बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

४२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ४४, ४५ । ] उपधास्यन्भवति ता ' एतद्भमादायोत्तरे श्रोण्यन्ते सᳵसादय- न्त्येथ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति ' श्वेतमश्वमभिमृश्याधिद्रवत्यपामिदं नयनं नमस्त इति द्वाभ्याम॑थाधिद्रुत्य चतुर्थे संचिताहुती जुहोत्यग्रे ५ किᳵशिल तच्चा यामीति ' दक्षिणतो विभक्तिमुपदधात्यग्रे स्तोमं मनामह इति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थैताः सप्त स्कन्ध्याः प्राचीरायातयति द्वे ऋतव्ये स्वरा॑जं च विश्व- ज्योतिषं चैकाᳵ सयुजं द्वे संयान्यावृ॑तव्ये उपदधाति तपश्च तपस्यश्चेत्ये॑वकामनूपदधात्य॑ग्रेरनीकसीति स्वरा॑जं च विश्व- १० ज्योतिषं च स्वराट् ज्योतिरधारयत्प्रजापतिस्त्वा सादयत्वित्यु- त्तराभ॑थ सयुजमुपदधाति रय्यै पोषाय सजातानां मध्यमस्थे- याय मया त्वा सयुजा युजा युनज्मीत्य॑थ संयान्यावुपदधा- त्यन्तरिक्षमस्त्वन्तरिक्षाय वेति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोति ' ॥ ४४ ॥ १५ अथासपत्ना उपदधात्यग्रे जातान्प्रणुदा नः सपत्नानिति पुरस्तादुपदधाति सहसा जातानिति पश्चाच्चतुरुत्तरिᳵश स्तोम इति दक्षिणतः षोडश स्तोम इत्युत्तरतस्तासां पुरीष- वतौ मध्य उपदधाति पृथिव्याः पुरीषमस्यप्सो नामेति ' तया- देवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थ विराज उपदधात्यवस्कन्दो २० वरिवस्कन्द इति चत्वारिᳵशतं दशदश दिक्षु न मध्ये ' ऽष्टा- योपदधातीति ब्राह्मणं ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करो-

त्य॑थ स्तोमभागा उपदधाति रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वेत्येकत्रिग्ँशतग्ँ सप्तसप्त दिक्षु तिस्रो मध्ये॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थ नाकसद उपदधाति रा॒ज्ञ्यसि प्राची॑ दिग्वसवस्ते देवा अधिपतय इति पञ्चैकां दिक्ष्वेकां मध्ये॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थ पञ्चचोडा उपरिष्टा- न्नाकसदामुपदधात्ययं पुरो हरिकेशः सूर्यरश्मिरिति पञ्चैकां दिक्ष्वेकां मध्ये॑ तासां पश्चात्प्राचीमुत्तमामुपदधात्य॑ यं यज- मानो द्वेष्टि तं मनसा ध्यायति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थ छन्दाग्ँस्युपदधात्य॒ग्निर्मूर्धा दिव इत्येतस्यानुवाकस्य तिस्रस्तिस्रो यथा॒म्नातं॑ गायत्र्यः पुरस्तादुपदधाति त्रिष्टुभो दक्षिणतो जगत्यः पश्चादनुष्टुभ उत्तरतो बृहतीर्मध्य॑ उष्णहः पुरस्तादुपदधाति पङ्क्तीर्दक्षिणतो ऽक्षरपङ्क्तीः पश्चा- दतिच्छन्दसमुत्तरतो द्विपदा मध्ये॑ ऽपि वातिच्छन्दसं मध्ये द्विपदा उत्तरतस्तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थ दक्षिणे ऽग्ँसे कृत्तिका उपदधात्यम्बा नामासि दुला नामासीति सप्त गुल्मकृतास्तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थ वृष्टिसनीरुप- दधाति पुरोवातसनिरस्यभ्रसनिरसीति पञ्चैकां दिक्ष्वेकां मध्ये॑ ऽनुपरिहारग्ँ सादयतीति ब्राह्मणं॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थादित्येष्टका उपदधाति सलि॒लाय त्वा सग॑राय वेत्यष्टौ द्वेद्वे दिक्षु न मध्ये॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थ घृतेष्टका उपदधात्यृचे त्वा रुचे त्वेति पञ्चैकां दिक्ष्वेकां मध्ये॑ ऽनुपरिहारग्ँ सादयतीति ब्राह्मणं॑

च्छेत्"!! YES! "मनवे ऽन्धो ऽच्छेत" (or "प्रजापतिर्मनवे ऽन्धो ऽच्छेत")! Wait, look at the image with that knowledge: प्रजापतिर्मन -> then वे? Look at the letter: वे! The top has an e-matra: वे! Wait, does it have an avagraha? Look at: प्रजापतिर्मनमन्वे? Wait, after न: is it वे or न्वे? Look at the letter: म न then वे? But there is a vertical line: म न मा? Wait, look at: म न म ा? No, look closely at line 17: प्रजापतिर्मनमान्धो -> wait, प्रजापतिर्मनवेऽन्धो? Let's zoom into line 17: प्र (pra) जा (jā) प (pa) ति (ti) र्म (rma) न (na) Next character: it has a loop at top left, a vertical line: wait, it's वे or सा? Wait, there is an

वीर्यायेति पञ्चैकां दिक्ष्वेकां मध्ये॑ तयादेवतं कृत्वा सूद- दोहसः करोत्य॑थ राष्ट्रभृत उपदधात्यग्रे यन्नखिन्नग्रसेसम- र्पयेति चतस्र एकैकां दिक्षु न मध्ये॑ तयादेवतं कृत्वा सूद- दोहसः करोत्य॑थ दक्षिणे ऽंसे पौर्णमासीमुपदधाति पूर्णा पश्चादिति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थ दक्षिण एवाꣳसे नक्षत्रेष्टका उपदधाति कृत्तिका नक्षत्रमग्निर्देवतैत्य॑थैना रोचयत्यग्ने रुच स्य प्रजापतेर्धातुः सोमस्यर्चे त्वा रुचे त्वा द्युते त्वा भासे त्वा ज्योतिषे त्वेत्येतं नक्षत्रपथꣳ रोहिणीप्रभृत्या विशाखाभ्यामायातयति॑१ दक्षिणादꣳसादक्षिणाꣳ श्रोणिमभ्या- यातयत्य॑२ पुच्छसन्धौ चात्मसन्धौ चामावास्यामुपदधाति यत्ते देवा अदधुर्भागधेयमित्येतं नक्षत्रपथमनूराधाप्रभृत्यापभर- णीभ्य आयातयत्यु॑त्तरायै श्रोणेरुत्तरमꣳसमभ्यायातयत्युत्तर३ एवाꣳसे पौर्णमासीमुपदधाति पूर्णा पश्चादिति॑ सꣳस्पृष्टा उप- दधातीति ब्राह्मणं॑ नक्षत्रेष्टकाभिस्चितीराप्यते॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थावद्रुत्य कृष्णमृगमभिमृश्य तनु- पुरीषमुपदधाति पृष्टो दिवीति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थ४ षष्ठीं चितिं चिनुते संयञ्च प्रचेताश्चेति पञ्चैकां दिक्ष्वेकां मध्ये॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थाग्निꣳ १ Thus M Tr U; • शाखाभ्यां खायात • Be B; • शाखाभ्यामभ्यायातः H. २ श्रोणीम• some of the MSS. ३ Thus corrected; all MSS.: श्रोणेरोत्तरम्•। ४ अथ i. s. of च BH.

सर्वतोमुखं चिनुते ऽग्नेरङ्गानि प्राजापत्यामृषभं लोकंपृणाः ।' प्राच्या च लोकंपृणया प्रक्षौत्य॑ग्निं प्राचीभिः संप्रच्छादयन्त्यथो- दीचीभिः ।' प्राचीभिस्त्वेव निस्तिष्ठन्ति ।' यावदङ्गं चेष्यमाणो भवति तावदङ्गं चिनुते ।' ऽप्यानभिमृष्टं चितिक्लृप्त्या भवति ।' तदेताश्चतस्रः स्वयमातृण्णा याचति ।' ता दिक्षूपदधाति प्राणाय ५ त्वा चक्षुषे त्वा तया देवतयाङ्गिरस्वद्घ्रुवा सीद व्यानाय त्वा१ चक्षुषे त्वा तया देवतयाङ्गिरस्वद्घ्रुवा सीदापानाय त्वा चक्षुषे त्वा तया देवतयाङ्गिरस्वद्घ्रुवा सीद वाचे त्वा चक्षुषे त्वा तया देवतयाङ्गिरस्वद्घ्रुवा सीदेत्य॑थ स्वयमातृण्णामसम्भवाद्घ्राणाविदुषा ब्राह्मणेन सह्नाभिद्रुत्योपदधाति सुवरायोख्या सद

रेतः प्रजनयत्विति ¹ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थोत्त- रतः प्रक्रमवेलायां विकर्णीमुपदधाति प्रोथदश्वो न यवसे ऽविष्यन्निति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थ लोकंपृणा उपदधाति लोकं पृण छिद्रं पृणेत्य॑थ' चितिक्लृप्त्याभिमृशति ५ चित्तिमचित्तिं चिनवद्विद्वानित्यो॑ग्नेय्या पङ्क्त्यैतां चिति- मभिमृश्य द्वाभ्यामवद्रवति वाङ् म आसन्प्राणदा इत्य॑थापराह्नि- काभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरत्येतावदेवैतदहः कर्म क्रियते ' वस- न्येताᳵ रात्रीम् ' ॥ ४६ ॥ पञ्चदशः ॥ अथैतस्मिन्नेव नवमे ऽह्नि दशमायाह्न उपकल्पयते सहस्रᳵ १० हिरण्यशल्कानूर्ध्वं चिभ्यो ऽपरिमितानित्येक आहुस्ते यदि सहस्रं भवन्ति द्वे द्वे शते पञ्चनाडीख्योते² भवतो ' ऽथ दशमे ऽह्युदित आदित्ये प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरति ' समानं पुरीष- स्योपधानम॑थ पात्र्यामप आनीय हिरण्यशल्कान्संप्रकीर्य द्वाभ्यां- द्वाभ्याᳵ शताभ्यां प्रोक्षति सहस्रस्य प्रमा असौति यत्प्राक् १५ स्वयमातृण्णायै भवति सहस्रस्य प्रतिमा असौति यद्दक्षिणा स्वयमातृण्णायै भवति सहस्रस्य विमा असौति यत्प्रत्यक् स्वय- मातृण्णायै भवति सहस्रस्योन्मा असौति यदुदक् स्वयमातृण्णायै भवत्य॑थ मध्यं द्वाभ्याᳵ शताभ्यां प्रोक्षति साहस्त्रो ऽसि सहस्राय त्वेत्य॑थोत्तरे श्रोण्यन्ते तिष्ठन्निष्टका धेनूः कुरुत इमा मे अग्न १ षण् MTr; षट् the other MSS. २ पञ्च all; ॰नाडीद्योते Tr UH Ms; ॰नाडीख्येते BeM; ॰नाडौद्योते B; Bhav.: पचनाडौष् पञ्चपञ्चप्रसुपिरेषु निचिते[षु] भवतः ।

आ हरानयेति -> धारयन्नाहरानयेति). In image: धारयन्नाह्रानयेति or धारयन्नाहरानयेति? Look at the letters: धा, र, य, न्, ना, ह, रा (or ्रा?), न, ये, ति. It looks like धारयन्नाहरानयेति or धारयन्नाहारानयेति? Wait, 'ह' has an 'a' matra? No, ह, then रा with a top curve? Wait, between 'ह' and 'न', there is रा? No, it looks like हा then रा? No, ह्रानयेति? Wait, look at Caland text: "धारयन्ना हरानयेति" or "धारयन्नाहारानयेति"? "स यत्र धारेष्टकां प्राप्नोति" follows. Before that: प्रतिप्रस्थाता holding the pot of arkaparṇa at mouth-height says: "आ हरानयेति" ("bring it on!"). So आ हर आनयेति or आहरानयेति! In sandhi: धारयन् + आहरानयेति = धारयन्नाहरानयेति! Yes, धारयन्नाहरानयेति.

Let's check line 12: `यत्र धारेष्ट

[ १० । ४८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४६ वृत्य गुल्फदघ्ने धारयन्नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यामित्येतद्यजमानं वाचयति । नाभिदघ्ने धारयन्नमो रुद्रेभ्यो ये ऽन्तरिक्ष इत्येत- द्यजमानं वाचयति । ग्रीवदघ्ने धारयन्नमो रुद्रेभ्यो ये दिवी- त्येतद्यजमानं वाचयत्यथैतदर्कपर्णं यं द्वेष्टि तस्य संचरे पशूनां न्यस्यति । यद्यु वै न द्वेष्याखवटे न्यस्यत्यथैतं गावीधुकं चरुं चरमायामिष्टकायां निदधाति यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवनाविवेश तस्मै रुद्राय नमो अस्त्वित्यथैतत्त्रिषृधन्वं याचति । तेनोत्तरे श्रोण्यन्ते तिष्ठन्नुप- तिष्ठते ऽपि वानुपरिक्रामं यत्ते रुद्र पुरो धनुस्तद्वातो अनु- वातु ते तस्मै ते रुद्र संवत्सरेण नमस्करोमि यत्त रुद्र दक्षिणा धनुर्यत्ते रुद्र पश्चाद्धनुर्यत्ते रुद्रोत्तराद्धनुर्यत्ते रुद्रोपरि धनु- रित्यथैनदयाचितं ब्राह्मणाय ददात्याथैष उदकुम्भ उत्तरे श्रोण्यन्ते ऽश्मना संस्पृष्टः शेते । स यो बलवाꣳस्तमाहाने- नोदकुम्भेन संततया धारया त्रिः प्रदक्षिणं परिषिञ्चन्परी- हीति । स तथा करोति । परिषिच्यमाने यजमानं वाचय- त्यप्मन्नूर्जं पर्वते शिश्रियाणां वाते पर्जन्ये वरुणस्य शुष्मे । अद्भ्य ओषधीभ्यो वनस्पतिभ्यो ऽधि संभृतां तां न इषमूर्जं धत्त मरुतः सꣳरराणा इत्यथैतं कुम्भमश्मना संस्पृष्टꣳ सादयत्य- प्मꣳस्ते शुद्मं ते शुमृच्छतु यं द्विष्म इति । निधाय कुम्भं १ Thus M Tr BU (sec. m.) Ms Keś. ; ग्रीवा० Be U. (pr. m.). २ Thus Bhav. (one Ms.) and Ms. ; श्मानं सस्पृष्टन् M ; संसृष्टः Tr Be BU Bhav. (another Ms.) संसृषः H. 7

taṃ) त्रिः (triḥ) पुनः (punaḥ) प्रतिपर्यत्यै॑तस्मिन्नेव (pratiparyatyai'tasminneva) दीर्घवं᳭शे (dīrghavaṁ᳭śe) प्रग्रध्नाति (pragradhnāti)

Line 2: मण्डूकमवकां वेतसशाखां दर्भस्तम्बमिति॑ तेन यत्राक्- म (ma) ण्डू (ṇḍū) क (ka) म (ma) व (va) कां (kāṃ) वे (ve) त (ta) स (sa) शा (śā) खां (khāṃ) द (da) र्भ (rbha) स्त (sta) म्ब (mba) मि (mi) ति (ti) ॑ (apostrophe) ते (te) न (na) य (ya) त्रा (trā) क्- (k-)

Line 3: खयमातृण्णायै भवति तद्विकर्षति समुद्रस्य त्वावकया हिमस्य ख (kha) य (ya) मा (mā) तृ (tṛ) ण्णा (ṇṇā) यै (yai) भ (bha) व (va) ति (ti) त (ta) द्वि (dvi) क (ka) र्ष (rṣa

बृहतॊत्तरं पक्षं प्रजापतेर्हृदयेनॊत्तरमुपपक्षं वामदेव्येन मध्यम- थाह हॊतरग्नेरुक्थेनाग्निमनुशꣳसेति ' यदि होता न कामयते यजमान एव जघनेन पुच्छं तृणानि सꣳस्तीर्य तेषूपविश्याग्ने- रुक्थेनाग्निमनुशꣳसति पिता मातरिश्वाच्छिद्रा पदा धा ऽच्छिद्रा उशिजः पदानुतक्षुः सोमो विश्वविन्नेता नेषद्वृहस्पति- रुक्थामदानि शꣳसिषदोमिति सकृद्वा त्रिर्वायैनꣳ स्तुतशस्त्रयो- र्दोहं वाचयतीष्टो यज्ञो भृगुभिराशीर्दा वसुभिस्तस्य त इष्टस्य वीतस्य द्रविणेह भक्षीयेत्यथापराह्णिकीभ्यां प्रवर्ग्योप- सद्भ्यां प्रचरत्यैतावदेवैतदहः कर्म क्रियते ' वसन्त्येताꣳ रात्रिम् ' ॥ ४६ ॥ षोडशः ॥ अथैतस्मिन्नेवैका

च्छतेत्या'ह्वयति सुब्रह्मण्याः सुब्रह्मण्याम'र्धस्तनव्रतं प्रयच्छत्ये'थादत्ते पञ्चगृहीतमाज्यं दधि मधुमिश्रं गुल्गुष्ठिमवकाभारमित्ये'त- त्समादायाधिद्रुत्याक्ष्णया पञ्चगृहीतेन स्वयमातृण्णां१ व्याघार- यति नृषदे वड्भृषदे वड्सदने वड् बर्हिषदे वट् सुवर्विदे वडित्येतैयैव स्रुचोपघातं दध्ना मधुमिश्रेण गन्धर्वाहुती- ५ र्जुहोति ' हेतयो नाम स्थ तेषां वः पुरो गृहा इति पश्चा- दासीनः पूर्वे विले जुहोति ' निक्षिम्पा नाम स्थ तेषां वो दक्षिणा गृहा इत्युत्तरत आसीनो दक्षिणे विले जुहोति ' वज्रिणो नाम स्थ तेषां वः पश्चाद्गृहा इति पुरस्तादासीनो ऽपरे विले जुहोत्य'वस्यावानो नाम स्थ तेषां व उत्तराद्गृहा १० इति दक्षिणत आसीन उत्तरे विले जुहोत्य'थैतेनैव यथेत- मेत्य यत्रैव प्रथममहौषीत्तद्वे जुहोत्यधिपतयो नाम स्थ क्रथा नाम स्थेत्य'थाह प्रतिप्रस्थातरिममग्निं कूर्मपृषन्तं कुर्विति ' तग्ँ स कूर्मपृषन्तं करोति ' नाप्रोक्षितमधितिष्ठत्ये'थ गुल्गुष्ठिमादाय दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षति ये देवा देवानां ये देवा देवेष्वधि १५ देवत्वमायन्निति ॥ ५० ॥ द्वाभ्यां पुरस्तात्ताभ्यां दक्षिणतस्ताभ्यां पश्चात्ताभ्यामुत्तरतो ' ऽनुपरिचारमवोक्षतौति२ ब्राह्मणम'थैनमवकाभारेण प्रतिच्छाद्य गोप्तारग्ँ समादिश्यावद्रुत्यापराह्विकाभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचर- त्य'थोपनिष्क्रम्य संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयाग्नीधैश्वा- २०

१ Thus M Tr UH; ॰तृष्णा the other MSS. २ नुपरीढारम० M, but cp. TS. v. 4.5.3.

ति ' य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदि- Wait! "जुह्वदि-" or "जुह्वद्"? At the end of line 8: जु-ह्raw... wait: जु (ju) ह्व (hwa) दि (di) - Yes, "जुह्वदि-"! And in line 9: "त्यनुद्रुत्य विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट देव इति जुहोत्य॑परं चतुर्गृहीतं"

Line 9: त्यनुद्रुत्य विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट देव इति जुहोत्य॑परं चतुर्गृहीतं Wait, look at "जुहोत्य॑परं": जुहोत्य'परं!

Line 10: १० गृहीत्वा चक्षुषः पितेत्यनुद्रुत्य विश्वकर्मन्हविषा वर्धनेनेति Wait, line number १० at the start! गृहीत्वा चक्षुषः पितेत्यनुद्रुत्य विश्वकर्मन्हविषा वर्धनेनेति Wait, is there an accent on वर्धनेनेति? No, just "वर्धनेनेति".

Line 11: जुहोति ' नानैव सूक्ताभ्यां जुहोति नानैव सूक्तयोर्वीर्यं दधा- Wait, look at: "जुहोति ' नानैव सूक्ताभ्यां जुहोति नानैव सूक्तयोर्वीर्यं दधा-" There is an apostrophe `'

५४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५१, ५२ । ] ब्राह्मणं ' तासां द्वे परिगृह्यवती भवतो ' ऽथ विषुवत्याग्नीध्रस्य काले पृश्निमश्मानं निदधाति विमान एष दिव उच्चा समुद्र इति द्वाभ्यामथ चतसृभिरा पुच्छादेतीन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति ' धारयन्त्येतमग्निमथैनग्ँ संचितमाज्यप्रोक्षणेण प्रोक्षति ॥ ५१ ॥ ५ वसवस्त्वा रुद्रैः पुरस्तात्पान्तित्विति पुरस्तात्पितरस्त्वा यम- राजानः पितृभिर्दक्षिणतः पान्तित्विति दक्षिणत आदित्यास्त्वा विश्वैर्देवैः पश्चात्पान्तित्विति पश्चाद्युतानस्त्वा मारुतो मरुद्भिरुत्त- रतः पान्तित्वित्युत्तरतो देवास्त्वेन्द्रज्येष्ठा वरुणराजानो ऽधस्ता- च्चोपरिष्टाच्च पान्तित्वित्युपरिष्टादथैतेनैव सहाग्निनाधिद्रवति १० प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहि विद्वाञ्क्रमध्वमग्निना नाकमुख्यं पृथिव्या अहमदुन्तरिक्षमारुहग्ँ सुवर्यन्तो नापेक्षन्त ऽग्ने प्रेहि प्रथमो देवयतामिति पञ्चभिर्धारयन्त्येतमग्निमथ दध्नः पूर्णामौदुम्बरीग्ँ स्वयमातृण्णायां जुहोति ' नक्तोषासेति पुरोऽनुवाक्यामनूच्याग्ने सहस्राक्षेति जुहोत्य'थ प्रदक्षिणमावृत्यैनं प्रतिष्ठापयति सुपर्णो १५ ऽसि गरुत्मानिति ' तिसृभिः सादयतीति ब्राह्मणमथैनं विस्रस्याङ्कतिषाहं कृत्वाध्वराङ्कतिभिरभिजुहोत्यग्निर्यज्ञं नयतु प्रजानन्नैनं यज्ञहनो विदन्देवेभ्यः प्रब्रूताद्यज्ञं प्रप्र यज्ञपतिं तिर स्वाहा वायुर्यज्ञं नयतु प्रजानन्सूर्यो यज्ञं नयतु प्रजा- नन्यज्ञो यज्ञं नयतु प्रजानन्नैनं यज्ञहनो विदन्देवेभ्यः प्रब्रूता- २० द्यज्ञं प्रप्र यज्ञपतिं तिर स्वाहेत्यावद्रुत्याग्निवत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्य योपयित्वा तिर्यञ्चग्ँ स्फ्यग्ँ स्तब्ध्वा संप्रैषमाह

Digitized by Madhuban Trust [१०।५२, ५३।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५५ प्रोक्षणौरासाद्येध्माबर्हिषुपसादयेत्तं याधिद्रुत्य प्राक्क्लॢान्परि- धौन्र्परिधाय नानाष्टच्यामिध्माभ्यज्य खाहाकारेणाभ्याधाय तिस्रो नानाबुद्न्याः समिध खादधाति प्रेद्धो अग्ने दौदिहि पुरो न दूत्यौदुम्बरीं विधेम ते परमे जन्मन्नग्न दूति वैकङ्कतीं ५ ताᳵ सवितुर्वरेण्यस्य चित्राामिति शमौमयौमथ दे सुवाहुतौ जुहोति चित्तिं जुहोम्यग्न तमयेत्येथ सुचि चतुर्गृहीतं गृही- त्वाज्यस्य पूर्णाᳵ सुचं जुहोति सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्य॑त्र जुह्वन्मनसा दिशो ध्यायेद्दिश्य एवैनमवरुन्द्धे॑ दघ्ना पुरस्ताज्जुहोत्याज्येनोपरिष्टात्तेजसैवास्मा दृन्द्रियं च शमीची १० दधातौति ब्राह्मणम॑थाचैव तिष्ठन्द्याचयति वैश्वानरं द्वादशकपालं मारुताᳵस् सप्तकपालान॑थोपस्तौर्य सर्व्वश एव वैश्वानरमवदध- दाहाग्नये वैश्वानरायानुब्रूहौति॑ द्विरभिघारयत्येत्याक्रम्याश्रा- व्याहाग्निं वैश्वानरं यजेति॑ वषट्कृते मध्ये जुहोत्य॑थैनᳵ स्रुवाहुतिभिरभिजुहोति सुवर्न॑ घर्मः स्वाहेति पञ्चभिर॑थ १५ मारुतैः प्रचरति॑ ॥ ५२ ॥ पर्युपस्तारं दर्व्होमाकारमौष्ट्टङ् चाभ्यादृङ् चत्यनुद्रुत्य शुक्रज्योतिश्च चित्रज्योतिश्चेति जुहोति॑ शुक्रज्योतिश्च चित्र- ज्योतिश्चेत्यनुद्रुत्य ऋतजिच्च सत्यजिच्चेति जुहोत्य॑तजिच्च सत्य- जिच्चेत्यनुद्रुत्यर्तᳵ सत्यश्चेति जुहोत्य॑तᳵ सत्यश्चेत्यनुद्रुत्य यो

१ Thus U Ms, cp. TS. v. 7. 5. b; सुवर्ण the other MSS. २ ॰तैः प्रचरन्ति Tr U B Ms. ॰तैश्चरति MH Be Bhav. ३ दार्बिहो• M

ऽरण्ये ऽनुवाक्यो गणस्तमनुद्रुत्य जुहोति । यो ऽरण्ये ऽनुवाक्यो गणस्तमनुद्रुत्येदृक्षास एतादृक्षास इति जुहोतीदृक्षास एतादृक्षास इत्यनुद्रुत्य मितासश्च संमितासश्च न इति जुहोति । मितासश्च संमितासश्च न इत्यनुद्रुत्येदृङ् चान्यादृङ् चेति जुहोति । तानाभितो वैश्वानरं परिचिनोति । गणेन गण- ५ मनुद्रुत्य जुहोत्युच्चैर्वैश्वानरस्याश्रावयत्युपाꣳशु मारुताञ्जुहो- तीति ब्राह्मणम् ॥ ५३ ॥ अथैतं प्रसेकमन्वावायतयति दक्षिणतो वोदञ्चं पश्चाद्वा प्राञ्चं । तस्य स्रुगिव पूर्वार्धो भवत्येवमेव मध्यं । चमस इव बुध्न- संक्षिप्तश्चतुर उपस्तृणान आहाप्रमत्तः संततमानय वसोर्धारां १० निगदिष्यामीति । स यत्र धारामग्निं प्राप्नोति तत्

कृष्णायै श्वेतवत्सायै पयो जुहोत्य॑थ षड्राष्ट्रभृतो जुहोत्यृताषा- डृतधामेति' भुवनस्य पत इति रथमुखे पञ्चाहुतीर्जुहोत्य॑थ तिस्रो रुचो जुहोति यास्ते अग्ने सूर्ये रुचो या वो देवाः सूर्ये रुचो रुचं नो धेहि ब्राह्मणेष्वित्य॑थ पात्र्यामाज्यमानीयोपाञ्जलि- नोपघातं वातनामानि जुहोति समुद्रो ऽसि नभस्वानार्द्रदानुः शंभूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहा मारुतो ऽसि मरुतां गणः शंभूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहावस्युरसि दुवस्वाञ्छं- भूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहेति' वातसु हैके जुह्वतो मन्यन्ते' ऽथैताञ्छकलान्परिधीनग्नावन्वनुप्रहरति' तदेत- च्छकलान्तम्' ॥ ५४ ॥ सप्तदशः ॥ अथ सदोहविर्धाने संमिनोति' सदोहविर्धाने संमित्या- ध्वरधिष्ण्यान्निवपति' तेषूपर्यग्न्यधिष्ण्यानुपदधाति ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वित्याग्नीध्रीय एकां च याजुषीꣳ सप्त च लोकंपृणा' अथ होतुर्धिष्ण्याय एकां चैव याजुषीमेकादश च लोकंपृणा' अथेतरेभ्येकैकां चैव याजुषीꣳ सप्तसप्त च लोकंपृणा' अथ³ मार्जालीय एकां च याजुषौँ पञ्च च लोकंपृणा' अथा- ग्रीषोमौ प्रणयत्य॑ग्नीषोमौ प्रणीय यूपस्यावृता यूपमुच्छ्रयति' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नीषोमीयं पशुमुपाकरोति' तस्य प्रसिद्धं वपया चरित्वा वपाश्रपणी अनुप्रहृत्य⁴ वसतीवरीर्गृह्णात्यथ²

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[F1] १ Thus M Tr U H Bhav. Keś. ; मन्यंते Be ; मन्यते B. [F2] २ B ins. च, Ba च लोकंपृणा। [F3] ३ Here Tr ins : समुत्क्रम्य चात्वाले मार्जयन्ते ऽथ [F4] ४ ॰प्योः परिष्ट॰ U Be B Ms.

Digitized by Madhuban Trust ५८ बौधायनश्रौतसूत्रम्। [ १० । ५५, ५६ । ] पशुपुरोडाशं निर्वपति ।' तमनुवर्तन्ते ऽष्टौ देवसुवाग् हवीग्- ष्यग्नये गृहपतय इत्येतानि ।' तानि नानावघ्नन्ति ।' नाना श्रपयन्ति ।' नानाधान्यानि भवन्ति ।' प्रैषवान्पशुपुरोडाशो ऽनुब्रूहि यजेतीतरेषाग् हविषाग् ।' स यत्र वारुणस्यावद्यन्नाह वरुणाय धर्मपतये ऽनुब्रूहीति तदुपभृति स्विष्टकृते सर्वेषाग् ५ सकृत्सकृदुत्तरार्धादवद्यति ।' द्विरभिघारयति ।' न प्रत्यनक्त्य- त्याक्रम्याश्राव्याह वरुणं धर्मपतिं यजेति ।' वषट्कृते जुहोत्यथ वै भवतोष्टो वरुणो भवत्यनिष्टः स्विष्टकृदथास्य ब्रह्मा हस्तं गृह्णा- तीति ।' स यद्येष्टो वरुणो भवत्यनिष्टः स्विष्टकृदथास्य ब्रह्मा हस्तं गृह्णाति२ ॥ ५५ ॥ १० सविता त्वा प्रसवानाग् सुवतामग्निर्गृहपतीनाग् सोमो वनस्पतीनाग् रुद्रः पशूनां बृहस्पतिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानां मित्रः सत्यानां वरुणो धर्मपतीनामित्येतदेव सर्वं भवति ये देवा देवसुव स्थ त इममामुष्यायणममित्राय सुवध्वं महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्यथैनं यज- १५ मानायतने तिष्ठन्तं प्राहैष वो ऽमी३ राजेति येषाग् श्रेष्ठौ भवति ।' सोमो ऽस्माकं ब्राह्मणानां राजेतीतरे प्रत्याहुरथ भूर्भुवः सुवरिति वाचं विसृजते ।' द्वाभ्यां मुखं विमृष्टे प्रति १ Thus MU Be; नानावघ्नति H; नानावभ्रंति B; नानायिघ्नन्ति Ms; तानि नाना पृथक हविघ्नन्ति (sic) Msc. २ This clause is omitted in most of the MSS. ३ भरता (as TS. i. 8.10. d) Tr only, i. s. of मी । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

अग्निचयनम्

[ १० । ५६, ५७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५६

त्यन्नाम राज्यमधायि सर्व्वे भ्राता वरुणस्याभूवन्निति' गायत्र्या- न्विष्णुक्रमान्क्रामते१ विष्णोः क्रमो ऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसीत्य॑थ स्विष्टकृता चरति' न रौद्रस्येडाम- वद्यत्य॑पाञ्चेनमभ्यवहरन्ति गम्भिष्ठमिडान्ताः२ पुरोडाशाः संति- ५ ष्ठन्ते' पत्नीसंयाजान्तः पशुर्हृदयशूलान्त इत्येके' ऽथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्ति' ॥ ५६ ॥ अष्टादशः ॥ अथातो महारात्र एव बुध्यन्ते' समानं कर्मा सुचाꣳ सादनात्सादयित्वा स्रुचो ऽग्निं योगेन युनक्त्यग्निं युनज्मीमौ ते पक्षौ चिदसि समुद्रयोनिरिति तिसृभिर॑थ राजानमुपावहृत्य १० प्रातरनुवाकमुपाकरोति' परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैत्य॑- द्भिरुदैति३' यः क्रतुस्तमुपैति' प्रसिद्धो ऽभिषवः' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते' समानं कर्माश्विनाद्ग्रहादाश्विनं ग्रहं गृहीत्वैका- दश रशना आदाय यूपमभैति' खर्व्वन्तं यूपमुत्सृज्यैकादशि- नान्पशूनुपाकरोत्याग्नेयं कृष्णग्रीवꣳ सारस्वतीं मेषीं बभ्रुꣳ सौम्यं १५ पौष्णꣳ श्यामꣳ शितिपृष्ठं बार्हस्पत्यꣳ शिल्पं वैश्वदेवमैन्द्रमरुणं मारुतं कल्माषमैन्द्राग्नꣳ सꣳहितमधोरामꣳ सावित्रं वारुणं पेत्व- मिति' तेषां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा प्रसर्पन्ति प्रातःसवनाय'

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ Thus Mu Tr B H ; गायत्र्यान्वि० Be. २ Thus U (sec. m.) Ms ; गंभीर० Tr HU (pr. m.) गंनिष्ठ० Be B ; गभीरे ह्रदे M, which seems to be a periphrase of अपां गम्भिष्ठम् . Bhav. : रौद्रं चरुमप्सु निनयति गभीरे ह्रदे । ३ Thus only M ; all the other MSS. उदेति ।

६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५७, ५८ । ] तदृजुधा संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सवनाय ' स॑१ यत्र क च मध्यंदिनो२ भवति तदेतद्धिरण्मयपात्रं मधोः पूरयित्वा सौर्या चिन्वत्यावेक्ष्याश्वमवघ्राप्य ब्रह्मणे ददाति ' प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्मा दाक्षिणेभ्यो ' दाक्षिणानि हुत्वा त्रिभिर्मरुत्वतीयैश्चरति ' सीदन्ति नाराशꣳसा आप्या- ५ यिता दक्षिणस्य हविर्धानस्यापालम्बमधोऽधो माहेन्द्रायैवाथ पुरस्तादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेत्य॑थ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप- स्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य सर्वौषधेन पुरस्तात्प्रत्यञ्चमभिषिञ्चति ' शीर्षतो ऽभि- १० षिञ्चत्या मुखादन्ववस्रावयति ॥ ५७ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेणाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामि बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चा- मीति३ ' समुन्मृष्ट

[ १० । ५८, ५९ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६१ विसृजते ऽ द्वाभ्यां मुखं विमृष्टे ऽ गायत्रान्विष्णुकमान्क्रमते १ ऽ ऽथोपरिष्टादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोति ॥ ५८ ॥ इन्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहेति ऽ द्वादश भूतानामवेष्टी- र्जुहोति पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्यूर्जुधा माध्यंदिनᳵ ५ सवनᳵ संतिष्ठते ऽ प्रसर्पन्ति तृतीयसवनाय ऽ प्रसिद्धमादित्य- ग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णाति ऽ समानं कर्मा पवमानात्पवमानेन चरित्वा स्वे धामन्पशुभिश्चरति२ ऽ तेषां नाना मनोता नाना देवता नाना प्रत्यभिमर्शना नाना वसाहोमाः समानो वन- स्पतिः समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्समानीडा समान्यो दिशो ऽ १० नाना दिश इत्येके ऽ समानं कर्मा यज्ञायज्ञियस्य३ स्तोत्रा- द