बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

[गवामयनम्] Digitized by Madhuban Trust [१६ । २०, २१।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २६७

विघ्नन्ति¹ । तस्य लाङ्गूलमुत्खिद्य हन्तानूपतिष्ठते । ऽथैतान्दु- न्दुभीननुदिशमासञ्जयति । तानाहननैराघ्नन्त² एते हन्तारो ऽनुपतिष्ठन्ते । ऽथैते रथाः समन्तं देवयजनं परीत्योत्तरत- स्तिष्ठन्ति³ । तेषां तिसृधन्वो राजपुत्रो मुख्यो भवति ॥ २० ॥ ५. तस्मा अग्रेणाग्नीध्रमिडसंवर्तं⁴ चर्मकर्तं व्यवस्यति । तं काल एव प्रस्त्यात्पञ्चत्येतौ ब्राह्मणश्च शूद्रश्चान्तरेण सदोहविर्धाने तिष्ठत आर्द्रं चर्मकर्तमादाय । प्रेङ्खᳵ होतासजते । कूर्चाव- ध्वर्युरुपस्तृणीते दृसीᳵहोत्रका । औदुम्बरीमुद्गातासन्दीमारो- हत्योदन्ते वाणᳵ शततन्तुमाघाटीभिः पिच्छोलाभिः कर्क- १०. रीकाभिरित्युद्गातारं पत्नयः पर्युपविशन्त्येथ दक्षिणे वेद्यन्त कटपरिवारे मिथुनौ संप्रवादयतो⁵ । ऽथैता दास्य उदकुम्भा- नधिनिधाय मार्जालीयं पर्युपविशन्त्यथाध्वर्युः कूर्चयोरासीनो माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति । स्तुवते माहेन्द्राय । प्रसुते साम्नि संप्रेषमाहाजिमृत् आजिं धावत दुन्दुभीन्समाघ्नताभिषोतारो १५. ऽभिषुणुतौग्नीदाग्नीध्रं विनयोदूखलमुददाय प्रतिप्रस्थातः

१ ॰भिषिनिघ्नंति M; cp. supra XI. 10 (p. 79. 4) and infra XVII. 39, XVIII. 18. २ Corrected; तानाघाननैराघ्नत M; तानाहननैराघ्नत B Be 11 UD; तानाहननैरन्वाघ्नन्ना Be. ३ Thus M; परौत्यरतंतोत्तरतस्ति॰ all the other MSS. ४ Thus M; ॰मिषुसंवर्तं all the other MSS. ५ Thus M; संप्रवादेतो BU¹D (pr. m.) Be 11 (pr. m.); संभवतो Be 11 (sec m.) D (sec. m.) ; संप्रवाद्येतो Be.

२६८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । २१-२३ । ] सौम्यस्य विद्धीति ' यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति ' धावन्त्याजिसृत ' आप्नन्ति दुन्दुभीँन्संप्रवदन्ति वाच ' आघाटीभिः पिच्छोलाभिः कर्करीकाभिरित्युद्गातारं पत्नय उपगायन्ति ' ॥ २१ ॥ भद्रमु नाम सामास्ति ' तदु वाचोपगीयते¹ ' ऽथैष¹ तिसृधन्वी राजपुत्रश्चर्मावभिनत्ति ' तं ब्राह्मणो ऽनुपतिष्ठते ५ मापारात्सीर्मातिव्यात्सोरिति ' तत्तथैव त्रिभिरन्तर्हितमवभिन- त्त्यथैतौ² ब्राह्मणश्च शूद्रश्चार्द्रे चर्मकर्ते व्यायच्छेते इमे ऽरात्सु- रिमे सुभूतमक्रन्निति ब्राह्मण ' इम उदासीकारिण इमे दुर्भूतमक्रन्निति वृषलो ' ब्राह्मणः संजयति ' नश्यति वृषलः ' संवर्तन्ते मिथुनावथैता दास्य उदकुम्भानधिनिधाय मार्जाली

अहीनः द्विरात्रः, त्रिरात्रः Digitized by Madhuban Trust [ १६ । २३, २४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २६६ पश्चानुपहत्य दक्षिणानेव पदो निघ्नन्ति ^। हृतौयं परीतानां प्रथमामेव वाचयति यदा राखन्द्वौ^१ वदतो^। ग्राम्यं मङ्कीरदा- शकौ^२ । चेमाध्यवस्यतो ग्रामे^३ नानड्वाꣳस्तप्यते वहन्नैमहाꣳ इदं मध्वित्यैनैना उत्तरेण मार्जालीयं तिष्ठन्त्यो वाचयतीद- ५ मेव मधु सारघमयꣳ सोमः सुतो बृहत् । तमिन्द्र परिता- तृपीहैमहाꣳ इदं मध्विति ^। ता अत ऊर्ध्वमिदं मध्विदं मध्विदं मध्वित्येव^४ परियन्ति ^। तेषां य एव प्रायणीयो ऽतिरात्रः स उदयनीयः ^। सत्तादुदवसाय ज्योतिष्टोमेनाग्निष्टोमेन^५ चतुष्टोमेन पृष्ठशमनीयेन सहस्रदक्षिणेनैकैको यजेत ^। ॥ २३ ॥ षष्ठः ॥ १० स्वर्गकामो द्विरात्राय दीक्षते ^। तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः ^। स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते द्विरात्रस्य मे सतो ऽमावास्याया उपवसथीये ऽहन्पूर्वमहः संपत्स्यत उत्तरस्मिन्नुत्तरमिति ^। तस्य तथा संपद्यते ^। ऽभिप्लवः पूर्वमहर्भवति गतिरुत्तर^। ज्योतिष्टोमो ऽग्निष्टोमः पूर्वमह- १५ र्भवति ^। तेजस्तेनावरुन्द्धे ^। सर्वस्तोमो ऽतिरात्र उत्तरꣵ ^। सर्व- स्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै ^। गायत्रं पूर्वं हन्साम भवति ^। त्रैष्टुभ- १ Uncertain ; राखंद्यौवंदतो M ; राखद्योद्यो वदतो Be 11 ; राद्यौखद्योतौ वदतो Be ; धाराद्यौर्वदतो U ; D indistinct. २ Thus M ; ग्राम्यमंकौ० Be Be 11. ३ पामे M ; ग्रामो the other MSS. ४ ०त्येवमेव M. ५ Thus M Be ; ज्योतिष्टोमेन चाग्निष्टोमेन the other MSS. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

मुत्तरे॑ रथंतरं पूर्वै ऽहन्त्साम भवति॑ बृहदुत्तरे॑ वैखानसं पूर्वै ऽहन्त्साम भवति॑ षोडश्युत्तरे॑ हविष्मन्निधनं पूर्वमहर्भवति॑ हविष्कृन्निधनमुत्तरं॑ नानैवार्धमासयोर्भवतो नानावीर्ये भवत इति ब्राह्मणम्॑ संतिष्ठते द्विरात्रस्त्रिरात्रेण यक्ष्यमाणो भवति॑ स उपकल्पयते सहस्रं॑ तस्मिन्नुन्नतो वेहद्दामन इति भवन्त्ये- ५ थास्यैषा सहस्रतम्यन्यतराव्णौ कण्डूक्षतोपकॢप्ता१ भवति॑ दीक्षते॑ रोहिण्या पिङ्गल्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति॑ द्वादशोप- सदः॑ ॥ २४ ॥ तायते प्रथमे ऽहन्नग्निष्टोमस्त॑स्य त्रिवृत्प्रातःसवनं पञ्चदशं माध्यंदिनग्ँ सवनग्ँ सप्तदशं तृतीयसवनम्॑ स दाक्षिणानि १० हुत्वाग्नीध्रे स्रुवाहुतिं जुहोति लङ्

[ १६ । २५, २६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २७१ न्नतिरात्रस्तस्य सप्तदशं प्रातःसवनमेकविꣳशं माध्यंदिनꣳ सवनं त्रिणव आर्भवः पवमानस्त्रयस्त्रिꣳशमग्निष्टोमसामैकविꣳशान्य्- उक्थानि सषोडशिकानि ' षोडशं प्रथमꣳ रात्रिसाम पञ्चदशा- नीतराणि चित्रद्रायंतरः१ सन्धिः ' स दाक्षिणानि हुत्वाग्नीध्रे स्रुवाहुतिं जुहोति त्वꣳ सहस्रस्य प्रतिष्ठासि२ वैष्णवो वामन- स्त्वम् । सा३ मा सहस्र आभज प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा- विंशताद्रयिरिति ' वामन एतेषां त्रयाणां चत्वारिꣳशच्छतानां४ प्रथमो नीयते ' नात्राक्षीनसंततिं करोति ' ॥ २५ ॥ अथैताꣳ सहस्रतमीमुत्तरेणाग्नीध्रं५ पर्याणीयाहवनीयस्यान्ते द्रोणकलशमवघ्रापयेदाजिघ्र कलशं मह्युरुधारा पयस्वत्या वा विशन्त्विन्दवः समुद्रमिव सिन्धवः । सा मा सहस्र आभज प्रजया पशुभिः सह पुनर्माविशताद्रयिरिति ' प्रजयैवैनां पशुभी रय्या समर्धयति प्रजावान्पशुमान्रयिमान्भवति य एवं वेदेति ब्राह्मणमेव भवति तया सहाग्नीध्रं परेत्य पुरस्ता- त्प्रतीच्यां तिष्ठन्त्यां जुहुयादिति ' स तया सहाग्नीध्रं परेत्य पुरस्तात्प्रतीच्यां तिष्ठन्त्यां जुहोत्युभा जिग्यथुर्न पराजयेथे न पराजिग्ये कतरश्चनैनोः । इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथां त्रेधा

१ Thus M ; बृहद्रायंतरः Be ; बृहद्रथंतरः the other MSS. २ प्रतिष्ठा ष्षसि all, also M. ३ स M. ४ Thus M only (sic !) ; चत्वारिꣳशतानि all the other MSS. ५ ॰ग्नीध्रीयं MSS. ; U sec. m. ॰ग्नीध्रौ ।

Digitized by Madhuban Trust २७२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । २६, २७ । ]

सहस्रं वि तदैरेयेथामिति ˈ त्रेधाविभक्तं वै त्रिरात्रे सहस्रम् ˈ साहस्रीमेवैनां करोति ˈ सहस्रस्यैवैनां मात्रां करोतीति ब्राह्मणम॑थास्यै रूपाणि जुहोत्यज्येतायै स्वाहा कृष्णायै स्वाहा श्वेतायै स्वाहेत्य॑थास्या उपोत्थाय नामभिर्दक्षिणं कर्णमाजप- तीडे रन्ते ऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ५ ते अघ्निये नामानि सुकृतं मा देवेषु ब्रूतादिति ˈ देवेभ्य एवैनमावेदयत्यन्वेनं देवा बुध्नन्त इति ब्राह्मणम् ˈ ॥ २६ ॥ अथैताᳪ सहस्रतमीमन्तरेण चात्वालोत्करावुदीचीं नीय- मानामनुमन्त्रयते सा मा सुवर्गं लोकं गमय सा मा ज्योति- ष्मन्तं लोकं गमय सा मा सर्वान्पुण्यांल्लोकान्गमय सा मा १० प्रतिष्ठां गमय प्रजया पशुभिः सह पुनर्माविशताद्रयिरिति ˈ प्रजयैवैनां पशुभी रय्यां प्रतिष्ठापयति ˈ प्रजावान्पशुमा- न्रयिमान्भवति य एवं वेदेति ब्राह्मणम॑थ वै भवति तामग्नीधे वा ब्रह्मणे वा होत्रे वोद्गात्रे वाध्वर्यवे वा दद्यात्स॑हस्रस्य सा दत्ता भवति सहस्रमस्य प्रतिगृहीतं भवतीति ब्राह्मणम॑थ वै १५ भवति यस्तामविद्वान्प्रतिगृह्णाति तां प्रतिगृह्णीयादेकासि न सहस्रमेकां त्वा भूतां प्रतिगृह्णामि न सहस्रमेका मा भूता- विश मा सहस्रमित्ये॑कामेवैनां भूतां प्रतिगृह्णाति न सहस्रं य एवं वेदेति ब्राह्मणम॑थ वै भवति स्योनासि सुषदा सुशेवा स्योना माविश सुषदा माविश सुशेवा माविशेत्याह ˈ स्योनै- २० वैनाᳪ सुषदा सुशेवा भूताविशति नैनᳪ हिनस्तीति ब्राह्मण- म॑थ वै भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति सहस्रम् सहस्रतम्यन्वेती ३

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the Baudhāyana Śrautasūtra page:

सहस्रतमीꣳ सहस्रा३मिति॑ य॑त्प्राचीमुत्सृजेत्सहस्रꣳ सहस्र- तमन्विया॑त्स॒हस्रमप्र॒ज्ञाच॒र्॑ सुव॒र्गं लो॒कं न प्रजानीया- त्प्र॑तीचीमुत्सृज॑ति॒ ताꣳ सहस्रमनु पर्याव॑र्तते॒ सा प्रजानती॑ सुवर्गं लोकमे॑ति॒ यज॑मानमभ्युत्सृजती॑ति॒ तां पुरस्तात्प्रतीची॑ ५ यज॑मानमभ्युत्सृज॑ति॒ क्षिप्रे सहस्रं प्रजायत उत्तमा नीयते प्रथमा देवान्गच्छतीति ब्राह्मणं॑ तेन हैतेन रौचिणेयः क्रोथुनिः१ कौलाश्वो२ यास्क ऋत्सुखेषु विह्वतेनेजे३ । ऽथोह हाजमाम३ मगधो गार्ग्य आरुणेरन्तेवासी॑ स४ ह५ सꣳस्या- मदृष्ट्वोवाच४ ननु मत५ एकाहा

२७४ बॊधायनश्रौतसूत्रम् । [१६ । २८ ।] विँशाः पवमाना¹ उच्चस्तोमाः¹ स्युरित्येतदेकमेको ऽग्निष्टोमो द्वावुक्थ्यावथातिरात्रश्छन्दोगानु² सामविकल्पं³ पृच्छेयुरित्येत- दपरम् । श्रद्धादेवं यजमानं चत्वारि वीर्याणि नोपानमन्नेज- न्द्रियं ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्येतान्कामानवरुरुत्समानश्चतूरात्राय⁴ दीक्षते । तस्यापरिमता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याह्नान्यग्नि- ५ ष्टोमा एवैते चतुष्टोमाः स्युरित्येतदेकमेको ऽग्निष्टोमो द्वावु- क्थ्यावथातिरात्रश्छन्दोगानु² सामविकल्पं पृच्छेयुरित्येतदपरं । पुष्टिकामश्चतूरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमता दीक्षा द्वादशो- पसदो । ऽथ वै भवति पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्तीति । प्रथमे चतूरात्रे आग्नेय आज्य आग्नेयमष्टाकपालग् सायंप्रात- १० रन्ववधाय जुहोति । द्वितीये चतूरात्रे सौम्य आज्ये सौम्यं चतुष्कपालग् सायंप्रातरन्ववधाय जुहोति । तृतीये चतूरात्रे वैष्णव आज्ये वैष्णवं त्रिकपालग् सायंप्रातरन्ववधाय जुहोति । तस्य त्रिवृत्सप्तदशौ विपर्यासग् स्तोमौ भवतः । प्राणो वै त्रिवृ- दन्नग् सप्तदशः प्रजापतिः । प्राणाच्च खलु वा इदमन्नाद्याच्च १५

१ Thus (without visarga) Be; पवमानंस्तस्तोमा B Be 11 UD. २ I am in doubt whether छन्दोगान् सा० पृ० or छन्दोगाननु सा० पृ० should be put into the text; Be has each time the last mentioned reading, M presents once the first, once the last mentioned; the other MSS. छंदोगाञ्जन् or ॰नु or छंदोगाञ्ज । ३ स्तोमवि० B Be 11 DU; सामवि० Be. ४ Thus Be; ॰नवरुरुत्स (त्सु) कामश्च० B Be 11 UD.

..."? YES! On page 274, Caland might have written a note: "2. प्रजातिकामो all MSS. ..." or something! And on page 275, he writes: "1 Cp. page 274, note 2." And then footnote 2: Wait, why would footnote 2 say "प्रजापतिकामो all MSS. exc. M."? Wait! Look at the digit in line 16: Is it २? Wait! Look at the shape of '१' in line 15: "१ Cp. page 274, note 2." Look at the shape of the digit in line 16: It is "२"! Wait, if note 1 is "Cp. page 274, note 2", why would note 2 be "प्रजापतिकामो all MSS. exc. M."? Wait, could note 2 be for: "पशुकामो वा२"? No, why would note 2 say "प्रजापतिकामो" if the text is "पशुकामो"? It mentions "प्रजापतिकामो", which is a variant for प्रजातिकामो! Wait, why would BOTH note 1 and note 2 be about प्रजातिकामो/प्रजापतिकामो? Wait! Look at line 16 again: Is that "२ प्रजापतिकामो"?

? Wait, between शandन्तो: There is श, then न, then न्तो? No, it's शन्तो! Wait, look at the letter: शwith a loop at bottom-left, top connects to headline. Thenन्तो (नconnected toतwith top strokeो). Wait, is there any नbeforeन्तो? No, it's just आक्रोशन्तो! Wait, why did I type आक्रोशनन्तोearlier? Because I misreadश+न्तो. Let's look at line 12: रहः शम्यन्यासेशम्यन्यासे यजमान⁶ आक्रोशनन्ज्यानिमिच्छ- Wait, look at line 12: आ क्रो श न् ज्या नि मि च्छ मा नो-> Wait, look atआक्रोशञ्ज्यानिमिच्छ-orआक्रोशन्ज्यानिमिच्छ-: It has आ, क्रो, श, then ञ्ज्या(palatal nasal conjunct with jya)! Look at that conjunct:ञ+ज+य+ा->ञ्ज्या! Wait, आक्रोशञ्ज

[१६ । ३१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् २७७

पशुकामः सप्तरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्त- दश उक्थ्य एकविꣳश उक्थ्यस्त्रिणव उक्थ्यः पञ्चविꣳशो ऽग्निष्टोमो महाव्रतवान्विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रो । बृहद्रथंतरे ५ पूर्वेष्वहःसूपेत्य प्रत्यचं विश्वजिति पृष्ठान्युपयन्ति । ब्रह्मवर्च- सकामो ऽष्टरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोप- सदस्तस्याहानि त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्य एकविꣳश उक्थ्यस्त्रिणव उक्थ्यस्त्रयस्त्रिꣳश उक्थ्यः पञ्चविꣳशो ऽग्निष्टोमो महाव्रतवान्विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रः । प्रजासु वा १० चुचुक्षासु ज्योगमयावी वा नवरात्राय दीक्षते । तस्यापरि- मिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि ज्योतिर्गौरायुरित्येतमेव त्र्यहं त्रिरुपयन्ति । तेषामायुरतिरात्र उत्तममहर्भवति । प्रजातिकामो वा व्यावृतकामो वाभिचरन्नभिचर्यमाणो¹ वा दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारꣳ हुत्वा दशरात्राय १५ दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि त्रिवृ- दग्निष्टोमो ऽग्निष्टुदाम्नेयीषु भवति । पञ्चदश उक्थ्य ऐन्द्रीषु । त्रिवृदग्निष्टोमो वैश्वदेवीषु । सप्तदशो ऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासु तीव्रसोम । एकविꣳश उक्थ्यः सौरीषु । सप्तदशो ऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासूपहव्यस्त्रिणवावग्निष्टोमावभित ऐन्द्रीषु । त्रयस्त्रिꣳश २० उक्थ्यो वैश्वदेवीषु । विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रः । ॥ ३१ ॥

१ चाभिचरन् left out in all exc. M.

प्रजाकामा एकादशरात्राय दीक्षन्ते ' तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि ज्योतिरतिरात्रः ' पृष्ठ्यः षडह- स्त्र्यहश्छन्दोमा ' ऽथातिरात्रो ' ऽथाहीनविधिः पृष्ठ्यः षडह- स्त्र्यहश्छन्दोमा ' दशममह'रथातिरात्रो ' ऽथायं पौण्डरीक एकादशरात्रो ऽयुतदक्षिणो ऽश्वसहस्रदक्षिणस्'तस्यापरिमिता ५. दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहान्यभ्यासङ्गः षडहस्त्र्यहश्छन्दोमा ' दशममह'रथातिरात्रो ' ऽन्वहङ् सहस्रङ्'सहस्रं ददात्युत्तमे ऽह- न्यश्वसहस्रं¹ ददात्यथातो ज्योतिरयनमित्याचक्षते ' स भरत- द्वादशाह इत्येक आहुर्दीक्षते ' तस्यापरिमिता दीक्षा द्वाद- शोपसदस्तस्याहानि ज्योतिरतिरात्रो² ज्योतिरग्निष्टोमो' ऽष्टौ १० ज्योतीꣳष्युक्थ्या³ ' ज्योतिरेवाग्निष्टोमो ' ज्योतिरेवातिरात्र ' उक्तो द्वादशाहो ' दशमं चाह'रतिरात्रं च महाव्रतं व्यव- दधाति ' स उवेव⁴ त्रयोदशरात्रः ' ॥ ३२ ॥ नवमः ॥ अथ पूर्वश्चतुर्दशरात्रो ' ऽतिरात्रः ' पृष्ठ्यः षडहः ' प्रत्यङ् षडहो ' ऽथातिरात्रो ' ऽथोत्तरश्चतुर्दशरात्रो ' ऽतिरात्रो ' १५ ज्योतिर्गौरायुरीति त्र्यहः ' पृष्ठ्यः षडहः ' प्रत्यङ् त्र्यहो ' ऽथातिरात्रो ' ऽथ पूर्वः पञ्चदशरात्रो ' ऽतिरात्रो ' ज्योतिर्गौरायु- रिति त्र्यहो ' दशरात्रो ' ऽथातिरात्रो ' दशमं चाह'रतिरात्रं च

१ ꣳसहस्रं M. २ Thus MUD ; ज्योतिरात्रो B Be ; Be 11 def. ३ Thus M (sec. m.) BUD ; ०क्थानि M (pr. m.) Be ; Be 11 def. ४ Thus Be B 1

[ १६ । ३३, ३४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २७६ महाव्रतं व्यवदधाति॑ स उवेवात्राब्राह्मणः॑ षोडशरात्रो॑ ऽथो- त्तरः पञ्चदशरात्रो॑ ऽतिरात्रस्त्रिवृदग्निष्टोमो³ ज्योतिर्गौ- रायुरिति¹ त्र्यहः॑ पृष्ठ्यः षडहः॑ प्रत्यङ् त्र्यहो॑ ऽथाति- रात्रो॑ ऽथ सप्तदशरात्रो॑ ऽतिरात्र॑ एकः पञ्चाहो॑ दश- ५ रात्रो॑ ऽथातिरात्रो॑ दशमं चाह्नरतिरात्रं च महाव्रतं व्यव- दधाति॑ स उवेवात्राब्राह्मणो॑ ऽष्टादशरात्रो॑ ऽथ विंशतिरात्रो॑ ऽतिरात्रो॑ ज्योतिर्गौरायुरिति त्रयस्त्र्यहाः॑ पृष्ठ्यः षडहः॑ प्रत्यङ् त्र्यहो॑ ऽथातिरात्रो॑ ऽथैकविंशतिरात्रो॑ ऽतिरात्रः॑ पृष्ठ्यः षडहः॑ सप्तैतानि मध्यमानि सांवत्

मुक्थ्यमुपयन्ति बृहत्सामानं ' तस्याष्टाविंशाः पवमाना भवन्ति ' सप्तदशायतन एकविंशमुक्थ्यमुपयन्ति वैरूपसामानं ' तस्य द्वाविंशाः१ पवमाना भवन्ति ' स्व एवायतन२ एकविंश- मुक्थ्यमुपयन्ति वैराजसामानं ' तस्य षट्त्रिंशाः पवमाना भवन्ति ' स्व एवायतने२ त्रिणवमुक्थ्यमुपयन्ति शाक्वरसामानं ' ५ तस्य चत्वारिंशाः पवमाना भवन्ति ' स्व एवायतने त्रय- स्त्रिंंशमुक्थ्यमुपयन्ति रैवतसामानं ' तस्य चतुश्चत्वारिंशाः पवमाना भवन्ति ' त्रयस्त्रिंशात्त्रयस्त्रिंशमुपयन्ति ' तस्या- ष्टाचत्वारिंशाः पवमाना भवन्त्येषावृत् ' पृष्ठ्यं षडहमुप- यन्ति ॥ ३४ ॥ १० त्रिवृतो ऽधि त्रिवृतमुपयन्ति ' स्तोमानां संपत्त्यै प्रभवाय ' ज्योतिष्टोममुपयन्त्येषातिरात्रो ' ऽथ त्रिंशद्रात्रो ' ज्योति- रतिरात्रः ' पृष्ठ्यः षडहस्त्रयस्त्रिंशात्त्रयस्त्रिंशमुपयन्ति ' त्रिणवमुपयन्त्येकविंशमुपयन्ति ' त्रिवृतमग्निष्टुतमुपयन्ति ' पञ्चदशमिन्द्रस्तोममुपयन्ति ' सप्तदशमुपयन्त्येकविंशमुपयन्ति ' १५ चतुर्विंशमुपयन्ति ' चतुर्विंशात्पृष्ठ्यान्युपयन्ति ' त्रयस्त्रिंशा- त्त्रयस्त्रिंशमुपयन्ति ' त्रिणवमुपयन्ति ' द्वावेकविंशावुपयन्ति ' चतुरश्चतुष्टोमान्स्तोमानुपयन्त्येषातिरात्रो ' ऽथ द्वात्रिंश- द्रात्रो ' ऽतिरात्रो ' ज्योतिर्गौरायुरीति नव त्र्यहाः ' प्रत्यङ्- अह्नो ' ऽथातिरात्रो ' ऽथ त्रयस्त्रिंशद्रात्रो ' ऽतिरात्रस्त्रयः २०

१ Thus M Be 11 ; द्वात्रिंशाः the other MSS. २ एव om. M.

[ १६ । ३५, ३६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २८१

पञ्चाहा' विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्र' एकः पञ्चाहो' दशरात्रो' ऽप्यतिरात्रो' दशमं चाहरतिरात्रं च महाव्रतं² व्यवदधाति' स उवेवान्नाद्यणस्त्वेकत्रिंशद्रात्रः१ ॥ ३५ ॥ एकादशः ॥ अथ षट्त्रिंशद्रात्रो' ज्योतिरतिरात्रश्चत्वारो ऽभिप्लवाः षडहा' दशरात्रो' ऽप्यतिरात्रो' दशमं चाह रतिरात्रं च महाव्रतं व्यवदधाति' स उवेवान्नाद्यणः१ सप्तत्रिंशद्रात्रो' ऽथैकस्मान्नपञ्चाशद्रात्रो' ऽतिरात्रस्त्रयस्त्रिवृतो ऽग्निष्टोमा' अथातिरात्रो' दश पञ्चदशा उक्थ्या' अथातिरात्रस्तेषाग् षोडशिमद्दशममहर्भवति' द्वादश सप्तदशा उक्थ्या' अथा- तिरात्रः' पृष्ठ्यः षडहो' ऽप्यतिरात्रो' द्वादशैकविंशा उक्थ्या' अथातिरात्रो' ऽथ संवत्सरकॢप्त एकस्मान्नपञ्चाश- द्रात्रो' ऽतिरात्र' आरम्भणीयमहस्त्रयो ऽभिप्लवाः षडहास्ता- न्यष्टादशाहानि' प्रायणीयारम्भणीयौ' तानि विंशतिर- भिजित्त्रयः परःसामानो' ऽथ वैषुवतं' त्रयो ऽर्वाक्सामानो' ऽथ विश्वजिदावृत्तो ऽभिप्लवः षडहो' गोआयुषी' दशरात्रो' महाव्रतं चातिरात्रश्चाथैकषष्टिरात्र३' एतस्यैव सतो ऽभितो नवरात्रं पृष्ठ्यौ षडहावुपोहति' तयोरावृत्त उत्तरो' ऽथ

¹ All MSS. exc. M ins. च । ² उवेवान्ना० Be. ³ The passage अथैकषष्टिरात्र up to चातिरात्रश्च (p. 282. 2) is left out in all the MSS. exc. M Be, and the tradition preserved by Be is rather corrupt, cp. Pañc. br. XXIV. 19. 1.

[२८२] बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । ३६ । ]

शतरात्रो॑ ऽतिरात्रो ज्योतिर्गौरा॒युरिति॒ व्यहश्चतुर्दशा- भिलवाः षडहा दशरात्रो महाव्रतं चातिरात्रश्चाथ सहस्र- रात्रो॑ ऽतिरात्रो नवनवतिस्त्रिवृतो ऽग्निष्टोमाः शतं पञ्च- दशा उक्थ्याः शतग्ं सप्तदशा उक्थ्याः शतमेकविग्ंशा उक्थ्याः शतं त्रिणवा उक्थ्याः शतं त्रयस्त्रिग्ंशा उक्थ्याः शतं चतुर्विग्ंशा उक्थ्याः शतं चतुश्चत्वारिग्ंशा उक्थ्याः शतमष्टाचत्वारिग्ंशा उक्थ्या नवनवतिरेव¹ त्रिवृतो ऽग्नि- ष्टोमा अथातिरात्रः॑ ॥ ३६ ॥ द्वादशः ॥

॥ इति षोडशः प्रश्नः ॥

¹ Thus Be; ॰नयतिमेव the other MSS.

अतिरात्रं करिष्यन्नुपकल्पयते चतुरो ऽतिरात्रपशूनरुण- पिशङ्गमश्वमौदुम्बरꣳ षोडशिपात्रं चतुरस्रि ज्यायसो ऽम्भृणा- ज्ज्यायस एकधनानदीक्षते । रोहिण्या पिङ्गल्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति । द्वादशोपसदः । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथादेत्य१ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथातो महा- रात्र एव बुध्यन्ते । प्रातराज्यानि गृहीत्वा राजानमुपावहृत्य प्रातरनुवाकमुपाकरोति । परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छै- त्यद्भिरेदै२त्यतिरात्रं क्रतुमुपैति । प्रसिद्धो ऽभिषवः । प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते । समानं कर्माग्रयणाद्ग्रहादाग्रयणं गृहीत्वा षोडशिनं गृह्णात्यातिष्ठ वृत्रहन्नथमित्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा षोडशिने जुष्टं गृह्णामीति । परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इत्योक्थ्यं गृह्णाति । समानं कर्माश्विनाद्ग्रहादाश्विनं ग्रहं३ गृहीत्वा चतस्रो रशना आदाय यूपमभ्यैति । खर्वन्तं यूपमुत्सृज्य चतुरो ऽतिरात्रपशूनुपाकरोत्याग्नेयमैन्द्राग्नमैन्द्रꣳ४ सारस्वतौ

१ Thus U, cp. supra XVI. 3 (p. 247. 6); ०प्योपवसथादैत्याथ M; ०प्योपवसथादैत्य D; ०प्योपवसथादैत्याथ Tr; ०प्योपवसथादैत्य Be; ०नोपवस- थादथ B Be 12; ०प्योपवसथ्यादथ H. २ ऽदैति M, ऽरैति the other MSS. ३ पात्रं ins. B 12 D. ४ om. B Be. ५ वृष्णिꣳ ins. M.

२८४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । २, २१ ] मेषीमिति¹ ' तेषां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा प्रसर्पन्ति प्रातः- सवनाय ' तदृजुधा संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सव- नाय ' प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्माग्रयणाद्ग्रहादाग्रयणं² गृहीत्वा² षोडशिनमभिगृह्णातीन्द्र- मिद्धरी वहत इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा षोड- ५ शिने जुष्टं गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इत्योक्थ्यं गृह्णात्यृजुधा माध्यंदिनग्ँ सवनग्ँ संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति तृतीयसवनाय ' प्रसिद्धमादित्यग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णात्यथ षोडशिनमभिगृह्णात्यासावि सोम इन्द्र त इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा षोडशिने जुष्टं १० गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इत्योक्थ्यं गृह्णाति ' ॥ १ ॥ समानं कर्मा पवमानात्प्रैषमानेन चरित्वा स्वे धाम- न्यङ्गुभिश्चरति³ ' तेषां नाना मनोता नाना देवता नाना प्रत्यभिमर्शना नाना वसाहोमाः समानो वनस्पतिः १५ समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्समानीडा समान्यो दिशो ' नाना दिश इत्येके ' समानं कर्मा ध्रुववद्भ्यश्चमसेभ्यो ' ध्रुवव

[ १७ । ३-४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २८५ सꣳसैश्चरित्वा त्रिभिरुक्थ्यपर्य्यायैश्चरतीन्द्रावरुणाभ्यामिन्द्राबृह- स्पतिभ्यामिन्द्राविष्णुभ्यामित्य॑थ षोडशिना चरिष्यन्प्राङायन्नाह होतृचमसमनून्नयध्वसुन्वतः सोमं प्रभावयेति ˈ होतृचमस- मेव प्रथममुन्नयन्ति ˈ यथोपपादमितराँत्समुन्नीयोत्तरवेद्याꣳ ५ सꣳसादयन्ति ˈ तदेतꣳ षोडशिनꣳ सह सꣳसादयन्त्यथैनमुप- तिष्ठते ॥ २ ॥ यस्मान्न जातः परो अन्यो अस्ति य आविवेश भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदानस्त्रीणि ज्योतीꣳषि सचते स षोडशी ॥ एष ब्रह्मा य ऋत्वियः । इन्द्रो नाम श्रुतो गणे ॥ १० प्र ते महे विदथे शꣳसिषꣳ हरी । य ऋत्व

२८६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१७ । ४, ५।] रवोमथेत्य॑थ१ यत्र होतुरभिजानाति प्रप्र वस्विष्टुभमिति तत्प्रसिद्धमुक्यं२ प्रतिगोर्य प्राङेत्योद्यच्छत एत१ षोडशिनं ग्रहमंनूद्यच्छन्ते चमसानंथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्थशा यज सोमानामिति । वषट्कृते३ षोडशिनं जुहोतीन्द्राधिपते ऽधिपतिस्त्वं देवानामस्र्यधिपतिं मामायुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु ५ कुर्विति । वषट्कृतानुवषट्कृते द्विर्जुहोति । तथैव द्विर्द्विः सर्वान्- समसाञ्जुह्वत्य॑थ भक्षैः प्रत्यञ्च आद्रवन्त्य॑नुसवनभक्ष इन्द्रेण षोड- शिना पीतस्येति । तस्य४ व्युदितो४ भक्षो । यजमानवग्ग्रो हि५ यजमानस्य होतृवग्ग्रो होतुस्तांवे चेदध्वर्यवे प्रब्रूयातां वषट्कर्तुर्भक्ष इत्येव ब्रूयात्त॑थात्मानं भक्षान्नार्तरिति६ । तस्य भक्षः ॥ ४ ॥ १० इन्द्रश्च सम्राडरुणस्य राज्ञा तौ ते भक्षं चक्रतुरग्र एतम् । तयोरनु भक्षं भक्षयामि वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यतु तस्य त इन्द्रेण षोडशिना पीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षया- मीति । निर्णिज्य पात्रं प्रयच्छत्य॑थैतमरुणपिङ्गङ्गमश्वं ददाति १ The pratigara thus only in the Vivaraṇa; all the MSS. (exc. only M, which has the first time also मोद इव) and Keś. read मोदैव i.s.o. मोद इव । २ तत् only found in MDUBe 12. ३ Thus M Tr Be 12 Be UD Keś.; वषट्कृतानुवषट्कृते HB. ४ Thus MDH(= विविधमुक्तः) ; तस्याण्युदितो the other MSS. ५ Thus Be 12 HDU Keś.; ह Be B; om. M Tr. ६ Thus M (writing: भक्षांना०); भक्षमंतरेति Be 12; भक्षांतरेणेति H Tr; भक्षांतरेगोजि U; भक्षांतरे Be; भक्षानंतर B; D om. this passage.