणे दृष्टो धर्मोऽत्रापि प्रवर्तत इति । तेन पुनःपुनरुदकमादाय त्रिः पर्युक्षणं भवति ॥ १ ॥

पवित्राभ्यामाज्यस्योत्पवनम् ॥ २ ॥

कर्तव्यमिति शेषः ॥ २ ॥

---

१. 'दधिको दोषावहः । स' ख. पाठः.
२. 'र्भैः परिस्तरणम् उ' क. ग. पाठः.
३. 'द्धेऽप्युद' क. पाठः.

१२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

अथ कीलक्षणे पवित्रे कथञ्चोत्पवनं, तदर्थमुत्तरं सूत्रम् —

अप्रच्छिन्नाग्रावनन्तर्गर्भौ प्रादेशमात्रौ कुशौ ना- नान्तयोर्गृहीत्वाऽङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामुत्तानाभ्यां पाणि- भ्यां सवितुष्ट्वा प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति प्रागुत्पुनाति सकृन्मन्त्रेण द्विस्तू- ष्णीम् ॥ ३ ॥

प्रशब्दः प्रकर्षवाची। तेन सूक्ष्मच्छिन्नाग्रयोरप्रतिषेधः। ययोरन्तर्गर्भो नास्ति तावनन्तर्गर्भौ । प्रादेशमात्रौ प्रादेशमात्रपरिमितौ एवम्भूतौ कुशौ पवित्रसंज्ञौ । संज्ञाप्रयोजनं “पवित्रे अन्तर्धाय दक्षिणोत्तरौ पाणी सन्धाय पवित्रवन्तावि”त्यादौ । तौ कुशौ अन्तयोः अग्रमूलयोः नाना असंसृष्टे यथा भवतः तथा गृहीत्वा अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामङ्गुलीभ्यां ग्रहणम् । कनिष्ठिकायाः समीपे याऽङ्गुलिः सोपकनिष्ठिका । उत्तानाभ्यां पाणिभ्यामिति नियमः । सवितुष्ट्वेत्यनेन मन्त्रेण प्राक् प्रागपवर्गमुत्पुनाति । “तस्य नित्याः प्राञ्चश्चेष्टा” इत्येव सिद्धे प्राग्वचनं शास्त्रान्तरदृष्टैपुनराहारैनिवृत्त्यर्थम् । एतदेव ज्ञापकं शास्त्रान्तरदृष्टा विधयोऽसति विरोधेऽत्राप्याश्रयितव्या इति। तद्यथा—“पवित्रयोरेव तावच्छिनत्ति न नखेन अङ्गिरनुमृज्ये”ति। तथा पृथक्त्वेनापि समौ दर्भौ भवतः— “समावप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भौ प्रादेशमात्रावि”ति। तत्र प्रादेशमात्रा-

---

१. 'शप' ख. घ. पाठः.
२. 'ष्टस्य पु', ३. 'रस्य नि' घ. पाठः.
४. 'त्राश्र', ५. 'धुत्वेना' ख. ग. पाठः.

तृतीयः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १३

वित्युक्तेऽपि समाविति वचनं पृथक्त्वार्थम् । तथोत्तरेणाग्निं संस्तीर्णेषु दर्भेषु द्वन्द्वशः पात्रप्रयोगः, प्रोक्षणीसंस्कारः, पात्रप्रोक्षणं, पवित्रान्तर्हितायामाज्यस्थाल्यामाज्यं निरूप्योदीचोऽङ्गारान्निरूह्य तेष्वधिश्रित्य ज्वलतावोद्योत्य द्वे दर्भाग्रे प्रत्यस्य त्रिः पर्यग्नि कृत्वा उदगुद्वास्याङ्गारान् प्रत्यूह्यात्रोक्तमुत्पवनं भवति । “सर्वत्रैव कर्मावृत्तावि”ति परिभाषा त्रिग्रहणे सति भवति । इह तु त्रिग्रहणाभावात् सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीमित्युक्तम् । एवं चेत् त्रिग्रहणमेवास्तु । एवं सिद्धे यदेतदारभ्यते सकृन्मन्त्रेणेति तज्ज्ञापयति सत्यपि त्रिग्रहणे गार्ह्येष्वेषा परिभाषा न भवतीति । तेन “प्रदक्षिणं शिरस्त्रिरुन्दति त्रिस्तेजसा मा समनज्मी”त्यत्र यावत्कर्माभ्यासं मन्त्रावृत्तिः सिद्धा भवति । प्राङुत्पुनातीति प्रसिद्धः पाठः । तत्र कर्तुः प्राङ्मुखत्वं प्राप्नोति । तस्माद्यथोक्त एव पाठः । इह तु द्विरुत्पवनं विधीयते आज्यस्योत्पवनमिति प्रागुत्पुनातीति च । तत्र यः समन्त्रको विधिः तस्य प्रकरणे निवेशः, इतरस्यान्यत्र “तमतिनीय चतुर्गृहीतमाज्यं जुहुयादि”त्यादौ ॥३॥

कृताकृतमाज्यहोमेषु परिस्तरणम् ॥ ४ ॥

येषु होमेषु आज्यमेव हविः तेषु परिस्तरणं कृताकृतं क्रियतां वा मा वा, वैकल्पिकमित्यर्थः ॥ ४ ॥

तथाज्यभागौ पाकयज्ञेषु ॥ ५ ॥

पाकयज्ञग्रहणमाज्यहोमाधिकारनिवृत्त्यर्थम् । सर्वेषु पाकयज्ञेष्वाज्यभागौ कृताकृतावित्यर्थः ॥ ५ ॥

---

१. 'ध्रुत्वार्थम्' क. ख. ग. पाठः.

१४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् । [प्रथमोऽध्यायः

ब्रह्मा च धन्वन्तरियज्ञशूलगववर्जम् ॥ ६ ॥

योऽयं ब्रह्मा शास्त्रान्तरेषु प्रसिद्धः “ब्रह्माणं दक्षिणतो दर्भेषु निषाद्ये”ति प्राप्तः, सोऽप्यत्र कृताकृतः धन्वन्तरियज्ञं शूलगवं च वर्जयित्वान्येषु पाकयज्ञेषु वैकल्पिकः । तयोस्तु नित्य इत्यर्थः । परिस्तरणादीनां चेच्छातो विकल्पः, अन्यतमं क्रियते अन्यतमं न सर्वाणि वा क्रियन्ते नवेति, न तु सहप्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिरिति नियमः, कारणाभावात् ॥ ६ ॥

अमुष्मै स्वाहेति जुहुयात् ॥ ७ ॥

इह तद्देवत्यैर्मन्त्रैश्च होमो दृष्टः “अग्ने नय सुपथा राये अस्मानिति द्वे” इत्यादौ । देवतापदैश्च “सावित्र्यै ब्रह्मणे” इत्यादौ “अथ काम्यानां स्थान” इत्यादौ च देवता उपदिष्टाः, न मन्त्राः । तत्र किं तद्देवत्यैर्मन्त्रैर्होमः उत देवतापदैरिति संशये देवतापदैरिति अनेन विधीयते । अमुष्मा इति देवतापदस्य चतुर्थ्यन्तस्योपलक्षणम् । स्वाहेति परिभाषासिद्धस्यानुवादैः स्वाहाकारान्तैर्मन्त्रैरिति ॥ ७ ॥

अग्निरिन्द्रः प्रजापतिर्विश्वेदेवा ब्रह्मेत्यनादेशे ॥ ८ ॥

यत्र होमश्चोद्यते न मन्त्रः तत्रैताभ्यो देवताभ्यो होमः कर्त्तव्यैः । चौलकर्मोपनयनगोदानविवाहा उदाहरणम् । तत्र हि “नैके काञ्चने”ति पक्षे मन्त्राः प्रतिषिद्धाः । होमश्चोदितः “तेषां पुरस्ताच्चतस्र आज्याहुतीर्जुहुयादि”ति । तत्रैताभ्यो देवताभ्यो होमः कर्तव्य इति ॥ ८ ॥

---

१. 'द्याः । त' ख. घ. पाठः. २. 'स्य संवा' ख. पाठः.
३. 'दात् स्वा' ग. पाठः. ४. 'व्यः । किमुदाहरणं चौलो .... हाः । त' ग. घ. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेसम् । १५

एकबर्हिरिध्माज्यस्विष्टकृतः स्युस्तुल्यकालाः ॥ ९ ॥

पाकयज्ञाः शास्त्रतोऽर्थतो वा आश्वयुजीकर्माग्रयणादयः । तेषु बर्हिरादयस्तन्त्रभूता इत्यर्थः । बर्हिरादिग्रहणमुपलक्षणम् । तेन परिस्तरणादीनामपि सकृदेव क्रिया भवति । देशकालकर्त्रैक्यादेव तन्त्रत्वे सिद्धे समानदेवत्येषु तुल्यकालेषु प्रधानाहुतीनां तन्त्रता मा भूदित्येवमर्थमिदमारभ्यते ॥ ९ ॥

तदङ्गगाथोदाहरणेन स्पष्टयति —

तदेषाभियज्ञगाथा गीयते —

पाकयज्ञान् समासाद्य एकाज्यानेकबर्हिषः ।
एकस्विष्टकृतः कुर्यान्नानापि सति दैवते ॥
इति ॥ १० ॥

नानापि सति दैवते अपिशब्दादेकस्मिन्नपि दैवते आज्यादीनामेव तन्त्रत्वं न प्रधानाहुतीनामिति नानार्थः ॥ १० ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ।

---

अथ चतुर्थः खण्डः ।

उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकर्मोपनयनगोदानविवाहाः ॥ १ ॥

उदगयनं प्रसिद्धम् । आपूर्यमाणश्चासौ पक्षश्चेत्यापूर्यमाणपक्षः । केन पुनरापूर्यते, शुक्लेन ज्योतिषा । अहरहः यस्मिन् कर्मणि यन्नक्षत्रं ज्योतिःशास्त्रविहितं तत् कल्याणम् । उदग-

१६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

यनादिविधानं दक्षिणायनादिप्रतिषेधार्थम् । अहनीति च वक्तव्यं रात्रौ मा भूदिति । समुच्चयश्चोदगयनादीनां न विकल्पः । "तृतीये वर्षे चौलमि"तिवत् सिद्धे कर्मग्रहणं सर्वकर्मणामुदगयनादौ प्रवृत्त्यर्थम् । चौलादिग्रहणं तु "तेषां पुरस्ताच्चतस्र आज्याहुतीरि"त्यत्र चौलादीनामेव ग्रहणं यथा स्यादिति । नैमित्तिकानि तु निमित्तानन्तरमेव कार्याणि यथा "कपोतश्चेदगारमुपहन्यादि"ति¹ । अपर आह कर्मग्रहणं चौलेनैव सम्बध्यते चौलकर्मेति । "तृतीये वर्षे चौलमि"त्यत्र त्वेकदेशग्रहणं द्रष्टव्यं भीमसेनो भीम इतिवत् । तस्माच्चतुर्णांमेव कालनियम इति । व्रतादेशनेषु तु भवति, "एतेन वापनादिपरिदानान्तमि"त्युपनयनातिदेशात् । एवं चौलातिदेशादेव सिद्धे गोदानग्रहणं यत्र गोदानगन्धोऽप्यस्ति² तत्रापि कथमयं कालः स्यादिति । यथा समावर्तने "गोदानिकं कर्म कुर्वीते"ति । समावर्तनग्रहणमेव तु न कृतं लाघवार्थम् ॥ १ ॥

सार्वकालमेके विवाहम् ॥ २ ॥

एके आचार्याः सार्वकालं सर्वस्मिन् काले कर्तव्यं विवाहं मन्यन्ते । "शैशिरौ मासौ परिहाप्योत्तमं च नैदाघम्" इत्यापस्तम्बीयो विशेषः ॥ २ ॥

तेषां पुरस्ताच्चतस्र आज्याहुतीर्जुहुयात् ॥ ३ ॥

---

१. 'त्यादि । अ' घ. पाठः. २. 'न्धः स्वल्पोऽप्य' क. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १७

तेषामित्यनन्तरस्यै विवाहस्यैव सम्बन्धो मा भूदिति । ज्ञापकात् सिद्धम् । यदयं “विवाहे चतुर्थीम्”त्युत्तरत्र विवा- हग्रहणं करोति तज्ज्ञापयति इह सर्वेषां सम्बन्ध इति । तर्हि विस्पष्टार्थं तेषांग्रहणम् । चतसृग्रहणमनर्थकं चतसृणा- मेवोपदेशात् । नियमार्थं तु, चतस्र एव तेषामाहुतय इति । तेनाज्यभागौ पक्षेऽपि न भवतः । स्विष्टकृत्तु भवति पुरस्ताद्- ग्रहणात् , पुरस्ताच्चतस्र एवेति नियमात् । यत्र होम उपदि- श्यते न द्रव्यं तत्राज्यमेव प्राप्तं दर्शयति — “आज्यशेषेण वानक्ति हृदये” इति । स्पष्टं चैतत् कल्पान्तरे “जुहोतीति चोद्यमाने सर्पिराज्यं प्रतीयाद्”ति । एवमिहापि सिद्धे आज्य- ग्रहणमाज्यहोमा एव ते कथं स्युरिति । तेन विवाहे लाजेषु सत्स्वपि “कृताकृतमाज्यहोमेषु परिस्तरणम्” इत्येतद् भवति ॥

अग्न आयूंषि पवस इति तिसृभिः प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति च व्याहृतिभिर्वा ॥ ४ ॥

अस्मिञ्छास्त्रे व्याहृतिग्रहणे चतस्र एव गृह्यन्ते परि- भाषितत्वात् । व्याहृतिश्च भूः स्वाहा भुवः स्वाहा सुवः स्वाहा भूर्भुवःसुवः स्वाहेति । तत्र भूः स्वाहेत्यादिषु स्वरूपेण पठ्य- मानेष्वपि व्याहृतिभिश्चेति वचनमेतदर्थमेव कृतम् ॥ ४ ॥

समुच्चयमेके ॥ ५ ॥

एके आचार्याः पूर्वोक्तानामष्टानामाहुतीनां समुच्चयं- मिच्छन्ति ॥ ५ ॥

---

१. 'स्यैव वि' क. पाठः. २. 'स्य स', ३. 'ते तत्र सर्वदाज्य' ख. पाठः.

D

१८ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

नैके काञ्चन ॥ ६ ॥

एके त्वाचार्याः काञ्चनाप्याहुतिमेकेषां$^१$ नेच्छन्ति । आहुतीनामासामयं प्रतिषेधः काञ्चनग्रहणात् , न होमप्रतिषेधः। तेनास्मिन् पक्षेऽनादेशाहुतयो भवन्ति ॥ ६ ॥

त्वमर्यमा भवसि यत् कनीनामिति विवाहे चतुर्थीम् ॥

संख्यानिर्देशे यत्र पूर्वोक्तस्योद्धारमिच्छति, करोति तत्र यत्नम् । यथा "तृतीयस्याह्नः स्थाने महाव्रतम्" इति । यत्नाभावे तूत्कर्षो भवति नोद्धारः । यथा "प्रतिप्रस्थाता वाजिने तृतीय" इति । तस्मादिहाप्युत्कर्षः प्राजापत्यायाः, नोद्धारः । पञ्चैता आहुतयः ॥ ७ ॥

कुलमग्रे परीक्षेत ये मातृतः पितृतश्चेति यथोक्तं पुरस्तात् ॥ ८ ॥

सम्पन्नेष्वपि गुणेषु कुलमेव प्रधानमिति प्रदर्शनार्थमग्र इत्युक्तम् । मातृतः पितृतश्च विद्यादिभिर्दशपुरुषशुद्धिः कुलम् । तत् प्रथमं परीक्षेत पश्चाद् गुणान्तरमित्यर्थः ॥ ८ ॥

अथापरे गुणा विधीयन्ते—

बुद्धिमते कन्यां प्रयच्छेत् ॥ ९ ॥

शास्त्राविरुद्धदृष्टादृष्टविषया बुद्धिः ॥ ९ ॥

कन्यागुणानाह—

बुद्धिरूपशीललक्षणसंपन्नामरोगामुपयच्छेत ॥ १० ॥

---

१. 'ति समाने' ख. पाठः. २. 'मेकां ने' घ. पाठः.

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेतम् । १९.

बुद्धिर्व्याख्याता । रूपं वराय रुचितम् । लक्षणानि सामुद्रिकादिप्रसिद्धानि ॥ १० ॥

दुर्ज्ञेयानि लक्षणानि ॥ ११ ॥

शास्त्राणां बहुत्वात् परस्परविरोधाच्च दुर्ज्ञेयत्वं^१ लक्षणानाम् ॥ ११ ॥

का तर्हि गतिरित्याह—

अष्टौ पिण्डान् कृत्वा ऋतमग्रे प्रथमं जज्ञ ऋते सत्यं प्रतिष्ठितं यदिदं कुमार्यभिजाता तदियमिह प्रतिपद्यतां यत् सत्यं तद् दृश्यतामिति पिण्डानभिमन्त्र्य कुमारीं ब्रूयादेषामेकं गृहाणेति^२ ॥ १२ ॥

वक्ष्यमाणैर्द्रव्यैरष्टौ पिण्डान् कृत्वा 'ऋतमग्र' इत्यनेन मन्त्रेण तान् पिण्डानभिमन्त्र्य वरः कुमारीं ब्रूयाद् एषां पिण्डानां मध्ये एकं गृहाणेति। पुनः पिण्डानिति वचनं कुमार्या अभिमन्त्रणं मा भूत् । सन्निधानाद् द्वितीयानिर्देशान्मन्त्रलिङ्गस्य चाविशेषात् तस्या अपि प्रसङ्गः ॥ १२ ॥

क्षेत्राच्चेदुभयतःसस्याद् गृह्णीयादन्नवत्यस्याः प्रजा भविष्यतीति विद्यात् ॥ १३ ॥

यस्मिन् क्षेत्रे प्रतिसंवत्सरं द्विः सस्यं निष्पद्यते तदुभयतःसस्यं, तस्मात् क्षेत्रादाहृतं पिण्डं यदि सा गृह्णीयाद् अस्याः प्रजा अन्नवती भविष्यतीति विद्याज्जानीयात् ॥ १३ ॥

गोष्ठात् पशुमती ॥ १४ ॥

गृह्णीयाच्चेदस्याः प्रजा भविष्यतीति विद्यादिति स-

---

१. 'र्ज्ञानत्वं' घ. पाठः.
२. 'ति । द्रव्याणि वक्ष्यति । तैर' ग. पाठः.

२० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

वेत्त्रानुवर्तते । गोष्ठं गोस्थानम् । ततश्चेदाहृतं पिण्डं गृह्णीयात् पशुमत्यस्याः प्रजा भविष्यतीति विद्यात् । एवमुत्तरेष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥

वेदिपुरीषाद् ब्रह्मवर्चस्विनी ॥ १५ ॥ वेदिगताः पांसवो वेदिपुरीषम् । वृत्तस्वाध्यायकृतं यशो ब्रह्मवर्चसम् ॥ १५ ॥

अविदाासिनो ह्रदात् सर्वसम्पन्ना ॥ १६ ॥ अविदासी अशोष्यः । दसिरुपक्षये ॥ १६ ॥

देवनात् कितवी ॥ १७ ॥ देवनं द्यूतस्थानम् । कितवी द्यूतपरा ॥ १७ ॥

चतुष्पथाद् विप्रव्राजिनी ॥ १८ ॥ चतुर्णां पथां समाहारश्चतुष्पथम् । विविधं या प्रव्रज- ति सा विप्रव्राजिनी, स्वकुले न तिष्ठतीत्यर्थः ॥ १८ ॥

इरिणादधन्या ॥ १९ ॥ ऊषरप्रदेश इरिणं, यत्र धान्यं न प्ररोहति । अधन्या धनरहिता ॥ १९ ॥

श्मशानात् पतिघ्नी ॥ २० ॥ तस्याः प्रजा पतिघ्नीत्येके । स्वयमित्यन्ये ॥ २० ॥

अलङ्कृत्य कन्यामुदकपूर्वां दद्यादेष ब्राह्मो वि- वाहः ॥ २१ ॥ अथ ब्राह्मादयोऽष्टौ विवाहाः । तत्राद्यौ ब्राह्मणानामेव भवतः प्रतिग्रहात्विज्यसंयोगात् । गान्धर्वः क्षत्रियस्य पुराणेषु दर्शनात् , तथा राक्षसो युद्धसंयोगात् । आसुरो वैश्यस्य

चतुर्थः खण्डः] अनाविलोपेसम् । २१

द्रव्यसंयोगात् । अन्ये त्रयोऽनियताः हेत्वभावात् । पैशा- चो निन्दितः ॥ २१ ॥

तस्यां जातो द्वादशावरान् द्वादश परान् पुनात्यु- भयतः ॥ २२ ॥

तस्यां ब्राह्मविवाहोढायां जातः पुत्रः उभयतः मातृ- वंशे पितृवंशे च परानवरान् द्वादश द्वादश पुनाति । एवमु- त्तरत्रापि ॥ २२ ॥

ऋत्विजे वितते कर्मणि दद्यादलङ्कृत्य स दैवः ॥ २३ ॥

वितते कर्मणि कर्ममध्य इत्यर्थः ॥ २३ ॥

दशावरान् दश परान् पुनात्युभयतः ॥ २४ ॥

तस्यां जात इति सर्वत्रानुवर्तते ॥ २४ ॥

सह धर्मं चरतम् इति प्राजापत्यः ॥ २५ ॥

सह धर्मं चरतम् इति समयं कृत्वा यत्र प्रदानं स प्रा- जापत्यः । यद्यप्यन्येष्वपि विवाहेषु सहधर्मचरणमस्ति, तथा- प्यत्र यावज्जीवं सहधर्मचरणमेव न मध्ये आश्रमान्तरप्राप्ति- रिति विशेषः । किञ्च तथा तयैव सहधर्मचरणं न स्त्र्यन्तर- विवाहः ॥ २५ ॥

अष्टावरानष्ट परान् पुनात्युभयतः ॥ २६ ॥

गोमिथुनं दत्त्वोपयच्छेत स आर्षः । २७ ॥

सप्तावरान् सप्त परान् पुनात्युभयतः ॥ २८ ॥

मिथ समयं कृत्वोपयच्छेत स गान्धर्वः ॥ २९ ॥

मिथः रहसि परस्परं वा । समयं भद्रे भजस्व मां भद्र ! भजस्व मामित्येवमादि ॥ २९ ॥

२२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

धनेनोपतोष्योपयच्छेत स आसुरः ॥ ३० ॥

“वित्तेनानतिः स्त्रीमतामासुर” इति गौतमः। तेन कन्याया धनेनोपतोषणेऽपि नासुरत्वम् ॥ ३० ॥

सुप्तानां प्रमत्तानां वापहरेत् स पैशाचः ॥ ३१ ॥

प्रमादोऽनवधानता ॥ ३१ ॥

हत्वा भित्त्वा च शीर्षाणि रुदतीं रुद्भ्यो हरेत् स राक्षसः ॥ ३२ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रकृतायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ।

---

अथ पञ्चमः खण्डः ।

अथखलूच्चावचा जनपदधर्मा ग्रामधर्माश्च तान् विवाहे प्रतीयात् ॥ १ ॥

अथखल्विति वाक्योपन्यासे । उच्चावचा अनियताः, नैकरूपा इत्यर्थः । जनपदा अङ्गवङ्गादयः । जनपदधर्मान् ग्रामधर्मांश्च विवाहे प्रतीयादित्येव वक्तव्ये तानिति वचनसामर्थ्यात् तादृशानित्यर्थः । तेन कुलधर्माणामपि ग्रहणम् । प्रतीयात् जानीयात् । ज्ञानेन चात्र तत्पूर्वकं करणं लक्ष्यते । कुर्यादित्यर्थः । विवाहाधिकारे विवाहग्रहणं कृत्स्ने विवाहे एते धर्मा यथा स्युरिति । उपयमनादुत्तरकालं विधानादुपयमने न स्युः ॥ १ ॥

यत्तु समानं तद्वक्ष्यामः ॥ २ ॥

यत्त सर्वेषां समानं यथान्यानि कर्माण्यविशेषोपदेशा-

पञ्चमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । २३

देव सर्वेषु जनपदादिषु भवन्ति तथात्रापि सिद्धे नियमार्थ- मिदमारभ्यते — यद्वक्ष्यामस्तत् सर्वेषां भवतीति । तेन जन- पदादिधर्मस्य वक्ष्यमाणस्य च विरोधे वक्ष्यमाणमेव भवति । तद्यथा — केषुचिद् देशेषु सद्यः समावेशनं दृष्टं वक्ष्यमाणेन त्रिरात्रं द्वादशरात्रमिति ब्रह्मचर्येण बाध्यते ॥ २ ॥

पश्चादग्नेर्दृषदमश्मानं प्रतिष्ठाप्योत्तरपुरस्तादुद- कुम्भं समन्वारब्धायां हुत्वा तिष्ठन् प्रत्यङ्मुखः प्राङ्मु- ख्या आसीनाया गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तमित्यङ्- गुष्ठमेव गृह्णीयाद्यदि कामयेत पुमांस एव मे पुत्रा जाये- रन्निति अङ्गुलीरेव स्त्रीकामो रोमान्ते हस्तं साङ्गुष्ठमु- भयकामः ॥ ३ ॥

मृन्मय्या अपि दृषदः संभवादश्मग्रहणम् । अश्मनो य- स्यकस्यचिद् ग्रहणाय दृषदमित्युक्तम्। यया पिष्यते सा दृषत् । उत्तरपुरस्तात् उत्तरस्याः पूर्वस्याश्च दिशोरन्तराले । समन्वार- ब्धायां समन्वारब्धवत्याम् । हुत्वा तिष्ठन्निति होमोत्तरकालं स्थानेदर्शनादासीन एव जुहोतीति दर्शयति । सामान्यापेक्षं² च दर्शनम् आसीनो दर्विहोमान् जुहोतीति । प्रत्यङ्मुख इति वचनं प्राक्चेष्टानिवृत्त्यर्थम् । प्राङ्मुख्या इति वचनं लज्जा- दिनावाङ्मुखीत्वनिवृत्त्यर्थम् । इह आसीनाया इति वचनमु- त्तरं कर्म तिष्ठन्त्याः स्यादिति । गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्त- मिति हस्तं गृह्णीयादिति नित्यो विधिः । इतरे गुणकामाः ।

---

१. 'नं दर्शयन्नासी' क. ग. घ. पाठः.
२. 'क्षं द' ख. ग. पाठः.

२४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

तथाचाङ्गुष्ठमेवाङ्गुलीरेवेत्येवकारः सङ्गच्छते । “दक्षिणेन नाचा हस्तेन दक्षिणमुत्तानं हस्तं गृह्णीयादि”त्यापस्तम्बः। पुत्रशब्दस्य स्त्र्यपत्येऽपि दर्शनात् पुमांस इत्युक्तम् । स्त्रीशब्दो दुहितृवाची पुत्रसन्निधानात् । रोमान्ते रोमवतः प्रदेशादुपरि । उभयकामः पुत्रकामः स्त्रीकामश्च ॥ ३ ॥

प्रदक्षिणमग्निमुदकुम्भं च त्रिः परिणयन् जपति ॥ ४ ॥

सर्वेषां यज्ञाङ्गाना प्रदक्षिणेऽभ्यन्तरीभावः । अन्यान्यपि यज्ञाङ्गान्यपयुक्तानि “न विहारेण व्यवेयादि”ति वचनात् । उदकुम्भग्रहणं त्विह नियमार्थं — हविर्व्यतिरिक्तं यद् विवाहे विशेषविहितं तत्रोदकुम्भमेवेति । तेनाश्मनो¹ न भवति । लाजानां तु भवत्येव । त्रिरित्यस्य परिणयन्नित्यनेन सम्बन्धः अनन्तरत्वात्, न जपतीत्यनेन व्यवहितत्वात् । “परिणीये परिणीये”ति वीप्सा च तमेवार्थं स्पष्टयति। परिणयनाङ्गत्वाच्च जपस्य यावत्परिणयनमावृत्तिः ॥ ४ ॥

अमोहमस्मि सा त्वं सा त्वमस्य मोहं द्यौरहं पृथिवी त्वं सामाहमृक् त्वं तावेह विवहावहै प्रजां प्रजनयावहै संप्रियौ रोचिष्णू सुमनस्यमानौ जीवेव शरदः शतमिति ॥ ५ ॥

परिणयनमन्त्रोऽयम् ॥ ५ ॥

परिणीय परिणीयाश्मानमारोहति ॥ ६ ॥

---

१. 'तदाश्म' क. पाठः.

पञ्चमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ३५

वीप्सावचनाद् यावत्परिणयनमारोहणम् । “दक्षिणेन पदारमानमास्थापयती”त्यापस्तम्बः ॥ ६ ॥

इममश्मानमारोहाश्मेव त्वं स्थिरा भव सहस्व पृतनायतोऽभितिष्ठ पृतन्यत इति ॥ ७ ॥

अश्मारोहणमन्त्रोऽयम् ॥ ७ ॥

वध्वोऽञ्जला उपस्तीर्य भ्राता भ्रातृस्थानो वा द्विर्लाजानावपति ॥ ८ ॥

वध्वौ इति प्राप्ते वध्व इति छान्दसो निर्देशः । अपपाठो वा । भ्राता सोदर्यः। भ्रातृस्थानो भ्रातृस्थानीयः पितृव्यपुत्रादिः ॥ ८ ॥

त्रिर्जामदग्नीनाम् ॥ ९ ॥

जमदग्निशब्दो गर्गादिः । तत्र यञो लुकि जमदग्नीनामिति भवितव्यम् । “जमदग्नीनां तु पञ्चावत्तमि”त्यापस्तम्बश्च । तस्माच्छिवादिष्वप्ययं पठितव्यः । तथाच ‘जामदग्नौ२ वत्सा” इति प्रवरेषु पठितम् । प्रवरो जामदग्नौ३, भवति ॥ ९ ॥

प्रत्यभिघार्य हविरवत्तं च ॥ १० ॥

हविःशब्देन हविःशेष उच्यते । तस्य पूर्वं प्रत्यभिघारणं पश्चादवत्तस्य ॥ १० ॥

एषोऽवदानधर्मः ॥ ११ ॥

---

१. ‘ध्वा अञ्जलौ इति प्राप्ते वध्वोऽञ्जला इ’ क. घ. पाठः
२. ‘ग्न्या’, ३. ‘ग्न्या’ क. ख. घ. पाठः. ४ ‘ग्न्यो’ क ख. पाठः.

२६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

“अवदानसम्पदा जुहुयादि”त्यादिष्ववदानचोदनास्वेष धर्मः प्रत्येव्यः—उपस्तरणं द्विखिश्चावदानं हविरवदानयोश्च प्रत्यभिघारणमिति । उपस्तरणाभिघारणयोर्वर एव कर्त्ता, लाजानां भ्राता । क्त्वाप्रत्ययस्त्वसत्यपि समानकर्तृकत्वे पूर्वकालतामात्रेऽपि प्रायेण कल्पसूत्रेषु प्रयुज्यते ॥ ११ ॥

अर्यमणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत स इमां देवो अर्यमा प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहा । वरुणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत स इमां देवो वरुणः प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहा । पूषणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत स इमां देवः पूषा प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहेत्यविच्छिन्दत्यञ्जलिं १स्रुचेव जुहुयात् ॥ १२ ॥

एतैस्त्रिभिर्मन्त्रैर्लाजान् जुहोति। कथम्, अञ्जलिमविच्छिन्दती अञ्जलेर्विच्छेदम्कुर्वती वधूर्जुहुयात्, २स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्। मन्त्रास्तु वरस्यैव, स इमामिति मन्त्रलिङ्गात्। अन्यथा स मां देव इत्येव स्यात्। स्रुचेव, ३यथा स्रुचा हूयते ४एवमञ्जलिना जुहोति । कथं स्रुचा हूयते । ५द्रवेषु तावत् सर्वाणि द्रव्याणि स्रुङ्मुखेन जुहोति। अद्रवेषु तु “अपिदधदिव प्रदक्षिणं हुत्वे”ति कल्पान्तरम् । तस्मादिहाप्यपिदधदिव लाजान् जुहोति, न मुखेन ॥ १२॥

अपरिणीय शूर्पपुटेनाभ्यात्मं तूष्णीं चतुर्थम् ॥ १३ ॥

‘त्रिः परिणयन्ती’ति वचनाच्चतुर्थस्य परिणयनस्याप्राप्तिरेव। तथाप्यपरिणीयेत्युच्यते द्वितीयतृतीयावपि होमौ

---

१. ‘स्रुवं जु’ क. पाठः. २ ‘ति लि’ ख. पाठः. ३. ‘यस्तथा’, ४. ‘न्ते त ए’ क. पाठः. ५. ‘वि’ क. ग. पाठः.

पञ्चमः खण्डः] अनाविलोपे तम् । २७

परिणीय कर्तव्याविति ज्ञापनार्थम् । अन्यथा त्रीणि परिण- यनान्यश्मारोहणान्तानि निरन्तराणि कृत्वा होमा अपि त्र- यो निरन्तराः क्रियेरन् , तथोपदिष्टत्वात् । ततश्च प्रथम एव होमः परिणीय कृतः स्याद् , नेतरौ । अनेन तु प्रतिषेधेन सर्वेषामेव होमानां चतुर्थव्यतिरिक्तानां परिणीय क्रिया ज्ञा- पिता भवति । शूर्पपुटेन शूर्पकोणेन । अभ्यात्ममिति प्राक्- चेष्टानिवृत्त्यर्थम्। मन्त्रानुपदेशादेव सिद्धे तूष्णींवचनं “प्रजा- पतिं मनसा ध्यायात् तूष्णींहोमेषु सर्वत्रे”त्यस्य प्राप्त्यर्थम् । उपदेशक्रमादेव सिद्धे चतुर्थवचनं लाजानां स्विष्टकृन्मा भू- दिति । वधूरेव कर्त्री चतुर्थवचनादेव ॥ १३ ॥

ओप्योप्य हैके लाजान् परिणयन्ति ॥ १४ ॥

एके आचार्या लाजानोप्योप्य हुत्वा हुत्वा परिणयनं कर्तव्यमित्याहुरित्यर्थः । हशब्दोऽभिमतोऽयं पक्ष इति दर्श- नार्थः ॥ १४ ॥

तथोत्तमे आहुती न सन्निपततः ॥ १५ ॥

तथा कर्तव्यम् । अस्मिन् पक्षे उत्तमयोराहुत्योः स- न्निपातो न भवतीत्यर्थः । किमर्थमिदमिह । प्रागुक्तमपरिणी- येति । तदन्यार्थं सदिह दोषमावहति । तृतीयं परिणयनम- कृत्वा चतुर्थो होमः कर्तव्य इति सिद्धं भवति अपरिणीय चतुर्थमिति वचनात् । अस्माद् वचनात् तृतीयं परिणयनं कृत्वा चतुर्थो होमः कर्तव्य इति सिद्धं भवति ॥ १५ ॥

अथास्यै शिखे विमुञ्चति यदि कृते भवतः ॥ १६ ॥

अथशब्दोऽनन्तरार्थः । तेन स्विष्टकृत उत्कर्षः । अस्यै

---

१. 'प्यौ' ग. पाठः. २. 'इ' क. पाठः.

२८ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

अस्या इत्यर्थः । आत्मनिवृत्त्यर्थं चैतदुक्तम् । यदि कृते भवत इति ग्रामादिधर्माणामनियतत्वादुक्तम् ॥ १६ ॥

ऊर्णास्तुके केशपक्षयोर्बद्धे भवतः ॥ १७ ॥

– एवंलक्षणे ते शिखे, ययोर्विमोक उपदिष्टः । ऊर्णास्तुके ऊर्णासूत्रे । केशपक्षयोः केशसन्निवेशस्य दक्षिणोत्तरयोः पार्श्वयोः ॥ १७ ॥

प्र त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशादिति ॥ १८ ॥

दक्षिणस्या ऊर्णास्तुकाया अयं मन्त्रः ॥ १८ ॥

उत्तरामुत्तरया ॥ १९ ॥

उत्तरामोर्णास्तुकामुत्तरयर्चा “प्रेतो मुञ्चामि”त्यनया विमुञ्चति ॥ १९ ॥

अथैनामपराजितायां दिशि सप्तपदान्यभ्युत्क्रामयतीष एकपद्यूर्जे द्विपदी रायस्पोषाय त्रिपदी मायोभव्याय चतुष्पदी प्रजाभ्यः पञ्चपद्यृतुभ्यः षट्पदी सखा सप्तपदी भव सा मामनुव्रता भव पुत्रान् विन्दावहै बहूंस्ते सन्तु जरदष्टय इति ॥ २० ॥

अथशब्दः पूर्ववत् । पूर्वोत्तरा दिगपराजिता । अन्यपेक्षया च सा गृह्यते । तस्यां दिशि एनां व

षष्ठः खण्डः] अनाविलेपेतम्। २९

उभयोः सन्निधाय शिरसी उदकुम्भेनावसिच्य ब्राह्मण्या जीवपत्न्या जीवप्रजाया अगार एतां रात्रिं प्रतिश्रयेत् ॥ २१ ॥

उभयोर्दम्पत्योः शिरसी सन्निधाय सन्निधाप्य सन्निहिते कृत्वा पूर्वं स्थापितस्योदकुम्भस्योदकेनावसिञ्चति वरः । अवसिच्य सौविष्टकृतं हुत्वा या ब्राह्मणी जीवपतिका जीवप्रजा च भवति तस्या अगारे रात्रिमेतां प्रतिश्रयेत् । प्रतिश्रयो नाम परकीयगृहे वासः । अर्थप्राप्ते नियमविधिरयं यत् प्रतिश्रयेत् तदेवम्भूताया ब्राह्मण्या अगार इति । तेन यत्र तदहरेव स्वगृहप्रवेशः तत्रैतन्न भवति । बहुभार्यस्य पुरुषस्य काचिन्मृतप्रजापि स्त्री सम्भवति । तस्या अगारे मा भूत् प्रतिश्रयणमित्यतः स्त्री विशेष्यते ॥ २१ ॥

ध्रुवमरुन्धतीं सप्तऋषीनिति दृष्ट्वा वाचं विसृजेत जीवपत्नी प्रजां विन्देयेति ॥ २२ ॥

इतिशब्दः प्रकारे । तेनान्येषामपि शुक्रादीनां यथासम्भवं दर्शनम् । अस्मिन् काले मन्त्रवद्वाग्विसर्गविधानाद् यतवाचा प्राग् भवितव्यम् । मन्त्रलिङ्गात् सवध्वा एव वाग्विसर्गः ॥ २२ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रकृतायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः।

---

अथ षष्ठः खण्डः ।

प्रयाण उपपद्यमाने पूषा त्वेतो नयतु हस्तगृह्येति यानमारोहयेत् ॥ १ ॥