बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XXXII. Sl. 24-26.] द्वात्रिंशोऽध्यायः 277 तथा च समाससंहितायामाचार्येणैवोक्तम् आर्यम्णपुत्रं भचतुष्टयं च शशाङ्कमादित्यमथाश्विनी च । वायव्यमेतत्पवनोऽत्र चण्डो मासद्वयेनाशुभदः प्रजानाम् ॥ अजैकपादं बहुलाभरण्यो भाग्यं विशाखा गुरुभं मघा च । क्षुदग्निशस्त्रामयकोपकारि पक्षैस्त्रिभिर्मण्डलमाग्निसञ्ज्ञम् ॥ प्राजापत्यं वैष्णवं मैत्रमैन्द्रं विश्वेशं स्याद्वासवं चाभिजित्च । ऐन्द्रं ह्येतन्मण्डलं सप्तरात्रात् कुर्यात्तोयं हृष्टलोकं प्रशान्तम् ॥ आहिर्बुध्न्यं वारुणं मूलमाप्यं पौष्णं सार्पं मन्मथारीश्वरं च । सद्यः पाकं वारुणं नाम शस्तं तोयप्रायं हृष्टलोकं प्रशान्तम् ॥ The following three slokas are from समाससंहिता- उल्का हरिश्चन्द्रपुरं रजश्च निर्घातभूकम्पककुब्प्रदाहाः । वातोऽतिचण्डो ग्रहणं रवीन्द्रोर्नक्षत्रतारागणवैकृतानि ॥ २४॥ व्यभ्रे वृष्टिर्वैकृतं वातवृष्टिर्धूमोऽनग्निर्विरस्फुलिङ्गार्चिषो वा । वन्यं सत्त्वं ग्राममध्ये विशेद्वा रात्रावैन्द्रं कार्मुकं दृश्यते वा ॥ २५॥ सन्ध्याविकारः परिवेषखण्डा नद्यः प्रतीपा दिवि तूर्यनादः । अन्यच्च यत्स्यात्प्रकृतेः प्रतीपं तन्मण्डलैरेव फलं निगाद्यम् ॥ २६॥ Slokas 24-26.—The other portents referred to above are enumerated here—meteors, aerial city, (Harischandra pura), dust, portentous thunder, earthquake, fires in the quarters, violent winds, solar and lunar eclipses, unnatu- ral phenomena in the case of any star or groups of stars, rain without clouds, any thing unnatural in the firmament, excessive rain, smoke without fire, flames without sparks, (?) entry of wild creatures into a village, sight of a rainbow at nights—unnatural phenomena during twilights, fragmentary circles (halos) round the Sun or the Moon, contrary flows in rivers, sounds of musical instruments in the heavens. Any other phenomenon which is con- trary to nature and its effects should be included in the above circles.

278 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXII. Sl. 27-29. Garga says; persons in whose Nakshatras earthquakes and the like Utpatas occur will suffer miseries; they shall therefore perform expiatory ceremonies in honor of the particular Deva under whose influence the occurrences take place. हन्त्यैन्द्रो वायव्यं वायुश्चाप्यैन्द्रमेवमन्योन्यम् । वारुणहौतभुजावपि वेलानक्षत्रजाः कम्पाः ॥२७॥ Sloka 27.—An earthquake of Indra's circle counter- acts one born of the Wind's period (vide slokas 3-7 supra) and vice versa. Similarly the earthquakes of Varuna's circle counteract one born of the Fire-period and vice versa. Thus, the earthquakes of particular periods and circles as stated above cancel each other. Garga says that if an earthquake is connected with two Nakshatras, division with respect to time of day takes precedence. प्रथितनरेश्वरमरणव्यसनान्याग्नेयवायुमण्डलयोः । क्षुद्भयमरकावृष्टिभिरुपताप्यन्ते जनाश्चापि ॥२८॥ Sloka 28.—During an earthquake of the 'Fire' circle and 'Wind' period or vice versa ('Fire' period and 'wind' circle), a celebrated king will die or suffer calamity; and the subjects will be troubled by the dread of famine, by pestilence and drought. वारुणपौरन्दरयोः सुभिक्षशिववृष्टिहृष्टयो लोके । गावोऽतिभूरिपयसो निवृत्तवैराश्च भूपालाः ॥२९॥ Sloka 29.—By an earthquake of 'Varuna' circle and 'Indra' period or vice versa, there will be plenty of food, prosperity, rain and contentment in the world. Cows will yield plentiful milk and kings will sink their differences. तथा च काश्यपः ऐन्द्रमण्डलजं हन्ति वायव्यश्चापि शाक्रजम् । आप्यो हौतभुजं हन्ति चाग्निवांश्रवसम्भवम् ॥

Adh. XXXII. Sl. 30-31.] द्वात्रिंशोऽध्यायः 279 वाय्वग्निमिश्रितो यश्च वेलामण्डलसम्भवः । दुर्भिक्षव्याधिरोगैस्तु पीड्यन्ते तत्र जन्तवः ॥ माहेन्द्रवारुणे यत्र वेलामण्डलसम्भवः । सुभिक्षक्षेमधर्माणां तत्र वृष्टिः प्रतिष्ठिता ॥ एवमुक्तपरिशेषाणां विशेषफलं नास्ति पाराशरे तन्त्रे विशेषतरं पठ्यते- तथा च योऽन्यस्मिन्नक्षत्रे भागे चान्यत्र भूचलो भवति । स भवेद्व्यामिश्रफलस्तन्मे गदितो निबोध त्वम् ॥ कुरुशाल्वमत्स्यनैषधपुण्ड्रान्ध्रकलिङ्गविन्ध्यपादस्थान् । वाय्वाग्नेयः कम्पः सानलजीवान् भवति भैक्ष्यान् ॥ प्राच्यशकचीनपह्नवयौधेयकपर्दिकश्ववक्रोमान् । शरदण्डमगधबन्धकिविनाशनः शक्रवायव्यः ॥ आवन्तिकाः पुलिन्दा विदेहकाश्मीरदरदवासान्ताः । बाह्याश्रिताश्च वायव्यवारुणे प्राप्नुयुः पीडाम् ॥ ऐक्ष्वाकवाडऽमरध्यान् पटच्चराभीरचनिमर्कुत्सान् । ऐन्द्राग्नेयः कम्पो हिनस्ति राज्ञश्च समुदीर्णान् ॥ सरितः सरः समुद्राश्रितांश्च गोनर्दमञ्जनाराज्यम् । क्षत्रियगणांश्च हन्यात्कम्पो वरुणाग्निदैवत्यः ॥ काश्याभिसारकाच्युतकच्छद्वीपार्यदेशजाः पुरुषाः । गणपूजिताः कुलाग्र्या नृपाश्च वरुणेन्द्रवध्याः स्युः ॥—इति- पक्षैश्चतुर्भिरनिलस्त्रिभिरग्निर्देवराट् च सप्ताहात् । सद्यः फलति च वरुणो येषु न कालोऽद्रुतेषूक्तः ॥३०॥ Sloka 30.—Where the time-limits for the happen- ings of the effects arising from certain omens have not been specified, they will be felt in the course of two months, if the omens arise in the 'wind' circle; in three fort-nights, in the 'Fire' circle; in a week, in 'Indra's' circle; and those of the 'Varuna' circle on the same day. चलयति पवनः शतद्वयं शतमनलो दशयोजनान्वितम् । सलिलपतिरशीतिसंयुक्तं कुलिशधरोऽभ्यधिकं च षष्टितः ॥३१॥

280 बृहत्संहितायाम् [XXXII-32. XXXIII.1. Sloka 31.—An earthquake of the ‘Wind’ circle shakes the earth to an extent of 200 Yojanas; one of ‘Fire’ circle, 110 Yojanas; one of ‘Varuna's, 180 Yo- janas and one of ‘Indra’s’, 160 Yojanas. तथा च काश्यपः वायव्ये मण्डले नित्यं योजनानां शतद्वयम् । दशाधिकमथाग्नेय ऐन्द्रे षष्ट्याधिकं शतम् ॥ शतं चाशीतिसंयुक्तं वारुणे मण्डले चलेत् । - इति त्रिचतुर्थसप्तमदिने मासे पक्षे तथा त्रिपक्षे च । यदि भवति भूमिकम्पः प्रधाननृपनाशनो भवति ॥३२॥ Sloka 32.—If there be another earthquake on the 3rd, the 4th, or the 7th day, or at the end of a month, fortnight, or three fortnights, it will bring about the des- truction of prominent kings. अर्द्धमासे चतुर्थेऽह्नि तृतीये वाथ सप्तमे । कस्मात्पुनर्यदा कम्पो मासे सार्द्धे यदापि वा ॥ उत्पद्यते जने यत्र तत्र विन्द्यान्महद्भयम् - इति Thus ends the 32nd Adhyaya on “Signs of an Earthquake.” उल्कालक्षणम् ॥३३॥ Ulkas or Meteors. दिविभुक्तशुभफलानां पततां रूपाणि यानि तान्युल्काः । धिष्ण्योल्काशनिविद्युत्तारा इति पञ्चधा भिन्नाः ॥१॥ Sloka 1.—The forms of those who fall down after having enjoyed unalloyed happiness in Heaven are called Ulkas or meteors which are divided into five kinds viz, धिष्ण्य-ignescent balls, उल्का-meteors, अशनि-thunder-bolt., विद्युत्-lightning and तारा-shooting stars. For a similar idea, Cf. भगवद्गीता- क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति. Garga opines that the meteors are burning missiles that are discharged by the protectors of the quarters for indicating good and bad effects.

Adh. XXXIII. Sl. 2-4.] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 281 तथा च गर्गः स्वास्त्राणि संसृजन्त्येते शुभाशुभनिवेदिनः । लोकपाला महात्मानो लोकानां ज्वलितानि तु ॥ आचार्येण स्वल्पसंहितायामेवोक्तम् अस्त्राणि लोकपाला लोकाभावाय सन्त्यजन्त्युल्काः । केषांचित्पुण्यकृतां तत्रोल्काविद्युतिः स्वर्गादिति ॥ उल्का पक्षेण फलं तद्वद्धिष्ण्याशनिस्त्रिभिः पक्षैः । विद्युदहोभिः षड्भिस्तद्वत्तारा विपाचयति ॥२॥ Sloka 2.—An Ulka and a Dhishnya cause their effects to be felt in a fortnight; thunderbolt, in three fortnights; and lightning and Tara in six days. तथा च समाससंहितायाम् उल्काथ पञ्चरूपा धिष्ण्योल्का विद्युतोऽशनिस्तारा । धिष्ण्योल्के पक्षफले तस्त्रिगुणाश्चाशनिः षडहिकेऽन्ये ॥ फलपादकरी तारा धिष्ण्यार्द्धं पुष्कलं शेषाः । तारा फलपादकरी फलार्द्धदात्री प्रकीर्त्तिता धिष्ण्या । तिस्रः सम्पूर्णफला विद्युदथोल्काशनिश्चेति ॥३॥ Sloka 3.—The Tara meteor produces only a quarter of the effects:fixed; the Dhishnya, a half of it; while the remaining three produce their full effects. अशनिः स्वनेन महता नृगजाश्वमृगाश्मवेश्मतरुपशुषु । निपतति विदारयन्ती धरातलं चक्रसंस्थाना ॥४॥ Sloka 4.—The, Asani or thunderbolt falls with a deafening sound upon men, elephants, horses, beasts, rocks, houses, trees and domestic animals, revolving like a discus and piercing the surface of the earth.

282 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIII. Sl. 5-8. विद्युत्सत्त्वत्रासं जनयन्ती तटतटस्वना सहसा । कुटिलविशाला निपतति जीवेन्धनराशिषु ज्वलिता ॥५॥ Sloka 5.—The lightning which is crooked and ex- tensive falls all of a sudden on living-beings and heaps of fire-wood, setting them aglow, causing fright to the animals and producing a Tata-tata sound. तथा च विद्युत्तटतटशब्दा ज्वालामालाकुला पतति ॥ धिष्ण्या कृशाल्पपुच्छा धनूंषि दश दृश्यतेऽन्तराभ्यधिकम् । ज्वलिताङ्गारनिकाशा द्वौ हस्तौ सा प्रमाणेन ॥६॥ Sloka 6.—The Dhishnya is a slender thing with a short tail; it resembles burning embers and is two cubits long ; but appears quite distinct over a space of forty cubits. तथा च धिष्ण्या सिता द्विहस्ता धनूंषि दश याति कृशदेहा । तारा हस्तं दीर्घा शुक्ला ताम्राब्जतन्तुरूपा वा । तिर्यगधश्चोर्ध्वं वा याति वियत्युह्यमानेव ॥७॥ Sloka 7.—The Tara or shooting star is a cubit long, white or red, slender like the thread of lotus-stalk and moves across, up or down the sky, as if being dragged. तथा च तारा तु हस्तमात्रा यात्यूर्ध्वमधः स्थिता सिता ताम्रा ॥ उल्का शिरसि विशाला निपतन्ती वर्धते प्रतनुपुच्छा । दीर्घा च भवति पुरुषं भेदा बहवो भवन्त्यस्याः ॥८॥ Sloka 8.—The Ulka or meteor is broad at the top, having a very tiny tail. As it falls down, it increases in dimensions. Its length is 3½ cubits. There are several varieties of it.

Adh. XXXIII. Sl. 9-10] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 283 तथा च उल्कायतो विशाला बहुप्रकारा पुरुषमात्रा । प्रेतप्रहरणखरकरभनक्रकपिदंष्ट्रिलाङ्गलमृगाभाः । गोधाहिधूमरूपाः पापा या चोभयशिरस्का ॥९॥ Sloka 9.—Those varieties of the above that resemble dead bodies, weapons, asses, camels, crocodiles, monkeys, boars, ploughs, wild deer, lizards, snakes and smoke, as well as those that have two heads, are of evil conse- quences. ध्वजझषगिरिकरिकमलेन्दु तुरगसन्तप्तरजतहंसाभाः । श्रीवृक्षवज्रशङ्खस्वस्तिकरूपाः शिवसुभिक्षाः ॥१०॥ Sloka 10.—Those that resemble banners, fishes, mountains, elephants, lotuses, the Moon, horses, molten silver, swans, Bilva trees, diamond (or thunderbolt), couch, and the Swastika design, tend to prosperity and abund- ance of food-grains. तथा च काश्यपः नरेभतुरगाधामवृक्षेषु च पतेत्सदा । ज्वलन्ती चक्रवद् दृश्या श्वशनां रावसंयुता ॥ विद्युत्तत्रासकरी भीमा शब्दयन्ती तटत्तटा । बृहच्छाखाऽतिसूक्ष्मा च जीवेषु च पतेत्सदा ॥ धनूंषि दश या दृश्या सा च धिष्ण्या प्रकीर्तिता । ज्वलिताङ्गारसदृशी द्वौ हस्तौ सा प्रमाणतः ॥ पद्मपत्राकृतिश्चैव हस्तमात्रायता गता । तिर्यगूर्ध्वमधो याति सोह्यमानेव तारका ॥ उल्का मूर्धनि विस्तीर्णा पतन्ती वर्धते तु सा । तनुपुच्छा नृमात्रा तु बहुभेदसमावृता ॥ आयुधप्रेतसदृशी जम्बुकोष्ठखराकृतिः । धूम्रवर्णा तु पापाख्या विशीर्णा या तु मध्यमा ॥ ध्वजपद्मेभहंसाभा पर्वताश्वसमप्रभा । श्रीवृक्षशङ्खसदृशी या चोल्का सा शिवप्रदा ॥

284 बृहत्संहितायाम् [XXXIII. Sl. 11-15. अम्बरमध्याद्बह्व्यो निपतन्त्यो राजराष्ट्रनाशाय । बम्भ्रमती गगनोपरि विभ्रममाख्याति लोकस्य ॥११॥ Sloka 11.—If they fall in bunches from the middle of the sky, they portend the ruin of the king and the country. Similarly, that which frequently whirls round in the sky, indicates unrest and distress among the people. संस्पृशती चन्द्रार्कौ तद्विसृता वा सभूप्रकम्पा च । परचक्रागमनृपभयदुर्भिक्षावृष्टिभयजननी ॥१२॥ Sloka 12.—That which touches the Sun or the Moon or issues from either, accompanied by an earth- quake, causes an invasion by an enemy, danger to the king, famine, drought and fear. पौरेतरघ्नमुल्कापसव्यकरणं दिवाकरहिमांश्वोः । उल्का शुभदा पुरतो दिवाकरविनिःसृता यातुः ॥१३॥ Sloka 13.—An Ulka that moves to the left of the Sun and the Moon, destroys a king in town and one on march respectively; whereas one which issuing from the Sun falls in front of a chief on march bestows victory on him. शुक्ला रक्ता पीता कृष्णा चोल्का द्विजादिवर्णघ्नी । क्रमशःशैतान् हन्युर्मूर्धोरःपार्श्वपुच्छस्थाः ॥१४॥ Sloka 14.—A white meteor ruins Brahmins; a red one, Kshatriyas; a yellow one, Vaisyas and a black one, Sudras. The four castes are hurt severally if the meteor falls with its head, central part, side and tail foremost. उत्तरदिगादिपतिता विप्रादीनामनिष्टदा रूक्षा । ऋज्वी स्निग्धाखण्डा नीचोपगता च तद्वृद्ध्यै ॥१५॥ Sloka 15.—A rough meteor that falls in the north, east, south and west bodes evil to the four castes severally,

Adh. XXXIII. Sl. 16-19] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 285 beginning with Brahmins; while the same being straight, glossy, unbroken and falling downwards from the sky in the several directions tends to the prosperity of the mem- bers of the four castes severally. श्यावारुणनीलासृग्दहनासितभस्मसन्निभा रूक्षा । सन्ध्यादिनजा वक्रा दलिता च परागमभयाय ॥१६॥ Sloka 16. — One that is grey, rosy, blue, crimson, fiery, dark or ashy in colour, rough, visible at a twilight or day-time, crooked and broken indicates threat of foreign invasion. नक्षत्रग्रहघातैस्तद्भक्तीनां क्षयाय निर्दिष्टा । उदये घ्नती रवीन्दू पौरेतरमृत्यवेऽस्ते वा ॥१७॥ Sloka 17. — If one strikes a star or planet, the latter's proteges (objects, countries and people) will be ruined. If it strikes the Sun and the Moon at Sunrise or Sunset, the destruction of the king staying in town and of the one on march respectively is assured. तथा च काश्यपः नक्षत्राणि ग्रहांश्चैव यद्युल्काध्वस्तधूमिताः । तद्देशनाथनाशाय लोकानां सम्भ्रमाय च ॥ तथा च समाससंहितायाम् उदागादिषु विप्रादीन् सितलोहितकृष्णवर्णांश्च । घ्नन्ति ग्रहर्क्षघातैस्तद्भक्तीनां च नाशाय ॥ भाग्यादित्यधनिष्ठामूलेषूल्काहतेषु युवतीनाम् । विप्रक्षत्रियपीडा पुष्यानिलविष्णुदेवेषु ॥१८॥ ध्रुवसौम्येषु नृपाणामुग्रेषु सदारुणेषु चौराणाम् । क्षिप्रेषु कलाविदुषां पीडा साधारणे च हते ॥१९॥ Slokas 18-19. — If the main star of the asterisms, Purvaphalguni, Punarvasu, Dhanishta and Moola is

286 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIII. Sl. 20-23. struck by a meteor, young ladies will be subjected to suffering: Similarly, if that of Pushya, Swati and Sravana be struck, there will be trouble for Brahmini, and Kshatriyas. Kings will be troubled when Rohini Uttaraphalguni, Uttarabhadra, Uttarashadha, Mrigasiras, Chittra, Anuradha and Revati are struck; thieves, when Purvaphalguni, Purvashadha, Purvabhadra, Bharani, Magha, Ardra, Aslesha, Jyeshta and Moola are struck; and artists and artistes, when Aswini, Pushya, Hasta, Abhijit, Krittika and Visakha are attacked. कुर्वन्त्येताः पतिता देवप्रतिमासु राजराष्ट्रभयम् । शक्रोपरि नृपतीनां गृहेषु तत्स्वामिनां पीडाम् ॥२०॥ आशाग्रहोपघाते तद्देश्यानां खले कृषिरतानाम् । चैत्यतरौ सम्पतिता सत्कृतपीडां करोत्युल्का ॥२१॥ द्वारि पुरस्य पुरक्षयमथेन्द्रकीले जनक्षयोऽभिहितः । ब्रह्मायतने विप्रान् विनिहन्त्याद्रोमिनो गोष्ठे ॥२२॥ Slokas 20-22.—The meteors falling on the images of Gods bring about danger to the king and the country; on Indra, to kings; on houses, to their owners; striking the planets presiding over the several quarters (बृ जा II-5), to the people of countries situated in those quarters; a threshing floor, to agriculturists; a holy tree, the res- pectable persons; one falling on the gate of a town, ruins the town; on the bolt of a door, the people; on the temple of Brahman, Brahmins; and on mangers, their owners. क्ष्वेडास्फोटितवादितगीतोत्कृष्टस्वना भवन्ति यदा । उल्कानिपातसमये भयाय राष्ट्रस्य सनृपस्य ॥२३॥ Sloka 23.—If at the time of a meteor falling are heard the sounds of roaring, clapping hands, instrumental

Adh. XXXIII. Sl. 24-28.] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 287 music, songs and loud cries, the country and its ruler will come to grief. यस्थाश्चिरं तिष्ठति खेऽनुषङ्गो दण्डाकृतिः सा नृपतेर्भयाय । या चोह्यते तन्तुधृतेव खस्था या वा महेन्द्रध्वजतुल्यरूपा ॥२४॥ Sloka 24.—A meteor which having the shape of a rod leaves its trail on the sky for a long time, betokens danger to the king. So does one that appears to be carried along the sky by a thread, or that has the appear- ance of Indra's banner. श्रेष्ठिनः प्रतीपगा तिर्यगा नृपाङ्गनाम् । हन्त्यधोमुखी नृपान् ब्राह्मणानथोर्ध्वगा ॥२५॥ बर्हिपुच्छरूपिणी लोकसङ्क्षयावहा । सर्पवत् प्रसर्पती योषितामनिष्टदा । २६॥ हन्ति मण्डला पुरं छत्रवत् पुरोहितम् । वंशगुल्मवत् स्थिता राष्ट्रदोषकारिणी ॥२७॥ व्यालसूकरोपमा विस्फुलिङ्गमालिनी । खण्डशोऽथवा गता सखना च पापदा ॥२८॥ Slokas 25-28.—One that goes backwards destroys merchants ; crosswise, king's wife ; with its head down- wards, kings ; head upwards, Brahmins ; one that re- sembles the peacock's tail brings about the extirpation of the people ; one creeping like a snake, is disastrous to women ; one falling in a circular form, destroys the town ; in the form of an umbrella, the royal priest ; in the form of a bamboo-cluster, is troublesome to the kingdom ; one that resembles snakes or boars and is accompanied by a wreath of sparks, or is shattered to pieces and attended with noise, proves sinful in effect.

288 बृहत्संहितायाम् [XXXIII. 29-30. XXXIV-1. सुरपतिचापप्रतिमा राज्यं नभसि विलीना जलदान् हन्ति । पवनविलोमा कुटिलां याता न भवति शस्ता विनिवृत्ता वा ॥२९॥ Sloka 29.—A meteor that resembles the rainbow ruins the kingdom; one that disappears in the sky it- self, the clouds; one moving against the wind in a crooked way or backwards, is not auspicious. अभिभवति यतः पुरं बलं वा भवति भयं तत एव पार्थिवस्य । निपतति च यया दिशा प्रदीप्ता जयति रिपूनचिरात्तया प्रयातः ॥ Sloka 30.—A king has trouble in store from the direction wherefrom a meteor approaches his town or army; but if he marches to that direction in which a meteor falls blazing, he will ere long vanquish his foes. तथा च काश्यपः पार्थिवे प्रस्थिते दीप्ता पतत्युल्का महास्वना । तां दिशं सिध्यते सिद्धिं विजयं लभते चिरात् ॥ अत्र तात्कालिकलग्नग्रहसंयोगाच्छकुनरुतश्रवणाच्च फलमूह्यम् । तथा च समाससंहितायाम् क्रूरग्रहर्क्षलग्नक्षणतिथिकरणप्रभञ्जनैर्दीप्तैः । दीप्ताण्डजमृगविरुतैर्निर्घातक्षितिविमर्दैश्च ॥-इति Thus ends the 33rd Adhyaya on 'Ulkas or Meteors'. ——— परिवेषलक्षणाध्यायः ॥३४॥ Halos. संमूर्च्छिता रवीन्द्वोः किरणाः पवनेन मण्डलीभूताः । नानावर्णाकृतयस्तन्वभ्रे व्योम्नि परिवेषाः ॥१॥ Sloka 1.—The rays of the Sun and the Moon formed into a circle by the wind and reflected in the sky with a few clouds, become halos with various colours and shapes.

Adh. XXXIV. Sl. 2-4.] चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 289 ते रक्तनीलपाण्डुरकापोताभाभ्रशबलहरितशुक्लाः । इन्द्रयमवरुणनिर्ऋतिश्वसनेशपितामहाग्निकृताः ॥२॥ Sloka 2.—They are crimson, blue, slightly white, dove-coloured, dark, variegated, green and white, when they are produced by Indra, Yama, Varuna, Nirriti, Vayu, Siva, Brahman and Agni respectively. The reading अग्निकृताः in the second line is preferred to अम्बुकृताः. धनदः करोति मेचकमन्योन्यगुणाश्रयेण चाप्यन्ये । प्रविलीयते मुहुर्मुहुरल्पफलः सोऽपि वायुकृतः ॥३॥ Sloka 3.—Kubera produces a halo whose colour is that of the peacock's neck ; others produce halos of mixed colours. One that is caused by Vayu disappears ever and anon and has trifling effects. तथा च काश्यपः सितपीतेन्द्रनीलाभा रक्तकापोतबभ्रवः । शबला बर्हिवर्णाश्च विज्ञेयास्ते शुभप्रदाः ॥ ऐन्द्रयाम्याप्यनैर्ऋत्यवारुणाः सौम्यवह्निजाः । दृश्यादृइयेन भावेन वायव्यः सोऽपि कष्टदः ॥ चाषशिखिरजततैलक्षीरजलाभः स्वकालसम्भूतः । अविकलवृत्तः स्निग्धः परिवेशः शिवसुभिक्षकरः ॥४॥ Sloka 4.—A halo shining like the blue jay, peacock, silver, oil, milk and water in their order in the six seasons beginning with winter, being glossy and in an unbroken circle, conduces to welfare and plenty. तथा च काश्यपः शिशिरे चाषवर्णश्च वसन्ते शिखिसन्निभः । ग्रीष्मे रजतसङ्काशः प्रावृट्‌तैलसमप्रभः ॥ गोक्षीरसदृशः शस्तः परिवेशः शरत्स्मृतः । हेमन्ते जलसङ्काशः स्वकाले शुभदः स्मृतः ॥

290 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIV. Sl. 5-8. सकलगगनानुचारी नैकाभः क्षतजसन्निभो रूक्षः । असकलशकटशरासनशृङ्गाटकवत् स्थितः पापः ॥५॥ Sloka 5.—Harmful is one which stays in the sky from morn till evening, shining with many a lustre, or like blood, and is rough, broken, having the form of a cart, bow or triangle. शिखिगलसमोऽतिवर्षं बहुवर्णे नृपवधो भयं धूम्रे । हरिचापनिभे युद्धान्यशोककुसुमप्रभे चापि ॥६॥ Sloka 6.—When a halo resembles the peacock's neck in colour, there will be excessive rain; when it has a variegated colour, a king will be slain; when it is of smoke colour, there will be unsafety or fear; and when it is of the colour of the Asoka flowers (red), or is of the rainbow, wars will rage. वर्णेनैकेन यदा बहुलः स्निग्धः क्षुराभ्रकाकीर्णः । ऋत्तौ सद्यो वर्षं करोति पीतश्च दीप्तार्कः ॥७॥ Sloka 7.—When a thick and glossy halo possesses the single colour fixed for the season and is strewn with little razor-like clouds, there will be rain on the same day; similarly, one that is yellow produces rain the same day, if the Sun shines fiercely. दीप्तमृगविहङ्गरुतः कलुषः सन्ध्यात्रयोत्थितोऽतिमहान् । भयकृत्तडिदुल्काद्यैर्हतो नृपं हन्ति शस्त्रेण ॥८॥ Sloka 8.—A huge and impure halo formed at dawn, noon or sunset, attended with the cries of the deer and birds facing the Sun, causes panic; and if struck by light- ning, meteors and the like, it kills a king by weapons. तथा च गर्गः उदयास्तमयोर्मध्ये सूर्याचन्द्रमसोर्द्वयोः । परिवेषः प्रदृश्येत तद्राष्ट्रमवसीदति ॥

Adh. XXXIV. Sl. 9-11.] चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 291 प्रतिदिनमर्कहिमांश्वोरहर्निशं रक्तयोर्नरेन्द्रवधः । परिविष्टयोरभीक्ष्णं लग्नास्तमयस्थयोस्तद्वत् ॥९॥ Sloka 9.—The destruction of a king will come to pass, if every day the Sun and the Moon are blood-red, day and night ; so also if they are encircled by halos continuously both at rising and setting. There is another reading लग्नास्तनभःस्थयोः which would mean 'when they are rising, in midheaven and setting.' तथा च गर्गः दिवा सूर्ये परिवेषो रात्रौ चन्द्रे यदा भवेत् । एकस्मिन्नेवहोरात्रे तदा नश्यति पार्थिवः ॥ एतेन विधिना नित्यं सप्ताहं परिविष्यते । सर्वभूतविनाशः स्यात्तस्मिन्नुत्पातदर्शने ॥ तथा च समाससंहितायाम् शृङ्गाटकचापविकारसन्निभः परुषमूर्तिरतिबहुळः । सकलगगनानुचारी बहुवर्णश्चावलम्बी च ॥ द्वित्रिगुणः खण्डो वा सन्ध्यात्रयमुत्थितो प्रवृच्छादी । परिवेषः पापफलो ग्रहरोधी हन्ति तद्भक्तीः ॥ स्निग्धो मधुघृतशिखिचापपद्मनीलोत्पलाब्जरजतनिभः । क्षेमसुभिक्षाय भवेत्परिवेषोऽर्कस्य शशिनो वा ॥ सेनापतेर्भयकरो द्विमण्डलो नातिशस्त्रकोपकरः । त्रिप्रभृति शस्त्रकोपं युवराजभयं नगररोधम् ॥१०॥ Sloka 10—A halo consisting of two circles causes danger to the commander of an army, but little clash of arms. One consisting of more than two circles occasions clash of weapons, threat to the Yuvaraja and siege of town. तथा च गर्गः द्विमण्डलपरीवेषः सेनापतिभयङ्करः । युद्धं सुदारुणं कुर्याद्दृश्यते मण्डलैस्त्रिभिः ॥ वृष्टिस्त्र्यहेण मासेन विग्रहो वा ग्रहेन्दुभनिरोधे । होराजन्माधिपयोर्जन्मर्क्षे वाऽशुभं राज्ञः ॥११॥

292 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIV. Sl. 12-15. Sloka 11.—When a planet (from Mars onwards) and the Moon are encircled by haloes, i. e. when a planet and a star are enclosed within the halo round the Moon, there will be rain within three days, or a war in a month. It is inauspicious to a king, if the lord of his Lagna or of the sign occupied by his natal star is enclosed within the halo. तथा च गर्गः त्रीणि यत्रावरुध्येरन्नक्षत्रं चन्द्रमा ग्रहः । त्र्यहेण वर्षतीन्द्रश्च मासाद्वा जायते भयम् ॥ परिवेषमण्डलगत्तो रवितनयः क्षुद्रधान्यनाशकरः । जनयति च वातवृष्टिं स्थावरकृषिकृद्भिहन्ता च ॥१२॥ भौमे कुमारबलपतिसैन्यानां विद्रवोऽग्निशस्त्रभयम् । जीवे परिवेषगते पुरोहितामात्यनृपपीडा ॥१३॥ मन्त्रिस्थावरलेखकपरिवृद्धिश्चन्द्रजे सुवृष्टिश्च । शुक्रे यायिक्षत्रियराज्ञीपीडा प्रियं चान्नम् ॥१४॥ क्षुदनलमृत्युनराधिपशस्त्रेभ्यो जायते भयं केतौ । परिविष्टे गर्भभयं राहौ व्याधिर्नृपभयं च ॥१५॥ Slokas 12-15.—Saturn inside a halo destroys base corn such as Priyangu, causes stormy rain and ruins trees and agriculturists. Mars inside it causes misery to boys (princes ?), commanders of armies and armies ; he occasions danger from fire and weapons. Jupiter under the same circumstances engenders trouble to royal pre- ceptors, ministers and kings. Mercury bestows prosperity on ministers, trees and writers and gives good rain. Venus is harmful to the marchers, Kshatriyas and queens, and makes food very costly. When Ketu is similarly situated, there will be danger from famine, fire, death, king and weapons. Rahu causes trouble to children in the womb, disease and danger to king.

Adh. XXXIV. Sl. 16-18] चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 293 तथा च समाससंहितायाम् बलपपुरोहितनरपतिकृषिकृत्पीडा क्रमेण परिविष्टैः । कुजगुरुसितार्कपुत्रैः सौम्येन तु मन्त्रिपरिवृद्धिः ॥ केतोः शस्त्रोद्योगो राहोः परिवेषणेन रोगभयम् । युद्धक्षुद्भयनृपनाशं व्याध्यादिभिः क्रमशः ॥ युद्धानि विजानीयात्परिवेषाभ्यन्तरे द्वयोर्ग्रहयोः । दिवसकृतः शशिनो वा क्षुद्वृष्टिभयं त्रिषु प्रोक्तम् ॥१६॥ याति चतुर्षु नरेन्द्रः सामात्यपुरोहितो वशं मृत्योः । प्रलयमिव विद्धि जगतः पञ्चादिषु मण्डलस्थेषु ॥१७॥ Slokas 16-17.—If there be two planets within the halo of the Sun or the Moon, one should predict wars ; if there be three planets, impending famine and drought ; if four, the king with his preceptors and ministers will die ; and if five or more, know that something similar to the dissolution of the universe will be the result. ताराग्रहस्य कुर्यात् पृथगेव समुत्थितो नरेन्द्रवधम् । नक्षत्राणामथवा यदि केतोर्नोदयो भवति ॥१८॥ Slokas 18.—If a non-luminary or an asterism has got an independent halo around it, there will be the destruction of a king, provided there is no appearance of a Ketu at the time. तथा च काश्यपः परिवेषाभ्यन्तरगौ द्वौ ग्रहौ यायिनागरौ । युद्धं च भवति क्षिप्रं घोररूपं सुदारुणम् ॥ मण्डलान्तरिताः पञ्च जगतः संक्षयावहाः : । अथ ताराग्रहस्यैव नक्षत्राणामथापि वा । परिवेषो यदा दृश्यस्तदा नरपतेर्वधः । यदि केतूदयो न स्यादन्यथा तद्गदत्फलम् ॥

294 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIV. 19-23. विप्रक्षत्रियविट्शूद्रहा भवेत् प्रतिपदादिषु क्रमशः । श्रेणीपुरकोशानां पञ्चम्यादिष्वशुभकारी ॥१९॥ युवराजस्याष्टम्यां परतस्त्रिषु पार्थिवस्य दोषकरः । पुररोधो द्वादश्यां सैन्यक्षोभस्त्रयोदश्याम् ॥२०॥ नरपतिपत्नीपीडा परिवेषोऽभ्युत्थितश्चतुर्दश्याम् । कुर्यात्तु पञ्चदश्यां पीडां मनुजाधिपस्यैव ॥२१॥ Slokas 19-21. — On the first four days of a lunar month, a halo destroys severally Brahmins, Kshatriyas, Vaisyas and Sudras ; on the 5th, 6th and 7th days, trade guild, town and royal treasury, respectively ; on the 8th day, Yuvaraja ; on the 9th, 10th and 11th, it is harmful to the king ; on the 12th, it causes a town to be besieged ; on the 13th, mutiny in the army ; on the 14th, danger to the queen ; and on the 15th, to the king himself. नागरकाणामभ्यन्तरस्थिता यायिनां च बाह्यस्था । परिवेषमध्यरेखा विज्ञेयाक्रन्दसाराणाम् ॥२२॥ रक्तः श्यामो रूक्षश्च भवति येषां पराजयस्तेषाम् । स्निग्धः श्वेतो द्युतिमान् येषां भागो जयस्तेषाम् ॥२३॥ Slokas 22-23. — The line in the interior of a halo pertains to kings staying in town ; one in its exterior, to the marchers ; and the central one, to the allies coming to the rescue. A line which is blood-red or dark and rough denotes defeat to those kings whom it represents, while that which is glossy, white and lustrous, indicates victory to those kings whose line it happens to be. Thus ends the Thirtyfourth Adhyaya on 'Halos.'

Adh XXXV. Sl. 1-3.] पञ्चत्रिंशोऽध्यायः 295 इन्द्रायुधलक्षणाध्यायः ॥३५॥ Signs of Rainbows. सूर्यस्य विविधवर्णाः पवनेन विघाट्टिताः कराः साभ्रे । वियति धनुःसंस्थाना ये दृश्यन्ते तदिन्द्रधनुः ॥१॥ Sloka 1.—The rays of the Sun which have various colours, being thrown back by the wind in a cloudy sky, are seen in the form of a bow which is called the Rainbow. केचिदनन्तकुलोरगनिःश्वासोद्भूतमाहुराचार्याः । तद्यायिनां नृपाणामभिमुखमजयावहं भवति ॥२॥ Sloka 2.—Some sages declare that the rainbow is caused by the breath of the descendants of Anantha, the King of serpents. The rainbow appearing in front of kings starting on an expedition brings about their defeat. तथा च काश्यपः अनन्तकुलजाता ये पन्नगाः कामरूपिणः । तेषां निःश्वाससम्भूतमिन्द्रचापं प्रचक्षते ॥ अच्छिन्नमवनिगाढं द्युतिमत् स्निग्धं घनं विविधवर्णम् । द्विरुदितमनुलोमं च प्रशस्तमम्भः प्रयच्छति च ॥३॥ Sloka 3.—A rainbow which, being unbroken, bright and glossy, thick and multi-coloured, touches the ground at both ends, appears double and is behind persons, conduces to weal and yields rain. Some interpret द्विरुदितमनुलोमं as—of the two rainbows, if one is in the north and the other in the south, it is प्रतिलोम i. e., contrary to each other, while, if they are in the same direction, it is अनुलोम . But this interpretation in the light of Garga seems to be wrong.

296 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXV. Sl. 4. तथा च ऋषिपुत्र आह द्विरुत्तरमविच्छिन्नं स्निग्धमिन्द्रायुधं महत् । पृष्ठतो विजयाय स्याद्विच्छिन्नं परुषं न तु ॥ तथा च नन्दी आह बहुवर्णमविच्छिन्नं द्विरुन्नतं स्निग्धममरपतिचापम् । पश्चात्पार्श्वे वापि प्रयाणकाले रिपुवधाय ॥ तथा च बृहस्पतिः नीलताम्रमविच्छिन्नं द्विगुणं सिद्धमायतम् । पृष्ठतः पार्श्वयोर्वापि जयायेन्द्रधनुर्भवेत् ॥ तथा च गर्गोक्तमयूरचित्रके पठ्यते । पूर्वस्यां दिशि सङ्ग्रामे भवतीन्द्रधनुर्यदि । पश्चिमे च प्रयातानां जयस्तत्र न संशयः ॥ येषां प्रवृत्ते सङ्ग्रामे पश्चादिन्द्रधनुर्भवेत् । पूर्वेण तु प्रयातानां जयस्तत्र न संशयः ॥ येषां प्रवृत्ते संग्रामे वामपार्श्वे च पृष्ठतः । धनुः प्रादुर्भवेदैन्द्रं जयस्तेषां न संशयः ॥ येषां प्रवृत्ते संग्रामे पुरस्ताद्दक्षिणेन वा । धनुः प्रादुर्भवेदैन्द्रं वधं तेषां विनिर्दिशेत् ॥ पश्चिमे तु दिशो भागे भवतीन्द्रधनुर्यदि । समेघगगनं स्निग्धं वैदूर्यविमलद्युति ॥ विद्युच्च निर्मला भाति पूर्वे वायुर्यदा भवेत् । सप्तरात्रं महावर्षं निर्दिशेद्दैवचिन्तकः ॥ विदिगुद्भूतं दिक्स्वामिनाशनं व्यभ्रजं मरककारि । पाटलपीतकनीलैः शस्त्राग्निक्षुत्कृता दोषाः ॥४॥ Sloka 4.—A rainbow that appears in an intermediate direction destroys the lord of that particular region ; one seen in a cloudless sky causes pestilence and one that is pink, yellow and blue produces evils from war, fire and famine respectively. For the lords of the several quarters, see Chapter LXXXVI—