भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ
१६४भैषज्यरत्नावली ।[ रस-

रस ऐकाहिक, द्वयाहिक, तिजारी, चौथिया विषमज्वर ओर शीतज्वरको दूर करता है ॥ ९२-९४ ॥

तृतीयज्वरांकुशरस ।

शुद्धसूतं विषं गन्धं धूर्त्तबीजं त्रिभिः समम् ।
चतुर्णी द्विगुणं व्योषं चूर्णं गुञ्जाद्वयं हितम् ।
जम्बीरस्य च मज्जाभिरार्द्रकस्य रसेषु तम् ॥ ९५ ॥
ज्वराङ्कुशो रसो नाम ज्वरान्सर्वान्विनाशयेत् ।
ऐकाहिकं द्वयाहिकं च त्र्याहिकं चातुराह्निकम् ।
विषमं च त्रिदोषोत्थं हन्ति सद्यो न संशयः ॥ ९६ ॥

शुद्ध पारा, शुद्ध गन्धक और शुद्ध मीठातेलिया ये प्रत्येक एक एक तोला, धतूरेके बीज ३ तोले और त्रिकुटा (सोंठ, मिरच, पीपल) चारों ओषधियोंसे दुगुना अर्थात् १२ तोले लेकर सबको एकत्र जलके साथ खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । फिर जम्बीरी नींबूके बीजोंकी मींग और अदरखके रसके साथ इस रसकी एक गोली पीसकर रोगीको सेवन करावे । यह ज्वरांकुशरस सर्व प्रकारके ज्वरोंको नाश करता है । इसके सेवनसे ऐकाहिक, द्वयाहिक, तिजारी, चौथियाज्वर, विषमज्वर और त्रिदोषजनितज्वर निस्सन्देह शीघ्र दूर होता है ॥ ९५ ॥ ९६ ॥

मध्यमज्वरांकुशरस ।

शुद्धसूतं तथा गन्धं कर्षमानं नयेद् बुधः ।
महौषधं टङ्कणं च हरतालं तथा विषम् ॥ ९७ ॥
रसाद्धं मर्दयेत्खल्ले भृङ्गराजरसेन तु ।
त्रिदिनं भावनां दत्त्वा चतुर्थे वटिकां ततः ॥ ९८ ॥
कुर्याच्चणकमात्रां च पिप्पलीमधुसंयुतः ।
मध्यज्वराङ्कुशो नाम विषमज्वरनाशनः ॥ ९९ ॥

शुद्धपारा और शुद्धगन्धककी कजली ४ तोले तथा सोंठ, सुहागा, हरताल और वत्सनाभ विष ये प्रत्येक पारेसे अर्द्धभाग अर्थात् एक एक तोला लेवे । सबको एकत्र खरल करके भाँगरेके रसके साथ तीन दिनतक खूब अच्छे प्रकारसे घोटे,


१ व्योषं-मिलितचतुर्णां द्विगुणम् । २ महौषधादीनां चतुर्णी प्रत्येकं रसार्द्धम् ।

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १६५

चौथे दिन चनेकी बराबर गोलियाँ बनाकर सुखालेवे। इसकी एक एक गोली पीपलके चूर्ण और शहदमें मिलाकर सेवन करनेसे विषमज्वर नष्ट होता है ॥९७–९९॥

सर्वज्वरांकुश ।

शुद्धसूतं तथा गन्धं मरिचं नागरं कणा ।
त्वचं जैपालकं कुष्ठं भूनिम्बं मुस्तकं पृथक् ॥ ४०० ॥
चूर्णयित्वा समांशं तु कज्जल्या सह मेलयेत् ।
निर्गुण्ड्याः स्वरसे चापि आर्द्रकस्य रसे तथा ॥ ४०१ ॥
भावनां कारयित्वा तु वटिकां कारयेद्भिषक् ।
वटिकां भक्षयित्वा तु वस्त्रवेष्टं च कारयेत् ॥ ४०२ ॥

शुद्ध पारा और शुद्ध गन्धकको समान भाग लेकर कज्जली करलेवे। फिर मिरच, सोंठ, पीपल, दारचीनी, जमालगोटा, कूठ, चिरायता और नागरमोथा इन सबको समान भाग और कज्जलीसे आधा परिमाण लेकर बारीक चूर्ण करके कज्जलीमें मिलालेवे। पश्चात् निर्गुण्डीके पत्तोंके स्वरसमें और अदरखके रसमें अलग २ भावना देकर एक-एक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे। उनमेंसे एक गोली सेवन कराकर रोगीको गरम वस्त्रोंसे अच्छीतरह ढकदेवे ॥ ४००–४०२ ॥

सर्वज्वराङ्कुशवटी सर्वज्वरविनाशिनी ।
पृथग्दोषांश्च विविधान् समस्तान्विषमज्वरान् ॥ ४०३ ॥
प्राकृतं वैकृतं चापि वातश्लेष्मकृतं च यत् ।
अन्तर्गतं बहिःस्थं च निरामं साममेव वा ।
ज्वरमष्टविधं हन्ति वृक्षमन्द्राशनिर्यथा ॥ ४०४ ॥

यह सर्वज्वरांकुशवटी सर्वप्रकारके ज्वरोंको नष्ट करनेवाली है। तथा भिन्नभिन्न दोषोंसे उत्पन्न होनेवाले ज्वर, सब प्रकारके विषमज्वर, स्वाभाविकज्वर, विकृतज्वर, वातकफजनितज्वर, आन्तरिकज्वर, बाह्यज्वर, आमरहित अथवा आमयुक्त ज्वर, इनके अतिरिक्त अन्य आठोंप्रकारके ज्वरोंको यह वटी इस प्रकार शीघ्र नष्ट करदेती है जैसे वज्र (बिजली) वृक्षोंको नष्ट करदेता है ॥ ४०३ ॥ ४०४ ॥

बृहज्ज्वरांकुश रस।

पारदं गन्धकं ताम्रं हिङ्गुलं तालमेव च ।
लौहं वङ्गं माक्षिकं च खर्परं च मनःशिला ॥ ५ ॥

१५६ | भैषज्यरत्नावली । | [ रस-


स्वर्णमभ्रं गैरिकं च टङ्कणं रूप्यमेव च ।
सर्वाण्येतानि तुल्यानि चूर्णयित्वा विभावयेत् ॥ ६ ॥
जम्बीरतुलसीचित्रविजयातिन्तिडीरसैः ।
एभिर्दिनत्रयं रौद्रे निर्जने खल्लगह्वरे ॥ ७ ॥
चणमात्रां वटीं कृत्वा छायाशुष्कां तु कारयेत् ॥ ८ ॥

पारा, गन्धक, ताँबा, सिंगरफ, हरताल, लोहा, वङ्ग, स्वर्णमाक्षिक, खपरिया, मैनासिल, सुवर्ण, अभ्रक, गेरू, सुहागा और रूपाभस्म इन सबको समान भाग लेकर एकत्र खरल करलेवे। फिर उस चूर्णको खरलमें डालकर जम्बीरीनींबू, तुलसीके पत्ते, चीतेकी जड़, भाँग और इमलीके पत्ते इन प्रत्येकके रसमें क्रम क्रमसे तीन तीन दिनतक धूपमें एकान्तस्थानमें रखकर भावना देवे। फिर चनेके बराबर गोलियाँ बनाकर छायामें सुखालेवे ॥ ४०६-४०८ ॥

महाग्निजननी चैषा सर्वज्वरविनाशिनी ।
एकजं द्वन्द्वजं चैव चिरकालसमुद्भवम् ।
ऐकाहिकं द्वयाहिकं च त्रिदोषप्रभवं ज्वरम् ॥ ९ ॥
चातुर्थकं तथाऽत्युग्रं जलदोषसमुद्भवम् ।
सर्वान् ज्वरान्निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ४१० ॥
नातः परतरं किञ्चिज्ज्वरनाशाय भेषजम् ।
बृहज्ज्वराङ्कुशो नाम रसोऽयं मुनिभाषितः ॥ ११ ॥

ये गोलियाँ जठराग्निको अत्यन्त दीपन करनेवाली और सम्पूर्ण ज्वरोंको विनाश करनेवाली हैं। एवं एकदोषज, द्विदोषज और चिरकालजनितज्वर, ऐकाहिक, द्वयाहिक, त्रिदोषज, अत्यन्त प्रबल चातुर्थिक ज्वर और जलदोषसे उत्पन्न हुआ ज्वर इत्यादि समस्त ज्वरोंको तत्काल नाश करदेता है; जैसे-सूर्य अन्धकारको क्षणभरमें विनाश करदेता है । ज्वरको नष्ट करनेके लिये इससे बढ़कर अन्य कोई औषध नहीं है, ऐसा मुनियोंने कहा है। इसको बृहज्ज्वरांकुश रस कहते हैं ॥ ४०९-४११ ॥

महाज्वरांकुश रस ।

पारदं हिङ्गुलं ताम्रं माक्षिकं तुत्थमेव च ।
वङ्गं मृतं च गन्धं च खर्परं च मनःशिला ॥ १२ ॥

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १५७

तालकं घनपाषाणं गैरिकं टङ्कणं तथा ।
दन्तीबीजानि सर्वाणि चूर्णयित्वा विभावयेत् ॥
भावना पूर्ववद्देया वटीं कुर्याच्च पूर्ववत् ॥ १३ ॥
पारा, सिंगरफ, ताँबा, सोनामाखी, तूतिया, वङ्ग, गन्धक, खपरिया, मैनसिल, हरताल, चुम्बकपत्थर, गेरू, सुहागा और दन्तीके बीज इन सबको समान भाग लेकर एकत्र खरल करलेवे । फिर पूर्वोक्त बृहज्ज्वरांकुशके समान जम्बीरादिके रसोंमें यथाविधि भावना देकर उसके अनुसार गोलियाँ बनालेवे यह रस भी विषमज्वरादि रोगोंको शमन करनेके लिये पूर्वोक्त रसके समानही गुणकारी है ॥ १२ ॥ १३ ॥

चूडामणिरस ।

मृतं सूतं प्रवालं च स्वर्णं तारं च वंगकम् ।
शुल्बं मुक्ता तीक्ष्णमभ्रं सर्वमेकत्र योजयेत् ॥ १४ ॥
जलेन पिष्ट्वा वटिका कार्या वल्लभ्रमाणतः ।
धातुस्थं सन्निपातोत्थं ज्वरं विषमसम्भवम् ॥ १५ ॥
कामशोकसमुद्भूतं त्रिदोषजनितं तथा ।
कासं श्वासं च विविधं शूलं सर्वाङ्गसम्भवम् ॥ १६ ॥
शिरोरोगं कर्णशूलं दन्तशूलं गलग्रहम् ।
वातपित्तसमुद्भूतं ग्रहणीं सर्वसम्भवाम् ॥ १७ ॥
आमवातं कटीशूलमग्निमान्द्यं विषूचिकाम् ।
अर्शॉसि कामलां मेहं मूत्रकृच्छ्रादिकं च यत् ॥ १८ ॥
तत्स्र्वं नाशयेत्याशु विष्णुचक्रमिवासुरान् ।
चूडामणिरसो ह्येष शिवेन परिकीर्त्तितः ॥ १९ ॥

रससिन्दूर, प्रवालभस्म, स्वर्णभस्म, रौप्यभस्म, वङ्गभस्म, ताम्रभस्म, मोतीकी भस्म, लोहभस्म और अभ्रकभस्म इन सबको समानभाग लेकर एकत्र मिलालेवे, फिर जलके साथ खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह चूडामणिरस उपर्युक्त अनुपानके साथ सेवन करनेसे धातुगतज्वर, सन्निपातज्वर, विषमज्वर, काम और शोकसे उत्पन्न हुआ ज्वर तथा खाँसी, श्वास, अनेक प्रकारका शूल, सर्वाङ्गशूल, शिरोरोग, कर्णशूल, दन्तपीड़ा, गलेके रोग, वात-पित्तजन्यरोग, सब प्रकारकी संग्रहणी, आमवात, कमरकी पीड़ा, मन्दाग्नि, विषूचिका, अर्श, कामला,

१५८ भेषज्यरत्नावली । [ रस-

प्रमेह, मूत्रकृच्छ्र आदि सम्पूर्ण व्याधियोंको इस प्रकार शीघ्र नष्ट कर देता है जैसे सुदर्शनचक्र असुरोंको तत्काल नाश कर देता है। इसको श्रीशिवजी-महाराजने वर्णन किया है ॥ १४-१९ ॥

बृहच्चूडामणिरस ।

कस्तूरिकाविद्रुमरौप्यलौहं तालं हिरण्यं रससिन्दुरं च ।
सुवर्णसिन्दूरलवङ्गमौक्तिकं चोचं घनं माक्षिकराजपट्टम् ॥४२०॥
गोक्षूरजातीफलजातिकोषं मरीचकपूर्रशिखिग्रिवं च ।
प्रगृह्य सर्वं हि समं प्रयत्नादथाश्वगन्धां द्विगुणं हि वैद्यः ॥२१॥
वक्ष्यमाणौषधैर्भाव्यं प्रत्येकं मुनिसंख्यया ।
निर्गुण्डी फञ्जिका वासा रविमूलत्रिकण्टकैः ॥ २२ ॥

कस्तूरी, मूँगा, चाँदी, लोहा, हरताल, सुवर्ण इनकी भस्म, रससिन्दूर, स्वर्णसिन्दूर, लौंग, मोतीकी भस्म, दारचीनी, नागरमोथा, स्वर्णमाक्षिक, कान्त-लोहकी भस्म, गोखुरू, जायफल, जावित्री, मिरच, कपूर और तूतिया इन सब औषधियोंको समान भाग अर्थात् एकएक भाग और असगन्धको दो भाग लेकर वैद्य प्रथम सबको एकत्र कूट पीसकर बारीक चूर्ण करले, फिर उसको सिम्हालू, भारंगी, अडूसा, आककी जड़ और गोखुरू इन ओषधियोंके रसमें क्रमसे सात सात बार भावना देकर एकएक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे ॥ ४२०-२२ ॥

तद्वीर्यं कथयिष्यामि वातिकं पैत्तिकं ज्वरम् ।
कफोद्भवं द्विदोषोत्थं त्रिदोषजनितं तथा ॥ २३ ॥
सन्ततं सततं हन्ति तृतीयकचतुर्थकौ ।
ऐकाहिकं द्व्याहिकं च विषमं भूतसम्भवम् ॥ २४ ॥
नाशयेदचिरादेव वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।
चूडामणिरसोऽप्येष शिवेन परिभाषितः ॥ २५ ॥

ये गोलियाँ सेवन करनेसे वात, पित्त और कफ इन भिन्न भिन्न दोषोंसे होनेवाले ज्वर, द्विदोषज और सन्निपातजज्वर एवं सन्तत, सतत, तिजारी, चौथिया, एकतरा और दो दिन आनेवाला, विषमज्वर और भूतज्वर इत्यादि सम्पूर्ण ज्वरोंको अल्पकालमें ही इस प्रकार नष्ट कर देती हैं, जैसे वज्र वृक्षोंको । इस चूडामणि रसको शिवजीने निर्दिष्ट किया है ॥ २३-२५ ॥

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १५९


बृहज्ज्वरचूडामणि रस।

सुवर्णसिन्दुरं स्वर्णं लोहं तारं मृगाण्डजम् ।
जातीफलं जातिकोषं लवङ्गं च त्रिकण्टकम् ॥ २६ ॥
कर्पूरं गगनं चैव चोचं मुसलतालकम्¹ ।
प्रत्येकं कर्षमानं तु तुरङ्गं च द्विकार्षिकम् ॥ २७ ॥
विद्रुमं भस्मसूतं च मौक्तिकं माक्षिकं तथा ।
राजपट्टं शिखिग्रीवं सर्वं संचूर्ण्य यत्नतः ॥ २८ ॥
खल्ले तु चूर्णमादाय भावयेत्परिकीर्त्तितैः ।
निर्गुण्डी फञ्जिका वासा रविमूलत्रिकण्टकैः ।
ज्वरमष्टविधं हन्ति साध्यासाध्यमथापि वा ॥ २९ ॥

स्वर्णसिन्दूर, सुवर्ण, लोह और रौप्यभस्म, कस्तूरी, जायफल, जावित्री, लौंग, गोखुरू, कपूर, अभ्रक, दारचीनी और मुसली ये प्रत्येक एक एक कर्ष ( एक एक तोला ), असगन्ध, मूँगा, रससिन्दूर, मौक्तिकभस्म, स्वर्णमाक्षिक-भस्म, कान्तलोहभस्म और तूतिया ये सब दो दो कर्ष परिमाण लेवे । इन सबको एकत्र खरल करके निर्गुण्डी, भारंगी, अडूसा, आककी जड़ और गोखरू इन ओषधियोंके रस या क्वाथमें सात सात बार भावना देकर एक एक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह रस साध्य अथवा असाध्य आठों प्रकारके ज्वरोंको दूर करता है ॥ २६-२९ ॥

भानुचूडामणिरस ।

सुवर्णं रससिन्दूरं प्रवालं वङ्गमेव च ।
लोहं ताम्रं तेजपत्रं यमानी विश्वभेषजम् ॥ ४३० ॥
सैन्धवं मरिचं कुष्ठं खदिरं द्विहरिद्रकम् ।
रसाञ्जनं माक्षिकं च समभागं च कारयेत् ॥ ३१ ॥
वारिणा वटिका कार्या रक्तिद्वयप्रमाणतः ।
भक्षयेत्प्रातरुत्थाय सर्वज्वरकुलान्तकृत् ॥ ३२ ॥


¹ अत्र-केचित्तु मुसलतालकशब्देन तालमूलीमेव गृह्णन्ति, नतु मुसलीतालकौ । तन्त्रान्तरेषु हरितालस्यानुक्तत्वात् ।
इस रसमें-'मुसलतालकन्' इस शब्दसे कोई २ मुसली ही ग्रहण करते हैं । मुसली और हरताल ये दोनों वस्तुयें नहीं ग्रहण करते, कारण तंत्रशास्त्रोंमें हरतालका विधान नहीं किया ॥

१६० भैषज्यरत्नावली । [ रस-

स्वर्णभस्म, रससिन्दूर, प्रवालभस्म, वङ्ग, लोह, ताम्रभस्म, तेजपात, अजवायन, सोंठ, सैंधानमक, मिरच, कूट, खैर, हल्दी, दारुहल्दी रसौत और सोनामाखीकी भस्म इन सबको समानभाग लेकर एकत्र कूट पीसकर पानीके साथ खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । प्रतिदिन प्रातःकाल एक एक गोली भक्षण करे । यह रस सम्पूर्णज्वरोंको नष्ट करता है ॥ ४३०-३२ ॥

चिन्तामणिरसः

रसं गन्धं मृतं ताम्रं मृतमभ्रं फलत्रिकम् ।
भूषणं दन्तिबीजं च समं खल्ले विमर्दयेत् ॥ ३३ ॥
द्रोणपुष्पीरसैर्भाव्यं शुष्कं तदुपपालितम् ।
चिन्तामणिरसो ह्येष त्वजीर्णे शस्यते सदा ॥ ३४ ॥
ज्वरमष्टविधं हन्ति सर्वशूलनिषूदनः ।
गुञ्जैकं वा द्विगुञ्जं वा देयमार्द्रकवारिणा ॥ ३५ ॥

पारा, गन्धक, ताम्रभस्म, अभ्रकभस्म, हरड, बहेडा, आमला, सोंठ, मिरच, पीपल और जमालघोटा, सबको समान भाग लेकर खरल करके द्रोणपुष्पी ( गूमा ) के रसमें भावना देकर छायामें सुखाकर एक या दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह चिन्तामणि रस, अजीर्णरोगमें विशेष उपयोगी है । इसके सेवनसे आठ प्रकारका ज्वर और सब प्रकारका शूल नष्ट होता है । अनुपान अदरखका रस ॥ ३३-३५ ॥

द्वितीयचिन्तामणिरसः ।

रसं गन्धं विषं लौहं धूर्त्तबीजं च तत्समम् ।
द्वौ भागौ ताम्रवह्नेश्च व्योषचूर्णं च तत्समम् ॥ ३६ ॥
जम्बीरस्य च मज्जाभिरार्द्रकस्य रसैर्युतम् ।
द्विगुञ्जां वटिकां खादेज्ज्वरमाशु व्यपोहति ॥ ३७ ॥
वातिकं पैत्तिकं चैव श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् ।
ऐकाहिकं द्वयाहिकं च चातुर्थकविपर्ययम् ॥ ३८ ॥
असाध्यं चापि साध्यं च ज्वरं चैवातिदुस्तरम् ।
अग्निमान्द्येऽप्यजीर्णे च आध्मानेऽनिलसम्भवे ॥ ३९ ॥
अतिसारेऽर्दिते चैव अरोचकनिपीडिते ।
ज्वरान्सर्वांन्निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ।
चिन्तामणिरसो नाम सर्वज्वरविनाशकः ॥ ४४० ॥

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १६१


पारा, गन्धक, वत्सनाभ, लोहभस्म, धतूरेके बीज ये प्रत्येक एकएक भाग ताम्रभस्म, चीतेकी जड और त्रिकुटा (सोंठ, मिरच, पीपल) ये प्रत्येक दो दो भाग लेवे। सबको एकत्र कूटपीसकर जम्बीरी नींबूके बीजोंकी गिरी और अदरखके रसके साथ खरलकरके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे। उनमेंसे प्रतिदिन दो दो गोली खानेसे ज्वर शीघ्र दूर होता है। यह चिन्तामणिरस वातज, पित्तज, कफज और सन्निपातजन्यज्वर, एकतरा, द्वयाहिक, चौथिया, तिजारी आदि साध्य अथवा असाध्य भयंकर ज्वरोंको बहुत शीघ्र नष्ट करता है। एवं अग्निकी मन्दता, अजीर्ण, आध्मान (अफारा), वातविकार, अतिसार, अर्दित और अरुचि आदि रोगोंमें विशेष उपकार करता है। यह रस सब प्रकारके ज्वरोंको इस प्रकार तत्काल नष्ट कर देता है जैसा सूर्य अन्धकारको नष्ट करता है॥ ३६-४० ॥

बृहज्ज्वरचिन्तामणिरस ।

रसगन्धकलौहानि ताम्रं तारं हिरण्यकम् ।
हरितालं खर्परं च कांस्यं वङ्गं च विद्रुमम् ॥ ४१ ॥
मुक्तामाक्षिककासीसं शिला च टङ्कणं समम् ।
कर्पूरं च समं दत्त्वा भावना सप्तसप्तकम् ॥ ४२ ॥
भाङ्गीं वासा च निर्गुण्डी नागवल्ली जयन्तिका ।
कारवेल्लं पटोलं च शक्राशनपुनर्नवा ॥ ४३ ॥
आर्द्रकं च ततो दद्यात्प्रत्येकं वारसप्तकम् ।
चिन्तामणिरसो नाम सर्वज्वरविनाशकः ॥ ४४ ॥
वातिकं पैत्तिकं चैव श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् ।
द्वन्द्वजं विषमाख्यं च धातुस्थं च ज्वरं जयेत् ॥ ४५ ॥
कासं श्वासं तथा शोथं पाण्डुरोगं हलीमकम् ।
प्लीहानमग्रमांसं च यकृतं च विनाशयेत् ॥ ४६ ॥

पारा, गन्धक, लोहा, ताम्रभस्म, रौप्यभस्म, सुवर्णभस्म, हरताल, खपरिया, काँसा, वङ्ग, मूंगा, मोती और स्वर्णमाक्षिककी भस्म, हीराकासीस, मैनसिल, सुहागा और कपूर इन सबको समानभाग लेकर एकत्र खरलकरके उसको भारंगी, अडूसा, निर्गुण्डी, पान, अरणी, करेला, पटोलपात, भाँग, पुनर्नवा और, अदरख इन ओषधियोंके रसमें क्रमसे सात सात बार भावना देकर एक एक

११

१६२भैषज्यरत्नावली ।[ ज्वर

रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । ये गोलियाँ यथोचित अनुपानके साथ सेवन करनेसे वातज, पित्तज, कफज, त्रिदोषज, द्वन्द्वज, विषमज्वर, धातुगतज्वर आदि सर्वप्रकारके ज्वर तथा खाँसी, श्वास, शोथ, पाण्डुरोग, हलीमक, प्लीहा, अग्रमांस और यकृत् विकार आदि सम्पूर्ण व्याधियोंको विनाश करती हैं ॥ ४१-४६ ॥

बृहच्चिन्तामणिरस ।

रसं गन्धं विषं चैव त्रिकटु त्रैफलं तथा ।
शिलाह्वा रौप्यकं स्वर्णं मौक्तिकं तालकं समम् ॥ ४७ ॥
मृगकस्तुरिकायाश्च ग्राह्यं षाण्माषिकं भिषक् ।
भृङ्गराजरसेनेव तुलस्याः स्वरसेन वा ॥ ४८ ॥
आर्द्रकस्य रसेनैव वटीं कुर्याद् द्विगुञ्जिकाम् ।
चिन्तामणिरसो ह्येष सर्वरोगकुलान्तकृत् ॥ ४९ ॥
सन्निपातज्वरहरः कफरोगविनाशकः ।
एकजं द्वन्द्वजं चैव विविधं विषमज्वरम् ॥ ५० ॥
अग्निमान्द्यं शिरःशूलं विद्रधिं सभगन्दरम् ।
एतान्येवं निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ५१ ॥

पारा, गन्धक, मीठातेलिया, साँठ, मिरच, पीपल, हरड, बहेडा, आमला, मैनसिल, रौप्यभस्म, स्वर्णभस्म, मोतीभस्म और हरतालभस्म ये प्रत्येक औषधि एक एक तोला और कस्तूरी ६ माशे लेकर सबको एकत्र खरल करके भाँगरा, तुलसी और अदरखके स्वरसमें क्रमसे एक एक दिनतक भावना देकर दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । (इनमेंसे एक एक गोली अदरखके रसके साथ सेवन करनी चाहिये । ऐसा प्राचीन वैद्योंका उपदेश है ।) यह रस सब प्रकारके रोगोंके, समूल नष्ट करनेवाला है तथा सन्निपातज्वर और कफरोगोंको हरनेवाला, एकदोषज द्विदोषज आदि विविधप्रकारके विषमज्वर, मन्दाग्नि, शिरका शूल, विद्रधि, भगन्दर इत्यादि सम्पूर्ण रोगोंको इस प्रकार शीघ्र नष्ट करदेता है जैसे सूर्य अन्धकारको ॥ ४७-५१ ॥

त्र्याहिकारिरस ।

रसेन गन्धं शङ्खं च शिखिग्रीवं च पादिकम् ।
गोजिह्वया जयन्त्या च तण्डुलींयैश्च भावयेत् ॥ ५२ ॥


१ रसादितालकान्तानां द्रव्याणां भागेष्वनुक्तेष्वपि प्रत्येकं तोलकप्रमाणं ग्राह्यम्, आर्द्रकरसेन सेव्या चेयं इति वृद्धवैद्योपदेशः ।

. प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १६३

प्रत्येकं सप्त सप्ताथ शुष्कं गुञ्जाचतुष्टयम् । ज्वरघ्नेन घृतेनाद्यात् त्र्याहिकज्वरशान्तये ॥ ५३ ॥

पारा, गन्धक और शङ्खभस्म ये प्रत्येक एक एक तोला और तूतिया सबका चौथाई भाग लेकर सब औषधियोंको गोजिया (गोभी), अरणी और चौलाईका शाक इन प्रत्येकके रसमें क्रमसे सात सात बार भावना देकर चार चार रत्तीकी गोलियाँ बनाकर सुखालेवे । इस रसकी एक एक गोली किसी ज्वरघ्न घृतके साथ सेवन करनी चाहिये । यह रस तृतीयक (तिजारी) ज्वरको शमन करनेके लिये अत्यन्त उपयोगी है ॥ ५२ ॥ ५३ ॥

चातुर्थकारिरस ।

हरितालं शिला तुत्थं शङ्खचूर्णं च गन्धकम् । समांशं मर्दयेत्खल्ले कुमारीरससंयुतम् ॥ ५४ ॥ शरावसम्पुटे कृत्वा दत्त्वा गजपुटं पचेत् । कुमारिकारसेनैव वल्लमात्रा वटी कृता ॥ ५५ ॥ दत्ता शीतज्वरं हन्ति चातुर्थिकं विशेषतः । मरिचैर्घृतयोगेन तक्रं पीत्वा चरेद्वटीम् ॥ एतया वमनं भूत्वा ज्वरस्तस्माद्विनश्यति ॥ ५६ ॥

हरताल, मैनसिल, तूतिया, शंखभस्म और गन्धक इन सबको समान भाग लेकर एकत्र खरल करके घीग्वारके रसमें घोटकर गोलासा बनालेवे । उसको शरावसम्पुटमें बन्द करके गजपुटमें पकावे । स्वाङ्गशीतल होनेपर गोलेको निकालकर फिर घीग्वारके रसमें खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । प्रथम रोगीको तक्र पान कराकर फिर इस रसकी गोलीको मिरचोंके चूर्ण और घृतके साथ सेवन करावे । इससे रोगीको वमन होकर शीतज्वर और विशेषकर चातुर्थिकज्वर (चौथियाज्वर) शीघ्र नष्ट होता है ॥ ५४-५६ ॥

विश्वेश्वररस ।

दरदं पारदं गन्धं तुल्यांशं मर्दयेद्रसे । अश्वत्थेजे त्र्यहं पश्चाद्रसे कोलकमूलजे ॥ ५७ ॥ निदिग्धिकारसे काकमाचिकाया रसे तथा । द्विगुञ्जं वा त्रिगुञ्जं वा गोक्षीरेण प्रदापयेत् ॥ रात्रिञ्चरं निहन्त्याशु नाम्ना विश्वेश्वरो रसः ॥ ५८ ॥

१६४ भैषज्यरत्नावली । [ रस-

सिंगरफ, पारा, गन्धक तीनोंको समान भाग लेकर पीपलवृक्षकी जड, बेरीकी जड, कटेरी और मकोयके क्वाथमें तीन तीन दिनतक भावना देकर दो या तीन रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । उनमेंसे एकएक गोली रोगीको गायके दूधके साथ सेवन करावे । यह विश्वेश्वर रस रात्रिमें आनेवाले ज्वरको शीघ्र नष्ट करता है ॥५७॥५८॥

विक्रमकेसरीरस ।

शुल्बमेकं द्विधा तारं मर्दयेद्विधिवद्भिषक् ।
पश्चाद्द्विषं रसं गन्धं मेलयित्वा तु भावयेत् ॥ ५९ ॥
एकविंशतिवारांश्च लिम्पाकवल्कलद्रवैः ।
रसः सिद्धः प्रदातव्यो गुञ्जामात्रो ज्वरान्तकृत् ॥
सर्वज्वरहरः ख्यातो रसो विक्रमकेसरी ॥ ४६० ॥

ताम्रभस्म १ तोला और रौप्यभस्म २ तोले लेकर दोनोंको एकत्र खूब बारीक खरल करे । फिर उसमें शुद्ध वत्सनाभ, पारा और गन्धक ये प्रत्येक एकएक तोला मिलाकर कन्नानींबूके वृक्षकी छालके काढेमें २१ बार भावना देकर एक एक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह रस सर्वप्रकारके ज्वरोंको नष्ट करनेके लिये प्रसिद्ध है ॥ ५९ ॥ ४६० ॥

ज्वरकालकेतुरस ।

रसं विषं गन्धकताम्रकंच मनःशिलारुष्करतालकं च ।
विमर्द्य वज्रीपयसा समांशं गजाह्वयं तत्र पुटं विदध्यात् ६१ ॥
द्विगुञ्जमस्यैव मधुप्रयुक्तं ज्वरं निहन्यष्टविधं महोग्रम् ।
पुरा भवान्यै कथितो भवेन नृणां हिताय ज्वरकालकेतुः ॥६२

पारा, विष, गन्धक, ताम्रभस्म, मैनासिल, भिलावे और हरताल इनको समान भाग लेकर थूहरके दूधमें खरल करके गजपुटमें पकावे । इस रसको दो दो रत्तीपरिमाण शहदमें मिलाकर सेवन करनेसे अत्यन्त उग्र आठोंप्रकारके ज्वर नष्ट होते हैं । इस रसको पूर्वकालमें मनुष्योंके हितके लिये शिवजी महाराजने पार्वतीजीसे कहा था ॥ ६१ ॥ ६२ ॥

त्रिपुरारिरस ।

हुताशमुखमंशुद्धं रसं ताम्रं च गन्धकम् ।
लौहमभ्रं विषं चैव सर्वं कुर्यात्समांशकम् ॥ ६३ ॥
रसाद्धं मृतरूप्यं च शृङ्गवेराम्बुमर्द्दितम् ।
द्विगुञ्जं मधुना देयं सितयाऽऽर्द्ररसेन वा ॥ ६४ ॥

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १६५

ज्वरमष्टविधं हन्ति वारिदोषभवं तथा ॥ प्लीहानमुदरं शोथमतीसारं विनाशयेत् ॥ रोगानेतान्निहन्त्याशु शङ्करस्त्रिपुरं यथा ॥ ६५ ॥ सिंगरफसे निकालाहुआ शुद्ध पारा, ताम्रभस्म, गन्धक, लोहा, अभ्रक और शुद्ध मीठा तेलिया ये सब एक एक तोला और चाँदीकी भस्म ६ माशे लेकर सबको अदरखके रसमें घोटकर दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । इन गोलियोंको शहद और अदरखके रसके साथ अथवा मिश्रीमें मिलाकर सेवन करना चाहिये । इसके सेवनसे आठों प्रकारका ज्वर, जलदोषसे उत्पन्न हुआ ज्वर, प्लीहा, उदररोग, शोथ, अतिसार आदि सब रोग दूर होते हैं ॥ ६३–६५ ॥

मेघनादरस ।

तारं कांस्यं मृतं ताम्रं त्रिभिस्तुल्यं च गन्धकम् । क्वाथेन मेघनादस्य पिष्ट्वा रुद्ध्वा पुटे पचेत् ॥ ६६ ॥ षड्भिः पुटैर्भवेत्सिद्धो मेघनादो ज्वरापहः । भक्षयेत्पर्णखण्डेन विषमज्वरनाशनः ॥ ६७ ॥ अस्य मात्रा द्विगुंजा स्यात्पथ्यं दुग्धौदनं हितम् । नागरातिविषामुस्ताभूनिम्बामृतवत्सकैः ॥ ६८ ॥ सर्वज्वरातिसारघ्नं क्वाथमस्यानुपाययेत् । तरुणं वा ज्वरं जीर्णं तृष्णां दाहं च नाशयेत् ॥ ६९ ॥ चाँदी काँसा ताँबा इन तीनोंकी भस्म एक एक तोला और गन्धक ३ तोले लेकर सबको एकत्र खरल करके चौलाईके शाकके रसमें बारम्बार खरल करके ६ बार गजपुटमें पकावे । इस प्रकारसे जब यह रस उत्तम प्रकारसे सिद्ध होजाय तब बारीक खरल करलेवे । इसको दो दो रत्तीकी मात्रासे पानके रस और मधुमें मिलाकर सेवन करे । यह विषमज्वरको नष्ट करता है । इसपर दूधभातका पथ्य हितकारी है । यह नवीनज्वर, जीर्णज्वर, तृष्णा और दाहको शान्त करता है । इस रसको सोंठ, अतीस, नागरमोथा, चिरायता, गिलोय और कुडेकी छाल इन ओषधियोंका क्वाथ अनुपानके साथ सेवन करानेसे सब प्रकारका ज्वरातिसाररोग दूर होता है ॥ ६६–६९ ॥

शीतारिरस ।

तालकं दरदोद्भूतं पारदं गन्धकं शिला । क्रमाद्भागाङ्घिरहितं कारवेल्लाम्बुमर्दितम् ॥ ४७० ॥

:१६६ भैषज्यरत्नावली । [ रस-

इदमस्य प्रमाणेन ताम्रपात्रं विलेपयेत् । अधोमुखं दृढे भाण्डे तं निरुध्याथ पूरयेत् ॥ ७१ ॥ चुल्ल्यां वालुकया घस्रमेकं प्रज्वालयेद्दृढम् । शीते संचूर्ण्य गुञ्जाऽस्य नागवल्लीदले स्थिता ॥ ७२ ॥ भक्षिता मरिचैः सार्द्धं समस्तान् विषमज्वरान् । दाहशीतादिकं हन्यात्पथ्यं शाल्योदनं पयः ॥ ७३ ॥

हरताल ४ तोले, सिंगरफसे निकालाहुआ पारा दो तोले, गन्धक १ तोला और मैनसिल ६ माशे लेकर सबको करेलेके पत्तोंके रसमें खरल करे, फिर ७॥ तोले परिमाण तांबेके बनवाये हुए खरलके भीतर उक्त ओषधिका लेप करके उसको नीचा मुँह करके एक हाँडीमें रक्खे । हाँडीके मुँहपर सकोरा ढककर सन्धिसथानोंको कपरौटीद्वारा बन्द करदेवे । पश्चात् उस हाँडीको एक वालूसे भरीहुई हाँडीमें गाडकर उसपर मुद्रा करदेवे और उसको चूल्हेपर चढाकर एक दिनपर्यन्त तीक्ष्ण अग्नि देवे । दूसरे दिन स्वांगशीतल होजानेपर । अन्य सब वस्तुओंको त्यागकर केवल ताम्र-पात्रको निकालकर खरल करलेवे । इस रसको एक एक रत्तीकी मात्रासे पानमें रखकर या पानके रस और मिरचोंके चूर्णमें मिलाकर सेवन करावे और शालि-चावलोंके भात तथा दूधका पथ्य देवे । यह रस सब प्रकारके विषमज्वर, दाह और शीत आदिको नष्ट करता है ॥ ४७०-७३ ॥

स्वच्छन्दभैरव रस ।

समभागांश्च संगृह्य पारदामृतगन्धकान् । जातीफलस्य भागार्द्धं दत्त्वा कुर्याच्च कज्जलीम् ॥ ७४ ॥ सर्वार्द्धं पिप्पलीचूर्णं खल्लयित्वा निधापयेत् । गुञ्जैकं वा द्विगुञ्जं वा नागवल्लीदलैः सह ॥ ७५ ॥ आर्द्रकस्य रसेनापि द्रोणपुष्पीरसेन च । शीतज्वरे सन्निपाते विषूच्यां विषमज्वरे ॥ ७६ ॥ पीनसे च प्रतिश्याये ज्वरेऽजीर्णे तथैव च । मन्देऽग्नौ वमने चैव शिरोरोगे च दारुणे ॥ ७७ ॥ प्रयोज्यो भिषजा सम्यक् रसः स्वच्छन्दभैरवः । पथ्यं दध्योदनं दद्याद्वीक्ष्य दोषबलाबलम् ॥ ७८ ॥

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १६७

पारा, वत्सनाभ और गन्धक ये प्रत्येक एक एक तोला और जायफल ६ माशे लेकर प्रथम पारे, गन्धककी कज्जली करलेवे, फिर सब ओषधियोंसे आधाभाग पीपलका चूर्ण मिलाकर सबको पानीके साथ एकत्र खरल करके एक या दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । वैद्योंको यह रस शीतज्वर, सन्निपातज्वर, विषूचिका, विषमज्वर, पीनस, प्रतिश्याय, जीर्णज्वर, मन्दाग्नि, वमन और दारुण शिरोरोग आदिमें पानके रस या अदरखके रस अथवा द्रोणपुष्पीके पत्तोंके रसके साथ सेवन कराना चाहिये । इसपर दोषोंके बलाबलाको विचारकर दहीभात आदिका पथ्य देना चाहिये ॥ ७४-७८॥

ज्वरारिरस ।

दरदबलिरसानां शुल्बनागाभ्रकाणां
सुभगविटशिलानां सर्वमेकत्र योज्यम् ।
विपिननृपद्लोत्थैर्भावयेच्छोषयेत्तं
दशदिवससमाप्तौ रक्तिकैकां च कुर्यात् ॥ ७९ ॥

सिंगरफ, गन्धक, पारा, ताम्रभस्म, सीसेकी भस्म, अभ्रकभस्म, सुहागा, विरिया-संचर नमक और मैनसिल इन सबको समान भाग लेकर एकत्र खरल करके अमलतासके पत्तोंके रसमें दस दिनतक भावना देकर एक एक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे और धूपमें सुखालेवे ॥ ७९ ॥

एकैकां भक्षयेदस्य चार्द्रकस्य रसैर्युताम् ।
दत्तमात्रो ज्वरं हन्ति ज्वरारिः स निगद्यते ॥
सर्वशूलविनाशी च कफपित्तविनाशनः ॥ ४८० ॥

इस रसकी एकएक गोली अदरखके रसमें मिलाकर सेवन करावे । यह रस देतेही ज्वरको नष्ट करता है, इसलिये इसको ज्वरारि कहते हैं। यह सब प्रकारक शूल और कफ पित्तके रोगोंको शमन करता है ॥ ४८० ॥

ज्वराशनिरस ।

रसं गन्धं सैन्धवं च विषं ताम्रं समं भवेत् ।
सर्वचूर्णसमं लौहं तत्समं चूर्णमभ्रकम् ॥ ८१ ॥
लौहे च लौहदण्डेन निर्गुण्ड्याः स्वरसेन च ।
मर्दयेद्यत्नतः पश्चान्मरिचं सूततुल्यकम् ॥
पर्णेन सह दातव्यो रसो रक्तिकसम्मितः ॥ ८२ ॥

१६८ | भैषज्यरत्नावली । | [ रस-

कासं श्वासं महाघोरं विषमाख्यं ज्वरं वमिम् । धातुस्थं प्रबलं दाहं ज्वरदोषं चिरोद्भवम् ॥ यकृद्गुल्मोदरप्लीहश्वयथुं च विनाशयेत् ॥ ८३ ॥

पारा, गन्धक, सैंधानमक, मीठातेलिया और ताम्रभस्म ये सब समभाग और सबके बराबर लोहभस्म और लोहेके बराबर अभ्रकभस्म लेवे। पश्चात् समस्त ओषधियोंको लोहेके खरलमें डालकर लोहेकी मुसलीसे निर्गुण्डीके रसके साथ अच्छेप्रकारसे खरल करे। फिर उसमें पारेके बराबर मिरचोंका चूर्ण मिलाकर एकएक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे। उनमेंसे एकएक गोली पानमें रखकर देनी चाहिये। यह रस खाँसी, श्वास, घोर विषमज्वर, वमन, धातुगतज्वर, प्रबलदाह और ज्वरदोषके कारण चिरकालसे उत्पन्नहुए यकृतविकार, गुल्मरोग, उदररोग, प्लीहा, शोथ आदि रोगोंको नष्ट करता है ॥ ८१-८३ ॥

ज्वरान्तकरस ।

भास्करो गन्धकः सर्वो देवी विहगतीक्ष्णकम् । शोणितं गगनं चैव पुष्पकं च महेश्वरम् ॥ ८४ ॥ भूनिम्बादिगणैर्भाव्यं मधुना गुटिका दृढा । चातुर्थिकं तृतीयं च ज्वरं सन्ततकं तथा । आमज्वरं भूतकृतं सर्वज्वरमपोहति ॥ ८५ ॥

ताम्रभस्म, गन्धक, पारा, गोपीचन्दन, सोनामाखी, लोहा, सिंगरफ, अभ्रक, रसौंत और सुवर्ण इन सबको समानभाग लेकर एकत्र खरल करके भूनिम्बादिगणकी १८ ओषधियोंको (समानभाग लेकर उनके अष्टावशेष क्वाथमें उक्त औषधिको तीनदिनतक खरलकर सुखायके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनाकर एक एक गोली) मधुके साथ सेवन करे। यह रस चौथिया, तिजारीज्वर, सन्ततज्वर, आमयुक्तज्वर और भूतबाधाजनितज्वर आदि सम्पूर्ण ज्वरोंको शीघ्र दूर करता है ॥ ८४ ॥ ८५ ॥

वातपित्तान्तकरस ।

मृतसूताभ्रमुस्तार्कतीक्ष्णमाक्षिकतालकम् । गन्धकं मर्दयेत्तुल्यं यष्टिद्राक्षामृतारसैः ॥ ८६ ॥


* भूनिम्बाद्यष्टादशद्रव्याणि सर्वद्रव्यतुल्यानि, अष्टांशावशिष्टं क्वाथं कृत्वा तेन दिनत्रयं विभाव्य विशोष्य मधुना विमर्द्य अनुरूपं विदधेत् ।

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १६९


धात्रीशतावरीद्रावैर्द्रवैः क्षीरविदारिजैः ।
दिनंदिनं विभाव्याथ सिताक्षौद्रयुता वटी ॥ ८७ ॥
माषमात्रा निहन्त्याशु वातपित्तज्वरं क्षयम् ।
दाहं तृष्णां भ्रमं शोषं वातपित्तान्तको रसः ।
सिताक्षीरं पिबेच्चानु यष्टिक्वाथसितायुतम् ॥ ८८ ॥

पारेकी भस्म, अभ्रकभस्म, नागरमोथा, ताँवा, लोहा, सोनामाखी, हरताल इनकी भस्म और गन्धक सबको समान भाग लेकर मुलहठी, दाख, गिलोय, आमले, शतावर और विदारीकन्द इन ओषधियोंके रस या क्वाथमें एकएक दिनतक क्रमसे भावना देकर एकएक माशेकी गोलियाँ बनालेवे । इसकी एक एक गोली मिश्री और शहदमें मिलाकर सेवन करनेसे वातपित्तजनितज्वर, क्षय, दाह, तृषा, भ्रम और शोष आदि विकार शमन होते हैं । इसके सेवन करनेपर मिश्री मिलाहुआ दूध अथवा मुलहठीका क्वाथ मिश्री मिलाकर पान करना चाहिये ॥ ८६-८८ ॥

श्रीजयमङ्गलरस ।

हिंगूलसम्भवं सूतं गन्धकं टङ्कणं तथा ।
ताम्रं वङ्गं माक्षिकं च सैन्धवं मरिचं तथा ॥ ८९ ॥
समं सर्वं समाहृत्य द्विगुणं स्वर्णभस्मकम् ।
तदर्द्धं कान्तलौहं च रौप्यभस्मापि तत्समम् ॥ ४९० ॥
एतत्सर्वं विचूर्ण्याथ भावयेत्कनकद्रवैः ।
शेफालीदलजैश्चापि दशमूलरसेन च ॥ ९१ ॥
किराततिक्तकक्वाथैस्त्रिवारं भावयेत्सुधीः ।
भावयित्वा ततः कार्या गुञ्जाद्वयमिता वटी ॥
अनुपानं प्रयोक्तव्यं जीरकं मधुसंयुक्तम् ॥ ९२ ॥

सिंगरफसे निकालाहुआ पारा, गन्धक, सुहागा, ताम्रभस्म, वङ्गभस्म, सोना-माखीकी भस्म, सैंधानमक और मिरच ये प्रत्येक एक एक तोला, स्वर्णभस्म दो तोले, कान्तलोहभस्म १ तोला और रौप्यभस्म भी एक तोला लेवे । सबको एकत्र खरल करके धतूरेके पत्तोंके रस, हारसिंगारके पत्तोंके रस, दशमूलके क्वाथ और चिरायतेके क्वाथमें क्रमसे तीन तीन भावना देवे । फिर दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । ये गोलियाँ जीरेके चूर्ण और मधुके अनुपानके साथ प्रयोग करनी चाहिये ॥ ८९-४९२ ॥

१७० भैषज्यरत्नावली । [ रस-

जीर्णज्वरं महाघोरं चिरकालसमुद्भवम् । ज्वरमष्टविधं हन्ति साध्यासाध्यमथापि वा ॥ ९३ ॥ पृथग्दोषांश्च विविधान् समस्तान् विषमज्वरान् । मेदोगतं मांसगतमस्थिमज्जागतं तथा ॥ ९४ ॥ अन्तर्गतं महाघोरं बहिस्थं च विशेषतः । नानादोषोद्भवं चैव ज्वरं शुक्रगतं तथा ॥ ९५ ॥ निखिलं ज्वरनामानं हन्ति श्रीशिवशासनात् । जयमङ्गलनामाऽयं रसः श्रीशिवनिर्मितः॥ बलपुष्टिकरश्चैव सर्वरोगनिबर्हणः ॥ ९६ ॥

यह रस चिरकालजनित और अत्यन्त घोर जीर्णज्वर, तथा साध्य व असाध्य आठों प्रकारके ज्वर अथवा भिन्नभिन्न दोषोंसे होनेवाले सब प्रकारके विषमज्वर, एवं मेदोगत, मांसगत, अस्थिगत-मज्जागतज्वर, अत्यन्त उग्र आन्तरिकज्वर, विशेषकर बाह्यज्वर, तथा विविधप्रकारके दोषोंसे होनेवाले शुक्रगत ज्वर आदि सब प्रकारके ज्वरोंको श्रीशंकर भगवान्‌की कृपासे शीघ्र नष्ट करता है । यह जयमङ्गल नामक रस अत्यन्त बल और पुष्टिकारक तथा संपूर्ण रोगोंको नष्ट करनेवाला है; इसको श्रीशिवजीमहाराजने निर्माण किया है ॥ ९३-९६ ॥

ज्वरकुञ्जरपारिन्द्ररस ।

मूर्च्छितं रसकर्षैकं तदर्द्धं जारिताभ्रकम् । तारं ताप्यं च रसजं रसकं ताम्रकं तथा ॥ ९७ ॥ मौक्तिकं विद्रुमं लौहं गिरिजं गैरिकं शिला । गन्धकं हेमसारं च पलार्द्धं च पृथक् पृथक् ॥ ९८ ॥ क्षीरावी सुरवल्ली च शोथघ्नी गणकारिका । झाटचामला ज्योत्स्निका च सतिक्ता तु सुदर्शना ९९ ॥ अग्निजिह्वा पूतितैला शूर्पपर्णी प्रसारिणी । प्रत्येकं स्वरसं दत्त्वा मर्दयेत्त्रिदिनावधि ॥ १०० ॥ भक्षयेत्पर्णखण्डेन चतुर्गुञ्जाप्रमाणतः ॥ १ ॥

मूर्च्छित पारा १ तोला, अभ्रकभस्म आधा तोला तथा चाँदी, सोनामाखी, रसौत, खपरिया, ताँबा, मोती, मूँगा, लोहा, शिलाजीत, गेरू, मैनसिल, गन्धक और सुवर्णपत्र ये प्रत्येक दो दो तोले लेकर सबको एकत्र खरल करके

प्रकरणम्] भाषाटीकासहिता । ५७१


दुद्धीघास, तुलसी, पुनर्नवा, अरणी, भुईंआमला, तोरई, चिरायता, कन्दगिलोय, कलिहारी, मालकाँगनी, मुगवन और गन्धप्रसारणी इन प्रत्येकके स्वरस अथवा क्वाथमें क्रमसे तीन तीन दिनतक घोटकर चार चार रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । एकएक गोली पानके साथ सेवन करे ॥ ९७–५०१ ॥

महाग्निकारको रोगसंकरघ्नः प्रयोगराट् ।
सन्ततं सततमन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकान् ॥ २ ॥
ज्वरान्सर्वान्निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ।
श्वासं कासं प्रमेहं च सशोथं पाण्डुकामलाम् ॥ ३ ॥
ग्रहणीं क्षयरोगं च सर्वोपद्रवसंयुक्तम् ।
ज्वरकुञ्जरपारीन्द्रः प्रथितः पृथिवीतले ॥ ४ ॥

यह प्रयोगराज अग्निको अत्यन्त दीपन करनेवाला और रोगसमूहको नष्ट करनेवाला है । इसके सेवनसे सन्तत, सतत, अन्येद्युष्क, तृतीयक, चातुर्थिक ( चौथिया ) आदि सब प्रकारके ज्वर तथा श्वास, खाँसी, प्रमेह, शोथ, पाण्डु, कामला, संग्रहणी और समस्त उपद्रवौंसहित क्षय आदि सम्पूर्ण रोगोंके समूह इस प्रकार शीघ्र नष्ट होजाते हैं, जैसे सूर्यसे अन्धकार । यह रस पृथ्वीपर अत्यन्त प्रसिद्ध है ॥ ५०२–५०४ ॥

विद्यावल्लभरस ।

रसम्लेच्छशिलातालाश्चन्द्रद्व्यग्न्यर्कभागिकाः ।
पिष्ट्वा तान् सुषवीतोयैस्ताम्रपात्रोदरे क्षिपेत् ॥ ५ ॥
न्यस्तं शरावे संरुध्य बालुकायन्त्रगं पचेत् ।
स्फुटन्ति व्रीहयो यावत्तच्छिरःस्थाः शनैः शनैः ॥ ६ ॥
संचूर्ण्य शर्करायुक्तं द्विवल्लं भक्षयेत्ततः ।
विषमाख्यान् ज्वरान् हन्ति तैलाम्लादि विवर्जयेत् ॥ ७ ॥

पारा १ भाग, ताम्रभस्म २ भाग, मैनासिल ३ भाग और हरताल १२ भाग लेकर सबको करेलेके पत्तोंके रसमें खरल करे, फिर उसको ताँबेके पात्रके भीतर लेप करके और उसको शरावसम्पुटमें बन्दकरके बालुकायन्त्रमें रखकर पकावे और उसके ऊपर धानोंके कुछ दाने रखदेवे । जब उसपर रखेहुए धान धीरे धीरे फूटने लगें तब उसको सिद्धहुआ जानकर अग्निपरसे उतारलेवे । स्वांगशीतल होनेपर ओषधिको निकालकर बारीक चूर्ण कर लेवे । यह रस दो दो रत्ती परिमाण लेकर

१७२ भैषज्यरत्नावली । [ रस-

मिश्री या खाँडमें मिलाकर सेवन करे। और इसपर तेल, खटाई आदि पदार्थोंको त्याग करादे । यह रस विषमज्वर आदि सब प्रकारके ज्वरोंको दूर करता है ॥ ५०६-५०७ ॥

शीतारिरस ।

कूष्माण्डक्षारचूर्णोदकतिलजपृथक् पाचितं शुद्धतालं
तुल्यं सूतेन पिष्ट्वा त्रिदिवसमसकृत् कारवेल्लद्रवेण ।
क्षित्त्वा तत्खर्परान्तर्द्दिनपतिपिहितं रन्ध्रमप्यन्धयेत्तं
नीरन्ध्रं चूर्णपथ्यागुडलवणखटीमृद्भिरप्यन्तरालम् ॥ ८ ॥

तद्वालुकापूर्णघटे विदध्याच्छनैः पचेत्तावदुपर्य्यमुष्य ।
व्रीहिर्विवर्णत्वमुपैति यावत् ततस्तु शीतं विदधीत चूर्णम् ॥ ९॥

सिद्धं तच्च समाददीत तुलसीतोयेन वल्लोन्मितं
पश्चात् क्षौद्रकणासिताज्यपयसा कृत्वाऽनुपानं गदी ।
भुञ्जीताथ पयोऽन्नमुद्गरसहितं साज्यं च हन्यान्नृणां
तापं कालवशेन संचितगदं शीतारिनामा रसः ॥ ५१० ॥

पेठेका खार, चुनेका पानी और तिलोंका खार इन तीनों चीजोंके साथ पृथक् पृथक् हरतालको पकाकर शुद्ध करे । फिर हरतालके बराबर भाग पारेको उसमें मिलाकर करेलेके रसमें तीन दिनतक खरल करके एक सकोरेमें रक्खे । उस सकोरेके ऊपर ताँबेका कटोरा ढककर उसके सन्धिसथानोंको हरडके चूर्ण, गुड, नमक, खडिया-मिट्टी और चिकनी मिट्टी इन सब चीजोंके कल्कद्वारा बन्दकर देवे और उसके ऊपर कुछ धानोंके दाने रखदेवे । फिर उस सम्पुटको वालुकायन्त्रमें रखकर शनैः शनैः अग्नि देवे । जब धान खिलने लगे तब उत्तम प्रकारसे पाक हुआ जानकर स्वांगशीतल होनेपर ओषधिको निकालकर बारीक चूर्ण करलेवे । इस रसको दो दो रत्तीकी मात्रासे तुलसीपत्रके रस, मधु, पीपलका चूर्ण, मिश्री, घृत और दूध इन अनुपानोंके साथ सेवन करावे । इसपर दूध, भात, मूँगका यूष और घृत आदि पदार्थोंका भोजन हितकर है । यह शीतारिरस चिरकालसे संचित ज्वरको अत्यन्त शीघ्र नष्ट करता है ॥ ८-५१० ॥

ज्वरशूलहररस ।

रसगन्धकयोः कृत्वा कज्जलीं भाण्डमध्यगाम् ।
तत्राधोवदनां ताम्रपात्रीं संरुध्य शोषयेत् ॥ ११ ॥

पादाङ्गुष्ठप्रमाणेन चुल्ल्यां ज्वालेन तां दहेत् ।

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १७३


पादाङ्गुष्ठप्रमाणेन चुल्ल्यां ज्वालेन तां दहेत् ।
यामद्वयं ततस्तत्स्थं रसपात्रं समाहरेत् ॥ १२ ॥
चूर्णयेद्रक्तियुगलं त्रितयं वा विचक्षणः ।
ताम्बूलीदलयोगेन दद्यात्सर्वज्वरेष्वमुम् ॥ १३ ॥
जीरसैन्धवसंल्लितवक्त्राय ज्वरिणे हितम् ।
स्वेदोद्गमो भवत्येव देवि सर्वेषु पाप्मसु ॥ १४ ॥
चातुर्थिकादीन्विषमान् नवमागामिनं ज्वरम् ।
साधारणं सन्निपातं जयत्येव न संशयः ॥ १५ ॥

पारे और गन्धकको समान भाग लेकर उनकी कजली करके उसको एक मिट्टीके बरतनमें रखे और उसके ऊपर एक ताँबेका कटोरा ढककर कपरोटी करके सुखालेवे । फिर उसको चूल्हेपर चढाकर पैरके अँगूठेके समान पतली २ लकडियोंकी अग्निसे दो प्रहरतक पकावे । पश्चात् स्वांगशीतल होनेपर औषधिको निकाल कर बारीक चूर्ण करके रखलेवे । प्रथम रोगीको जीरा और सैन्धानमक चबाकर फिर इस रसको दो या तीन रत्ती परिमाण पानमें रखकर सेवन करावे इससे पसीना आकर ज्वर शीघ्र दूर हो जाता है । यह चातुर्थिक आदि समस्त विषमज्वर, नवीनज्वर और साधारण सन्निपात ज्वरको निस्सन्देह नष्ट करता है ॥ ११-१५ ॥

षडाननरस ।

आरं कांस्यं मृतं ताम्रं दरदं पिप्पलीविषम् ।
तुल्यांशं मर्दयेत्खल्ले यामं च गुडुचीरसैः ॥ १६ ॥
गुञ्जामात्रं रसं देयं गुञ्जामात्रां लिहेत्सदा ।
ज्वरे मन्दानले चैव वातपित्तज्वरेषु च ॥ १७ ॥
ज्वरे वैषम्यतरुणे ज्वरे जीर्णे विशेषतः ।
मुद्गान्नं मुद्गयूषं वा तक्रभक्तं च केवलम् ॥ १८ ॥
नारिके लोदकं देयं मुद्गपथ्यं विशेषतः ।
षडाननो रसो नाम सर्वज्वरकुलान्तकृत् ॥ १९ ॥

पीपल, काँसा, ताँबा इनकी भस्म, शुद्ध सिंगरफ, पीपल और शुद्ध मीठा तेलिया इन सबको समान भाग लेकर गिलोयके स्वरसमें एक प्रहरतक खरल करे