बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

214 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl. 25-26. Slokas 23-24.—Clouds that resemble pearls, silver, Kamala flower, lily or collyrium in colour and which are in the shape of aquatic animals will contain abundant water in their embryo. Those clouds which have been scorched by the burning rays of the Sun and fanned by a gentle breeze will at the time of delivery pour torrents of water as if they were angry. तथा च समाससंहितायाम् । पृथुघनबहुला जलदा जलचरसत्त्वान्विताः शुभा गर्भाः । स्निग्धसितबहुकपरिवेषपरिवृतौ हिमकरोष्णकरौ ॥ नृखगमृगा मुदिता निरुपहतास्तरवः । विशदमलं च यदा भवति तदा सुसमा ॥ स्निग्धतडिप्रतिसूर्यकमत्स्यशक्रधनुःप्रथमापरमध्ये । शान्तरवा मृगपक्षिमनुष्याः शक्रशशीश्वरदिक्पवनाश्च ॥ गर्भोपघातलिङ्गान्युलकाशनिपांसुपातदिग्दाहाः । क्षितिकम्पखपुरकीलककेतुग्रहयुद्धनिर्घाताः ॥२५॥ रुधिरादिवृष्टिवैकृतपरिघेन्द्रधनूंषि दर्शनं राहोः । इत्युत्पातैरेतैस्त्रिविधैश्चान्यैर्हतो गर्भः ॥२६॥ Slokas 25-26—The following are the indications for the miscarrying of the foetus : Fall of meteors, lightning, dust-storm, false fire in the quarters, earth-quake, appear- ance of forms of cities in the sky, Thamasa Keelakas, Ketu, planetary warfare, portentous thunder, unnatural phenomena in rain, such as blood, a cross line of clouds at Sunset or Sunrise (vide Adhyaya XLVII-19, infra), rainbow and eclipse of the Sun or the Moon. By these and similar portents of three kinds, viz., celestial, atmospheric and terrestrial, an embryo gets destroyed. तथा च गर्गः । अश्मवर्षं तमोवर्षं मांसशोणितवर्षणम् । उल्कानिर्घातकम्पश्च वज्रपातस्तथैव च ॥

Adh. XXI. Sl. 27-29] एकविंशोऽध्यायः 215 परिवेषाः परिधयो वासवस्य धनूंषि च । अनभ्रस्तनितं वर्षं दिशां दाहस्तथैव च ॥ अनातवं पुष्पफलं वारणीयेषु वर्षणम् । ग्रहयुद्धेषु घोरेषु हतान् गर्भान् विनिर्दिशेत् ॥ तथा च पराशरः। तेषां ग्रहाणामुदयास्तमयोलकानिर्घाताशनिपातगन्धर्व- नगरदिग्दाहार्करश्मिवर्णविकारभूचलनप्रादुर्भावो वर्षास्ववर्षांय ॥ ऋतुस्वभावजनितैः सामान्यैश्च लक्षणैर्वृद्धिः । गर्भाणां विपरीतैस्तैरेव विपर्ययो भवति ॥२७॥ Sloka 27.—Signs, precisely the reverse of those, both general and special, for any particular season, by which the growth of an embryo is assured, produce the con- trary results. भद्रपदाद्वयविश्वाम्बुदेवपैतामहेष्वथर्क्षेषु । सर्वेष्वृतुषु विवृद्धो गर्भो बहुतोयदो भवति ॥२८॥ Sloka 28.—A foetus that develops when the Moon stands in any of the five asterisms, viz., Purvabhadra, Uttarabhadra, Purvashadha, Uttarashadha and Rohini in any season will yield plenty of rain. शतभिषगाश्लेषार्द्रास्वातिमघासंयुक्तः शुभो गर्भः । पुष्णाति बहून् दिवसान् हन्त्युत्पातैर्हतस्त्रिविधैः ॥२९॥ Sloka 29.—An embryo that is formed in Satabhi- shak, Aslesha, Ardra, Swati or Magha proves fertile and develops (or rains) for many days; while, being stricken with three-fold portents (referred to above), it is destroyed. त्रिविधमुत्पातलक्षणमाचार्येण समाससंहितानिबन्धने स्पष्टतरमुक्तम्- दिव्यं ग्रहक्षेजतं भुवि भौमं स्थिरचरोद्भवं यच्च । दिग्दाहोल्कामारुतपरिवेषाद्यं वियत्प्रभवम् ॥ तथा च गर्गः । प्राजापत्यं मघाऽश्लेषा रौद्रं चानिलवारुणम् । आषाढाद्वितयं चैव तथा भद्रपदाद्वयम् ॥

216 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl. 30-32. नक्षत्रदशकं चैतद्यदि स्याद्ग्रहदूषितम् । न गर्भाः सम्पदं यान्ति योगक्षेमं न कल्पते ॥ उल्काभिहतं वापि केतुना वाप्यधिष्ठितम् । न गर्भाः सम्पदं यान्ति वासवश्च न वर्षति ॥ मृगमासादिष्वष्टौ षट् षोडश विंशतिश्चतुर्युक्ता । विंशतिरथ दिवसत्रयमेकतमर्क्षेण पञ्चभ्यः ॥३०॥ Sloka 30.—Foetuses coming into being when the Moon is in conjunction with any of the aforesaid asterisms during the month of Margasirsha, Pushya, Magha, Phal- guna, Chaitra and Vaisakha will yield rain after 195 days for 8, 6, 16, 24, 20 and 3 days respectively. ऋषिपुत्र आह माघे षोडशसंख्यास्तु षोडशाष्टौ च फाल्गुने । विंशतिश्चैत्रमासे तु त्रयश्चन्द्राग्निवैवते ॥ अष्टौ सौम्येऽथ षट् पौषे संख्यास्तासु च वर्षति । पञ्चनिमित्तैः शतयोजनं तदर्द्धार्द्धमेकहान्यातः । वर्षति पञ्चनिमित्ताद्रूपेणैकेन यो गर्भः ॥३१॥ Sloka 31.—If an embryo be accompanied by the five phenomena, viz., wind, water, lightning, thunder and cloud, it will pour rain over an area of 100 Yojanas and for every phenomenon less, over half the extent of the previous one; but if it has only one phenomenon, over five Yojanas around. द्रोणः पञ्चनिमित्ते गर्भे त्रीण्याढकानि पवनेन । षड् विद्युता नवाभ्रैः स्तनित्रेन द्वादश प्रसवे ॥३२॥ Sloka 32.—The quantity of rainfall will at the season amount to a Drona if the embryo has the five concomi- tants; three Adhakas are the result of wind; six, of ightning; nine, of clouds and twelve, of thunder.

Adh. XXI. Sl. 33-34] एकविंशोऽध्यायः 217 A Drona = 200 Palas. An Adhaka = ¼ th of a Drona or 11 oz. Avoir. According to Parasara, an Adhaka is the capacity of a vessel with a circular mouth 20 inches in diameter and whose depth is eight inches. वृष्टेराढकद्रोणप्रमाणपरिज्ञानं पराशर आह- आढकांश्चतुरो द्रोणमपां विन्द्यात्प्रमाणतः । धनुः प्रमाणं मेदिन्या विन्द्याद्द्रोणातिवर्षणम् ॥ समे विंशांगुलनाहे द्विषत्तुं॰कांगुलोच्छ्रिते । भाण्डे वर्षति सम्पूर्ण ज्ञेयमाढकवर्षणम् ॥ तथा चाचार्य आह । हस्तविशालं कुण्डकमधिकृत्याम्बुप्रमाणनिर्देशः । पञ्चाशत्पलमाढकमानेन मिनुयाज्जलं पतितम् ॥ इति —Adh. XXIII-2, infra. तथा च वृद्धगर्गः । वाते तु आढकं विन्द्यात्स्तनिते तु द्वादशाढकम् ॥ नवाढकं तथाभ्रेषु द्योतितेषु षडाढकम् ॥ निमित्तपञ्चकोपेते द्रोणं वर्षति वासवः ॥ क्रूरग्रहसंयुक्ते करकाशनिमत्स्यवर्षदा गर्भाः । शशिनि रवौ वा शुभसंयुतेक्षिते भूरिवृष्टिकराः ॥३३॥ Sloka 33.—If the asterism at which an embryo is formed be afflicted by a malefic planet, it will pour down showers of hail stones, thunderbolt and fish. If at that time, the Moon or the Sun be posited in this star and be conjoined with or aspected by a benefic, there will be copious rain. गर्भसमयेऽतिवृष्टिर्गर्भाभावाय निर्निमित्तकृता । द्रोणाष्टांशेऽभ्यधिके वृष्टे गर्भः स्रुतो भवति ॥३४॥ Sloka 34.—Too much rain without apparent cause at the time of the formation of foetuses tends to their destruction. If the quantity of rainfall exceed ⅛ th of a Drona, there will be its miscarriage. बृ. सं. 28

218 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXI. Sl. 35-37. गर्भसमये गर्भग्रहणकाले निर्निमित्तकृता अतिवृष्टिः । निमित्तं कारणं यथा । प्रायो ग्रहाणामुदयास्तकाले समागमे मण्डलसङ्क्रमे च । पक्षक्षये तीक्ष्णकरायनान्ते वृष्टिर्गतेऽर्के नियमेन चान्द्रौ ॥ इति गर्भः पुष्टः प्रसवे ग्रहोपघातादिभिर्यदि न वृष्टः । आत्मीयगर्भसमये करकामिश्रं ददात्यम्भः ॥३५॥ Sloka 35.—If a full-grown embryo does not yield rain at the proper season owing to planetary and other evil influences, it will rain with hail-stones at the same period as it formed at the beginning. काठिन्यं याति यथा चिरकालधृतं पयः पयस्विन्याः । कालातीतं तद्वत्सलिलं काठिन्यमुपयाति ॥३६॥ Sloka 36.—Just as the milk of a milch cow grows hard if retained too long, so does the water kept back be- yond its time. पवनसलिलविद्युद्गर्जिताऽभ्रान्वितो यः स भवति बहुतोयः पञ्चरूपाभ्युपेतः । विसृजति यदि तोयं गर्भकालेऽतिभूरि प्रसवसमयमित्वा शीकराम्भः करोति ॥३७॥ Sloka 37.—An embryo which has got the five con- comitant signs, viz., wind, rain, lightning, thunder and clouds, since it is composed of these, yields plenty of rain. One which at the time of formation loses too much water produces at the period of delivery, a drizzle. This sloka is from समाससंहिता. Thus ends the 21st Adhyaya on the "Pregnancy of Clouds."

Adh. XXII. Sl. 1-2.] द्वाविंशोऽध्यायः 219 गर्भधारणाध्यायः ॥२२॥ Pregnancy of the Air. ज्यैष्ठसितेऽष्टम्याद्याश्चत्वारो वायुधारणा दिवसाः । मृदुशुभपवनाः शस्ताः स्निग्धघनस्थगितगगनाश्च ॥१॥ Sloka 1.—The first four days commencing from the 8th day of the bright half of Jyeshta are sustained by the winds ; and they will prove favourable if they be attended with soft and gentle breeze, and if the sky be covered with glossy clouds. तत्रैव स्वात्याद्ये वृष्टे भचतुष्टये क्रमान्मासाः । श्रावणपूर्वा ज्ञेयाः परिस्रुता धारणास्ताः स्युः ॥२॥ Sloka—2. If there be rain in the four asterisms beginning with Swati in the same month and fortnight, the four months commencing with Sravana will be in order the retainers of rain. That is, there will be no rain in the several months if there be rain in the corresponding asterism. तथा च काश्यपः । ज्येष्ठस्य शुक्लाष्टम्यां तु नक्षत्रे भगदैवते । चत्वारो धारणाः प्रोक्ता मृदुवातसमीरिताः ॥ नीलाञ्जननिभैर्मेघैर्विद्युत्स्थगितमारुतैः । विस्फुलिङ्गरजोधूम्रैश्छन्नौ शशिदिवाकरौ ॥ एकरूपाः शुभा ज्ञेया अशुभाः सान्तराः स्मृताः । अनावृत्तैस्तैश्च घोरैः पीडा चैव सरीसृपैः ॥ ततः स्वात्यादिनक्षत्रैश्चतुर्भिः श्रावणादयः । परिपूर्णाः शुभास्ताः स्युः सौम्याः शिवसुभिक्षकाः ॥ स्वातौ तु श्रावणं हन्याद्वृष्टेऽथेन्द्राग्निदैवते । भाद्रपदे त्ववृष्टिः स्यान्मैत्रे चाश्वयुजे स्मृता ॥ ऐन्द्रे तु कार्तिके त्वेवं वृष्टे वृष्टिं निहन्ति च । एतेषु यदि नो वृष्टिस्तदा सौभिक्षलक्षणम् ॥

220 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXII. Sl. 3-8 यदि ताः स्युरेकरूपाः शुभास्ततः सान्तरास्तु न शिवाय । तस्करभयदाश्चोक्ताः श्लोकाश्चाप्यत्र वासिष्ठाः ॥३॥ Sloka 3.—If those four days of retention (धारणा- Dharana) be of the same type, the result will be auspicious. If, unlike, they prove disastrous and are said to engender danger from thieves. The following is the authority of sage Vasishta. सविद्युतः सपृषतः सपांसूत्करमारुताः । सार्कचन्द्रपरिच्छन्ना धारणाः शुभधारणाः ॥४॥ यदा तु विद्युतः श्रेष्ठाः शुभाशाः प्रत्युपस्थिताः । तदापि सर्वसस्यानां वृद्धिं ब्रूयाद्विचक्षणः ॥५॥ सपांसुवर्षाः सापश्व शुभा बालक्रिया अपि । पक्षिणां सुखरा वाचः क्रीडा पांसुजलादिषु ॥६॥ रविचन्द्रपरीवेषाः स्निग्धा नात्यन्तदूषिताः । वृष्टिस्तदापि विज्ञेया सर्वसस्यार्थसाधिका ॥७॥ मेघाः स्निग्धाः संहताश्च प्रदक्षिणगतिक्रियाः । तदा स्यान्महती वृष्टिः सर्वसस्याभिवृद्धये ॥८॥ Slokas 4-8.—The days of retention of the foetus will be favourable if they be accompanied by lightning, water-drops, dust-storm, and the Sun and the Moon screened by the clouds. If there should be beautiful flashes of lightning emanating from (moving towards ?) the auspicious quarters, an intelligent astronomer should predict the thriving of all crops. If on the same day there be rain with dust or if children engage them- selves in happy sports, the cries of birds be pleasant and their sport be in dust, water or the like, if the Sun and the Moon be encircled by halos which are glossy and not broken, then, there will be rain tending to the growth

Adh. XXIII. Sl. 1-3.] त्रयोविंशोऽध्यायः 221 of all crops. If the clouds be glossy, collected together and moving in a clockwise manner, there will be a heavy rain favouring the growth of all crops. Thus ends the 22nd Adhyaya on "Pregnancy of the Air". प्रवर्षणाध्यायः ॥२३॥ The Quantity of Rainfall. ज्यैष्ठ्यां समतीतायां पूर्वाषाढादिसम्प्रवृष्टेन । शुभमशुभं वा वाच्यं परिमाणं चाम्भसस्तज्ज्ञैः ॥१॥ Sloka 1.—If there should be rain in the asterisms commencing with Purvashadha after the full Moon in the month of Jyeshta, the astronomer should judge the quantity and the good or bad effects of the rain. तथा च गर्गः । ज्येष्ठे मूलमतिक्रम्य मासि प्रतिपदग्रतः । वर्षासु वृष्टिज्ञानार्थं निमित्तान्युपलक्षयेत् ॥ हस्तविशालं कुण्डकमधिकृत्याम्बुप्रमाणनिर्देशः । पञ्चाशत्पलमाढकमनेन मिनुयाज्जलं पतितम् ॥२॥ Sloka 2.—The quantity of rainfall should be deter- mined through a gauge whose diameter is one cubit, and when it contains 50 palas, it will be equal to one Adhaka. तथा च समाससंहितायाम् । ज्येष्ठस्य पौर्णमासीमतीत्यभूमुद्रथा यथा वृष्टे । आप्याद्यैर्जलमानं मागधमानेन हस्तमिते ॥ यदुक्तम् । येन धरित्री मुद्रा जनिता वा बिन्दवस्तुणाग्रेषु । वृष्टेन तेन वाच्यं परिमाणं वारिणः प्रथमम् ॥३॥ Sloka 3.—The quantity of rain should be gauged on the day of the asterism during which there is rain

222 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIII. Sl. 4-5. for the first time through the (amouut of) rain by which the earth is cleared of dust or the drops of water on the tips of blades of grass. केचिद्यथाभिवृष्टं दशयोजनमण्डलं वदन्त्यन्ये । गर्गवसिष्ठपराशरमतमेतद्द्वादशान्न परम् ॥४॥ Sloka 4.—Some sages such as Kasypa opine that if there be rain in a certain area at the beginning, there will be good rain there throughout the season; while others such as Devala maintain that if there be rain over an area of ten Yojanas, there will be plenty of rain during the whole season. But, according to Garga, Vasishta and Parasara, good rain during the season should be predicted if there be rainfall over an area of not less than twelve Yojanas. तथा च कश्यपः । प्रवर्षेणे यथा देशं वर्षणं यदि दृश्यते । वर्षाकालं समासाद्य वासवो बहुवर्षति ॥ तथा च देवलः । प्रवर्षणे यदा वृष्टं दशयोजनमण्डलम् । वर्षाकालं समासाद्य वासवो बहु वर्षति ॥ तथा च गर्गः । आषाढादिषु वृष्टेषु योजनद्वादशात्मके । प्रवृष्टे शोभनं वर्षं वर्षाकाले विनिर्दिशेत् ॥ इति. येषु च भेष्वभिवृष्टं भूयस्तेष्वेव वर्षति प्रायः । यदि नाप्यादिषु वृष्टं सर्वेषु तदा त्वनावृष्टिः ॥५॥ Sloka 5.—In whichever stars there was rain at the beginning, there will generally be rain once again in the same stars. If there was no rain at all in any one of the asterisms beginning with Purvashadha at the time of delivery, then there will be no rain in the season.

Adh. XXIII. Sl. 6-10] त्रयोविंशोऽध्यायः 223 हस्ताप्यसौम्यचित्रापौष्णधनिष्ठासु षोडश द्रोणाः । शतभिषगैन्द्रस्वातिषु चत्वारः कृत्तिकासु दश ॥६॥ श्रवणे मघानुराधाभरणीमूलेषु दश चतुर्युक्ताः । फल्गुन्यां पञ्चकृतिः पुनर्वसौ विंशतिर्द्रोणाः ॥७॥ ऐन्द्राग्न्याख्ये वैश्वे च विंशतिः सार्पभे दश त्र्यधिकाः । आहिर्बुध्नार्यम्णप्राजापत्येषु पञ्चकृतिः ॥८॥ पञ्चदशाजे पुष्ये च कीर्तिता वाजिभे दश द्वौ च । रौद्रेऽष्टादश कथिता द्रोणा निरुपद्रवेष्वेते ॥९॥

तथा च समाससंहितायाम् दश युक्ता द्विकृतखतिथिरसष्टिग्दिग्वषयरामजलतिथिभिः । तिथिरसरसैश्च विरसाः सदशकृताः षड्विहीनाश्च ॥ जलषट्केशकसहिता जलरसयुक्ताः षडूनेाश्च । विषयतिथिषट्कसहिताश्चाश्विन्यादिषु जलद्रोणाः ॥-इति. रविरविसुतकेतुपीडिते भे क्षितितनयत्रिविधाद्भुताहते च भवति च न शिवं न चापि वृष्टिः शुभसहिते निरुपद्रवे शिवं च ॥

224 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIV. Sl. 1-3. Sloka 10.—If an asterism be afflicted by the Sun, Saturn or Ketu, or hurt by Mars, or by the three-fold portent, there will be no prosperity to mankind, nor will there be any rain. But if the asterism be unhurt and conjoined with benefics, beneficial results will accrue. तथा च गर्गः। सूर्यसौरहते वाच्यं नक्षत्र भौमघातिते । उत्पातैस्त्रिविधैर्वापि राहुणा केतुनापि वा ॥ अवृष्टिमशुभं विन्द्याद्विपरीते शुभं वदेत् । Thus ends the 23rd Adhyaya on "The Quantity of Rainfall". रोहिणीयोगाध्यायः ॥२४॥ The Moon's Conjunction with Rohini कनकशिलाचयविवररजतद्रुकुसुमासङ्गमधुकरानुरुते । बहुविहगकलहसुरयुवतिगीतमन्द्रस्वनोपवने ॥१॥ सुरनिलयशिखरिशिखरे बृहस्पतिर्नारदाय यानाह । गर्गपराशरकाश्यपमयाश्च यान् शिष्यसङ्घेभ्यः ॥२॥ तानवलोक्य यथावत् प्राजापत्येन्दुसम्प्रयोगार्थान् । स्वल्पग्रन्थेनाहं तानेवाभ्युद्यतो वक्तुम् ॥३॥ Slokas 1-3.—I shall now try to expound briefly the good and bad effects arising from the Moon's con- junction with Rohini, having duly taken cognisance of them as explained by Garga, Parasara, Kasyapa and Maya to their hosts of pupils and as instructed by Brihaspati to Narada in the park on the summit of the Meru, which resounds with the humming of the bees clinging to the flowers of the trees in the caves of the golden rocks, which rings with the twitterings of

Adh. XXIV. Sl. 4-5] चतुर्विंशोऽध्यायः 225 numerous birds and which has the melodious strains of music of celestial damsels. Rohini Yoga is the period of a day when the Moon passes through the star Rohini in the dark half of the lunar month of Ashadha. In this connection, Mr. Chidambara Iyer, very aptly remarks : "These prefatory remarks clearly shew that what follow are important scientific truths in the eyes of Hindu astronomers : that the weather indications of one single day in a year should form the subject of so much calculation with the Hindus in determining the future agricultural prospect of the land while to the inexperienced eye of a western man of science, the day appears as indifferent or otherwise as any other day of the year argues that modern science is still far behind in her investigations of the laws of nature." प्राजेशमाषाढतामिस्रपक्षे क्षपाकरेणोपगतं समीक्ष्य । वक्तव्यमिष्टं जगतोऽशुभं वा शास्त्रोपदेशाद्ग्रहचिन्तकेन ॥४॥ योगो यथानागत एव वाच्यः स धिष्ण्ययोगः करणे मयोक्तः । चन्द्रप्रमाणद्युतिवर्णमागैरुत्पातवातैश्च फलं निगद्यम् ॥५॥ Slokas 4-5.—An astronomer should carefully observe the Moon's conjunction with Rohini in the dark half of Ashadha and then predict its good or bad effects to mankind according to the tenets of the Sastras. How a future conjunction of the Moon with the asterism should be foretold has been explained by me in my work Panchasiddhantika under the head of "Conjunction with Fixed Stars". The effects, however, must be declared as deduced from the Moon's size, brightness, colour, direction and from portents at the time and the winds. तथा च पञ्चसिद्धान्तिकायाम् । बुद्ध्वा शशिविक्षेपं कृत्वा ताराशशाङ्कविवरं च । संसाध्य च वक्तव्यः पश्चात्तारासमायोगः ॥ बृं. सं. 29

226 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIV. Sl. 6-8. The reference to पञ्चसिद्धान्तिका here clearly shows that the author had already completed that work. पुरादुदग्वत् पुरतोऽपि वा स्थलं त्र्यहोषितस्तत्र हुताशतत्परः । ग्रहान् सनक्षत्रगणान् समालिखेत् सधूपपुष्पैर्बलिभिश्च पूजयेत् ॥६॥ सरत्नतोयौषधिमिश्रतुर्दिशं तरुप्रवालापिहितैः सुपूजितैः । अकालमूलैः कलशैर लङ्कृतं कुशास्तृतं स्थण्डिलमावसेद्द्विजः ॥७॥ Slokas 6-7.—A Brahmin, going to a place north or east from the town, staying there three nights fasting and worshipping the sacred fire, should draw a diagram of the planets and the asterisms occupied by them and worship them with oblations coupled with incense and flowers. He must occupy the bare ground strewn with the Darbha grass, decked at the four corners with water- pots containing gems, water and herbs, covered above with the sprouts of trees and not blackened at the bottom and kept clean and anointed. तथा च गर्गः नगरादुपनिष्क्रम्य दिशं प्रागुत्तरां शुचिः । विविक्ते प्रस्थले देशे देवतायतनेऽपि वा ॥ राज्ञा नियुक्तो दैवज्ञः कृतशौचो जितेन्द्रियः । निमित्तकुशलो धीरः शुक्लाम्बरसमावृतः ॥ उपवासमथातिष्ठेदष्टमीं सयतव्रतः । ततोऽष्टम्याः परे यस्मिन् दिने संयुज्यते शशी ॥ प्राजापत्येन च ततो निमित्तान्युपलक्षयेत् ॥ आलभ्य मन्त्रेण महाव्रतेन बीजानि सर्वाणि निधाय कुम्भे । प्लाव्यानि चामीकरदर्भतोयैर्होमो मरुद्वारुणसोममन्त्रैः ॥८॥ Sloka 8.—He should then sanctify all sorts of seeds with the hymns of Mahavrata and immerse them in the water containing gold and sacred grass in the pot. Then

Adh. XXIV. Sl. 9-10.] चतुर्विंशोऽध्यायः 227 he should make a Homa with hymns addressed to the Marut, Varuna and the Moon. श्लक्ष्णां पताकामसितां विदध्याद्दण्डप्रमाणां त्रिगुणोच्छ्रितां च । आदौ कृते दिग्ग्रहणे नभस्वान् ग्राह्यस्तया योगगते शशाङ्के ॥९॥ Sloka 9.—He should prepare a very fine flag of black colour, four cubits in length, and hoist it on a staff of 12 cubits. After acquainting himself with the different directions, he should ascertain through the movement of the streamer the direction of the wind at the Moon's conjunction with the asterism. तथा च पुराणे । चतुर्हस्तो धनुः स्मृतः । धनुर्दण्डो युगं नाली तुल्यान्येतान्यथाङ्गुलैरिति ॥ तत्र दिग्साधनमाचार्येण पञ्चसिद्धान्तिकायामुक्तम् । तद्यथा- शङ्कुचतुर्विस्तारे वृत्ते छायाप्रवेशनिर्गमनात् । अपरैन्द्रीदिक्सिद्धिर्दिग्वंशाच्च याम्योत्तरे साध्ये ॥ तत्रार्द्धमासाः प्रहरैर्विकल्प्या वर्षानिमित्तं दिवसास्तदंशैः । सव्येन गच्छञ्छुभदः सदैव यस्मिन् प्रतिष्ठा बलवान् स वायुः ॥ Sloka 10.—For purposes of determining the times of rainfall, the watches (3 hour-periods) should be taken as corresponding to as many fortnights and the sub- divisions of a watch, to the days. If the wind blows round from east to south and so on (i. e. in the प्रदक्षिण order), it indicates prosperity to the world. When two contrary winds are blowing, that which shows firmness is more powerful, and it is from this wind alone predic- tion should be made. तथा च गर्गः दिनार्द्धमथवा वायुर्द्वौ मासौ तत्र वर्षति । चतुर्भागेन मासं तु शुक्लोऽर्द्धार्थं प्रवर्षति ॥ पूर्वे चैवार्द्धदिवसे पूर्वी मासौ तु वर्षति ।

228 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIV. Sl. 11-12 अहस्तु पश्चिमे भागे पश्चिमौ द्वौ तु वर्षति ॥ अथ पूर्वं व्यतिक्रम्य भागं तत्पश्चिमं ततः । मध्याह्ने वाति चेद्वायुर्मध्यौ मासौ तु वर्षति ॥ भाद्रपदोऽश्वयुक् चैव मासावेतौ तु मध्यमौ । एतयोरपि निर्द्देश्या वर्षारात्रस्य सम्पदः ॥ It will thus be seen that the day alone, and not the night, should be divided into four equal parts to represent the four months of the rainy season and the observation should also be made during the day. तथा च ऋषिपुत्रः दिनार्द्धं वाति चेद्वायुः पूर्वं पश्चिममेव वा । मासद्वयं तदा वर्षे विभागः पूर्वपश्चिमे ॥ समग्रं दिवसं वायुर्यदि वाति सुलक्षणः । मासांस्तु श्रावणाद्या ये तेषां सम्पद्विनिर्दिशेत् ॥ वायन्तं मारुतं चापि यो वायुः प्रतिवायति । तत्र यो बलवान् वायुस्तस्यैव फलमादिशेत् ॥ वृत्ते तु योगेऽङ्कुरितानि यानि सन्तीह बीजानि धृतानि कुम्भे । येषां तु योऽशोऽङ्कुरितस्तदंशस्तेषां विवृद्धिं समुपैति नान्यः ॥११॥ Sloka 11.—During the Moon's conjunction with Rohini, note which of the seeds placed in the water- vessel have sprouted and even of them, which particular part; only those grains and none else will flourish during the year, so also only that proportion of them will thrive. शान्तपक्षिमृगराविता दिशो निर्मलं वियदानिन्दितोऽनलः । शस्यते शशिनि रोहिणीगते मेघमारुतफलानि वक्ष्यतः ॥१२॥ Sloka 12.—It is a good augury, if, during the Moon's conjunction with Rohini, the quarters resound with the pleasant cries of birds that do not fly towards the Sun, as well as of animals, the sky is clear and the

Adh. XXIV. Sl. 13-16.] चतुर्विंशोऽध्यायः 229 breeze not vitiated. I shall now treat of the effects of the clouds and the wind. तथा च गर्गः योगे ह्यनुद्धता वाता ह्लादयन्तः सुखप्रदाः । प्रदक्षिणाः श्रेष्ठतमाः पूर्वपूर्वोत्तरा इति ॥ क्वचिदसितासितैः सितैः क्वचिच्च क्वचिदसितैर्भुजगैरिवाम्बुवाहैः । वलितजठरपृष्ठमात्रदृश्यैः स्फुरिततडिद्रसनैर्वृतं विशालैः ॥१३॥ विकसितकमलोदरावदातैररुणकरद्युतिराञ्जितोपकण्ठैः । छुरितमिव वियद्धनैर्विचित्रैर्मधुकरकुङ्कुमकिंशुकावदातैः ॥१४॥ Slokas 13-14.—The sky in some quarters is covered with large and black and white clouds, in others with white ones and in some others with dark ones as with huge serpents whose bellies and backs alone are visible in their coils and to whose moving tongues correspond the flashes of lightning in the clouds. It appears as though it were bedecked with clouds some of which are as white as the interior of lotus-blossoms, whose fringes are tinged by the rays of the rising Sun, which are dark like bees, yellow like saffron, red like the Kimsuka flower, and white and which consequently have a large variety of colours. असितघननिरुद्धमेव वा चलिततडित्सुरचापचित्रितम् । द्विपमहिषकुलाकुलीकृतं वनमिव दावपरीतमम्बरम् ॥१५॥ Sloka 15.—Or, the sky which is studded with dark clouds and chequered with moving streaks of lightning and the rain-bow, looks verily like a forest on fire, which is teeming with herds of tigers and bisons. अथवाञ्जनशैलशिलानिचयप्रतिरूपधरैः स्थगितं गगनम् । हिममौक्तिकशङ्खशशाङ्ककरद्युतिहारिभिरम्बुधरैरथवा ॥१६॥

230 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIV. Sl. 17-20. Sloka 16.—Or, the sky is blocked by clouds that simulate the mass of rocks on the collyrium mountain or by those that set at naught the lustre of snow, pearls, conch-shells and the rays of the Moon. तडिद्धेमकक्ष्यैर्बलाकाग्रदन्तैः स्रवद्वारिदानैश्चलत्प्रान्तहस्तैः । विचित्रैन्द्रचापध्वजोच्छ्रायशोभैस्तमालालिनीलैर्वृतं चाब्दनागैः ॥ Sloka 17.—Or, it is covered with elephants in the form of clouds, which are as dark as Tamala and the bees, which have lightning corresponding to the golden trappings, cranes to the tusks in front, pouring rain to ichor, moving tops to the trunks, and the multi-coloured rainbows to the beautiful banners held aloft. सन्ध्यानुरक्ते नभसि स्थितानामिन्दीवरश्यामरुचां घनानाम् । वृन्दानि पीताम्बरवेष्टितस्य कान्तिं हरेश्चोरयतां यदा वा ॥१८॥ Sloka 18.—Or, there are in the sky turned crimson by twilight, clusters of clouds, which, bearing the dark hue of lilies, rob, as it were, Lord Krishna, clad in his yellow silken garment, of his beauty. सशिखिचातकदर्दुरनिःस्वनैर्यदि विमिश्रितमन्द्रपटुस्वनाः । खमवतत्य दिगन्तविलम्बिनः सलिलदाः सलिलौघमुषः क्षितौ ॥ Sloka 19.—If the clouds have their loud and distinct peal of thunder followed by the cries of peacocks, Chataka birds and frogs and hang at the horizon having spread throughout the firmament, then they will pour down torrents of rain on the earth. निगदितरूपैर्जलधरजालैस्त्र्यहमवरुद्धं द्व्यहमथवाहः । यदि वियदेवं भवति सुभिक्षं मुदितजना च प्रचुरजला भूः ॥२०॥ Sloka 20.—If the sky should be covered for three, two or one day at a stretch with banks of clouds of the

Adh. XXIV. Sl. 21] चतुर्विंशोऽध्यायः 231 above description, there would be plenty of food, the people would be happy and contented or, there would be abundant water in the land, respectively. तथा च गर्गः । दधिरौप्यामलक्रौञ्चताम्राभरणसन्निभाः । शुककौशेयमाञ्जिष्ठात्तपनीयसमप्रभाः ॥ अच्छिन्नमूलाः सुस्निग्धाः पर्वताकारसन्निभाः । घना घनाः प्रशस्यन्ते विद्युत्स्तनितसङ्कुलाः ॥ तथा च पराशरः । रोहिणीयोगे पुनः प्रदक्षिणो मृदुर्मारुतः स्नेहवन्ति चाम्राणि विद्युच्छक्रचापालङ्कृतानि स्वादुसुरभिविमलशिशिरतावृद्धिश्चाम्भसां वृष्टिः क्षेमसुभिक्षाय यावतो दिवसान्निमित्तप्रादुर्भावानुबन्धस्तावद्वर्षाणि सुभिक्षक्षेमम् । आसप्तरात्राद्विलवासिनां बिलेभ्यो निष्क्रमणं स्त्रीपुरुषबालानां प्रमोदः पक्षिणां क्षीरपुष्पफलवृक्षसेवनं तरूणामच्छिद्रपत्रता पुरपौरांहिताय ॥ तथा च समाससंहितायाम् । आषाढबहुलपक्षे शिशिरकरे रोहिणीसमायुक्ते । यदि गगनममलमत्यन्ततीक्ष्णरश्मिः सहस्रांशुः ॥ सलिलगुरुनम्नजलधरतडिल्लतालोलशक्रनादिगन्तः । अभितमलमभेकचातककादम्बविमिश्रमाकाशम् ॥ क्षितितनयरविजरहितः स्फटिकनिभश्चन्द्रमा निरुत्पातः । मरुतश्च पूर्वपूर्वोत्तरोत्तराः शान्तमृगविहगाः ॥ रूक्षैरल्पैर्मारुताक्षिप्तदेहैरूष्ट्राध्वाङ्क्षप्रेतशाखामृगाभैः । अन्येषां वा निन्दितानां स्वरूपैर्मूकैश्शब्दैर्नो शिवं नापि वृष्टिः ॥२१॥ Sloka 21.—There would neither be prosperity nor rain in the land, should the clouds be rough and small, tossed about by the winds, have the shapes of camels, crows, dead bodies, monkeys or other inauspicious creatures and be silent. तथा च गर्गः । छिन्नमूलाश्च वृक्षाश्च शुष्का बाष्पाकुलीकृताः । पापसत्वानुकाराश्च मेघाः पापफलप्रदाः ॥

232 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIV. Sl. 22-26. विगतघने वा वियति विवस्वान्मृदुमयूखः सलिलकृदेवम् । सर इव फुल्लं निशि कुमुदाढ्यं खमुडुविशुद्धं यदि च सुवृष्ट्यै ॥२२॥ Sloka 22.—If the Sun should shine with burning rays in a cloudless sky and the sky at night with bright stars look blooming like a lake rich in lilies, there would be copious rain. पूर्वोद्भूतैः सस्यनिष्पत्तिरब्दैराग्नेयाशासम्भवैरग्निकोपः । याम्ये सस्यं क्षीयते नैर्ऋतेऽर्द्धं पश्चाज्जातैः शोभना वृष्टिरब्दैः ॥२३॥ वायव्योत्थैर्वातवृष्टिः क्वचित् पुष्टा वृष्टिः सौम्यकाष्ठासमुत्थैः । श्रेष्ठं सस्यं स्याणुदिक्सम्प्रवृद्धैर्वायुश्चैवं दिक्षु धत्ते फलानि ॥२४॥ Slokas 23-24.—If the clouds are formed in the east, there will be growth of good crops; in the south-east, there will be raging of fires; in the south, decay of crops; in the south-west, destruction of half the crops; in the west, handsome rain; in the north-west, stormy rain in some places; in the north, very good and full rain and in the north-east, bumper crops. The same effects should be predicted of the wind also arising in the several directions. उल्कानिपातास्तडितोऽशनिश्च दिग्दाहनिर्घातमहीप्रकम्पाः । नादा मृगाणां सपतत्रिणां च ग्राह्या यथैवाम्बुधरास्तथैव ॥२५॥ Sloka 25.—Fall of meteors, flashes of lightning, thunderbolts, false fires in the quarters, portentous sound in the sky, earthquakes and the cries of birds and beasts produce the same effects as the clouds under the above conditions. नामाङ्कितैस्तैरुदगादिकुम्भैः प्रदक्षिणं श्रावणमासपूर्वैः । पूर्णैः स मासः सलिलस्य दाता स्रुतैर्वृष्टिः परिकल्प्यमूनेः ॥२६॥ Sloka 26.—The four water-pots beginning with the northern one should be named after the months

Adh. XXIV. Sl. 27-28.] चतुर्विंशोऽध्यायः 233 तथा च गर्गः । सौम्ये तु श्रावणं विन्द्यात्पूर्वे भाद्रपदं वदेत् । दक्षिणेऽश्वयुजो ज्ञेयः पश्चिमे कार्तिकं विदुः ॥ सर्वे कुम्भाः सुपूर्णाः स्युरभग्नाः कान्तिसंयुताः । चतुरो वार्षिकान् मासान् सर्वान् वर्षति वासवः ॥ सर्वस्रुतैरवृष्टिः स्यादर्द्धैर्मध्यमवर्षणम् । द्रवैस्तथाविधा वृष्टिर्वक्तव्या जलमानतः ॥ अन्यैश्च कुम्भैर्नृपनामचिह्नर्देशाङ्कितैश्चाप्यपरैस्तथैव । भग्नैः स्रुतैर्न्यूनजलैः सुपूर्णैर्भाग्यानि वाच्यानि यथानुरूपम् ॥२७॥ तथा च काश्यपः । अन्यदेशाङ्किताः कुम्भा भिद्यन्ते च स्रवन्ति च । बन्धहीना वितोयाश्च तेऽभियोज्या नृपेण वै ॥ दूरगो निकटगोऽथवा शशी दक्षिणे पथि यथातथा स्थितः । रोहिणीं यदि युनक्ति सर्वथा कष्टमेव जगतो विनिर्दिशेत् ॥२८॥ बृ. सं. 30