बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. V. Sl. 80-82] पञ्चमोऽध्यायः 69 Sloka 79.—The undermentioned will be affected when the eclipse happens in the lunar month of Bhadra- pada : the Kalingas, the Vaugas, the Magadhas, the Surashtras, the Mlechchas, the Suveeras, the Daradas and the Asmakas ; women will suffer miscarriages. But there will be prosperity in the land. काम्बोजचीनयवनान् सहशल्यहृद्भि- र्वाहीकसिन्धुतटवासिजनांश्च हन्यात् । आनर्तपौण्ड्रभिषजश्च तथा किरातान् दृष्टोऽसुरोऽश्वयुजि भूरिसुभिक्षकृच्च ॥८०॥ Sloka 80.—When Rahu is seen eclipsing the Sun or the Moon in the lunar month of Aswayuja, the people of Kamboja, China, the Yavanas, the surgeons, the Valhikas those living on the banks of the Indus, the Anarthas, the Paundras, physicians and the Kiratas will perish. But there will be abundance of food and provisions. तथा च समाससंहितायाम् अश्वयुग्माघकार्तिकभाद्रपदेष्वागतः सुभिक्षकरः। राहुरवशिष्टमासेष्वशुभकरो वृष्टिधान्यानाम् ॥ हनुकुक्षिपायुभेदा द्विद्विः सञ्छर्दनं च जरणं च मध्यान्तयोश्च विदारणमिति दश शशिसूर्ययोर्मोक्षाः ॥८१॥ Sloka 81.—The liberation or the end of a solar or lunar eclipse is one of ten varieties : (1) दक्षिणहनु—Dakshi- nahanu (2) वामहनु—Vamahanu (3) दक्षिण कुक्षि—Dakshina- Kukshi (4) वामकुक्षि—Vama Kukshi (5) दक्षिणपायु—Dakshina- payu (6) वामपायु—Vamapayu (7) सञ्छर्दन—Sanchhardana (8) जरण—Jarana (9) मध्यविदारण—Madhya Vidarana and (10) अन्त्यविदारण—Antyavidarana. आग्नेयामपगमनं दक्षिणहनुभेदसञ्ज्ञितं शशिनः। सस्यविमर्दो मुखरुक् नृपपीडा स्यात् सुवृष्टिश्च ॥८२॥

70 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 83-85 Slokas 82.—If the liberation of the Moon takes place in the south-east quarter of the orb, it is termed दक्षिणहनुभेद —Dakshinahanubheda. The effect of this will be des- truction of crops, outbreak of diseases in the face, trouble for the sovereign and advent of good rains. तथा च कश्यपः दक्षिणो हनुभेदः स्याच्चाग्नेय्यां यदि गच्छति । सस्यनाशं च कुरुते नृपभङ्गं सुदारुणम् ॥ पूर्वोत्तरेण वामो हनुभेदो नृपकुमारभयदायी । मुखरोगं शस्त्रभयं तस्मिन् विन्द्यात् सुभिक्षं च ॥८३॥ Sloka 83.—If the liberation of the Moon should happen in the northeast of the orb, it is known as वामहनु —Vamahanu. The King's son will be afflicted with some sort of fear. Facial diseases and risk by weapons are indicated. Otherwise there will be food and provi- sions. तथा च काश्यपः पूर्वोत्तरोऽपरो भेदो नृपपुत्रभयप्रदः । दक्षिणकुक्षिविभेदो दक्षिणपार्श्वेन यदि भवेन्मोक्षः । पीडा नृपपुत्राणामभियोज्या दक्षिणा रिपवः ॥८४॥ Sloka 84.—If the end of the eclipse happens on the southern side of the Moon's orb, it is called दक्षिणकुक्षि— Dakshina Kukshi. There will be trouble to the King's children and there will be a conflict with the enemies in that direction. तथा च काश्यपः । दक्षिणः कुक्षिभेदः स्याद्वामे मोक्षो भवेद्यदि । राजपुत्रभयं तत्र दक्षिणाशाद्विषां वधः ॥ वामस्तु कुक्षिभेदो यद्युत्तरमार्गसंस्थितो राहुः । स्त्रीणां गर्भविपत्तिः सस्यानि च तत्र मध्यानि ॥८५॥

Adh. V. Sl. 86-87] पञ्चमोऽध्यायः 71 Sloka 85.—If Rahu while liberating the Moon be posited on the northern side of the orb, it is called वामकुक्षि- भेद Vamakukshibheda. Women will suffer abortion, and the crops will only be medium. तथा च काश्यपः सौम्यायां तु यदा मोक्षो वामकुक्षिविभेदतः स्त्रीणां गर्भविनाशाय सौम्याशाधैपतेर्वधः ॥ नैर्ऋतवायव्यस्थौ दक्षिणवामौ तु पायुभेदौ द्वौ । गुह्यरुगल्पा वृष्टिर्द्वयोस्तु राज्ञीक्षयो वामे ॥८६॥ Sloka 86.—If at the time of liberation Rahu be posited in the southwestern side of, the Moon's orb, it is called दक्षिणपायु —Dakshinapayu; if in the northwestern side, it is known as वामपायु. The effect is that people will suffer from pain in the anus or the generating organs in both the cases. The rains will be poor. In the case of वामपायु--Vamapayu, the wife of the king will die. तथा च काश्यपः पायुभेदगते राहौ वायवीनैर्ऋताशयोः । गुह्यरोगभयं विन्द्याद्वामे राज्ञीभयं तथा ॥ पूर्वेण प्रग्रहणं कृत्वा प्रागेव चापसर्पेत । सञ्छर्दनमिति तत्क्षमसत्त्वह्लादिप्रदं जगतः ॥८७॥ Sloka 87.—If the commencement and end of the eclipse be both in the eastern side of the Moon's orb,it is termed सञ्छर्दन—Sanchhardana. There will be prosperity and peace in the country, abundance of crops and general contentment among the people. तथा च काश्यपः । ग्रासमोक्षौ यदा पूर्वे छर्दनं तु तदा भवेत् । क्षेमहार्दप्रदं ज्ञेयं सस्यनिष्पत्तिकारकम् ॥

72 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 88-90 प्राक्प्रग्रहणं यस्मिन् पश्चादपसर्पणं तु तज्जरणम् । क्षुच्छस्त्रभयोद्विग्ना न शरणमुपयान्ति तत्र जनाः ॥८८॥ Sloka 88.—If in the case of an eclipse the com- mencement was in the east of the orb and the end or liberation be in the west, it is known as जरण. The effect in this case will be that people will suffer from hunger and risk from weapons. People will become anxicus and there will be no kind of relief to them. तथा च काश्यपः । पूर्वेण ग्रसते राहुरपरस्यां विमुञ्चति । क्षुत्तस्करभयं तत्र मोक्षस्तु जरणं स्मृतम् ॥ मध्ये यदि प्रकाशः प्रथमं तन्मध्यविदरगं नाम । अन्तःकोपकं स्यात् सुभिक्षं नातिवृष्टिकर्म् ॥८९॥ Sloka 89.—If the liberation of the eclipse should begin from the middle of the Moon’s orb and there be light first there in consequence, it is called मध्यविदारण Madhya Vidarana : The effect will be disaffection in the king’s army. People will be peaceful and prosperous ; but there will not be much rain. तथा च काश्यपः । यदा प्रकाशो मध्ये स्याद् दुर्भिक्षमरकं तदा । पर्यन्तेषु विमलता बहुलं मध्ये तमोऽन्त्यदरणाख्यः । मध्याख्यदेशनाशः शारदसस्यक्षयश्चास्मिन् ॥९०॥ Sloka 90.—If the entire rim of the Moon’s orb should first begin to clear leaving intense darkness in the middle portion, it is called अन्त्यदरण—Antyadarana. The central country will suffer ruin as also the autumnal crops.

Adh. V. Sl. 91-96] पञ्चमोऽध्यायः 73 तथा च कश्यपः पर्यन्ते विमलत्वं स्यात्तमो मध्ये यदा भवेत् । मध्याख्यदेशनाशः स्याच्छरत्सस्यं विनश्यति ॥ एते सर्वे मोक्षा वक्तव्या भास्करेऽपि किन्त्वत्र । पूर्वा दिक् शशिनि यथा तथा रवौ पश्चिमा कल्प्या ॥९१॥ मुक्ते सप्ताहान्तः पांशुनिपातोऽन्नसङ्क्षयं कुरुते । नीहारो रोगभयं भूकम्पः प्रवरनृपमृत्युम् ॥९२॥ उल्का मन्त्रिविनाशं नानावर्णा घनाश्च भयमतुलम् । स्तनितं गर्भविनाशं विद्युन्नृपदंष्ट्रिपरीपीडाम् ॥९३॥ परिवेषो रुक्पीडां दिग्दाहो नृपभयं च साग्निभयम् । रूक्षो वायुः प्रबलश्चौरसमुत्थं भयं धत्ते ॥९४॥ निर्घातः सुरचापं दण्डश्च क्षुद्भयं सपरचक्रम् । ग्रहयुद्धे नृपयुद्धं केतुश्च तदेव सन्दृष्टः ॥९५॥ अविकृतसलिलनिपातः सप्ताहान्तः सुभिक्षमादेश्यम् । यच्चाशुभं ग्रहणजं तत्सर्वं नाशमुपयाति ॥९६॥ बृ. सं. 10

74 बृहत्संहितायाम् [Adh. V. Sl. 97 it will cause mis-carriages. If there be lightning, there will be trouble from kings, serpents, etc. If there be Parivesha, there will be trouble from diseases. If there be false fires, there will be danger from kings and risk from fires. If there be fierce and stormy wind, it will engender fear from thieves. If there be portentous thunder, Indra's bow or an impact of the Sun's rays with the cloud helped by the wind, people will suffer from hunger and there will be the risk of the country being overrun by a foreign king. If there be planetary war, there will be war between kings. If Ketu be visible, the same effect will happen. If there be clear shower within these 7 days, there will be prospe- rity and peace in the land, and any thing untoward due to the eclipse will be warded off completely. तथा च समाससंहितायाम् । परुषपवनाभ्रगर्जितविद्युत्परिवेषभूकम्पाद्याः । सप्ताहान्तर्न शुभा ग्रहणनिवृत्तौ शुभा वृष्टिः ॥ तथा च वृद्धगर्गः । अथेन्दुग्रहनिर्मुक्ते सप्ताहान्तर्भवेद्यदि । पांसुवर्षोऽन्ननाशः स्यात्स्त्रीहारो रोगवृद्धये ॥ नृपनाशाय भूकम्प उल्का मन्त्रिविपत्तये । रोगाय परिवेषः स्याज्ज्ञायायैवाभ्रसंप्लवः ॥ विद्युद्गर्भविनाशाय दिग्दाहोऽग्निविवृद्धये । निर्घातेन्द्रधनुर्दण्डा दुर्भिक्षाय भयाय च ॥ पवनः प्रबलो रूक्षश्चौरौपद्रवसूचकः । सर्वोपद्रवनाशः स्यात्सम्यग्वृष्टिर्भवेद्यदि ॥ यद्राहुचरितं प्रोक्तं चन्द्रग्रहणहेतुकम् । ‘ तदेव सकलं सूर्यो वेदितव्यं शुभाशुभम् ॥ सोमग्रहे निवृत्ते पक्षान्ते यदि भवेद् ग्रहोऽर्कस्य । तत्रानयः प्रजानां दम्पत्योर्वैरमन्योन्यम् ॥९७॥

Adh. V. Sl. 98. VI-1.] षष्ठोऽध्यायः 75 Sloka 97.—If after a lunar eclipse there should hap- pen a solar one at the end of the fortnight, the effect will be that people will become wicked and unjust in their behaviour and there will be disharmony among couples. अर्कग्राहात्तु शशिनो ग्रहणं यदि दृश्यते ततो विप्राः । नैकक्रतुफलभाजो भवन्ति मुदिताः प्रजाश्चैव ॥९८॥ Sloka 98.—If a lunar eclipse happens at the next fortnight after a solar one, the Brahmins will perform many sacrifices and be blessed thereby and the entire population will be happy and contented. When a solar or lunar eclipse occurs, persons at whose birth the Moon occupied the same sign as at the eclipse, should perform expiatory ceremonies in order to ward off any calamities that may befall them or their families. These are explained in detail in Adhyaya 67 of the मत्स्यपुराण-Mathsya Purana. They generally relate to the worship of the lords of the eight quarters headed by Indra in four earthen pots filled with herbs, mud, gems, etc. repre- senting the four oceans, and of Brahmins with the presents of cows and clothes. Thus ends the fifth Adhyaya on the 'course of Rahu'. भौमचारः ॥६॥ Mars. यद्युदयर्क्षाद्वक्रं करोति नवमाष्टसप्तमर्क्षेषु । तद्वक्त्रमुष्णमुदये पीडाकरमग्निवार्तानाम् ॥१॥ Sloka 1.—Note the asterism occupied by Mars at the time he emerges after his last conjunction with the Sun. If he should begin his retrograde motion when he is passing the 7th, 8th or 9th star reckoned from the aforesaid asterism, it is called वक्त्रमुष्ण-Vaktramushna. People eking their livelihood through working on fire will suffer thereby.

76 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Sl. 2-3 तथा च वृद्धगर्गः । उदयात् नवमे कुर्यादष्टमे सप्तमेऽपि वा । निवृत्तिं लोहिताङ्गस्तु तदुष्णं वक्त्रमुच्यते ॥ नरोऽग्निजीविनो ये च पचन्ति च दहन्ति च । तेषामुत्पद्यते तापो जायते धनसङ्क्षयः ॥ द्वादशदशैकादशनक्षत्राद्वक्रिते कुजेऽश्रुमुखम् । दूषयति रसानुदये करोति रोगाननावृष्टिं च ॥२॥ Sloka 2.—If the retrograde motion of Mars referred to above commence at the 12th, the 10th or the 11th asterism reckoned from the star occupied by Mars at the time of his last emergence from the Sun's conjunction, it is known as Asrumukha. The different kinds of tastes will be vitiated and diseases and drought will break out when he reappears after his next conjunction with the Sun. तथा च वृद्धगर्गः दशमैकादशे वाऽपि द्वादशे वाऽपि वक्रिते । लोहिताङ्गे ग्रहे ज्ञेयं वक्त्रमश्रुमुखं च तत् ॥ तत्र वर्षति पर्जन्यो दूषयित्वा शुभान् रसान् । ते दुष्टा दूषयन्त्याशु नॄणां धातून् तथा भृशम् ॥ बहवो व्याधयः क्रूरा उत्पद्यन्ते शरीरिणाम् । बहुभिः कारणैरेतैस्ततो लोकः प्रलीयते ॥ व्यालं त्रयोदशाच्चातुर्दशाद्वा विपच्यतेऽस्तमये । दंष्ट्रिव्यालम्गेभ्यः करोति पीडां सुभिक्षं च ॥३॥ Sloka 3.—When the retrograde motion alluded to begins while Mars transits the 13th or the 14th asterism, it is known as ब्याल Vyala and lapses after Mars is next eclipsed. People will suffer from creatures having sharp teeth, serpents and other reptiles and wild animals. There will however be general prosperity.

Adh. VI. Sl. 4-5] षष्ठोऽध्यायः 77 तथा च गर्गः । त्रयोदशे च नक्षत्रे यदि वापि चतुर्दशे । निवृत्तं कुरुते भौमस्तद्वक्त्रं व्यालमुच्यते ॥ भवन्ति प्रचुरा व्यालास्तेभ्यो लोकभयं वदेत् । नृपाणामशुभं विन्ध्यात्सस्यसम्पत्तिमादिशेत् ॥ तथा च पराशरः त्रयोदशचतुर्दशयोः सस्यदंष्ट्रिव्यालप्राबल्यं हिरण्यसंचयं च- रुधिराननमिति वक्त्रं पञ्चदशात् षोडशाच्च विनिवृत्ते । तत्कालं मुखरोगं सभयं च सुभिक्षमावहति ॥४॥ Sloka 4.—When Mars emerges from his last conjunc- tion with the Sun and begins his retrograde motion at the 15th or the 16th asterism reckoned from the one occupied by him at the time of his eclipse, it is known as रुधिरानन- Rudhiranana. During this period, people will suffer from facial diseases and there will be general panic. There will however be prosperity. तथा च गर्गः यदि पञ्चदशर्क्षे तु भूसुतः षोडशेऽपि वा । निवृत्तिं कुरुते वक्त्रंस्तद्विदुर्लोहिताननम् ॥ दीप्तिमन्तः पार्थिवाश्च भवन्ति प्रथिता भुवि । क्षत्रकोपश्च सुमहान् मुखरोगा भवन्ति च ॥ तथा च पराशरः पञ्चदशषोडशयोर्मुखरोगो नृपक्षोभः शस्त्रकोपश्च ॥ असिमुसलं सप्तदशादष्टादशतोऽपि वा तदनुवक्रे । दस्युगणेभ्यः पीडां करोत्यवृष्टिं सशस्त्रभयाम् ॥५॥ Sloka 5.—When the retrograde motion begins at the 17th or the 18th star counted from the one occupied by Mars at his conjunction with the Sun, it is known as असिमुसल-Asimusala. When Mars begins his direct motion after this, there will be trouble from bands of robbers, drought and risk from weapons.

78 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Sl. 6-7

तथा च गर्गः सप्तदशेऽष्टादशे वा लोहिताङ्गे निवर्तिते। निर्त्रिंशमुशलं नाम तद्वक्त्रं परिकीर्तितम्॥ पशुपुत्रधनं धान्यमाहरन्ते तु दस्यवः। प्राणिनां जीवनं हन्ति जायते शस्त्रसम्भ्रमः॥ तथा च पराशरः सप्तदशेऽष्टादशे वा दस्युगणैः प्रजानामुपद्रवमवृष्टिं शस्त्रभयं च॥ भाग्यार्यमोदितो यदि निवर्तते वैश्वदैवते भौमः। प्राजापत्येऽस्तमितस्त्रीनपि लोकानभिपीडयति ॥६॥ Sloka 6.—If Mars should emerge from the Sun in Purvaphalguni or Uttaraphalguni, begin his retrograde motion in Uttarashadha and disappear in Rohini, he will afflict the three worlds with miseries. तथा च पराशरः फल्गुन्यामुदयं कृत्वा वक्रं स्याद्वैश्वदैवते। प्राजापत्ये प्रवासश्च त्रैलोक्यं तत्र पीड्यते॥ श्रवणोदितस्य वक्रं पुष्ये मूर्द्धाभिषिक्तपीडाकृत्। यस्मिंस्तृक्षेऽभ्युदितस्तद्दिग्व्यूहान् जनान् हन्ति ॥७॥ Sloka 7.—If the emergence of Mars from the Sun's conjunction be in the asterism Sravana and he begins his retrograde motion in Pushya, kings will suffer. People belonging to the countries denoted by the asterism through which Mars reappears will meet with destruction. For the asterisms denoting countries vide ch. XIV, infra. तथा च पराशरः उदितः श्रवणे भौमः पुष्ये वक्रं चरेद्यदि। मूर्द्धाभिषिक्ता राजानो विनश्येयुः परस्परम्॥ यथा जनपदव्यूहे दिग्विभागः प्रदर्शितः। तस्य वै मोहितं कुर्याल्लोहिताङ्गरुथा सुखम्॥

Adh. VI. Sl. 8-12] षष्ठोऽध्यायः 79 मध्येन यदि मघानां गतागतं लोहितः करोति ततः । पाण्ड्यो नृपो विनश्यति शस्त्रोद्योगाद्भयमवृष्टिः ॥८॥ Sloka 8.—If Mars should pass through the middle of the asterism Magha and retrograde from there alone, the Pandya king will meet with his end, and people will suffer from drought and war. भित्वा मघां विशाखां भिन्दन् भौमः करोति दुर्भिक्षम् । मरकं करोति घोरं यदि भित्वा रोहिणीं याति ॥९॥ Sloka 9.—If Mars after cutting the asterism Magha should cut Visakha, there will be famine in the country. If he should cut the star Rohini, there will be terrible mortality in the land. दक्षिणतो रोहिण्याश्चरन्महीजोऽर्घवृष्टिनिग्रहकृत् । धूमायन् सशिखो वा विनिहन्यात् पारियात्रस्थान् ॥१०॥ Sloka 10.—When Mars passes through the southern side of Rohini, kings will suffer, prices will fall and there will be little rain. If he appears surrounded by smoke or flame, people living in the Pariyatra region will be destroyed. प्राजापत्ये श्रवणे मूले त्रिषु चोत्तरेषु शाक्रे च । विचरन् घननिबहानामुपघातकरः क्षमातनयः ॥११॥ Sloka 11.—If Mars 'should transit Rohini, Sravana, Moola, Uttaraphalguni, Uttarashadha, Uttarabhadra or Jyeshta, he will spoil the thick clouds (Nimbus) that have been formed, and there will be no rain. चारोदयाः प्रशस्ताः श्रवणमघादित्यहस्तमूलेषु । एकपदाश्विविशाखाप्राजापत्येषु च कुजस्य ॥१२॥ Sloka 12 —If Mars should emerge from the Sun's conjunction when he is passing the asterisms Sravana,

80 बृहत्संहितायाम् [Adh. VI. Śl. 13. VII-1 Magha, Punarvasu, Hasta, Moola, Purvabhadra, Aswini, Visakha and Rohini, he will prove auspicious (and the evil effects mentioned before will not happen). विपुलविमलमूर्तिः किंशुकाशोकवर्णः स्फुटरुचिरमयूखस्तप्तताम्रप्रभाभः । विचरति यदि मार्गं चोत्तरं मेदिनीजः शुभकृदवनिपानां हार्दिदश्च प्रजानाम् ॥१३॥ Sloka 13.—When Mars with a broad and clear form and deep-red like the Kimsuka and Asoka flowers, with pure and bright rays, with a brightness like that of red-hot molten copper should pass in the northern side of the asterism he is in, he will bring on prosperity to the kings and peace and contentment to the subjects. तथा च गर्गः याम्यादिपितृपर्यन्तं नवक्षं मार्गमुत्तरम् । भाग्यादिनैर्ऋतान्तं तु मध्यमं मार्गमुच्यते ॥ आषाढाद्याश्विनान्तं तु दक्षिणं समुदाहृतम् । सौम्यमार्गं स्थितो भौमः प्रजानामुपकारकः ॥ मध्यमे मध्यफलदो याम्ये तु भयदः स्मृतः ॥ Thus ends the sixth Adhyaya on the 'course of Mars'. बुधचारः ॥७॥ Mercury. नोत्पातपरित्यक्तः कदाचिदपि चन्द्रजो व्रजत्युदयम् । जलदहनपवनभयकृद्धान्यार्घक्षयविवृद्ध्यै ॥१॥ Sloka 1.—Mercury never reappears after his con- junction with the Sun without any unusual phenomenon. He will cause some sort of trouble through water, fire or wind, thus threatening people and causing extraordinary rise or fall in the prices of food grains.

Adh. VII. Sl. 2-4] सप्तमोऽध्यायः 81 तथा च समाससंहितायाम् उदयं याति शशिसुतो नोत्पातविवर्जितः कदाचिदपि । पवनाग्निसलिलभयदौ धान्यार्घवृद्धिक्षयकृद्वा ॥ तथा च वृद्धगर्गः अवर्षे कुरुते वर्षं वर्षे वर्षं न गच्छति । भये च कुरुते क्षेमं सर्वत्र प्रतिलोमगः ॥ तथा च कश्यपः नाकस्माद्दर्शनं याति विनोत्पातेन सोमजः । भयवातपातहिमैरर्घवृद्धिक्षयादिभिः ॥ विचरन् श्रवणधनिष्ठाप्राजापत्येन्दुवैश्वदेवानि । मृद्नन् हिमकरतनयः करोत्यवृष्टिं सरोगभयाम् ॥२॥ Sloka 2.—When Mercury transits through the as- terism Sravana, Dhanishta, Rohini, Mrigasira and Uttara- shadha, there will be no rain and diseases will break out. तथा च कश्यपः । रोहिणीं वैश्वदेवं च सौम्यंवैष्णववासवान् । ज्ञाशिश्रश्च यदा हन्ति प्रजा रोगैश्च पीडयेत् ॥ रौद्रादीनि मधान्तान्युपाश्रिते चन्द्रजे प्रजापीडा । शस्त्रनिपातक्षुद्भयरोगानावृष्टिसन्तापैः ॥३॥ Sloka 3.—When Mercury is passing through any of the five asterisms commencing from Ardra, people will suffer on account of clash of arms, hunger, fear, disease, drought and worries. तथा च कश्यपः । रौद्रादीनि यदा पञ्च नक्षत्राणीन्दुन्दनः । भिनत्ति शस्त्रदुर्भिक्षव्याधिभिः पीड्यते जगत् ॥ हस्तादीनि चरन् षडृक्षाण्युपपीडयन् गवामशुभः । स्नेहरसार्घविवृद्धिं करोति चोर्वीं प्रभूतान्नाम् ॥४॥ Sloka 4.—During Mercury's transit over the six stars reckoned from Hasta, cattle will suffer ; oil, ghee, etc. बृ. सं. 11

82 बृहत्संहितायाम् [Adh. VII. Sl. 5-7 honey, jaggery and the like will rise in price ; but there will be plenty of food-crops. तथा च कश्यपः हस्तादीनि चरन् षड्वै नक्षत्राणीन्दुनन्दनः । गवामशुभदः प्रोक्तः सुभिक्षक्षेमकारकः ॥ आर्यम्णं हौतभुजं भद्रपदामुत्तरां यमेशं च । चन्द्रस्य सुतो निघ्नन् प्राणभृतां धातुसङ्क्षयकृत् ॥५॥ Sloka 5—If Mercury in his transit should cut through the stars Uttaraphalguni, Krittika, Uttarabhadrapada and Bharani, all creatures will be afflicted with diseases caused, by the seven constituent elements of the body, viz, muscle, bone, blood, skin, semen, fat and marrow. तथा च कश्यपः । भरणीकृत्तिकार्यम्णमहिर्बुध्नं च चन्द्रजः । चरन्धातुविनाशाय प्राणिनां परिकीर्तितः ॥ आश्विनवारुणमूलान्युपमृद्नन् रेवतीं च चन्द्रसुतः । पण्याभिषग्नौजीविकसलिलजतुरगोपघातकरः ॥६॥ Sloka 6.—When Mercury passes through the stars Aswini, Satabhishak, Moola and Revati, the trading class physicians, sailors, substances derived from water such as pearls and conchs, and horses will suffer destruction. तथा च कश्यपः । रेवतीं वारुणं मूलमाश्विनीं चोपमर्दयन् । बुधो वणिग्भिषग्वाहान् जलोत्थांश्च विनाशयेत् ॥ पूर्वावृक्षत्रितयादेकमपीन्दोः सुतोऽभिमृद्नीयात् । क्षुच्छस्त्रतस्करामयभयप्रदायी चरन् जगतः ॥७॥ Sloka 7.—When Mercury cuts through Purvaphal- guni, Purvashadha or Purvabhadra, people will suffer from hunger ; war will break out, and there will be danger from thieves and diseases.

Adh. VII. Sl. 8-11] : सप्तमोऽध्यायः 83 पूर्व्वाग्नये चरन् सौम्यो भेदं कृत्वा यदि व्रजेत् । क्षुच्छस्त्रतस्करभयैः करोति प्राणिनां वधम् ॥ प्राकृतविमिश्रसङ्क्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः । सप्त पराशरतन्रे नक्षत्रैः कीर्त्तिता गतयः ॥८॥ Sloka 8.—In Parasara's Tantra, the following seven courses (or gaits) have been declared for Mercury as distinguished by the several asterisms : (1) Prakrita (2) Vimisra (3) Sankshipta (4) Theekshna (5) Yogantha (6) Ghora and (7) Papakhya. प्राकृतसञ्ज्ञा वायव्ययाम्यपैनामहानि बहुलाश्च । मिश्रा गतिः प्रदिष्टा शशिशिवपितृभुजगदेवानि ॥९॥ सङ्क्षिप्तायां पुष्यः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं चेति । तीक्ष्णायां भद्रपदाद्वयं सशक्राश्वयुक् पौष्णम् ॥१०॥ योगान्तिकेति मूलं द्वे चाषाढे गतिः सुतस्येन्दोः । घोरा श्रवणस्त्वाष्ट्रं वसुदैवं वारुणं चैव ॥११॥ पापाख्या सावित्रं मैत्रं शक्राग्निदैवतं चेति । Slokas 9-11½—The course is known as Prakrita when Mercury passes through any of the asterisms Swati, Bharani, Rohini and Krittika. It is termed Misra when he transits any of the stars Mrigasira, Ardra, Magha and Aslesha. The gait is called Sankshipta when Mercury travels through Pushya, Punarvasu, Purvaphalguni and Uttara phalguni. The course is Theekshna when he moves through Purvabhadra, Uttarabhadra, Jyeshta Aswini and Revati. It is Yoganta when Mercury passes over Moola, Purvashadha or Uttarashadha. If the transit be through the stars Sravana, Chittra, Dhanishta and Satabhishak, it is called Ghora. Lastly, it is called Papakhya when his passage is over the stars Hasta, Anuradha and Visakha.

84 बृहत्संहितायाम् [Adh. VII. Sl. 12-13 उदयप्रवासादिवसैः स एव गतिलक्षणं प्राह ॥१२॥ चत्वारिंशत् त्रिंशत् द्विसमेता विंशतिर्दिनवकं च । नव मासार्द्धं दश चैकसंयुताः प्राकृताद्यानाम् ॥१३॥ Slokas 12-13.—The measures in days for the rising and setting of Mercury in his seven courses are 40, 30, 22, 18, 9, 15 and 11 days respectively. तथा च वृद्धगर्गः चत्वारिंशत्प्राकृतायां गतावालक्ष्यते बुधः । मासमेकं विमिश्रायां दर्शयित्वास्तमर्हति ॥ अह्नां द्वाविंशतिं सार्द्धं सङ्क्षिप्तामेत्य लक्ष्यते । अष्टादशाहं तीक्ष्णायां घोरायां दश पञ्च च ॥ पापायां पादहीनानि तथैकादश तिष्ठति । योगाम्तिक्यामिन्दुसूनुर्नवाहं लक्ष्यते तथा ॥ चारकालो य एवोक्तः सोमपुत्रस्य भागशः । अस्तकालः स एव स्यात्सूर्यमण्डलचारिणः ॥ तथा च कश्यपः चत्वारिंशत्तथा त्रिंशद्दिनानि द्वौ च विंशतिः । अष्टादशार्द्धमासं च दश चैकयुतानि च ॥ नव च प्राकृताद्यासु सोमजस्तूदितस्तथा । अस्तं गतः सर्वकालं तिष्ठतीति विनिश्चयः ॥ But the above is not approved by Varahamihira for he has said as follows in the समाससंहिता. प्राकृतविमिश्रसङ्क्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः । गतयो लक्षणमासां नोदयदिवसैः स्फुटं भवति ॥ स्पष्टा पराशरमते स्वाती च प्राकृता त्रिभं याम्यात् । मिश्रा गतिः शशिशेखरभुजगपितृदेवतासौम्यैः ॥ सङ्क्षिप्ता नाम गतिः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं पुष्यः । तीक्ष्णा भद्रपदायं नक्षत्रचतुष्टयं ज्येष्ठा ॥ मूलत्रयुक्तं योगा घोरा श्रवणत्रिभं च सत्वाष्ट्रम् । पापाख्या तु विशाखा हस्तो मैत्रं च शशिसूनोः ॥

Adh. VII. Sl. 14-16] सप्तमोऽध्यायः 85 प्राकृतगत्यामारोग्यवृष्टिसस्यप्रवृद्धयः क्षेमम् । संक्षिप्तमिश्रयोर्मिश्रमेतदन्यासु विपरीतम् ॥१४॥ Sloka 14.—In the Prakrita course of Mercury, the people will command good health ; there will be suffi- cient rain, good crops and general happiness. In the Sankshipta and Misra courses, the effect will be mixed ; and it will be reverse in the other courses. तथा च गर्गः । क्षेमारोग्यसुभिक्षेषु लक्षणा प्राकृता गतिः । संक्षिप्ता च विमिश्रा च शुभाशुभफलोदये ॥ तीक्ष्णा घोरा च पापा च तथा योगान्तिकापरा । एताश्चतस्रः सौम्यस्य दुर्भिक्षाक्षेमलक्षणाः ॥ ऋज्व्यतिवक्रा वक्रा विकला च मतेन देवलस्यैताः । पञ्चचतुर्द्व्येकाहा ऋज्व्यादीनां षडभ्यस्ताः ॥१५॥ Sloka 15.—According to Devala's view, the effects of ऋज्वी—direct, अतिवक्रा—exceedingly retro-grade, वक्रा— retrograde and विकला-decayed motions of Mercury will last for (5 × 6 =) 30, (4 × 6 =) 24, (2 × 6 =) 12, and (1 × 6 =) 6 days. ऋज्वी हिता प्रजानामतिवक्रार्घं गतिर्विनाशयति । शस्त्रभयदा च वक्रा विकला भयरोगसञ्जननी ॥१६॥ Sloka 16.—Mercury when his motion is ऋज्वी or direct does good to the people, while his over retrograde motion brings on famine by destroying the wealth (of the country). When he is retrograde in his motion he will bring on war in the land; and when his motion is decayed or weak; he engenders fear and disease. तथा च देवलः । दिनानि त्रिंशदुदितस्तिष्ठेद्यदि च सोमजः । ऋज्वी गतिः सा विज्ञेया प्रजानां हितकारिणी ॥

86 वृहतंसंहितायाम् [Adh. VII. Sl. 17-18

चतुर्विंशदिनान्येवं यदि तिष्ठेच्च सोमजः । अतिवक्रा गतिर्ज्ञेया दुर्भिक्षगतिक्षणा ॥ अहानि द्वादश यदा बुधास्तङ्गेत्तथोद्गतः । वक्रा गतिः सा विज्ञेया शरत्रसम्भ्रमकारिणी ॥ षड्दिनानि यदा तिष्ठेदुद्गतः सोमनन्दनः । विकला सा गतिर्ज्ञेया भयरोगविवर्धिनी ॥ एवमस्तमये सर्वं गतिजं सोमजस्य तु । भावाभावाय लोकानां फलं वाच्यं शुभाशुभम् ॥ पौषाषाढश्रावणवैशाखेष्विन्दुजः समाघेषु । दृष्टो भयाय जगतः शुभफलकृत्प्रोषितस्तेषु ॥१७॥ तथा च वृद्धगर्गः वैशाखपौषमाघेषु श्रावणाषाढयोरपि । न दृश्यते बुधः प्रायो मासेष्वन्येषु दृश्यते ॥ यदाऽदृश्येषु दृष्टः स्याद्दृश्येषु च न दृश्यते ॥ गवां रोगमनावृष्टिं दुर्भिक्षं चापि निर्दशेत् ॥ तथा च पराशरः । वैशाखाषाढयोर्माघे पौषश्रावणयोस्तथा । बुधो न दृश्यते जातु दृश्येत भयमादिशेत् ॥ पौषे करोति मरकं माघे वातं तथा च सोमसुतः । वैशाखे जनमरकमाषाढे श्रावणे च दुर्भिक्षम् ॥ कार्त्तिकेऽश्वयुजि वा यदि मासे दृश्यते तनुभवः शिशिरांशोः । शस्त्रचौरहुतभुग्गदतोयक्षुद्भयानि च तदा विदधाति ॥१८॥

Adh. VII. Sl. 19-20. VIII-1] अष्टमोऽध्यायः 87 रुद्धानि सौम्येऽस्तगते पुराणि यान्युद्गते तान्युपयान्ति मोक्षम् । अन्ये तु पश्चादुदिते वदन्ति लाभः पुराणां भवतीति तज्ज्ञाः ॥१९॥ Sloka 19.—When Mercury is eclipsed, towns will be besieged and when he emerges out from the Sun, the siege over these towns will be raised. According to another view, there will occur the retaking possession of these towns only when Mercury is seen in the west. तथा च नन्दी । पश्चार्द्धांङ्गुदिते सौम्ये लभते पुररोधकः । पुनः प्रागुदिते तस्मिन् पुरमोक्षं विनिर्दिशेत् ॥ हेमकान्तिरथवा शुकवर्णः सस्यकेन मणिना सदृशो वा । स्निग्धमूर्तिरलघुश्च हिताय व्यत्यये न शुभकृच्छशिपुत्रः ॥२०॥ Sloka 20.—When Mercury is of golden hue or of parrot colour or resembles the colour of the Sasyaka (saphire ?) gem, or if his disc be glossy and big in size, he will prove beneficial to the people; if he be otherwise, he will prove malefic. तथा च पराशरः । विमलजलरजतस्फटिकाभः प्रशस्त इति ॥ Thus ends the seventh Adhyaya on the ‘course of Mercury’. बृहस्पतिचारः ।८॥ Jupiter. नक्षत्रेण सहोदयमुपगच्छति येन देवपतिमन्त्री । तत्सञ्ज्ञं वक्तव्यं वर्षं मासक्रमेणैव ॥१॥ Sloka 1—Note the asterism occupied by Jupiter when he emerges out from his conjunction with the Sun. The name of that star has to be given ito the year, and

88 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 2 the succeeding years will bear the names of the months in their regular order. तथा च ऋषिपुत्र आह । यत्रोत्तिष्ठति नक्षत्रे सह येन प्रवर्धते । संवत्सरः स विज्ञेयस्तन्नक्षत्रविधायकः ॥ तथा च काश्यपः संवत्सरे युगे चैव षष्ठ्यब्दे ऽङ्गिरसः सुतः । यन्नक्षत्रोदयं कुर्यात्तत्सञ्ज्ञं वत्सरं विदुः ॥ प्रभवादीनामब्दानां प्रवृत्तिर्गुरोरुदयकालादित एव यतोगुरुरत्रावाधितत्वेन स्थितः। तथा च ऋषिपुत्र आह । तिष्यादि च युगं प्राहुर्वासिष्ठात्रिपराशराः । बृहस्पतेस्तु सौम्यन्तं सदा द्वादशवार्षिकम् ॥ उदेति यस्मिन्मासे तु प्रवासोपगतोऽङ्गिराः । तस्मात्संवत्सरो मासो बार्हस्पत्योऽथ गम्यते ॥ तथा च गर्गः प्रवासान्ते सहर्क्षेण तूदितो युगपच्चरेत् । तस्मात्कालादृक्षंपूर्वो गुरोरब्दः प्रवर्तते ॥ युगानि द्वादशाब्दानि तत्र तानि बृहस्पतेः । तत्र सावनसौराभ्यां सावनाब्दो निरुच्यते ॥ एवमाश्वयुजं चैव चैत्रं चैव बृहस्पतिः । संवत्सरं नाशयते सप्तत्यब्दशतेऽधिके॥ वर्षाणि कार्तिकादीन्याग्नेयाद्गद्वयानुयोगीनि । क्रमशःत्रिभं तु पञ्चममुपान्त्यमन्त्यं च यद्वर्षम् ॥२॥ Sloka 2.—The years commence from Kartika and are composed of two asterisms each beginning with Krittika and follow in regular order. But the 5th, the 11th and the 12th year comprise each three asterisms. तथा च गर्गः फाल्गुनी चैव हस्तं च चरेद्यदि बृहस्पतिः । स फाल्गुनोऽब्दः क्रूरः स्याद्धान्यमुच्चाटतां व्रजेत् ॥