बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

272 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl. 8-10. Sloka 3-7.—In days of yore, the earth, being shaken severely by the winged mountains which flew up and down, spoke bashfully to the creator in the assembly of the Gods—"My lord, the name that has been given to me by you—namely अचला-immoveable—is not quite right, for it is falsified by the flying mountains and I am unable to put up with this misery." Hearing these words of Mother Earth who was choked with tears, whose lower lip quivered slightly, and observing her face hanging down with tears trickling down from her eyes, the Creator spoke thus: “ Indra, remove this humiliation felt by Mother Earth; throw your thunderbolt and chop off the wings of the mountains.” At this, Indra saying ‘So be it’, comforted her with the word “Don’t you fear; but Wind, Fire, myself and Varuna will shake you in the four parts of the Day and Night put together respectively in order to reveal the good and bad effects to the world.” गर्ग आह कृत्वा चतुर्थाहोरात्रं द्विधाहोऽथ द्विधा निशाम् । देवताश्रययोगाच्च चतुर्था भगणं तथा ॥ पूर्वे दिनार्धे वायव्य आग्नेयोऽर्द्धे तु पश्चिमे । ऐन्द्रः पूर्वे च रात्र्यर्धे पश्चिमार्धे तु वारुणः ॥ चत्वार एवमेते स्युरहोरात्रविकल्पजाः । निमित्तभूता लोकानामुल्कानिर्घातभूचलाः ॥ इति. चत्वार्यार्यम्णाद्यान्यादित्यं मृगशिरोऽश्वयुक् चेति । मण्डलमेतद्वायव्यमस्य रूपाणि सप्ताहात् ॥८॥ धूमाकुलीकृताशे नभसि नभस्वान् रजः क्षिपन् भौमम् । विरुजन्द्रुमांश्च विचरति रविरपटुकरोऽवभासी च ॥९॥ वायव्ये भूकम्पे सस्याम्बुवनौषधीक्षयोऽभिहितः । श्वयथुश्वासोन्मादज्वरकासभवो वणिकपीडा ॥१०॥

Adh. XXXII. Sl. 11-13] द्वात्रिंशोऽध्यायः 273 रूपायुधभृद्वैद्यालीकविगान्धर्वपण्यशिल्पिजनाः । पीड्यन्ते सौराष्ट्रककुरुमगधदशार्णमत्स्याश्च ॥११॥ Slokas 8-11.—The circle presided over by the Wind- God consists of the seven asterisms, viz., Uttara, Hasta, Chittra, Swati, Punarvasu, Mrigasiras and Aswini, (that is, whenever an earthquake occurs in any one of these stars, it has to be construed that it is due to the Wind Circle). The following symptoms of this circle will be revealed a week in advance: the quarters are covered with smoke; a wind blows lashing with the dust of the earth and breaking trees; and the Sun does not cast bright rays. During an earthquake of the Wind Circle the decay of crops, water, forest and herbs, the out- break of swellings, asthma, madness, fever, phlegmatic affections and trouble to the trading community will ensue. So also, concubines, warriors, physicians, women, poets, singers, traders, artisans, the Saurashtras, Kurus, Magadhas, Dasarnas and Mathsyas will suffer. तथा च गर्गः । प्रथमेऽह्नि चतुर्भागे निर्घातोल्कामहीचलाः । सौम्यादित्यार्यमहस्ताचित्रास्वात्यश्विनीषु च ॥ भवन्त्यनिलजाः सर्वे लक्षणाण्यवधारय । धूमव्याप्ता दिशः सर्वा नभस्वान् प्रक्षिपन् रजः ॥ द्रुमांश्च भञ्जंश्चरति रविस्तपति शीतकः । सप्तमेऽहनि कम्पः स्याद्भूमेरनिलसम्भवः ॥ पुष्याग्नेयविशाखाभरणीपित्र्याजभाग्यसञ्ज्ञानि । वर्गो हुतभुजोऽयं करोति रूपाण्यथैतानि ॥१२॥ तारोल्कापाताहूतमादीप्तमिवाम्बरं सदिग्दाहम् । विचरति मरुत्सहायः सप्तार्चिः स्तनितोऽल्पशब्दः ॥१३॥ बृ. सं. 35

274 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl.14-17. आग्नेयेऽम्बुदनाशः सलिलाशयसङ्क्षयो नृपतिवैरम् । दद्रूविचर्चिकाज्वरविसर्पिकाः पाण्डुरोगश्च ॥१४॥ दीप्तौजसः प्रचण्डाः पीड्यन्ते चाश्मकाङ्गवाह्लीकाः । तङ्गणकलिङ्गवङ्गद्रविडाः शबरा अनेकविधाः ॥१५॥ Slokas 12-15.—Pushya, Krittika, Visakha, Bharani, Magha, Purvabhadra and Purvaphalguni belong to the ‘Fire’ Circle. This also reveals its symptoms a week in advance. They are the following : the sky is covered with the fall of stars and meteors ; owing to the fire in the horizon, the sky appears to be illuminated ; the fire with the aid of wind rages over the land. During an earthquake of the ‘Fire Circle’, the clouds will be des- troyed ; lakes and tanks will dry up ; kings will be at loggerheads with one another ; herpes, scab, fever, erysipelas and jaundice will prevail ; men of great valour, hot-tempered persons, the Asmakas, Angas, Bah- leekas, Tanganas, Kalingas, Vangas, Dravidas and hill- men of various tribes will be affected. तथा च गर्गः । द्वितीयेऽह्नि चतुर्थांशे निर्घातोल्कामहीचलाः । पित्र्यभाग्याजपुष्याग्निद्विशाखामयदैवतैः ॥ भवन्त्यनिलजास्ते च लक्षणानि निबोध मे । तारोल्कापातदिग्दाहैर्भृशं लक्ष्यते नभः ॥ मरुत्सहायः सप्तार्चिः सप्ताहागन्तरस्त्वपि । सप्तमेऽहनि विज्ञेयः कम्पश्चानलसम्भवः ॥ अभिजित्श्रवणधनिष्ठाप्राजापत्यैन्द्रवैश्वमैत्राणि । सुरपतिमण्डलमेतद्भवन्ति चाप्यस्य रूपाणि ॥१६॥ चलिताचलवर्ष्माणो गम्भीरविराविणस्तडिद्वन्तः । गवलालिकुलाहिनिभा विसृजन्ति पयः पयोवाहाः ॥१७॥

द्वात्रिंशोऽध्यायः ऐन्द्रं स्तुतकुलजाति ख्यातावनिपालगणपविध्वंसि । अतिसारगलग्रहवदनरोगकृच्छ्रर्दिकोपाय ॥१८॥ काशियुगन्धरपौरवकिरातकीराभिसारहलमद्राः । अर्बुदसुराष्ट्रमालवपीडाकरमिष्टवृष्टिकारम् ॥१९॥ तथा च गर्गः निशार्द्धे तु यदा पूर्वे उल्कानिर्घातभूचलाः । मैत्रेन्द्ववैश्वश्रवणाभिजिद्रोहिणिवासवैः ॥ स्यादिन्द्रसम्भवः कम्पो लक्षणानि च मे शृणु । वर्षन्ति बहवो मेघा वराहमहिषोपमाः ॥ मुञ्चन्तो मधुरान् रवान् विद्युद्भासितभूतलाः । सप्तमेऽहनि सम्प्राप्ते कम्पः स्यादिन्द्रसम्भवः ॥ पौष्णाप्यार्द्राश्लेषामूलाहिर्बुध्न्यवरुणदेवानि । मण्डलमेतद्वारुणमस्यापि भवन्ति रूपाणि ॥२०॥ नीलोत्पलालिभिन्नाञ्जनत्विषो मधुरराविणो बहुलाः । तडिदुल्लासितदेहा धाराङ्कुरवर्षिणो जलदाः ॥२१॥

276 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl. 22-23. वारुणमर्णवसरिदाश्रितभ्रमतिवृष्टिदं विगतवैरम् । गोनर्दचेदिकुकुरान् किरातवैदेहकान् हन्ति ॥२२॥ Slokas 20-22.—The asterisms Revati, Purvashadha, Ardra, Aslesha, Moola, Uttarabhadra and Satabhishak constitute "Varuna's" circle whose symptoms are the following: huge clouds resembling blue lily, bees and collyrium in hue, rumbling softly, shining with streaks of lightning, send down slender lines of water resembling sharp sprouts. An earthquake of this circle will kill those that are dependent upon the seas and rivers; it will yield excessive rain. People will forget their mutual hatred. It will ruin the Gonardas, the Chedis, Kukuras, Kiratas and the people of Videha. तथा च गर्गः निशायां पश्चिमे भागे निर्घातोल्का महीचलाः । पौष्णाप्याद्रौरगा मूलाहिर्बुध्न्यं वरुणं तथा ॥ कम्पो वारुण एभिः स्याच्छृणु तस्यैव लक्षणम् । वर्षन्ति जलदास्तत्र नीलाञ्जनचयोपमाः ॥ विद्युल्लसितदेहाश्च मधुरस्वरभूषिताः । सप्तमेऽहनि सम्प्राप्ते कम्पः स्याद्वारुणस्ततः ॥ षड्भिर्मासैः कम्पो द्वाभ्यां पाकं च याति निर्घातः । अन्यानप्युत्पातान् जगुरन्ये मण्डलैरैतैः ॥२३॥ Sloka 23.—An earthquake shows its effect in six months, and a portentous thunder in two months. Other sages have included other portents also in the above circles. तथा च गर्गः निर्घातोल्कामहीकम्पाः दिग्दाहगम्भीरनिःस्वनाः । मेघाः स्तनितशब्दाश्च सूर्यस्यग्रहणे तथा ॥ परिवेषेन्द्रचापं च गन्धर्वनगरं तथा । मण्डलैरेव बोद्धव्याः शुभाशुभफलप्रदाः ॥

Adh. XXXII. Sl. 24-26.] द्वात्रिंशोऽध्यायः 277 तथा च समाससंहितायामाचार्येणैवोक्तम् आर्यम्णपुत्रं भचतुष्टयं च शशाङ्कमादित्यमथाश्विनी च । वायव्यमेतत्पवनोऽत्र चण्डो मासद्वयेनाशुभदः प्रजानाम् ॥ अजैकपादं बहुलाभरण्यो भाग्यं विशाखा गुरुभं मघा च । क्षुदग्निशस्त्रामयकोपकारि पक्षैस्त्रिभिर्मण्डलमाग्निसञ्ज्ञम् ॥ प्राजापत्यं वैष्णवं मैत्रमैन्द्रं विश्वेशं स्याद्वासवं चाभिजित्च । ऐन्द्रं ह्येतन्मण्डलं सप्तरात्रात् कुर्यात्तोयं हृष्टलोकं प्रशान्तम् ॥ आहिर्बुध्न्यं वारुणं मूलमाप्यं पौष्णं सार्पं मन्मथारीश्वरं च । सद्यः पाकं वारुणं नाम शस्तं तोयप्रायं हृष्टलोकं प्रशान्तम् ॥ The following three slokas are from समाससंहिता- उल्का हरिश्चन्द्रपुरं रजश्च निर्घातभूकम्पककुब्प्रदाहाः । वातोऽतिचण्डो ग्रहणं रवीन्द्रोर्नक्षत्रतारागणवैकृतानि ॥ २४॥ व्यभ्रे वृष्टिर्वैकृतं वातवृष्टिर्धूमोऽनग्निर्विरस्फुलिङ्गार्चिषो वा । वन्यं सत्त्वं ग्राममध्ये विशेद्वा रात्रावैन्द्रं कार्मुकं दृश्यते वा ॥ २५॥ सन्ध्याविकारः परिवेषखण्डा नद्यः प्रतीपा दिवि तूर्यनादः । अन्यच्च यत्स्यात्प्रकृतेः प्रतीपं तन्मण्डलैरेव फलं निगाद्यम् ॥ २६॥ Slokas 24-26.—The other portents referred to above are enumerated here—meteors, aerial city, (Harischandra pura), dust, portentous thunder, earthquake, fires in the quarters, violent winds, solar and lunar eclipses, unnatu- ral phenomena in the case of any star or groups of stars, rain without clouds, any thing unnatural in the firmament, excessive rain, smoke without fire, flames without sparks, (?) entry of wild creatures into a village, sight of a rainbow at nights—unnatural phenomena during twilights, fragmentary circles (halos) round the Sun or the Moon, contrary flows in rivers, sounds of musical instruments in the heavens. Any other phenomenon which is con- trary to nature and its effects should be included in the above circles.

278 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl. 27-29. Garga says; persons in whose Nakshatras earthquakes and the like Utpatas occur will suffer miseries; they shall therefore perform expiatory ceremonies in honor of the particular Deva under whose influence the occurrences take place. हन्त्यैन्द्रो वायव्यं वायुश्चाप्यैन्द्रमेवमन्योन्यम् । वारुणहौतभुजावपि वेलानक्षत्रजाः कम्पाः ॥२७॥ Sloka 27.—An earthquake of Indra's circle counter- acts one born of the Wind's period (vide slokas 3-7 supra) and vice versa. Similarly the earthquakes of Varuna's circle counteract one born of the Fire-period and vice versa. Thus, the earthquakes of particular periods and circles as stated above cancel each other. Garga says that if an earthquake is connected with two Nakshatras, division with respect to time of day takes precedence. प्रथितनरेश्वरमरणव्यसनान्याग्नेयवायुमण्डलयोः । क्षुद्भयमरकावृष्टिभिरुपताप्यन्ते जनाश्चापि ॥२८॥ Sloka 28.—During an earthquake of the 'Fire' circle and 'Wind' period or vice versa ('Fire' period and 'wind' circle), a celebrated king will die or suffer calamity; and the subjects will be troubled by the dread of famine, by pestilence and drought. वारुणपौरन्दरयोः सुभिक्षशिववृष्टिहृष्टयो लोके । गावोऽतिभूरिपयसो निवृत्तवैराश्च भूपालाः ॥२९॥ Sloka 29.—By an earthquake of 'Varuna' circle and 'Indra' period or vice versa, there will be plenty of food, prosperity, rain and contentment in the world. Cows will yield plentiful milk and kings will sink their differences. तथा च काश्यपः ऐन्द्रमण्डलजं हन्ति वायव्यश्चापि शाक्रजम् । आप्यो हौतभुजं हन्ति चाग्निवांश्रवसम्भवम् ॥

Adh. XXXII. Sl. 30-31.] द्वात्रिंशोऽध्यायः 279 वाय्वग्निमिश्रितो यश्च वेलामण्डलसम्भवः । दुर्भिक्षव्याधिरोगैस्तु पीड्यन्ते तत्र जन्तवः ॥ माहेन्द्रवारुणे यत्र वेलामण्डलसम्भवः । सुभिक्षक्षेमधर्माणां तत्र वृष्टिः प्रतिष्ठिता ॥ एवमुक्तपरिशेषाणां विशेषफलं नास्ति पाराशरे तन्त्रे विशेषतरं पठ्यते- तथा च योऽन्यस्मिन्नक्षत्रे भागे चान्यत्र भूचलो भवति । स भवेद्व्यामिश्रफलस्तन्मे गदितो निबोध त्वम् ॥ कुरुशाल्वमत्स्यनैषधपुण्ड्रान्ध्रकलिङ्गविन्ध्यपादस्थान् । वाय्वाग्नेयः कम्पः सानलजीवान् भवति भैक्ष्यान् ॥ प्राच्यशकचीनपह्नवयौधेयकपर्दिकश्ववक्रोमान् । शरदण्डमगधबन्धकिविनाशनः शक्रवायव्यः ॥ आवन्तिकाः पुलिन्दा विदेहकाश्मीरदरदवासान्ताः । बाह्याश्रिताश्च वायव्यवारुणे प्राप्नुयुः पीडाम् ॥ ऐक्ष्वाकवाडऽमरध्यान् पटच्चराभीरचनिमर्कुत्सान् । ऐन्द्राग्नेयः कम्पो हिनस्ति राज्ञश्च समुदीर्णान् ॥ सरितः सरः समुद्राश्रितांश्च गोनर्दमञ्जनाराज्यम् । क्षत्रियगणांश्च हन्यात्कम्पो वरुणाग्निदैवत्यः ॥ काश्याभिसारकाच्युतकच्छद्वीपार्यदेशजाः पुरुषाः । गणपूजिताः कुलाग्र्या नृपाश्च वरुणेन्द्रवध्याः स्युः ॥—इति- पक्षैश्चतुर्भिरनिलस्त्रिभिरग्निर्देवराट् च सप्ताहात् । सद्यः फलति च वरुणो येषु न कालोऽद्रुतेषूक्तः ॥३०॥ Sloka 30.—Where the time-limits for the happen- ings of the effects arising from certain omens have not been specified, they will be felt in the course of two months, if the omens arise in the 'wind' circle; in three fort-nights, in the 'Fire' circle; in a week, in 'Indra's' circle; and those of the 'Varuna' circle on the same day. चलयति पवनः शतद्वयं शतमनलो दशयोजनान्वितम् । सलिलपतिरशीतिसंयुक्तं कुलिशधरोऽभ्यधिकं च षष्टितः ॥३१॥

280 बृहत्संहितायाम् [XXXII-32. XXXIII.1. Sloka 31.—An earthquake of the ‘Wind’ circle shakes the earth to an extent of 200 Yojanas; one of ‘Fire’ circle, 110 Yojanas; one of ‘Varuna's, 180 Yo- janas and one of ‘Indra’s’, 160 Yojanas. तथा च काश्यपः वायव्ये मण्डले नित्यं योजनानां शतद्वयम् । दशाधिकमथाग्नेय ऐन्द्रे षष्ट्याधिकं शतम् ॥ शतं चाशीतिसंयुक्तं वारुणे मण्डले चलेत् । - इति त्रिचतुर्थसप्तमदिने मासे पक्षे तथा त्रिपक्षे च । यदि भवति भूमिकम्पः प्रधाननृपनाशनो भवति ॥३२॥ Sloka 32.—If there be another earthquake on the 3rd, the 4th, or the 7th day, or at the end of a month, fortnight, or three fortnights, it will bring about the des- truction of prominent kings. अर्द्धमासे चतुर्थेऽह्नि तृतीये वाथ सप्तमे । कस्मात्पुनर्यदा कम्पो मासे सार्द्धे यदापि वा ॥ उत्पद्यते जने यत्र तत्र विन्द्यान्महद्भयम् - इति Thus ends the 32nd Adhyaya on “Signs of an Earthquake.” उल्कालक्षणम् ॥३३॥ Ulkas or Meteors. दिविभुक्तशुभफलानां पततां रूपाणि यानि तान्युल्काः । धिष्ण्योल्काशनिविद्युत्तारा इति पञ्चधा भिन्नाः ॥१॥ Sloka 1.—The forms of those who fall down after having enjoyed unalloyed happiness in Heaven are called Ulkas or meteors which are divided into five kinds viz, धिष्ण्य-ignescent balls, उल्का-meteors, अशनि-thunder-bolt., विद्युत्-lightning and तारा-shooting stars. For a similar idea, Cf. भगवद्गीता- क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति. Garga opines that the meteors are burning missiles that are discharged by the protectors of the quarters for indicating good and bad effects.

Adh. XXXIII. Sl. 2-4.] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 281 तथा च गर्गः स्वास्त्राणि संसृजन्त्येते शुभाशुभनिवेदिनः । लोकपाला महात्मानो लोकानां ज्वलितानि तु ॥ आचार्येण स्वल्पसंहितायामेवोक्तम् अस्त्राणि लोकपाला लोकाभावाय सन्त्यजन्त्युल्काः । केषांचित्पुण्यकृतां तत्रोल्काविद्युतिः स्वर्गादिति ॥ उल्का पक्षेण फलं तद्वद्धिष्ण्याशनिस्त्रिभिः पक्षैः । विद्युदहोभिः षड्भिस्तद्वत्तारा विपाचयति ॥२॥ Sloka 2.—An Ulka and a Dhishnya cause their effects to be felt in a fortnight; thunderbolt, in three fortnights; and lightning and Tara in six days. तथा च समाससंहितायाम् उल्काथ पञ्चरूपा धिष्ण्योल्का विद्युतोऽशनिस्तारा । धिष्ण्योल्के पक्षफले तस्त्रिगुणाश्चाशनिः षडहिकेऽन्ये ॥ फलपादकरी तारा धिष्ण्यार्द्धं पुष्कलं शेषाः । तारा फलपादकरी फलार्द्धदात्री प्रकीर्त्तिता धिष्ण्या । तिस्रः सम्पूर्णफला विद्युदथोल्काशनिश्चेति ॥३॥ Sloka 3.—The Tara meteor produces only a quarter of the effects:fixed; the Dhishnya, a half of it; while the remaining three produce their full effects. अशनिः स्वनेन महता नृगजाश्वमृगाश्मवेश्मतरुपशुषु । निपतति विदारयन्ती धरातलं चक्रसंस्थाना ॥४॥ Sloka 4.—The, Asani or thunderbolt falls with a deafening sound upon men, elephants, horses, beasts, rocks, houses, trees and domestic animals, revolving like a discus and piercing the surface of the earth.

282 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIII. Sl. 5-8. विद्युत्सत्त्वत्रासं जनयन्ती तटतटस्वना सहसा । कुटिलविशाला निपतति जीवेन्धनराशिषु ज्वलिता ॥५॥ Sloka 5.—The lightning which is crooked and ex- tensive falls all of a sudden on living-beings and heaps of fire-wood, setting them aglow, causing fright to the animals and producing a Tata-tata sound. तथा च विद्युत्तटतटशब्दा ज्वालामालाकुला पतति ॥ धिष्ण्या कृशाल्पपुच्छा धनूंषि दश दृश्यतेऽन्तराभ्यधिकम् । ज्वलिताङ्गारनिकाशा द्वौ हस्तौ सा प्रमाणेन ॥६॥ Sloka 6.—The Dhishnya is a slender thing with a short tail; it resembles burning embers and is two cubits long ; but appears quite distinct over a space of forty cubits. तथा च धिष्ण्या सिता द्विहस्ता धनूंषि दश याति कृशदेहा । तारा हस्तं दीर्घा शुक्ला ताम्राब्जतन्तुरूपा वा । तिर्यगधश्चोर्ध्वं वा याति वियत्युह्यमानेव ॥७॥ Sloka 7.—The Tara or shooting star is a cubit long, white or red, slender like the thread of lotus-stalk and moves across, up or down the sky, as if being dragged. तथा च तारा तु हस्तमात्रा यात्यूर्ध्वमधः स्थिता सिता ताम्रा ॥ उल्का शिरसि विशाला निपतन्ती वर्धते प्रतनुपुच्छा । दीर्घा च भवति पुरुषं भेदा बहवो भवन्त्यस्याः ॥८॥ Sloka 8.—The Ulka or meteor is broad at the top, having a very tiny tail. As it falls down, it increases in dimensions. Its length is 3½ cubits. There are several varieties of it.

Adh. XXXIII. Sl. 9-10] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 283 तथा च उल्कायतो विशाला बहुप्रकारा पुरुषमात्रा । प्रेतप्रहरणखरकरभनक्रकपिदंष्ट्रिलाङ्गलमृगाभाः । गोधाहिधूमरूपाः पापा या चोभयशिरस्का ॥९॥ Sloka 9.—Those varieties of the above that resemble dead bodies, weapons, asses, camels, crocodiles, monkeys, boars, ploughs, wild deer, lizards, snakes and smoke, as well as those that have two heads, are of evil conse- quences. ध्वजझषगिरिकरिकमलेन्दु तुरगसन्तप्तरजतहंसाभाः । श्रीवृक्षवज्रशङ्खस्वस्तिकरूपाः शिवसुभिक्षाः ॥१०॥ Sloka 10.—Those that resemble banners, fishes, mountains, elephants, lotuses, the Moon, horses, molten silver, swans, Bilva trees, diamond (or thunderbolt), couch, and the Swastika design, tend to prosperity and abund- ance of food-grains. तथा च काश्यपः नरेभतुरगाधामवृक्षेषु च पतेत्सदा । ज्वलन्ती चक्रवद् दृश्या श्वशनां रावसंयुता ॥ विद्युत्तत्रासकरी भीमा शब्दयन्ती तटत्तटा । बृहच्छाखाऽतिसूक्ष्मा च जीवेषु च पतेत्सदा ॥ धनूंषि दश या दृश्या सा च धिष्ण्या प्रकीर्तिता । ज्वलिताङ्गारसदृशी द्वौ हस्तौ सा प्रमाणतः ॥ पद्मपत्राकृतिश्चैव हस्तमात्रायता गता । तिर्यगूर्ध्वमधो याति सोह्यमानेव तारका ॥ उल्का मूर्धनि विस्तीर्णा पतन्ती वर्धते तु सा । तनुपुच्छा नृमात्रा तु बहुभेदसमावृता ॥ आयुधप्रेतसदृशी जम्बुकोष्ठखराकृतिः । धूम्रवर्णा तु पापाख्या विशीर्णा या तु मध्यमा ॥ ध्वजपद्मेभहंसाभा पर्वताश्वसमप्रभा । श्रीवृक्षशङ्खसदृशी या चोल्का सा शिवप्रदा ॥

284 बृहत्संहितायाम् [XXXIII. Sl. 11-15. अम्बरमध्याद्बह्व्यो निपतन्त्यो राजराष्ट्रनाशाय । बम्भ्रमती गगनोपरि विभ्रममाख्याति लोकस्य ॥११॥ Sloka 11.—If they fall in bunches from the middle of the sky, they portend the ruin of the king and the country. Similarly, that which frequently whirls round in the sky, indicates unrest and distress among the people. संस्पृशती चन्द्रार्कौ तद्विसृता वा सभूप्रकम्पा च । परचक्रागमनृपभयदुर्भिक्षावृष्टिभयजननी ॥१२॥ Sloka 12.—That which touches the Sun or the Moon or issues from either, accompanied by an earth- quake, causes an invasion by an enemy, danger to the king, famine, drought and fear. पौरेतरघ्नमुल्कापसव्यकरणं दिवाकरहिमांश्वोः । उल्का शुभदा पुरतो दिवाकरविनिःसृता यातुः ॥१३॥ Sloka 13.—An Ulka that moves to the left of the Sun and the Moon, destroys a king in town and one on march respectively; whereas one which issuing from the Sun falls in front of a chief on march bestows victory on him. शुक्ला रक्ता पीता कृष्णा चोल्का द्विजादिवर्णघ्नी । क्रमशःशैतान् हन्युर्मूर्धोरःपार्श्वपुच्छस्थाः ॥१४॥ Sloka 14.—A white meteor ruins Brahmins; a red one, Kshatriyas; a yellow one, Vaisyas and a black one, Sudras. The four castes are hurt severally if the meteor falls with its head, central part, side and tail foremost. उत्तरदिगादिपतिता विप्रादीनामनिष्टदा रूक्षा । ऋज्वी स्निग्धाखण्डा नीचोपगता च तद्वृद्ध्यै ॥१५॥ Sloka 15.—A rough meteor that falls in the north, east, south and west bodes evil to the four castes severally,

Adh. XXXIII. Sl. 16-19] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 285 beginning with Brahmins; while the same being straight, glossy, unbroken and falling downwards from the sky in the several directions tends to the prosperity of the mem- bers of the four castes severally. श्यावारुणनीलासृग्दहनासितभस्मसन्निभा रूक्षा । सन्ध्यादिनजा वक्रा दलिता च परागमभयाय ॥१६॥ Sloka 16. — One that is grey, rosy, blue, crimson, fiery, dark or ashy in colour, rough, visible at a twilight or day-time, crooked and broken indicates threat of foreign invasion. नक्षत्रग्रहघातैस्तद्भक्तीनां क्षयाय निर्दिष्टा । उदये घ्नती रवीन्दू पौरेतरमृत्यवेऽस्ते वा ॥१७॥ Sloka 17. — If one strikes a star or planet, the latter's proteges (objects, countries and people) will be ruined. If it strikes the Sun and the Moon at Sunrise or Sunset, the destruction of the king staying in town and of the one on march respectively is assured. तथा च काश्यपः नक्षत्राणि ग्रहांश्चैव यद्युल्काध्वस्तधूमिताः । तद्देशनाथनाशाय लोकानां सम्भ्रमाय च ॥ तथा च समाससंहितायाम् उदागादिषु विप्रादीन् सितलोहितकृष्णवर्णांश्च । घ्नन्ति ग्रहर्क्षघातैस्तद्भक्तीनां च नाशाय ॥ भाग्यादित्यधनिष्ठामूलेषूल्काहतेषु युवतीनाम् । विप्रक्षत्रियपीडा पुष्यानिलविष्णुदेवेषु ॥१८॥ ध्रुवसौम्येषु नृपाणामुग्रेषु सदारुणेषु चौराणाम् । क्षिप्रेषु कलाविदुषां पीडा साधारणे च हते ॥१९॥ Slokas 18-19. — If the main star of the asterisms, Purvaphalguni, Punarvasu, Dhanishta and Moola is

286 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIII. Sl. 20-23. struck by a meteor, young ladies will be subjected to suffering: Similarly, if that of Pushya, Swati and Sravana be struck, there will be trouble for Brahmini, and Kshatriyas. Kings will be troubled when Rohini Uttaraphalguni, Uttarabhadra, Uttarashadha, Mrigasiras, Chittra, Anuradha and Revati are struck; thieves, when Purvaphalguni, Purvashadha, Purvabhadra, Bharani, Magha, Ardra, Aslesha, Jyeshta and Moola are struck; and artists and artistes, when Aswini, Pushya, Hasta, Abhijit, Krittika and Visakha are attacked. कुर्वन्त्येताः पतिता देवप्रतिमासु राजराष्ट्रभयम् । शक्रोपरि नृपतीनां गृहेषु तत्स्वामिनां पीडाम् ॥२०॥ आशाग्रहोपघाते तद्देश्यानां खले कृषिरतानाम् । चैत्यतरौ सम्पतिता सत्कृतपीडां करोत्युल्का ॥२१॥ द्वारि पुरस्य पुरक्षयमथेन्द्रकीले जनक्षयोऽभिहितः । ब्रह्मायतने विप्रान् विनिहन्त्याद्रोमिनो गोष्ठे ॥२२॥ Slokas 20-22.—The meteors falling on the images of Gods bring about danger to the king and the country; on Indra, to kings; on houses, to their owners; striking the planets presiding over the several quarters (बृ जा II-5), to the people of countries situated in those quarters; a threshing floor, to agriculturists; a holy tree, the res- pectable persons; one falling on the gate of a town, ruins the town; on the bolt of a door, the people; on the temple of Brahman, Brahmins; and on mangers, their owners. क्ष्वेडास्फोटितवादितगीतोत्कृष्टस्वना भवन्ति यदा । उल्कानिपातसमये भयाय राष्ट्रस्य सनृपस्य ॥२३॥ Sloka 23.—If at the time of a meteor falling are heard the sounds of roaring, clapping hands, instrumental

Adh. XXXIII. Sl. 24-28.] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 287 music, songs and loud cries, the country and its ruler will come to grief. यस्थाश्चिरं तिष्ठति खेऽनुषङ्गो दण्डाकृतिः सा नृपतेर्भयाय । या चोह्यते तन्तुधृतेव खस्था या वा महेन्द्रध्वजतुल्यरूपा ॥२४॥ Sloka 24.—A meteor which having the shape of a rod leaves its trail on the sky for a long time, betokens danger to the king. So does one that appears to be carried along the sky by a thread, or that has the appear- ance of Indra's banner. श्रेष्ठिनः प्रतीपगा तिर्यगा नृपाङ्गनाम् । हन्त्यधोमुखी नृपान् ब्राह्मणानथोर्ध्वगा ॥२५॥ बर्हिपुच्छरूपिणी लोकसङ्क्षयावहा । सर्पवत् प्रसर्पती योषितामनिष्टदा । २६॥ हन्ति मण्डला पुरं छत्रवत् पुरोहितम् । वंशगुल्मवत् स्थिता राष्ट्रदोषकारिणी ॥२७॥ व्यालसूकरोपमा विस्फुलिङ्गमालिनी । खण्डशोऽथवा गता सखना च पापदा ॥२८॥ Slokas 25-28.—One that goes backwards destroys merchants ; crosswise, king's wife ; with its head down- wards, kings ; head upwards, Brahmins ; one that re- sembles the peacock's tail brings about the extirpation of the people ; one creeping like a snake, is disastrous to women ; one falling in a circular form, destroys the town ; in the form of an umbrella, the royal priest ; in the form of a bamboo-cluster, is troublesome to the kingdom ; one that resembles snakes or boars and is accompanied by a wreath of sparks, or is shattered to pieces and attended with noise, proves sinful in effect.

288 बृहत्संहितायाम् [XXXIII. 29-30. XXXIV-1. सुरपतिचापप्रतिमा राज्यं नभसि विलीना जलदान् हन्ति । पवनविलोमा कुटिलां याता न भवति शस्ता विनिवृत्ता वा ॥२९॥ Sloka 29.—A meteor that resembles the rainbow ruins the kingdom; one that disappears in the sky it- self, the clouds; one moving against the wind in a crooked way or backwards, is not auspicious. अभिभवति यतः पुरं बलं वा भवति भयं तत एव पार्थिवस्य । निपतति च यया दिशा प्रदीप्ता जयति रिपूनचिरात्तया प्रयातः ॥ Sloka 30.—A king has trouble in store from the direction wherefrom a meteor approaches his town or army; but if he marches to that direction in which a meteor falls blazing, he will ere long vanquish his foes. तथा च काश्यपः पार्थिवे प्रस्थिते दीप्ता पतत्युल्का महास्वना । तां दिशं सिध्यते सिद्धिं विजयं लभते चिरात् ॥ अत्र तात्कालिकलग्नग्रहसंयोगाच्छकुनरुतश्रवणाच्च फलमूह्यम् । तथा च समाससंहितायाम् क्रूरग्रहर्क्षलग्नक्षणतिथिकरणप्रभञ्जनैर्दीप्तैः । दीप्ताण्डजमृगविरुतैर्निर्घातक्षितिविमर्दैश्च ॥-इति Thus ends the 33rd Adhyaya on 'Ulkas or Meteors'. ——— परिवेषलक्षणाध्यायः ॥३४॥ Halos. संमूर्च्छिता रवीन्द्वोः किरणाः पवनेन मण्डलीभूताः । नानावर्णाकृतयस्तन्वभ्रे व्योम्नि परिवेषाः ॥१॥ Sloka 1.—The rays of the Sun and the Moon formed into a circle by the wind and reflected in the sky with a few clouds, become halos with various colours and shapes.

Adh. XXXIV. Sl. 2-4.] चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 289 ते रक्तनीलपाण्डुरकापोताभाभ्रशबलहरितशुक्लाः । इन्द्रयमवरुणनिर्ऋतिश्वसनेशपितामहाग्निकृताः ॥२॥ Sloka 2.—They are crimson, blue, slightly white, dove-coloured, dark, variegated, green and white, when they are produced by Indra, Yama, Varuna, Nirriti, Vayu, Siva, Brahman and Agni respectively. The reading अग्निकृताः in the second line is preferred to अम्बुकृताः. धनदः करोति मेचकमन्योन्यगुणाश्रयेण चाप्यन्ये । प्रविलीयते मुहुर्मुहुरल्पफलः सोऽपि वायुकृतः ॥३॥ Sloka 3.—Kubera produces a halo whose colour is that of the peacock's neck ; others produce halos of mixed colours. One that is caused by Vayu disappears ever and anon and has trifling effects. तथा च काश्यपः सितपीतेन्द्रनीलाभा रक्तकापोतबभ्रवः । शबला बर्हिवर्णाश्च विज्ञेयास्ते शुभप्रदाः ॥ ऐन्द्रयाम्याप्यनैर्ऋत्यवारुणाः सौम्यवह्निजाः । दृश्यादृइयेन भावेन वायव्यः सोऽपि कष्टदः ॥ चाषशिखिरजततैलक्षीरजलाभः स्वकालसम्भूतः । अविकलवृत्तः स्निग्धः परिवेशः शिवसुभिक्षकरः ॥४॥ Sloka 4.—A halo shining like the blue jay, peacock, silver, oil, milk and water in their order in the six seasons beginning with winter, being glossy and in an unbroken circle, conduces to welfare and plenty. तथा च काश्यपः शिशिरे चाषवर्णश्च वसन्ते शिखिसन्निभः । ग्रीष्मे रजतसङ्काशः प्रावृट्‌तैलसमप्रभः ॥ गोक्षीरसदृशः शस्तः परिवेशः शरत्स्मृतः । हेमन्ते जलसङ्काशः स्वकाले शुभदः स्मृतः ॥

290 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIV. Sl. 5-8. सकलगगनानुचारी नैकाभः क्षतजसन्निभो रूक्षः । असकलशकटशरासनशृङ्गाटकवत् स्थितः पापः ॥५॥ Sloka 5.—Harmful is one which stays in the sky from morn till evening, shining with many a lustre, or like blood, and is rough, broken, having the form of a cart, bow or triangle. शिखिगलसमोऽतिवर्षं बहुवर्णे नृपवधो भयं धूम्रे । हरिचापनिभे युद्धान्यशोककुसुमप्रभे चापि ॥६॥ Sloka 6.—When a halo resembles the peacock's neck in colour, there will be excessive rain; when it has a variegated colour, a king will be slain; when it is of smoke colour, there will be unsafety or fear; and when it is of the colour of the Asoka flowers (red), or is of the rainbow, wars will rage. वर्णेनैकेन यदा बहुलः स्निग्धः क्षुराभ्रकाकीर्णः । ऋत्तौ सद्यो वर्षं करोति पीतश्च दीप्तार्कः ॥७॥ Sloka 7.—When a thick and glossy halo possesses the single colour fixed for the season and is strewn with little razor-like clouds, there will be rain on the same day; similarly, one that is yellow produces rain the same day, if the Sun shines fiercely. दीप्तमृगविहङ्गरुतः कलुषः सन्ध्यात्रयोत्थितोऽतिमहान् । भयकृत्तडिदुल्काद्यैर्हतो नृपं हन्ति शस्त्रेण ॥८॥ Sloka 8.—A huge and impure halo formed at dawn, noon or sunset, attended with the cries of the deer and birds facing the Sun, causes panic; and if struck by light- ning, meteors and the like, it kills a king by weapons. तथा च गर्गः उदयास्तमयोर्मध्ये सूर्याचन्द्रमसोर्द्वयोः । परिवेषः प्रदृश्येत तद्राष्ट्रमवसीदति ॥

Adh. XXXIV. Sl. 9-11.] चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 291 प्रतिदिनमर्कहिमांश्वोरहर्निशं रक्तयोर्नरेन्द्रवधः । परिविष्टयोरभीक्ष्णं लग्नास्तमयस्थयोस्तद्वत् ॥९॥ Sloka 9.—The destruction of a king will come to pass, if every day the Sun and the Moon are blood-red, day and night ; so also if they are encircled by halos continuously both at rising and setting. There is another reading लग्नास्तनभःस्थयोः which would mean 'when they are rising, in midheaven and setting.' तथा च गर्गः दिवा सूर्ये परिवेषो रात्रौ चन्द्रे यदा भवेत् । एकस्मिन्नेवहोरात्रे तदा नश्यति पार्थिवः ॥ एतेन विधिना नित्यं सप्ताहं परिविष्यते । सर्वभूतविनाशः स्यात्तस्मिन्नुत्पातदर्शने ॥ तथा च समाससंहितायाम् शृङ्गाटकचापविकारसन्निभः परुषमूर्तिरतिबहुळः । सकलगगनानुचारी बहुवर्णश्चावलम्बी च ॥ द्वित्रिगुणः खण्डो वा सन्ध्यात्रयमुत्थितो प्रवृच्छादी । परिवेषः पापफलो ग्रहरोधी हन्ति तद्भक्तीः ॥ स्निग्धो मधुघृतशिखिचापपद्मनीलोत्पलाब्जरजतनिभः । क्षेमसुभिक्षाय भवेत्परिवेषोऽर्कस्य शशिनो वा ॥ सेनापतेर्भयकरो द्विमण्डलो नातिशस्त्रकोपकरः । त्रिप्रभृति शस्त्रकोपं युवराजभयं नगररोधम् ॥१०॥ Sloka 10—A halo consisting of two circles causes danger to the commander of an army, but little clash of arms. One consisting of more than two circles occasions clash of weapons, threat to the Yuvaraja and siege of town. तथा च गर्गः द्विमण्डलपरीवेषः सेनापतिभयङ्करः । युद्धं सुदारुणं कुर्याद्दृश्यते मण्डलैस्त्रिभिः ॥ वृष्टिस्त्र्यहेण मासेन विग्रहो वा ग्रहेन्दुभनिरोधे । होराजन्माधिपयोर्जन्मर्क्षे वाऽशुभं राज्ञः ॥११॥