बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

१५२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ५ । १६, १७ । ] संचरे पशूनां न्यस्यति ' यद्यु वै न देष्यात्खवटे¹ न्यस्यत्यथैतेषां त्रैयम्बकाणामेकैकं व्युत्प्रयच्छति द्वौ यजमानायाथैतमग्निं त्रिः प्रदक्षिणं परियन्ति² दक्षिणानूरूनुपपाघ्नानास्त्र्यम्बकं³ यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृ- तादिति ' सकृत्परीत्योत्तरतस्तिष्ठन्त्युत्खिदन्ति⁴ ' भगाय वेति ५ लिप्सन्त ' एवमेव द्वितीयं परियन्त्येवं तृतीयमथैषा पतिकामा⁵ त्रिःप्रसलैः पर्येति सव्यमूरुमुपाघ्नाना⁶ ' त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय मा पतेरिति ' सकृत्परीत्योत्तरतस्तिष्ठत्युत्खिदति⁴ ' भगाय वेति लिप्सत ' एवमेव द्वितीयं पर्येत्येवं तृतीयमथैनान्यजमानस्याञ्जलावाव- १० पति ॥ १६ ॥ ' प्रजया त्वा संसृजामि मासरेण सुरामिवेति ' तान्यज- मानः पत्न्यञ्जलावावपति ' प्रजया त्वा पशुभिः संसृजामि मासरेण सुरामिवेति ' तान्यसौ दुहित्रे भगकामायै भगेन १ Thus Bh. ; षाख्यवटे T ; षाखयटे B ; the other MSS. षाखवटे, comp. X. 48. २ Thus only Be ; the other MSS. write पर्यंति । ३ Thus BH ; उपघ्नाना० J Be ; उपघ्नानां F ; उपनिघ्नानास् T ; अपघ्नानाः Keś. ४ Thus BH ; उत्किरंति (as TBr. I. 6. 10. 5) the other MSS., but comp. Dvaidhasūtra : त्रैयम्बकाणामुत्खेदन इति । ५ Instead of अथैषा पतिकामा BF have अथ दुहिता भगकामा । ६ Thus BH ; उपघ्नाना Be JF Keś.

Here is the line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

त्वा सꣳसृजामि आसुरेण सुरामिवेत्यथैनान्भूते ओप्य नील- लोहिताभ्याꣳ सूत्राभ्यां विग्रथ्य शुल्बे वा स्थाणौ विशाखायां¹ वा बध्नात्येष ते रुद्र भागस्तं जुषस्व तेनावसेन परो मूजवतो ऽतीह्यवततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासोमित्यो तमितोरुप- तिष्ठन्ते' ऽथापो व्यतिषिच्य परास्य पात्रमनवेक्षमाणा आयन्ति' हस्तपादान्प्रक्षाल्यैतेनैव यथेतमेत्यादित्यं चरुं पुनरेत्य निर्वप- त्तीयं वा अदितिस्तस्यामेव प्रतितिष्ठन्तीति ब्राह्मणम्' सा प्रसि- द्धेष्टिः संतिष्ठते' ऽथ विसृजते व्रतमथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वा यजमानायतन उपविश्य चैल्या गलल्या लोहितायसस्य च क्षुरेण शीर्षण्नि च वर्तयते परि च वपते य इमां महीं पृथिवी- [

- it'sहुwith a loop,प्रातर्हुते. Then ऽग्निहोत्रे. Then पृष्ट्याग्ँ(withग्ँ). Then स्तीर्त्वापः. Then प्रणीय. Then निर्वपत्याग्ने-. At the end of line 5: ५(the line number 5!). Yes,५is the line number! Line 10 has१०. Line 15 has १५`.

*   Now let's examine lines 6 to 19 very carefully:

*   Line 6:
    `यमष्टाकपालमिति पञ्च संचराण्यैन्द्राग्नं द्वादशकपालं वैश्वदेवं`
    - `यमष्टाकपालमिति`
    - `पञ्च`
    - `संचराण्यैन्द्राग्नं`
    - `द्वादशकपालं`
    - `वैश्वदेवं`
    All perfectly clear!

*   Line 7:
    `चरुमिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशकपालं वायव्यं पयः`
    - `चरुमिन्द्राय`
    - `शुनासीराय`
    - `पुरोडाशं`
    - `द्वादशकपालं`
    - `वायव्यं`

चातुर्मास्यानि : शुनासीरीय हवींषि Digitized by Madhuban Trust [ ५ । १८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १५५ दूर्जानस्य न्यवर्तयन् । तेनाहमस्य ब्रह्मणा निवर्तयामि जीवसे ॥ अग्निस्तिग्मेन शोचिषा तप आक्रान्तमुष्णिहा ' शिरस्तपस्याहितं वैश्वानरस्य तेजसा । ऋतेनास्य निवर्तये सत्येन परिवर्तये ' तपसा- स्यानुवर्तये शिवेनास्योपवर्तये शग्मेनास्याभिवर्तये ॥ ग्रीष्मास्तदृतं ५ तत्सत्यं तद्धृतं तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासमिति पुर- स्तादेवाये ऽथ दक्षिणतो ऽथ पश्चाद्योत्तरतो ऽथोपरिष्टात्सं- तिष्ठन्ते शुनासीरीयहवीꣳष्यनुवत्सरीणाꣳ स्वस्तिमाशास्त इत्या- शास्ते ' ॥ १८ ॥ षष्ठः ॥ ॥ इति पञ्चमः प्रश्नः ॥

१५६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ६ । १ ] अग्निष्टोमेन यक्ष्यमाणो भवति॑ स उपकल्पयते कृष्णाजिनं च कृष्णविषाणां च वासश्च मेखलां च सैषा पृथ्वी वेणीकार्या भवति त्रिवृदेकतःपाशा द्वाविंशतिं च दर्भपुञ्जीलानि नव- नीतं चाञ्जनं च सतूलां च शरैषीकामौदुम्बरं च¹ दण्डं चमसं च² व्रतप्रदानग्ँ स्थालीग्ँ सग्निक्याग्ँ ससेचनामेतानि त्रयोदश ५ यजमानस्तावन्येव पत्नीमभितो भवन्ति कुम्बं च कुरीरं च वासश्च योक्त्रं चापरिमितानि च दर्भपुञ्जीलानि नवनीतं चाञ्जनं च सतूला च शरैषीका कार्ष्णायसश्च पात्रः शङ्कुश्च स्थाली सग्निक्या ससेचना॑ जुष्टे देवयजने शाला कारिता भवति॑ पुरोहविषि देवयजने याजयेदित्येतेषां यञ्जोषयते॑ प्राचीन- १० वग्ंशा

(Wait, where is अ? It's absorbed: अथाध्वर्युः -> थाध्वर्युः!) Yes, "अथ" lost its 'अ': "पयोमिश्रस्योथाध्वर्युः"! Now after "ध्वर्युः": Look at the text: ध्व (dhva) र्यु (ryu) स्ती (stī) र्णा (rṇā) न्त्स (ntsa) [or न्त्सं / म्भा] Wait, why "स्तीर्णान्"? Wait! Is it "स्तीर्त्वात्सम्भारान्"? Wait, what if the word is NOT "तीर्णान्", but: Wait, what does Caland's BSS say? Let's check the foot of the page or other occurrences in Baudhayana: Wait, look at the footnote 1: "१ Thus J; पाचति T; धाचयति BP; पावयति H; वाचथसि F." This footnote is for line 5: "पाचयति" (printed as पाच्यति¹)! Footnote 2: "२ Corrected according to Bh., Keś., and the parallel passage p. 159. l. The Mss. have not उदेति but ऐति (BT) and एति HF; J om." This footnote is for line 17: "उदेत्युदाभ्यः²"!

Now, let's search for "पाचयति तस्या

मुखमेव प्रथममभ्यङ्क्ते महीनां पयो ऽसि वर्च्चोधा असि वर्च्चो मयि धेहीत्यनुलोममा पादाभ्यामन्यो ऽस्य पृष्ठमभ्यनक्त्यथास्यै- तदाञ्जनं पिष्टं दृषद्युपशेते सतूला च शरैषीका॑ तस्य प्राङ्मुखस्य प्रत्यङ्मुख उपविश्य सव्येन पाणिना दक्षिणमक्ष्यनक्ति वृत्रस्य कनीनिकासि चक्षुष्या असि चक्षुर्मे पाहीति त्रिरनि- धावं॑ द्विरुत्तरमे॑षु पञ्च कृत्व आङ्क इति ब्राह्मणं॑ पञ्च कृत्व एव दक्षिणं पञ्च कृत्व उत्तरमथैनमेकविꣳशत्या दर्भपुञ्जीलैः पवयति चित्पतिस्त्वा पुनातु वाक्पतिस्त्वा पुनातु देवस्त्वा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्य्यस्य रश्मिभिरिति॑ यजमानमतिवाचयति तस्य ते पवित्रपते पवित्रेण यस्मै कं पुने तच्छकेयमित्यथैनꣳ सव्ये पाणावभिपा

अग्निष्टोमः प्रातः सवनम् Digitized by Madhuban Trust [ ६ । ३, ४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १५६ तूष्णीं ' तूष्णीग्ं संप्रधाव्य रजः प्रक्षावयति तूष्णीमद्भिरुदेति¹ ' तूष्णीं ' वसनस्यान्तेन प्रतिच्छाद्याप आचामति ' तूष्णीं² प्रदक्षिणमहतं वासः परिधत्ते ' तूष्णीमभ्यङ्क्ते ' तूष्णीमाङ्क्ते ' ऽथैनामपरिमितैर्दर्भपुञ्जीलैः पवयति तूष्णीं ' तूष्णीमेवैताने- ५ मानीयापरया द्वारा शालां प्रपाद्य प्राचीमुदानयन्वाचयति प्रेतु ब्रह्मणस्पत्नी वेदिं वर्णेन मोदतु । अथाहमनुकामिनी स्वे लोके विश्रा दूहेत्यथ जघनेन गार्हपत्यमुपसीदति सुप्रजसस्त्वा वयग्ं सुपत्नीरूपसेदिम । अग्ने सपत्नदम्भनमदब्धासो अदाभ्यमित्यथ पृष्ठ्याग्ं स्तीर्त्वापः प्रणीयाग्नावैष्णवमेकादशकपालं दीक्षणीया- १० मिष्टिं निर्वपति ' तस्यै दशतयमुत्सीदति न यजमानं व्रतमुप- नयति न पत्नीग्ं संनह्यति न यजमानभागं करोति न ब्रह्म- भागं न बर्हिषदं पुरोडाशं करोति नान्वाहार्यं पचति³ न फलीकरणहोमेन चरति न संविष्टयजुर्जुहोति न पूर्णपात्रे यजमानं वाचयति न विष्णुक्रमान्क्रमते ' ऽथाध्वर्युः प्रदक्षिण- १५ मावृत्य प्रत्यङ्ङादृत्य पत्नीः संयाज्य प्राङेत्य ध्रुवामाप्याय्याज्य- स्थाल्यां प्रत्यवनीयाज्यस्थाळ्याः स्रुवेणोपघातं दीक्षाहुती- र्जुहोति ॥ ३ ॥ आकृत्यै प्रयुजे ऽग्नये स्वाहा मेधायै मनसे ऽग्नये स्वाहा दीक्षायै तपसे ऽग्नये स्वाहा सरस्वत्यै पूष्णे ऽग्नये स्वाहेत्यथ १ अद्भिर् (Instr.) all, instead of the Abl., that was to be expect- ed; H omits the word. २ तूष्णीं twice BF. ३ Thus HTJF ; पाचयति B. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा स्रुचा पञ्चमीं जुहोत्यापो देवी- र्बृहतीर्विश्वशम्भुवो द्यावापृथिवी उर्वन्तरिक्षं बृहस्पतिर्नो हविषा वृधातु स्वाहेत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाज्यस्य पूर्णाग्ं स्रुचमौद्ग्रहणं जुहोति विश्वे देवस्य नेतुर्मर्तो वृणीत सख्यम् । विश्वे राय इषुध्यसि द्युम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाहेत्ये॑तत्तूर्णपात्रमन्तर्वेदि निनयत्य॑थाग्रेणाहवनीयं पर्यावृत्य यजमानाय प्रयच्छति कृष्णा- जिनं च कृष्णविषाणां च वासश्च मेखलां चौदुम्बरं दण्डं पञ्चममुष्णीषग्ं षष्ठम॑थ प्रतिप्रस्थाता पत्न्यै प्रयच्छति कुम्बं च कुरीरं च वासश्च योक्त्रं च शण्डं च॑ ॥ ४ ॥ प्रथमः ॥ अथ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप- १० स्तृणाति॑ तस्य शुक्लकृष्णे संमृशति शुक्ले ऽङ्गुष्ठो भवति

[ ६।५। ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १४१ ते गिरो वेष्टयामि श्रियै यशसे ब्रह्मवर्चसायेत्येतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता पत्न्यै कुम्बकुररीरमध्यूहति तूष्णीम॑थास्यैषा कृष्ण- विषाणा त्रिवलिर्वा पञ्चवलिर्वा शाण्या रज्ज्वा परितृण्णा मण्डचरवद्विग्रथिता¹ तां यजमानाय प्रयच्छतीन्द्रस्य योनिर- ५ सीति॑ मा मा हिꣳसीरिति यजमानः प्रतिगृह्णाति॑ तां वसनस्यान्तमायाँ² दशायां बद्ध्वा तयान्तर्वेदि लोष्टमुद्धन्ति क्यै त्वा सुसस्याया इति॑ सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इति दक्षिणं गोदानं कण्डूयत॑ एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता पत्न्यै शङ्कुमावध्नात्येतेन कण्डूयस्वेत्य॑थास्मा ऊर्ध्वाग्रमौदुम्बरं दण्डं १० प्रयच्छति मुखेन संमितꣳ सूपस्था देवो वनस्पतिरित्यूर्ध्वो मा पाह्योदृच इति यजमानः प्रतिगृह्णात्य॑थैनं यज्ञस्यान्वारब्धं वाचयति स्वाहा यज्ञं मनसा स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याꣳ स्वाहो- रोरन्तरिक्षात्स्वाहा यज्ञं वातादारभ इत्य॑थ मुष्टी³ करोति वाचं³ यच्छत्य॑थाहादौक्षितायं ब्राह्मणो ऽसावित्यंगोत्रो ऽमुष्य १५ पुत्रो ऽमुष्य पौत्रो ऽमुष्य नप्ता तमिन्द्रायेन्द्राग्निभ्यां वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च सोमपेभ्यः १ The reading of these difficult words is not wholly certain; H reads as above; B: संडचरखद्विवाविप्र०; J: संठचरवडाविप्र०; T: मण्डलचर- वद्धाविप्र०; F: मडघरडितायाविप्र०; P: मंडचरवडितावाविप्र०; comp. the Bhāṣya (and Keś.): मण्डचरवत् लाङ्गलपाशवत् बद्धा, where बद्धा is the periphrase of विग्रथिता । २ अंतिमायां BJ. ३ Thus (without च) TJF; BH ins. च after वाचं and after मुष्टी, but comp. TS. VI. 1. 4. 3. 21

ह्य ५-> wait, is itअपिगृह्य? अ प ि ग ृ ह ् य=अपिगृह्य. Yes, अपिगृह्य ५`.

Line 6: स्मयासे यदि कण्डूयासै कृष्णविषाणया कण्डूयासै यदि वाचं Yes, absolutely clear.

Line 7: विसृजेर्वैष्णवीमृचमनुद्रवतान्या ल्‍यान्यत्र दीक्षिताविमितात्सूर्यो Wait, look at ल्‍यान्यत्र: Could it be ल्‍यान्यत्र or ल्यान्यत्र or न्यान्यत्र? Let's look at that glyph again. Wait! Could it be न्‍यान्यत्र with a broken न्? Look at the hook: it goes up and then down, then a stem. It looks like ल्यान्यत्र. Let's write ल्यान्यत्र (or ल्‍यान्यत्र). In Devanagari, ल्यान्यत्र.

Wait, what about दीक्षिताविमितात्सूर्यो? Let's re-examine दीक्षिताविमितात्सूर्यो: दी क ् ष ि त ा व ि म `ि

[अग्निष्टोमः प्रातः सवनम्] [Digitized by Madhuban Trust] [ ६ । ६ । ७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६३

आसजत्ये'थोदितेषु नक्ष'त्रेषु यजमानः कृष्णाजिनमारुह्य पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्याग्रेण शालां तिष्ठन्भूर्भुवः सुवर्ऋतं कृणुत व्रतं कृणुतेति त्रिर्वाचं विसृजते ' ऽथातिथीनामुपस्थामेति ' चन- ४ मितवतीं विचक्षणवतीं वाचं वदति ' स यद्यु हामेध्यमुपाधि- गच्छति तज्जपत्यबद्धं मनो दरिद्रं चक्षुः सूर्यो ज्योतिषाᳵ श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासीरित्यथ यद्येनमभिवर्षत्युन्दतीर्बलं धत्तौजोधत्त बलं धत्त मा मे दीक्षां मा तपो निर्वधिष्टेत्येवं१ तत्र जपति ' तस्यैते यजुषी परिस्रवे आ सँस्थाया भवतौ ' ऽथास्मै निपत:२ काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीव- १० मुत्तरलोमोपस्तृणाति३ ' स यदि वज्रतमुपस्तीर्णं भवति कृष्णाजिनादेवानन्तर्हितः संविशत्य'थ संवेशनयजुर्जपति ॥ ६ ॥ अग्ने त्वꣳ सु जागृहि वयꣳ सु मन्दिषीमहि । गोपाय नः स्वस्तये प्रबुधे नः पुनर्देद इति ' दक्षिणतः शय एतद्वै यजमानस्यायतनꣳ स्व एवायतने शये ऽग्निमभ्यावृत्य शये देवता १५ एव यज्ञमभ्यावृत्य शय इति ब्राह्मणमयैषा पत्नी जघनेन गार्हपत्यꣳ संविशति तूष्णीमथाध्वर्युर्मध्यरात्र आद्रुत्य प्रबुद्धं- यजुर्वाचयति त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्त्येष्वा । त्वं यज्ञेष्वीड्य इत्येथाप आचामति दैवीं धियं मनामहे सुमृडीकामभिष्टये । वर्चोधां यज्ञवाहसꣳ सुपारा नो असद्वश

पादटिप्पण्यः (Footnotes): १ एव BTH. २ नियतः BH ; निपत: T Keś. ; निवपतः F ; नितः J ; निपवतः P pr. m. ; नियषतः sec. m. ३ F ins. यद्यपरितीर्णां भवति comp. Keś. यद्यपरितीर्णां भवति ।

इत्य॑थास्मै कꣳसे वा चमसे वा निःषिच्य व्रतं प्रयच्छति॑ तद्दक्षिणतः परिश्रित्य व्रतयति ये देवा मनोजाता मनोजुजः सुदक्षा दक्षपितारस्ते नः पान्तु ते नो ऽवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः स्वाहेति॑ यजुषा यावन्मात्रं व्रतयित्वा तूष्णीं॑ भूयो व्रतयत्ये॑- तस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता पत्न्यै पात्रे निःषिच्य व्रतं प्रयच्छति॑ । तस्या परिश्रित्य व्रतयति तूष्णीं॑ ' निर्णिज्य पात्रे प्रयच्छतो॑ ' ऽथ तथैव पुरा नक्षत्राणामन्तर्धानात्सं प्रेष्य वाचंयमयोर्व्रते दोहयतो॑ ऽथोदित आदित्ये यजमानः कृष्णाजिनमासज्य पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्याग्रेण शालां तिष्ठन्भूर्भुवः सुवर्व्रतं शृणुत व्रतं शृणुतेति त्रिर्वाचं विसृजते॑ समानो वाचो विसर्गः समानꣳ १० संवेशनयजुः समानं प्रबुद्धयजुः समानमपामाचमनꣳ समानं व्रतनम॑थ सञ्जीहारान्प्रहिणोति॑ स यं मन्यते न मा प्रत्या- ख्यास्यतीति तं प्रथममभि प्रहिणोति विश्वे देवा अभि मामाववृत्रन्पूषा मत्या सोमो राधसा देवः सविता वसोर्व- सुदावेत्याहरन्तं दृष्ट्वा जपति नानाहरन्तꣳ रास्वेयत्सोमा १५ भूयो भर मा पृणन्पूर्त्या विराधि माहमायुषेति॑ स यथारूपं प्रतिगृह्णाति ॥ ७ ॥ चन्द्रमसीति हिरण्यं॑ वस्त्रमसीति वास॑ उस्रामसीति गाम्॑ ' हयो ऽसीत्यश्वं॑ छागो ऽसीति छागं॑ मेषो ऽसीति मेषम॑थ यद्ब्रा- ह्मणेनानादिष्टं भवति प्राजापत्यमसि मम भोगाय भवेत्येव तत्प्रति- २० गृह्णाति॑ ताः समुदायुत्य¹ रक्षन्ति॑ तासां या नश्यति वा म्रियते

१ Thus BTJ; समुदायिकृत्य H; समुदायेकृत्य F.

वा वायवे लेति तामनुदिशति । याप्सु वा पाग्ने वा वरुणाय लेति तां । या सं वा शीर्यते गर्तं वा पतति निर्ऋतये लेति तां । यामहिर्वा व्याघ्रो वा हन्ति रुद्राय लेति तां । तासां तिस्रः पराच्यो ऽथ येयं नष्टा यदि विन्देयुः कथꣳ ५ स्यादित्येतदनुदिष्टैव१ स्यादित्येतदेकं । कमस्या२ अतः२ श्रेयाꣳसं प्रतिग्रहीतारं लभेत । दक्षिणाभिरेवैनाम्३ सह दद्यादित्येकं । वायव्ययैवेनया४ यजेतेत्येतदपरम्४ ॥ ८ ॥ द्वितीयः ॥ अथातः प्रयाणस्यैव मीमाꣳसा । दीक्षितं वायोगक्षेमो विन्दत्यन्यत्र वा देवयजनाद्दीक्षते सꣳसृजन्ति व्रते । संवघ्नन्ति १० व्रतदुघयोर्वत्सावादधति५ यदाधेयं भवति नीडे गार्हपत्यं प्रउग आहवनीयमपि वारण्योरग्नीन्समारोह्य बृहस्पतिवत्यर्चा प्रयाति भद्रादभि श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुरएता ते अस्त्वित्यथ यद्येनं यान्तं व्रतनवेक्षोपाधिगच्छत्युत्तरतो ऽरणी निधाय दक्षिणतः परिश्रित्य व्रतयति । तूष्णीं तृणोदकायावस्थात्यं १५ यद्यपर्याणा६ अप उपाधिगच्छति तज्जपति देवीरापो अपां

१ Thus BF (J om. this passage); ऽनूष्टैव T; ऽनुदिष्टेव H. २ Thus T; कमस्यातश्रे० BJ; क्रमस्या ताः श्रे० F; कमास्याः श्रे० H. ३ एव om. HTF. ४ Thus JF (but ०नयायजेते०) H (but ०वैनयने०); B: वाद्यव्ययैवेनय- जयेत्ये०; T: यायव्ययैवेनयायजतेत्ये० । ५ Thus only T and Bh.; ०दधाति the other MSS. ६ Thus all the MSS. and Keś., also the citation in the Dvaidha- sūtra. I did not venture to correct ऽपपर्याणा, as only the Vivaraṇa reads.

->स उपकल्पयते`.

Line 8: चन्द्रं च छागां च कृष्णवलक्षावूर्णास्तुके २ उष्णीषं द्वे वाससी Wait, footnote 2: २ This seems to be also the reading... कृष्णवलक्ष्या ऊर्णास्तुके. Yes, २ is after कृष्णवलक्षावूर्णास्तुके!

Line 9: द्वे कृष्णाजिने सोमक्रयणी शेषाऽरुणा पिङ्गैलैकहायनी भवति Wait! Look at सोमक्रयणी: After सोमक्रयणी, what is that symbol? Look at line 9: सोमक्रयणी then ऽ? Or र्? Wait! Look at the glyph between सोमक्रयणी and शेषा: It looks like र् or ऽ? Wait, look at line 12: स्थालौ then षडूरणोमं५शुग्रहण then हिरण्य- Wait, what is that symbol after सोमक्रयणी, after स्थालौ, after मं५शुग्रहण, after मौदुम्बरी? LOOK AT THOSE CAREFULLY! Line 9: सोमक्रयणीऽ or सोमक्रयणीर्? Wait, line 12: स्थालौ᳭? No! Wait! Look

दोहयतेति॑ प्रातरुदित आदित्ये विसृष्टायां वाच्यग्रेण शालां तिष्ठन्दे वयजनमध्यवस्यति यदि पुरस्तादनध्यवसितं भवत्येथा॑हैहि यजमानेति॑ पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य पृष्ठ्याꣳ स्तीर्त्वापः प्रणीयादित्यं चरुं प्रायणीयामिष्टिं निर्वपति॑ हविष्कृता वाचं ५ विसृज्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूयाहवनीये स्रुवाहुतिं जुहोति कविर्यज्ञस्य वितनोति पन्थां नाकस्य पृष्ठे अधि रोचने दिवः । येन हव्यं वहसि यासि दूत रतः प्रचेता अमृतः सनोयान्स्वाहेत्य॑थो॑पनिष्क्रम्य संप्रैषमाह सोमविक्रयि- न्त्सोमꣳ शोधयोपरवाणां काले रोहिते चर्मण्यानडुहे ऽपामन्ते १० ब्राह्मणो दक्षिण आस्तां ता गावो दूरं मा गुर्यासु सोमक्रयणी च सोमवाहनौ चानड्वाहौ१ सोमवाहनमनः प्रक्षालयतोद्वृत्त- फलकमिति॑ यथासंप्रैषं ते कुर्वन्त्यैतेनैव यथेतमेत्याथैतं चरुꣳ श्रपयित्वाभिघार्योदञ्चमुद्वास्य षड्डोत्रा प्रायणीयमासादयति॑ समानं कर्मा प्रयाजेभ्यः॑ पञ्च प्रयाजानिष्ट्वोदङ्ङत्याक्रम्य सꣳ- १५ स्रावेण पञ्चकृत्वो ध्रुवामभिघार्य चरुमभिघारयत्युपभृतमन्ततो॑ ऽथ चतुर आज्यस्य गृहान आह ॥ १० ॥ पथ्यायै स्वस्तय इत्युपाꣳश्वनुब्रूहीत्युच्चै॒रत्याक्रम्याश्राव्याह पथ्याꣳ स्वस्तिमित्युपाꣳशु यजेत्युच्चै॒र्वषट्कृते पूर्वार्धे जुहोत्य॑थ चतुर एवाज्यस्य गृहान आहाग्नय इत्युपाꣳश्वनुब्रूहीत्युच्चै॒रत्या- २० क्रम्याश्राव्याहाग्निमित्युपाꣳशु यजेत्युच्चै॒र्वषट्कृते दक्षिणार्धे जुहो-

१ च only read in HB; the Viv. and Keś. do not cite the sam- praiṣa to the end.

त्य॑थ चतुर एवाज्यस्य गृह्णान आह सोमायेत्युपाꣳश्वनुब्रूही- त्युच्चैरैत्याक्रम्याश्राव्याह सोममित्युपाꣳशु यजेत्युच्चैर्व्वषट्कृते ऽपरार्धं जुहोत्यंथ चतुर एवाज्यस्य गृह्णान आह सवित्र इत्युपाꣳश्वनुब्रूहीत्युच्चैरैत्याक्रम्याश्राव्याह सवितारमित्युपाꣳशु यजेत्युच्चैर्व्वषट्कृत उत्तरार्धं जुहोत्य॑थोपस्तीर्य पूर्वार्धाच्चरो- ५ रवद्यन्नाहादित्या इत्युपाꣳश्वनुब्रूहीत्युच्चैः' पूर्वार्धादवदाया- परार्धादवद्यत्यभिघारयति प्रत्यनक्त्यैत्याक्रम्याश्राव्याहादितिम- द्युपाꣳशु यजेत्युच्चैर्व्वषट्कृते मध्ये जुहोत्य॑थ वै भवत्यदितिमिक्ष्वा मारुतीमृचमन्वाह मरुतो यद्ध वो दिव इत्य॑थोपस्तीर्योत्तरा- र्धाच्चरोरवद्यन्नाहाग्नये स्विष्टकृते ऽनुब्रूहीत्य॑थ वै भवत्यष्टावत्तः १० स्विष्टकृद्वादशावत्तेडा' द्वि॑रभिघारयति न प्रत्यनक्त्यैतन्नेक्षण- मधोऽधः स्रुचावाग्नीध्रायोत्प्रयच्छन्नाहातिवालयतादेव मानु- प्रहार्षीरित्याक्रम्याश्राव्याहाग्निꣳ स्विष्टकृतं यजेति' वषट्कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोत्यथैतन्नेक्षणमाहवनीये ऽतिवाह्याद्भिरभ्युक्ष्योत्तरतः सादयत्यथोदङ्ङत्याक्रम्य यथायतनꣳ १५ स्रुचौ सादयित्वा प्राशित्रमवदायेडामवद्यत्युपहूतायामिडाया- मग्नीध्र आदधाति षडवत्तं' प्राश्नन्ति' मार्जयन्ते' ॥ ११ ॥ अथ परिकर्मिणः सङ्ग्रास्त्यनुच्छिष्टीकुर्वन्त एतं चरुं व्युद्धृत्य प्राश्नीताथैतां चरुस्थालीꣳ समामकाषामेतन्नेक्षणमेतं वेदमेतद्बर्हिस्तुष्ट्रय प्रायणीयाय निधत्तादिति' ग्रंथ्वन्तः¹ प्राय- २०

१ Thus B; गध्वन्तः T (Grantha!); ग्रंयुवंतः J; शंचुतः H; संद्युयता (प्रायणीया) F.

णीयः संतिष्ठते ' ऽथैतत्पूर्णपात्रमन्तर्वेदि निनयत्यथैतद्द्रुवाञ्च- माप्याय्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सूत्रेण हिरण्यं निष्टर्क्यं बद्ध्वा दर्भनाड्यां प्रग्रथ्य स्रुच्यवदधात्ययं ते शुक्र तनूरिदं वर्चस्तया संभव भ्राजं गच्छेत्यथैतां दर्भनाडीꣳ सुग्दण्ड उप- संगृह्याहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने जूरसि धृता मनसा जुष्टा विष्णवे तस्यास्ते सत्यसवसः प्रसवे वाचो यन्त्रमशीय स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाय याचति स्फ्यमुदपात्रं बर्हि- र्धिरण्यमित्येतत्समादायाहेहि यजमानेत्यन्वग्यजमानो ऽनूची पत्नी स्थाल्यौ पद्धरणीमादाय पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्याग्रेण शालां तिष्ठन्यजमानमाज्यमवेक्षयति शुक्रमस्यमृतमसि वैश्वदेवꣳ हवि- रित्यथैनद्धिरण्यमन्तर्धायादित्यमुदीक्षयति सूर्यस्य चक्षुरा- रुहमग्नेरक्ष्णः कनीनिकां यदेतशेभीरीयसे भ्राजमानो विपश्चितेत्यथैतां सोमक्रयणीमग्रेण शालामुदीचीमतिविसृ- जन्ति ' तामनुमन्त्रयते चिदसि मनासीत्यान्नादनुवाकस्योथाह दक्षिणेर्मेमस्य¹ सप्तमं पदं जोषयध्वमिति ' तस्यै षट्पदान्यनु- निष्क्रामति ॥ १२ ॥ वस्यसि रुद्रास्यदितिरस्यादित्यासि शुक्रासि चन्द्रासीति ' सप्तमं पदमभितृण्हाति बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वतु रुद्रो वसुभिराचिकेत्वित्यथैतस्मिन्पदे हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्याभि- जुहोति पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्नाजिघर्मि देवयजन इडायाः पदे घृतवति स्वाहेत्यपोद्धृत्य हिरण्यꣳ स्फ्येन वा कृष्णविषाणया वा १ Thus BJH ; दक्षिणेर्मेमस्य T ; F corrupt. 22

Vivaraṇa"? Vivaraṇa! Capital 'V'! "Vivaraṇa" (the commentary Vivaraṇa on Baudhāyana Śrautasūtra)! Yes, look at the first letter of Vivaraṇa: it is 'V'! "Vivarana" or "Vivaraṇa"! Wait, look at the comma: "also, a copy of the Vivaraṇa ; Keś. : अथैतं ।"

Footnote 3: ३ FH : उपसृज्य (or ज्ञ) तिनयंति सोम० ; B : उपसृज्यत्युत्सृजंति सोम० ; T : उपसृजत्युत्सृजन्ती सोम० ; J : उपसृज्यति सोम० ; P : उपसृज्यत्युत्सृजति ; Keś. has : अथैतं पदाम्रयं ... उपसृजति । सोमक्रयणीमुत्सृजंति The Somaprayoga I. O. Wait, in Keś. has: अथैतं पदाग्र्यं ... or पदाम्रयं? Look at पदाम्रयं vs पदाग्रयं: In line 11: पदाग्र्यमद्भिरुपसृज- -> wait, is that पदाग्र्यम् or पदाम्र्यम्? In line 11, the letter is ग with र and य -> ग्र्य! In footnote

उ प स्तृ णा त्य थ हि र ण्य व ता पा णि ना Look at the alignment: Line 6 ends with "पाणिना" at the right edge! Line 7 ends with "अन्थेस्ते" or "परुर्गन्धस्ते"? Wait! Look at where "पाणिना" is: Line 6 ends with: "पाणिना" Line 7 ends with: "परुर्गन्धस्ते" (at the very right edge!) Wait! "पाणिना" is directly above "परुर्गन्धस्ते"! Let's check the right margin: Line 5: "द्विगुणं२ वासः" Line 6: "हिरण्यवता पाणिना" Line 7: "...परुषा परुर्गन्धस्ते" YES! "पाणिना" is directly above "...परुर्गन्धस्ते"! Under the 'ना' of "पाणिना": The 'ा' of 'ना' has a bottom that might have a serif or something? No, 'ना' ends well above. Between 'ना' and line 7, there is that stroke. Wait, let's look at the stroke again: it is definitely an e-matra on that letter! Wait, could the word be "परुषा परुर्गन्धेस्ते"? Let's search Google / memory for: "परुर्गन्धेस्ते" or "परुर्गन्धस्ते". Nobody writes "परुर्गन्धे