दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
An exact line-by-line transcription of the text in the image:
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४३६ धानकौशलैः, चिकित्सामुखेनामयोपबृंहणैरन्यैश्चाभ्युपायैरश्मकेन्द्रप्रयुक्ता- स्तीक्ष्णरसदायः प्रक्षपितप्रवीरमनन्तवर्मकटकं जर्जरमकुर्वन् । ( २५ ) अथ वसन्तभानुर्भानुवर्माणं नाम वानवास्यं प्रोत्साह्यान- न्तवर्म्मणा व्यग्राहयत् । तत्परामृष्टराष्ट्रपर्यन्तञ्चानन्तवर्मा तमभियोक्तुं बल- समुत्थानमकरोत् । सर्वसामन्तेभ्यश्चाश्मकेन्द्रः प्रागुपेत्यास्य प्रियतरोऽ- भूत् । अपरेऽपि सामन्ताः समगंसत । गत्वा चाभ्यर्णे नर्मदारोधसि न्यविशन् । तस्मिंश्चावसरे महासामन्तस्य कुन्तलपतेरवन्तिदेवस्यात्म- नाटकीयां क्ष्मातलोर्वशीं नाम चन्द्रपालितादिभिरतिप्रशस्तनृत्यकौशला- माहूयानन्तवर्मा नृत्यमद्राक्षीत् । अतिरक्तश्च भुक्तवानिमां मधुमत्ताम् । तीक्ष्णरसं विषं ददातीति तीक्ष्णरसद्ः स आदिर्येषां ते । प्रक्षपिता विनाशिताः प्रवीरा योधा यस्य तत् । जर्जरं शिथिलम् । ( २५ ) वसन्तभानुः अश्मकेन्द्रः । वानवास्यो वनप्रदेशाधिपतिः । व्यग्राहयत् विग्रहं कारितवान् । तत्परामृष्टेति-तेन वानवास्येन परामृष्टो गृहीतो राष्ट्रस्य स्वरा- ज्यस्य पर्यन्तः प्रान्तभागो यस्य सः । तम् अश्मकेन्द्रम् । सर्वसामन्तेभ्य इत्यत्र पञ्चमीविभक्तिः । अस्य वानवास्यस्य । समगंसत मिलिता अभवन् । अभ्यर्णे समीपवर्त्तिनि । नर्मदारोधसि नर्मदातीरे । आत्मनाटकीयां स्वनर्त्तकीम् । मधुमत्तां मद्यपानप्रमत्ताम् । इस्तेमाल करते ही वे लोग मर जाते थे। इस रीति से अश्मकेश के द्वारा प्रेषित राजदूतों ने गुप्तारूपेण तीक्ष्ण विषाक्त रसों से तथा कुटिल नीतियों से अनेक धोखेवाली चालों से अनन्तवर्मा के समस्त सैन्य-बल को एवं राज्याधिकारी समुदाय को जर्जर बनाकर नष्ट भ्रष्ट कर दिया । ( २५ ) तत्पश्चात्—वसन्तभानु ने भीलों के अधिपति भानुवर्मा को उभाड़ कर अनन्तवर्मासे लड़ा दिया । अनन्तवर्माने सम्पूर्ण राष्ट्रकी शक्ति भानुवर्माको पराजित करनेमें लगा दी । इधर अपने सभी सामन्तों को साथ लेकर वसन्तभानु अनन्तवर्मा से मिल गया और उसे हाथमें करके उसका प्रियपात्र हो गया । तब अन्य सामन्तगण भी अनन्तवर्मा की सहायता करने आ गये । सभी सामन्तों ने रेवा नदी के पुण्य तट पर अपनी छावनियाँ फेंकीं । उस समय वहाँ पर महासामन्त कुन्तलदेशाधिपति अवन्तिदेवकी रङ्गशालाओं बनायीं वेश्या नर्तन कर रही थी। वह वेश्या सुन्दरता में भूतल पर उर्वशी के समान थी । अनन्तवर्मा उसका नृत्य देखने में तल्लीन था । चन्द्रपालित आदि भी उसी के समीप बैठे हुए थे । मधुपान करके मदोन्मत्त होकर उस समय वे सब उस पर आसक्त हो रहे थे । उसी समय अश्मकेश ने कुन्तलपति अवन्तिदेव को अलग एकान्त में ले जाकर कहा—
४४० | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF ४४० | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां ( ३६ ) अश्मकेन्द्रस्तु कुन्तलपतिमेकान्ते समभ्यधत्त—'प्रमत्त एष राजा कलत्राणि नः परामृशति । कियत्यवज्ञा सोढव्या । मम शतमस्ति हस्तिनाम् , पञ्चशतानि च ते । तदावां संभूय मुरलेशं वीरसेनमृचीके- शमेकवीरं कोङ्कणपतिं कुमारगुप्तं सासिक्यनाथं च नागपालमुपजपाव । ते चावश्यमस्याविनयमसहमाना अस्मन्मतेनैवोपावर्तेरन् । अयं च वान- वास्यः प्रियं मे मित्रम् । अमुनैवं दुर्विनीतमग्रतो व्यतिषक्तं पृष्ठतः प्राह- रेम । कोशवाहनं च विभज्य गृह्णीमः' इति हृष्टेन चामुनाभ्युपेते, विंशतिं वरांशुकानाम् , पञ्चविंशतिं काञ्चनकुङ्कुमकम्बलानाम् , प्राभृतीकृत्याप्तमु- खेन तैः सामन्तैः संमन्त्र्य तानपि स्वमतावस्थापयत् । उत्तरेद्युस्तेषां सामन्तानां वानवास्यस्य च अनन्तवर्मा नयद्वेषादामिषत्वमगच्छत् । वस- ( २६ ) परामृशति धर्षयति । सम्भूय मिलित्वा । उपजपाव विघटयाव । लोट् । ते वीरसेनादयः । अस्य अनन्तवर्मणः अविनयं दुराचरणम् । उपावर्त्तेरन् आगच्छेयुः । अमुना वानवास्येन । एनम् अश्मकेन्द्रम् । अग्रतः सम्मुखे । व्यति- षक्तं प्रतिरुद्धम् । अमुना कुन्तलपतिना । अभ्युपेते स्वीकृते । वरांशूकानां श्रेष्ठ- वस्त्राणाम् । काञ्चनेति—काञ्चनवर्णकुङ्कुमवासितकम्बलानामित्यर्थः । प्राभृतीकृत्य उपायनीकृत्य । आप्तमुखेन विश्वस्तपुरुषद्वारा । स्वमतौ स्वामिमते । उत्तरेद्युः ( २६ ) 'यह राजा आजकल पागल सा हो गया है तथा हमारी बहू-बेटियों पर बलात्कार किया करता है । आखिरकार हम लोग कब तक ऐसे निरादरों तथा अपमानों को सहें । मेरे समीप एक सौ हाथी हैं तथा आपके समीप पाँच सौ हैं । अतः हम लोग चलकर मुरलेश वीरसेन, ऋचीक देश के शासक एकवीर, कोंकण के अधिपति कुमारगुप्त तथा सासिक्य के स्वामी नागपाल को इससे फोड़कर अपनी ओर मिला लें तथा अनन्तवर्मा से उनका वैर करा दें । वे लोग इसके उच्छृङ्खल व्यवहारों से अवश्य अपनी ओर आ जायेंगे—क्योंकि ऐसा ज्ञात हो चुका है कि वे लोग इस पर क्षुब्ध रहते हैं । भीलों का अधिपति हमारा मित्र है ही अतः उसे आगे भेजकर अनन्तवर्मा को रुकवा दें । पीछे से हम लोग इस पर आक्रमण करके मार डालें । ततः इसके कोष और राज्य-वाहनादि को परस्पर बाँट लें।' जब अवन्तिदेव ने यह योजना मान ली तब बीस अच्छे वस्त्र, पचीस सुनहले तथा कुङ्कुम की सुगन्ध से युक्त कम्बलों को देकर उसने उसके विश्वासपात्र सचिवों के साथ मन्त्रणादि करके उन सबको भी अपनी ओर कर लिया । तत्पश्चात् दूसरे दिन भीलों के स्वामी की तथा उन सामन्तों की कला-कुशलता से अनन्तवर्मा मार डाला गया । तब वसन्तभानु ने उस अनन्तवर्मा के कोश-वाहन और विध्वस्त सैन्य-बल को अपने Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४४१ न्तभानुश्च तत्कोशवाहनमवशीर्णमात्माधिष्ठितमेव कृत्वा 'यथान्यासं यथाबलं च विभज्य गृह्णीत । युष्मदनुज्ञया येनकेनचिदंशेनाहं तुष्यामि' इति शाठ्यात्सर्वानुवर्ती, तेनैवामिषेण निमित्तीकृतेनोत्पादितकलहः सर्व- सामन्तान्ध्वंसयत् । तदीयं च सर्वस्वं स्वयमेवाग्रसत् । वानवास्यं केन- चिदंशेनागृह्य प्रत्यावृत्य सर्वमनन्तवर्मराज्यमात्मसादकरोत् । (२७) अस्मिंश्चान्तरे मन्त्रिवृद्धो वसुरक्षितः कैश्चिन्मौलैः संभूय बालमेनं भास्करवर्माणम् , अस्यैव ज्यायसीं भगिनीं त्रयोदशवर्षां मञ्जु- वादिनीम् , अनयोश्च मातरं महादेवीं वसुंधरामादायापसर्पन्नापदोऽस्या आवितया दाहज्वरेण देहमजहात् । अस्मादृशैर्मित्रैस्तु नीत्वा माहिष्मतीं परदिने । नयद्वेषात् दुर्नयात् । आमिषत्वं भोग्यवस्तुत्वम् । तैर्हत इति भावः । तत्कोशेति-तस्यानन्तवर्मणः कोशवाहनं धनरत्नगजाश्वादिकम् । अवशीर्णं विध्व- स्तम् । आत्माधिकृतं स्वाधिकृतम् । यथाप्रयासं स्वस्वचेष्टानुरूपम् । यथाबलं स्वस्वशक्त्यनुसारेण । सर्वानुवर्त्ती सर्वेषां मनोरञ्जकः । (२७) मौलैः भूयादिमूलज्ञातृभिः । 'मुखिया' इति भाषा । भास्करवर्मा विश्रुतेन पूर्वदृष्टाऽष्टवर्षदेशीयो बालकः अनन्तवर्मणः पुत्रः । ज्यायसीं ज्येष्ठांम् । अधिकारमें कर लिया तथा लोगों से कहा—'आप लोग अपनी शक्तिके और परिश्रमके अनुसार इसमें से हिस्सा बाँट कर लें । हमें आप लोग जो प्रसन्नतासे देंगे वही लेने में हम राजी हो जायेंगे—हमें कोई आपत्ति नहीं है । इस प्रकार के भुलावे दे देकर वसन्तभानुने सबको अपनी ओर राजी कर लिया । परन्तु बटवारेमें से सब सामन्त परस्पर झगड़ गये । वसन्तभानुने ऐसे मौके से लाभ उठाया और सभी सामन्तोंको मार डाला । तदनन्तर उन सबके समस्त धनको उसने ले लिया। मीलोंके अधिपति को जो उसका मित्र था उसमेसे हिस्सा दे दिया और वहां से लौटकर बेखटके अनन्तवर्मा के सारे साम्राज्य पर अपना प्रभुत्व स्थापित कर लिया । (२७) इसी बीचमें सचिवोंमें श्रेष्ठ वसुरक्षित इस आपत्तिसे व्याकुल होकर कुछ पुराने दासोंको लेकर तथा अपनी त्रयोदशवर्षीया भगिनी मंजुवादिनी एवं अपनी माता महादेवी वसुन्धराके साथ भागा । परन्तु, थोड़े ही दिनों पश्चात् वह ज्वरपीड़ित होकर मर गया । तब कुछ सुहृदोंने बालकोंके साथ महादेवी वसुन्धराको उसकी सौतके पुत्रके समीप भेजवा दिया । किन्तु, उस सुचरित्रा विमाता को उसने भ्रष्टाचारिणी समझा और यह भी सोचा कि सम्भव है विमाता का विचार अपने पुत्र को राजा बनाने का होवे । इस बात का विचार कर वह बहुत घबराया तथा इसी विचार से मित्रवर्मा
४४२ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां
४४२ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां भर्तुर्द्वैमातुराय भ्रात्रे मित्रवर्मणे सापत्न्या देवी दर्शिताभूत् । तां चार्याम- नार्योऽसावन्यथाभ्यमन्यत । निर्भत्सितश्च तया 'सुतमियमखण्डचारित्रा राज्यार्हं चिकीर्षति' इति नैर्घृण्यात्तमेनं बालमजिघांसीत् । इदं तु ज्ञात्वा देव्याहमाज्ञप्तः—'तात, नालीजङ्घ, जीवतानेनार्भकेण यत्र क्वचिदवधाय जीव । जीवेयं चेदहमप्येनमनुसरिष्यामि । ज्ञापय मां क्षेमप्रवृत्तः स्ववा- र्ताम्' इति । अहं तु संकुले राजकुले कथंचिदेनं निर्गमय्य विन्ध्याटवीं व्यगाहिषि । पादचारिणं चैनमाश्वासयितुं घोषे क्वचिदहानि कानिचिद्वि- श्रमय्य, तत्रापि राजपुरुषसंपातभीतो दूराध्वमपासरम् । तत्रास्य दारुण- पिपासापीडितस्य वारि दातुकामः कूपेऽस्मिन्नपभ्रश्य पतितस्त्वयैवमनुगृ- हीतः। त्वमेवास्यातः शरणमेधि विशरणस्य राजसूनोः' इत्यञ्जलिमबध्नात् । अपसर्पन् पलायमानः । भर्तुः पत्युर्द्वैमातुराय वैमात्रेयभ्रात्रे । आर्यां सुचरित्राम् । अन्यथा दुश्चरित्रामित्यर्थः । अखण्डचारित्रा अक्षतचरित्रा । राज्यार्हं राज्यप्राप्ति- योग्यम् । इति हेतोः नैर्घृण्यात् निष्करुणत्वात् । अजिघांसीत् हन्तुमैच्छत् । सन्नन्ताद् हन्धातोलूँङ् । अहम्—अस्येतिवृत्तस्य वक्ता वृद्धो नालीजङ्घनामा । अव- धाय व्यवहितो भूत्वा । संकुले जनाकीर्णे । व्यगाहिषि प्राविक्षम् । घोषे आभीरप- ल्ल्याम् । विश्रमय्य विश्रामं कारयित्वा । तत्रापि घोषेऽपि । राजपुरुषेति-राजपुरु- षाणां सम्पातात् आगमनाद् भीतः शङ्कितः । दूराध्वं दूरमार्गम् । अपभ्रश्य भ्रष्टो भूत्वा त्वया विश्रुतेनेत्यर्थः । अतः अस्मात्परम् । विशरणस्य शरणरहितस्य । एधि भव । अस् धातोर्लोटि रूपम् । ने अपने सौतले भाई की हत्या नृशंसतापूर्वक करानी चाही। परन्तु जब महारानी को यह बात ज्ञात हुई तो उन्होंने नालीजंघ से कहा—'हे नालीजंघ ! तुम उस बालक को कहीं ले जाकर छिपा दो और इसी के साथ तुम भी छिपकर रहो। यदि मैं जीवित रह जाऊँगी तो तुम लोंगों से मिलूँगी अन्यथा हरिइच्छा । यहां से जाकर जहां पर तुम रहो उसकी सूचना गुप्त रीति से मेरे समीप भेज देना तथा कुशल वृत्त भी भेज देना ।' महारानी की आज्ञानुसार हम सब बालक को साथ लेकर राजदरवार से बाहर होकर विन्ध्याचल के सघन वनों में जाकर छिप गये। पैदल चलने के कारण थके हुए बालक का श्रम मिटाने के लिए हम लोग कई दिनों तक एक ग्वाले की गोशाला में जाकर रहे। किन्तु, वहां पर राजपुरुषों के आने की आशंका थी अतः वहां से हम आगे चल पड़े। मार्ग में इस बालक को बड़ी तेजी से प्यास लगी । अतः जल लेने के लिए इस कूप पर हम आये और इसमें गिर पड़े। बड़ी दया करके आपने हमें इसमें से निकाल लिया
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४४३ ( २८ ) 'किमीया जात्यास्य माता' इत्यनुयुक्ते मयामुनोक्तम्-'पाट- लिपुत्रस्य वणिजो वैश्रवणस्य दुहितरि सागरदत्तायां कोसलेन्द्रात्कुसुम- धन्वनोऽस्य माता जाता' इति । 'यद्येवमेतन्मातुर्मत्पितुश्चैको मातामहः' इति सस्नेहं तमहं सस्वजे । वृद्धेनोक्तम्-'सिन्धुदत्तपुत्राणां कतमस्ते पिता' इति । 'सुश्रुतः' इत्युक्ते सोऽत्यहृष्यत् । अहं तु 'तं नयावलिप्तम- श्मकनयेनैवोन्मूल्य बालमेनं पित्र्ये पदे प्रतिष्ठापयेयम्' इति प्रतिज्ञाय 'कथमस्यैनां क्षुधं क्षपयेयम्' इत्यचिन्तयम् । तावदापतितौ च कस्यापि व्याधस्य त्रीनिषूनतीत्य द्वौ मृगौ स च व्याधः । तस्य हस्तादवशिष्ट- ( २८ ) किमीया जात्येति-कस्येयमिति किमीया कस्या जातेरुत्पन्नेत्यर्थः । अनुयुक्ते पृष्टे । मया विश्रुतेनेत्यर्थः । अमुना नालीजङ्घेन । तं बालकम् । सिन्धु- दत्तेति सिन्धुदत्तस्य बहवः पुत्रास्तेषु तव पिता कतमः किंनामक इति । तम् अश्मकेन्द्रम् । नयावलिप्तम् नीतिगर्वितम् । अश्मकनयेन पाषाणोन्मूलनन्यायेन । अश्मकमिति पाठे तु नयेन नीत्येति सम्बन्धः अस्य बालस्य । क्षुधं क्षुधाम् । क्षपयेयम् नाशयेयम् । तावत्-एतस्मिन्नन्तरे । त्रीन् इषून् बाणत्रयमित्यर्थः । जिससे हमारे प्राण बच गये । अब इस अनाथ राजकुमार के आप ही संरक्षक हैं, आप ही इसे पालें ।' इतना कह कर वह खड़ा हो गया और हाथ जोड़कर तकने लगा । ( २८ ) हमने पूछा-'यह बालक किस जाति का है ?' तब उसने उत्तर दिया- 'पाटलिपुत्र के वैश्य वैश्रवण की पुत्री सागरदत्ता के साथ कोशल देश के स्वामी महाराज कुसुमधन्वा का संसर्ग होने पर इसकी माता का जन्म हुआ था।' इस बात को श्रवण कर हमने कहा- 'तब तो इसकी माता और हमारे पिता दोनों के मातामह एक ही थे।' बस, हमने उस बालक को छाती से लगा लिया । वृद्ध ने पूछा-'सिन्धुदत्त के पुत्रों में से कौन व्यक्ति आपके पिता थे ।' हमने कहा- 'सुश्रुत' यह बात श्रवण कर वह परम मुदित हो गया । तब हमने मन ही मन में प्रतिज्ञा की कि 'मैं इस नीति से दर्पित अश्मक देश के स्वामी को नीति की शक्ति से नष्ट कर डालूंगा तथा इस बालक को इसके पिता के सिंहासन पर अवश्य बैठाऊँगा।' उसी समय दो हिरण दौड़ते हुए हमारे पास आये । वे एक बहेलिये के तीन बाणों से बचकर भाग निकले थे । उसी समय वह व्याध भी वहाँ पर आकर उपस्थित हो गया । उसके पास दो बाण और भी शेष बचे थे । बस हमने उससे धनुष-बाण ले लिए और उन मृगों पर चला दिये । उनमें से एक की देह पर वह बाण ऊपर लगे हुए पक्ष तक छिद गया तथा दूसरे की देह में हमारा बाण ऐसा छिदा कि आर-पार कर गया । उन दोनों मृगों में से एक मृग हमने बहेलिये को दे दिया और २६ द० कु० उ० Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां मिषुद्वयं कोदण्डं चाक्षिप्यावधिषम् । एकश्च सपत्राकृतोऽन्यश्च निष्पत्रा- कृतोऽपतत् । तं चैकं मृगं दत्त्वा मृगयवे, अन्यस्यापलोमत्वचः क्लोमा- पोह्य, निष्कुलाकृत्य विकृत्यार्वङ्गि ग्रीवादीनि शूलाकृत्य दावाङ्गारेषु, तप्ते- नामिषेण तयोरात्मनश्च क्षुधमतार्षम् । एतस्मिन्कर्मणि मत्सौष्ठवेनाति- हृष्टं किरातम्मम्नि पृष्टवान्—'अपि जानासि माहिष्मतीवृत्तान्तम्' इति । असावाचष्ट—'तत्र व्याघ्रत्वचो दृतीश्च विक्रीयाद्यैवागतः किं न जानामि । प्रचण्डवर्मा नाम चण्डवर्मानुजो मित्रवर्मदुहितरं मञ्जुवादिनीं विलिप्सु- रभ्येतीति तेनोत्सवोत्तरा पुरी' इति । अतीत्योल्लङ्घ्य । स च व्याध आपतित इत्यध्याहारेणान्वयः । अवधिषं प्राह- रम् । सपत्राकृतो निष्पत्राकृतश्च 'सपत्रनिष्पत्रादतिव्यथने' इति डाच् । अनयोर- र्थस्तु-सपत्रः शरो मृगस्य शरीरे प्रवेशित इति सपत्राकृतः-मृगस्य पार्श्वद्वयं- भित्त्वा निष्पत्रः शरो वहिष्कृत इति निष्पत्राकृतः । मृगयवे व्याधाय । अपलो- मत्वचो निर्लोमचर्मणः । अन्यस्येत्यस्य विशेषणम् । क्लोम फुफ्फुसम् । 'फेफड़ा' इति भाषा । अपोह्य निःसार्य । निष्कुलाकृत्य निस्त्वचीकृत्य । विकृत्य विच्छिद्य । शूलाकृत्य शूलेन पाचयित्वा । दावाङ्गारेषु वनाग्निषु । तप्तेन उष्णेन भर्जितेन वा । आमिषेण मांसेन । तयोः बालवृद्धयोः । अतार्षं न्यवारयम् । मत्सौष्ठवेन मम पाट- वेन दक्षतयेति यावत् । किरातं पूर्वागतं व्याधम् । व्याघ्रत्वचो व्याघ्रचर्माणि । दृतीः चर्मपुटिकान् । किं न जानामीत्यस्यार्थः । सर्वमेव जानामीति विलिप्सुर्लब्धुमिच्छुः । उत्सवोत्तरा उत्सवभूयिष्ठा । दूसरे मृग के रोयें, चमड़ी तथा क्लोम ( अन्तःकरण के समीप रहने वाला पिपासा का उत्पत्ति स्थान ) एवं अँतड़ियाँ आदि निकालकर पृथक् कर दीं और काट-छाँट दिया । तत्पश्चात्—उसकी जाँघें, हड्डियाँ, गला आदि सलाई की लकड़ियों में बाँधकर अरण्याग्नि में रखकर उसके अङ्गारों पर भूना । इस प्रकार उसके पके हुए मांस द्वारा हमने उस बालक की और नालीजङ्घ की एवं अपनी क्षुधा की निवृत्ति की । हमारे इस कौशल पर वह बहेलिया बहुत प्रसन्न हुआ । हमने उससे पूछा- 'माहिष्मती का कुछ समाचार जानते हो ?' उसने उत्तर दिया-'वहीं से तो बाघ के चमड़े की पिटारियों को बेचकर लौट रहा हूँ । भला, वहाँ का वृत्त क्यों न जानूंगा । चण्डवर्मा का छोटा भाई प्रचण्डवर्मा मित्रवर्मा की कन्या मंजुवादिनी को लेने आ रहा है । इसलिए उस नगरी में आज बड़ा भारी महोत्सव मनाया जा रहा है ।' Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४४५ (२६ अथ कर्णे जीर्णमब्रवम् 'धूर्तो मित्रवर्मा दुहितरि सम्यक्प्रतिपत्त्या मातरं विश्वास्य तन्मुखेन प्रत्याकृष्य बालकं जिघांसति । तत्प्रतिगत्य कुशलमस्य मद्वार्ता च देव्यै रहो निवेद्य पुनः कुमारः शार्दूलभक्षित इति प्रकाशमाक्रोशनं कार्यम् । स दुर्मतिरन्तःप्रीतो बहिर्दुःखं दर्शयन्देवीम- नुनेष्यति । पुनस्तया त्वन्मुखेन स वाच्यः- 'यदपेक्षया त्वन्मतमत्य- क्रमिष सोऽपि बालः पापेन मे परलोकमगात् । अद्य तु त्वंदादेशकारि- ण्येवाहम्' इति । स तथोक्तः प्रीति प्रतिपत्त्याभिपत्स्यति । पुनरनेन वत्सनाभनाम्ना महाविषेण संनीय तोयं तत्र मालां मज्जयित्वा तया स वक्षसि मुखे च हन्तव्यः । 'स एवायमसिप्रहारः पापीयसस्तव भवतु यद्यस्मि पतिव्रता' । पुनरनेनागदेन संगमितेऽम्भसि तां मालां मज्ज- (२९) जीर्णं वृद्धं नालीजंघमित्यर्थः । दुहितरि मंजुवादिन्याम् । सम्य- क्प्रतिपत्त्या अनुकंपया । प्रत्याकृष्य आनीय । तत् तस्मात् कारणात् । अस्य भास्करवर्मणः । रहो निर्जने । पुनः पश्चात् । आक्रोशनं क्रन्दनम् । त्वन्मुखेन त्वां सम्प्रेष्येत्यर्थः । स मित्रवर्मा । अत्यक्रमिषम् अतिक्रान्तवती । प्रपिपद्य प्राप्य । अभिपत्स्यते अनुग्रहीष्यति देवीमिति शेषः । वत्सनाभो विषभेदः । दारदो वत्स- नाभश्चेत्यमरः । संनीय मिश्रयित्वा । तया देव्या । स मित्रवर्मा । अगदेन ओष- धिना । सङ्गमिते मिश्रिते । स्वदुहित्रे मंजुवादिन्यै । तस्मिन् मित्रवर्मणि । तस्यां (२९) तत्पश्चात् हमने उस बूढ़े नालीजंघ के कान में कहा- 'वह कपटी मित्रवर्मा अपनी कन्या मंजुवादिनी के ऊपर प्रेम दरसा तथा उसके द्वारा माता को विश्वास दिलवा करके इस बालक को अपने समीप बुलाकर मार डालना चाहता है । अतः आप हमारा तथा इस बालक का कुशल समाचार लेकर देवी वसुन्धरा के समीप जायँ तथा वहाँ यह कह कर रोने लगें कि बालक को सिंह खा गया ।' इस बात पर दुराचारी मित्रवर्मा मन में मुदित होकर ऊपरी दुःख प्रकट करता हुआ महारानी को सान्त्वना देगा । तत्पश्चात् महारानी आपके द्वारा उस दुष्ट से यह कहला भेजे कि जिसके लिए मैंने तुम्हारी बात नहीं मानी वह बालक ही मर गया, अब तो आप जो आज्ञा दें वही मैं करूँ । यह श्रवण कर वह अति हर्षित हो जायगा और महादेवी वसुन्धरा के समीप आवेगा । उस समय इस वत्सनाभ नामक महाविष को पानी में घोलकर उसमें पुष्पों की माला भिगो कर रखे रहें तथा उस मित्रवर्मा के आते ही उसकी छाती और मुख पर बार-बार उसी माला को प्रेम से मारें तथा कहें- 'यदि मैं पतिव्रता होऊँ तो मेरी माला की मार तुम्हारे लिए तलवार के Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
४४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
४४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां यित्वा स्वदुहित्रे देया । मृते तु तस्मिंस्तस्यां च निर्विकारायां सत्याम् , सतीत्येवैनां प्रकृतयोऽनुवर्तिष्यन्ते । पुनः प्रचण्डवर्मणे संदेश्यम्—'अना- यकमिदं राज्यम् । अनेनैव सह बालिकेयं स्वीकर्तव्या' इति । तावदावां कापालिकवेषच्छन्नौ देव्याैव दीयमानभिक्षौ पुरो बहिरुपश्मशानं वत्स्यावः । पुनरार्यप्रायान्पौरवृद्धानाप्तांश्च मन्त्रिवृद्धानेकान्ते ब्रवीतु देवी- स्वप्नेऽद्य मे देव्या विन्ध्यवासिन्या कृतः प्रसादः । अद्य चतुर्थेऽहनि प्रचण्डवर्मा मरिष्यति । पञ्चमेऽहनि रेवातटवर्तिनि मद्भवने परीक्ष्य वैज- न्यम् , जनेषु निर्गतेषु कपाटमुद्घाट्य त्वत्सुतेन सह कोऽपि द्विजकुमारो निर्यास्यति । स राज्यमिदमनुपाल्य बालं ते प्रतिष्ठापयिष्यति । ख खलु बालो मया व्याघ्रीरूपया तिरस्कृत्य स्थापितः । सा चेयं वत्सा मञ्जुवा- मञ्जुवादिन्याम् । निर्विकारायां विकाररहितायाम् । सतीति पतिव्रतेति । एनां देवीम् । अनुवर्त्तिष्यन्ते अनुसरिष्यन्ति । सन्देश्यं वाचिकं प्रेषणीयम् । अनायकं नायकशून्यम् । अनेन राज्येन । स्वीकर्त्तव्या विग्राह्या । तावत् तावता कालेन । आवाम् अहं भास्करवर्मा च । दीयमाना भिक्षा याभ्यां तौ । पुरो बहिर्नगराद्वहिः । उपश्मशानं श्मशानसमीपे । आर्यप्रायान् साधून् सच्चरित्रान् । वैजन्यं जनशून्य- सदृश हो।' इसके पश्चात् हमारी इस औषध में वह माला धो लेवें तथा निर्विष करके उसे अपनी कन्या मंजुवादिनी को दे दें । ऐसा कार्य करने से मित्रवर्मा मर जायगा और मंजुवादिनी बच जायगी । ऐसी स्थिति में लोग महादेवी को सती समझने लगेंगे और उसकी पूजा करेंगे । तदनन्तर प्रचण्डवर्मा के समीप यह सन्देश भेजा जाय कि यह साम्राज्य अधुना राजा से से रहित है । अतः आप इस साम्राज्य के साथ-साथ इस बालिका को भी स्वीकारिये । तब तक हम दोनों कापालिक साधु का वेश धर कर महारानी की भिक्षा पर जीवन व्यतीत करते हुए नगर के बाहर श्मशान में रहेंगे । समय पाकर महादेवी अपने निर्जा नगरवासियों और वृद्ध सचिवोंको बुलाकर एकान्त में कहें—'आज भगवती विन्ध्यवासिनी देवी ने स्वप्न में मुझसे आकर कहा है कि आज के चौथे दिन प्रचण्डवर्मा मर जायगा । पाँचवें दिन नर्मदा के तट पर एकान्त में वर्तमान मेरे मन्दिर में सन्नाटा हो जायगा तब तक एक विप्र का बालक तुम्हारे बालक के साथ फाटक खोलकर बाहर आवेगा । वह ब्राह्मण इस साम्राज्य को लेकर तुम्हारे पुत्र को राज्यसिंहासन पर आरूढ़ कर देगा । इस समय मैं व्याघ्री बनकर तुम्हारे पुत्र की रक्षा कर रही हूँ । मंजुवादिनी उस वि
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५७ दिनी तस्य द्विजातिदारकस्य दारत्वेनैव कल्पिता' इति । तदेतदतिरहस्यं युष्मास्वेव गुप्तं तिष्ठतु यावदेतदुपपत्स्यते' इति । ( ३० ) स सांप्रतमतिप्रीततः प्रयातोऽर्थश्चायं यथाचिन्तितमनुष्ठितोऽ- भूत् । प्रतिदिशं च लोकवादः प्रासर्पत्—'अहो माहात्म्यं पतिव्रतानाम् । असिप्रहार एव हि स मालाप्रहारस्तस्मै जातः । न शक्यमुपधियुक्तमेत- त्कर्मेति वक्तुम् । यतस्तदेव दत्तं दाम दुहित्रे स्तनमण्डनमेव तस्यै जातं न मृत्युः । योऽस्याः पतिव्रतायाः शासनमतिवर्तते स भस्मैव भवेत्'इति । ( ३१ ) अथ महाव्रतिवेषेण मां च पुत्रं च भिक्षायै प्रविष्टौ दृष्ट्वा प्रस्नुतस्तनी प्रत्युत्थाय हर्षाकुलमब्रवीत्—'भगवन्, अयमञ्जलिः । ताम् । अतिरहस्यमतिगोपनीयम् । यावत् यत्काळपर्यन्तम् । उपपत्स्यते सिद्धं भविष्यति । ( ३० ) सः नालीजंघः । अर्थः मदुक्तो विषयः । प्रासर्पत् प्राचरत् । तस्मै तदर्थम् मित्रवर्मणे इत्यर्थः । उपधियुक्तं कपटायुक्तम् । दाम माला । अतिव- र्त्तते लंघयति । ( ३१ ) महाव्रतिवेषेण कापालिकच्छद्मना । भिक्षायै भिक्षार्थम् । प्रस्नुतस्तनी स्रवत्पयोधरा । यद्येवं भवद्वचनं सत्यं स्यात् । अस्याः ममेत्यर्थः । अस्याः कुमार की परिणीता भार्या होगी । हमने जो मद्गुप्त की बात बतायी है, उसे तब तक आप लोग गुप्त रखें जब तक यह बात ठीक न हो जाय । ( ३० ) इन बातों को सुनने के पश्चात्—वह बूढ़ा नालीजंघ अति आनन्द के साथ विदा हुआ तथा हमने जो योजनाएँ बनायी थीं उसने उन्हें सम्पादित भी कर दी । अब चारों ओर यह हल्ला हो गया कि, 'देखो पातिव्रत धर्म की कितनी बड़ी महिमा है कि देवी ने मित्रवर्मा पर माला का प्रहार किया और वह प्रहार उसके लिए खङ्ग प्रहार हो गया। यदि यह कहा जाय कि उक्त माला में कोई विष मिला था तो ऐसी कल्पना करना भी भ्रममात्र है, क्योंकि उसी माला द्वारा मित्रवर्मा को मारकर देवी ने वही माला मंजुवादिनी को दे दी है और उसने तुरन्त धारण भी कर लिया । परन्तु वह तो न मरी अपितु, वह माला उसके स्तनों की भूषण बन गयी अतः जो कोई भी इस पतिव्रता की आज्ञाओं को न मानेगा वह जलकर भस्म हो जायगा।' ( ३१ ) तदनन्तर हम उसके साथ संन्यासियों का रूप धरकर उसके यहाँ भिक्षा माँगने गये । हम दोनों को देखकर वह अति हर्षित हुई। उसके स्तनों से दुग्ध की धारा बह चली । वह गद्गद स्वर में बोली—'हे भगवन् ! मैं आपसे हाथ जोड़कर विनय Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
४१८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
४१८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां अनाथोऽयं जनोऽनुगृह्यताम् । अस्ति ममैकः स्वप्नः स किं सत्यो न वा' इति । मयोक्तम्—'फलमस्याद्यैव द्रक्ष्यसि' इति । 'यद्येवं बहु भाग- धेयमस्या वो दास्याः। स खल्वस्याः सानाथ्यशंसी स्वप्नः' इति मद्- र्शनरागबद्धसाध्वसां मञ्जुवादिनीं प्रणमय्य, भूयोऽपि हर्षगर्भमब्रूत्— 'तच्चेन्मिथ्या सोऽयं युष्मदीयो बालकपाली श्वो मया निरोद्धव्यः' इति । मयापि सस्मितं मञ्जुवादिनीरागलीनदृष्टिलौढधैर्येण 'एवमस्तु' इति लब्ध- भैक्ष्यः नालीजङ्घमाकार्य निर्गम्य ततश्च तं चानुयान्तं शनैरपृच्छम्— 'क्वासावल्पायुः प्रथितः प्रचण्डवर्मा' इति । सोऽब्रूत्—'राज्यमिदं ममे- त्यपास्तशङ्को राजस्थानमण्डप एव तिष्ठत्युपास्यमानः कुशीलवैः' इति । ( ३२ ) 'यद्येवमुद्याने तिष्ठ' इति तं जरन्तमादिश्य तत्प्राकारैकपार्श्वे मद्धुहितुः सानाथ्यं शंसतीति सानाथ्यशंसी सनाथतासूचकः । मद्दर्शनेति— मम दर्शनाद् रागेण प्रेम्णा बद्धमुत्पादितं साध्वसं लज्जा यस्यास्ताम् । प्रणमय्य प्रणामं कारयित्वा मञ्जुवादिनीत्येति शेषः । तत् तव वचनं चेन्मिथ्या अवेत्तर्हि । बालकपाली शिशुव्रती । मञ्जुवादिनीत्यादि—मञ्जुवादिन्या रागेण प्रेम्णा लीना संसक्ता या दृष्टिस्तया लीनं कवलितं धैर्य्यं यस्य तेन । स नालीजंघः । राज- स्थानमण्डपे राजसभायाम् । कुशीलवैः चारणैः । ( ३२ ) जरन्तं वृद्धम् । शून्यमठिकायां निर्जनमठे । मठशब्दात्स्वल्पार्थे कः करती हूं कि आप इस अनाथ को सनाथ बनावें । मैंने एक स्वप्न देखा है वह सत्य है वा नहीं ?' हमने उत्तर दिया—'उस स्वप्न का फल आज ही ज्ञात होगा।' इस बात को श्रवणकर उसने कहा—'यदि इस दासी का इतना बड़ा भाग्योदय हुआ तो मैं समझती हूँ कि वह स्वप्न इसे सनाथ करने के लिये ही सूचनार्थ हुआ था।' ऐसा कहकर हमें देखती हुई उसने आसक्त होने वाली मंजुवादिनी से प्रणाम कराकर हमसे कहा—'यदि मेरा वह स्वप्न मिथ्या हुआ तो कल मैं आपके इस बाल ब्रह्मचारी को रोक लूँगी।' हमने मंजुवादिनी के अनुराग को स्थिर दृष्टि से अवलोकित कर मन्द हँसी हँसकर कहा— अच्छी बात है, ऐसा ही सही, तथा भिक्षा ले ली और नालीजंघ को साथ लेकर चल पड़े। कुछ दूर मार्ग पार कर हमने नालीजंघ से पूछा—'वह अल्पायु चण्डवर्मा इदानीं कहाँ पर है ।' उसने उत्तर में कहा—'उसे पूर्ण विश्वास हो चुका है, कि यह साम्राज्य उसी का है अतः वह स्तुतिपाठकों (भाटों) द्वारा स्तुतियाँ सुनता हुआ राजसभा में बैठा हुआ है।' ( ३२ ) 'यदि ऐसा है तो आप इस उद्यान में ही ठहरें।' हम ऐसा कहकर उस Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४४६
क्वचिच्छून्यमठिकायां मात्राः समवतार्य, तद्रक्षणनियुक्तराजपुत्रः, कृतकु- शीलववेषलीलः प्रचण्डवर्माणमेत्यान्वरञ्जयम् अनुरञ्जितातपे तु समये, जनसमाजज्ञानोपयोगीनि संहृत्य नृत्यगीतनानारुदितादिहस्तचङ्क्रम- णमूर्ध्वपादालतपादपीठवृश्चिकमकरलङ्घनादीनि मत्स्योद्धर्त्तनादीनि च कारणानि, पुनरादायादायासन्नवर्तिनां छुरिकाःताभिरुपाहितवर्मा चित्र- दुष्कराणि करणानि श्येनपातोत्क्रोशपातादीनि दर्शयन्, विंशतिचापा-
प्रत्ययः । मात्राः कल्यादिपरिच्छेदान् । मात्रा परिच्छेदेऽल्पेंऽशे इति कोषात् । तद्र- क्षणे मात्रासंरक्षार्या नियुक्तो राजपुत्रो येनासौ । कृतकुशीलवेति-कुशीलवच्छद्म- नेत्यर्थः । अनुरञ्जितो रक्त आतपो यस्मात्-दिवावसानकाले । जनसमाजस्य लोकसमूहस्य ज्ञानोपयोगीनि यथा लोकाः ज्ञातुं प्रभवेयुस्तथाभूतानि । संहृत्य दर्शयित्वा । नृत्यं नर्त्तनं, गीतं गानं नानारुदितादि नानाविधक्रन्दनानुकारि शब्दादि, हस्तचक्रमणम् इतस्ततो हस्तभ्रामगम्, ऊर्ध्वपादोऽलातपादश्चेति नृत्य- विशेषौ, वृश्चिकलंघनं वृश्चिकेन क्रीडनं मकरलंघनपि तथा । द्वन्द्वान्ते बहुव्रीहिः। मत्स्योद्धर्त्तनं मीनविलसितम् । करणानि क्रियाविशेषान् । आदायादाय विश्वासो- त्पादनार्थं पुनःपुनर्गृहीत्वा । आसन्नवर्त्तिनां समीपस्थितानाम् । छुरिकाः शस्त्रिकाः । आदायेत्यस्य कर्म । ताभिश्च्छुरिकाभिः । उपाहितवर्म्मा संयुक्तशरीरः । चित्रदुष्क- राणि चित्राणि आश्चर्याणि दुष्कराणि अन्यैः कर्तुमशक्यानि । श्येनः पक्षिविशेषः उत्क्रोशः-कुररपक्षी तद्वत्पातः पतनं तादृशानि । विंशतिचापेति-विंशतिचाप-
राजप्रासाद के एक कोने में वर्तमान शून्य मठ में चले गये । वहाँ पर जाकर हमने कापालिक वेष उतार कर धर दिया और चारण का रूप धारण करके प्रचण्डवर्मा के समीप चले गये । कह-सुनकर समझकर राजकुमार को भी उसकी सेवा में लगा दिया तथा कविता सुनाकर प्रचण्डवर्मा का मनोरंजन करने लगे । जब सायंकाल का समय हुआ और सूर्यभगवान् लाल हो गये तब हमने ऐसा रूप धारण किया जिससे साधारण लोग हमें पहचान न सकें । नृत्य गान, विविध रीति के हाव-भाव, रोदन-हास, हाथ-पाँव मटकाकर दोनों हाथों से पृथिवी पकड़कर शिर घुमाते हुए ऊपर की ओर पैरों को उठाकर स्वांग दिखाये । फिर एक पांव उठाकर दूसरा पैर संकुचित कर नाचने, बिच्छू वा मकर के समान आकार बनाने, मछली के समान रेंगने-उलटने-पुलटने आदि के कौशल दिखाये । तब बाजीगर के समान अपने पास के दर्शकों से छुरियाँ लेकर उनके ऊपर अपनी देह का भार रख दिया-मेरे ऐसे कार्य को देखकर वे आश्चर्यचकित हो गये क्योंकि वैसे कार्य साधारण लोग नहीं कर सकते थे। तत्पश्चात् कुररी पक्षी के समान
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
४५० . दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF ४५० . दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां न्तरालावस्थितस्य प्रचण्डवर्मणश्छुरिकयैकया प्रत्युरसं प्रहृत्य, 'जीव्या- द्वर्षसहस्रं वसन्तभानुः' इत्यभिगर्जन्, मद्गात्रमुत्कर्त्तुमुद्यतासेः कस्यापि चारभटस्य पीवरासबाहुशिखरमाक्रम्य, तावतैव तं विचेतीकुर्वन्, आकुलं च लोकमुच्चक्षुकुर्वन्, द्विपुरुषोच्छ्रितं प्राकारमत्यलङ्घ्यम् । ( ३३ ) अवप्लुत्य चोपवने 'मदनुपातिनामेष पन्था दृश्यते' इति ब्रुवाण एव नालीजङ्घसमीकृतसैकतास्पृष्टपादन्यासया तमालवीथ्या चानु- मशीतिहस्तपरिमाणं तत्प्रमाणेडन्तराले दूरेऽवस्थितस्य वर्त्तमानस्य । प्रत्युरसं वक्षसि । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । उत्कर्त्तं छेत्तुम् । उद्गतासेः गृहीतखड्गस्य । चारश्चरः स चासौ भटो योद्धा चेति । पीवरौ स्थूलौ अंसौ ययोस्तयोर्बाह्वोः करयोः शिखरं मूर्द्धभागम् । तावता तन्मात्रेणैव । आकुलं सम्भ्रान्तम् । उच्चक्षुकुर्वन् ऊर्द्ध्वनेत्रं सम्पादयन् । द्विपुरुषोच्छ्रितं पुरुषद्वयप्रमाणोन्नतम् । (३३) अवप्लुत्य उल्लङ्घ्य । मदनुपातिनां मामनुधावताम् । पन्था गति- रित्यर्थः । यो मां धर्तुं धाविष्यति स एवं हतो भविष्यतीति भावः । नाली- जंघेति-नालीजंघेन समानीकृतेन समीकृतेन सैकतेन बालुकामयस्थानेन अपृष्टोऽ- लग्नो यः पादस्तादृशस्य न्यासो निक्षेपो यस्यां तथा। पादचिह्नगोपनार्थमेतत् । रोदन का तथा वाज पक्षी के समान झपट्टा मारने का काम लोगों को दिखाया । उस समय हमसे प्रचण्डवर्मा बीस धनुष ( ८० हाथ) दूरी पर बैठा हुआ था। खेल के कौतूहल को करते करते हम उसके समीप जा पहुँचे और उसी की कटार लेकर उसी के पेट में भोंक दी तथा 'महाराज वसन्तभानु सहस्रों वर्ष तक विजयी होकर जीवें' ऐसा कहते हुए चिल्ला उठे । इसी समय उन गुप्तचरों में से किसी वीर योद्धा ने हमारे ऊपर आक्रमण करने को तलवार उठायी । झट से हमने उसका हाथ झपटकर पकड़ लिया। फिर उसे मूर्च्छित करके हमने उन चिन्तित जनों के समुदाय को अपनी ओर आकृष्ट किया और दो पुरुषों की लम्बाई के बराबर (दो पुरुसा) ऊँची चहारदीवारी को लाँघ कर (पार करके) भाग आये । (३३) और उसके बाहर होकर हम उपवन में पहुँचे। जो लोग हमारा पीछा कर रहे थे उन्हें 'यही मार्ग दीख पड़ता है' कहते हुए हम नालीजंघ के द्वारा समतल किए हुए बालुकामय स्थल को बिना स्पर्श किये ही अर्थात् अति तेजी से प्राकार के इधर-उधर तमाल कुंजों में होकर पूर्व दिशा की ओर भाग निकले। परन्तु, आगे जाने पर ईंटों का एक ऊँचा टीला आ पड़ा। इस कारण हमें पुनः पश्चिम की ओर लौटना पड़ा। पुन Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५१ प्राकारं प्राचा प्रतिप्रधावितः; पुनरुच्चोच्छितेष्टकचितत्वादलक्ष्यपातेन प्रद्रुत्य, लङ्घितप्राकारवप्रखातवलयः, तस्यां शून्यमठिकायां तूर्णमेव प्रविश्य, प्रतिमुक्तपूर्ववेषः सह कुमारेण मत्कर्मतुमुुलराजद्वारदुः खलव्धवर्मा श्मशानोद्देशमभ्यगाम् । प्रागेव तस्मिन्दुर्गागृहे प्रतिमाधिष्ठान एव मया कृतं भग्नपार्श्वस्थैर्यस्थूलप्रस्तरस्थगितबाह्यद्वारं बिलम् । ( ३४ ) अथ गलति मध्यरात्रे वर्षवरोपनीतमहार्हरत्नभूषणपट्टनिव- सनौ तद्विलमावां प्रविश्य तूष्णीमतिष्ठाव । देवी तु पूर्वेद्युरेव यथार्हमग्नि- संस्कारं मालवाय दत्त्वा प्रचण्डवर्मणे, चण्डवर्मणे च तामवस्थामश्मके- तमालवीथ्या तमालवृक्षपङ्
४५२ | दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
[Page Header] CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ४५२ | दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
न्द्रोपधिकृतामेव सन्दिश्य, उत्तरेद्युः प्रत्यूषस्येव पूर्वसंकेतितपौरामात्यसा- मान्तवृद्धैः सहाभ्येत्य भगवतीमर्चयित्वा सर्वजनप्रत्यक्षं परीक्षितकुक्षिवै- जन्यं तद्भवनं विधाय दत्तदृष्टिः सह जनेन स्थित्वा, पटीयांसं पटह- शब्दमकारयत् । अणुतररन्ध्रप्रविष्टेन तेन नादेनाहं दत्तसंज्ञः शिरसै- वोत्क्षिप्य सप्रतिमं लोहपादपीठमंसलपुरुषप्रयत्नदुश्चलमुभयकरविधृत- मेकपार्श्वमेकतो निवेश्य निरगमम् । निरगमयं च कुमारम् । अथ यथा- पूर्वमर्चयित्वा दुर्गामुद्घाटितकपाटः प्रत्यक्षीभूय प्रत्ययहृष्टदृष्टीः स्पष्टरोमा- ञ्चमुद्यताञ्जलिरूढविस्मयं च प्रणिपतन्तीः प्रकृतीरभ्यधाम्—'इत्थं देवी विन्ध्यवासिनी मन्मुखेन युष्मानाडुापयति—मया सकृपया शार्दूलरूपेण तिरस्कृत्याद्य वो दत्तमनेमद्यप्रभृति मत्पुत्रतया मन्दमातृपक्ष इति परि- गृह्णन्तु भवन्तः ।
चण्डवर्मणे चेत्यस्य सन्दिश्येत्यनेन सम्बन्धः । अवस्थां प्रचण्डवर्ममरणघटनाम् । अश्मकेन्द्रस्य वसन्तभानोरुपधिना छलेन कृतां जनितामिति अवस्थाया विशेषणम् प्रत्यूषसि प्रभाते परीक्षितं सम्यग् दृष्टं कुक्षेः अभ्यन्तरस्य वैजन्यं विजनता जनशून्यत्वं यस्य तत् । भवनस्य विशेषणम् । पटीयांसं महान्तम् । दत्तसंज्ञः दत्तसंकेतः । सप्रतिमं देवीमूर्तिसहि [म् । अंसलस्य बलवतः पुरुषस्य प्रयत्नेनाया- सेन दुश्चलं चालयितुमशक्यम् । लोहपादपीठविशेषणम् । उभयकरविधृतमिति एकपार्श्वस्य विशेषणम् । एकपार्श्वञ्च लोहपादपीठस्येति ज्ञेयम् । एकतः बिलस्यैक- पार्श्वे । निरगमयं निष्कासितवान् । प्रत्यक्षीभूय सर्वजनसमक्षं निर्गत्य । प्रत्ययेन विश्वासेन हृष्टा सन्तुष्टा दृष्टिर्यासां ताः । रूढः सञ्जातो विस्मयो यस्मिंस्तद् यथा तथा । स्पष्टरोमाञ्चमित्यादि त्रयं क्रियाविशेषणम् । प्रकृतयः प्रजाः । तिरस्कृत्य संछाद्य सङ्गोप्य वा । वः युष्मभ्यम् । एनं कुमारम् । मन्दो दुर्भाग्यो मातृपक्षो यस्य तथाभूतः । परिगृह्णन्तु-स्वीकुर्वन्तु ।
बूढ़े सचिवों एवं सामन्तों के साथ हम गये और मन्दिर में पूजन करके सफाई दी कि चण्डवर्मा और प्रचण्डवर्मा की मृत्यु में हमारा हाथ नहीं था । वहीं सबके साथ बैठकर बड़ा सा नगाड़ा बजाया । सूक्ष्म सूक्ष्म छेदों से पहुँचे उस पटहशब्द से हमें संकेत हो गया और मूर्तिसहित लौहपीठ को जो किसी हृष्ट पुष्ट शरीरधारी से भी नहीं उठ सकता था हमने दोनों हाथों से उठाकर कन्धे पर रख लिया और कुमारको साथ लेकर निकल पड़े । तदनन्तर हमने नित्य की भांति दुर्गादेवी का यथोचित पूजन किया और किवाड़ खोले । उस समय विश्वास के कारण मुदित दृष्टि वाली एवं रोमांचयुक्त हाथ जोड़े हुए तथा विस्मित
[Page Footer] Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५३ ( ३५ ) अपि च दुर्घटकूटकोटिघटनापाटवप्रकटशाठ्यनिष्ठुराश्मक- घटघट्टनात्मानं मां मन्यध्वमस्य रक्षितारम् । रक्षानिर्वेशश्वास्य स्वसेयं सुभ्रूरभ्यनुज्ञाता सह्यमार्यया' इति । श्रुत्वैतत् 'अहो भाग्यवान्भोजवंशः, यस्य त्वमार्यादत्तो नाथः' इत्यप्रीयन्त प्रकृतयः । सा तु वाचामगोचरां हर्षावस्थामस्पृशन्मे श्वश्रूः । तदहरेव च यथावद्ग्राहयन्मञ्जुवादिनीपा- णिपल्लवम् । प्रपन्नायां च यामिन्यां सम्यगेव बिलं प्रत्यपूरयम् । अलब्ध- ( ३५ ) दुर्घटेति—दुर्घटाया दुःसाध्यायाः कूटकोटेः कपटसमूहस्य पाटवेन नैपुण्येन प्रकटं व्यक्तं शाठ्यं धूर्त्तत्वं यस्य तथाभूतो निष्ठुरो निर्दयो योऽश्मको वसन्तभानुः स एव घटस्तस्य घट्टनं स्फोटनं तदेव आत्मा यस्य तम् । अश्मके- न्द्रस्य कपटचेष्टितं मयैवावगतमिति भावः । अस्य बालकस्य । रक्षानिर्वेशः रक्ष- णपारिश्रमिकम् । स्वसा भगिनी । अभ्यनुज्ञाता दातुं स्वीकृता । आर्यया देव्या । वाचामगोचराम् अनिर्वाच्याम् । अस्पृशत् प्राप्तवती । तदहरेव तस्मिन्नेव दिने । यथावत् यथाविधि । प्रपन्नायाम् उपस्थितायाम् । अलब्धेति-न लब्धं दृष्टं रन्ध्रं छिद्रं दोषा येन सः । नष्टस्य अदर्शनं गतस्य मुष्टौ करमध्ये चिन्ता नष्टानि वस्तूनि करे एव पश्यामीत्यादिकथनः प्रकाशनेः । अभ्युपायेति अन्योपायनिर्व- र्त्तितैः । उपायान्तरेण नष्टमाविष्कृत्य स्वमुष्टावेव पश्यामीति ख्यापयतीति भावः । भाव से दुर्गादेवी को प्रणाम करती हुई प्रजा से हमने कहा—'भगवती विन्ध्यवासिनी दुर्गादेवी ने हमारे द्वारा आप लोगों को आदेश दिया है कि मैंने दया करके व्याघ्ररूप धारण कर कुमार की रक्षा की है, आज मैं इसे आप लोगों के हाथों में समर्पित करती हूँ। अब आज से आप लोग इसे मेरा पुत्र समझें।' ततः हमने पुनः कहा— ( ३५ ) इन समस्त दुर्घट छलों की योजनाओं के नैपुण्य से जिसकी शठता प्रकट हो चुकी है तथा इस निर्दय वसन्तभानु के कल्पित विचारों को नष्ट करने वाले एवं इस कुमार के रक्षक हम हैं। हमारे पौरुष के उपहारस्वरूप महादेवी वसुन्धरा ने इसकी बहिन को हमें दे दिया है। यह श्रवण कर सब लोग परमानन्दित हो गये और बोले— 'यह भोजकुल धन्य है जिसके अधिपति आप हैं। आप को स्वयं भगवती ने हम सबके रक्षार्थ भेजा है। हमारी सास भी अकथनीय हर्ष में डूब गयीं। उन्हों ने उसी दिन हमारे साथ अपनी पुत्री मंजुवादिनी का परिणय कर दिया। जब रात्रि हुई तब मैने उस सुरंग को भली भाँति बन्द कर दिया। जनसाधारण हमारे इस छद्म व्यवहार को न जान सके । उन्हें इस बात पर अति आश्चर्य हुआ कि उस मन्दिर में खाने-पीने का कुछ साधन न
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां रन्ध्रश्व लोको नष्टमुष्टिचिन्तादिकथनैश्च्युपायान्तरप्रयुक्तैर्दिव्यांशतामेव मम समर्थयमानः, मदाज्ञां नात्यवर्तत । ( ३६ ) राजपुत्रस्यार्यपुत्र इति प्रवाहहेतुः प्रसिद्धिरासीत् । तं च गुणवत्यहनि भद्राकृतमुपनाय्य पुरोहितेन पाठयन्नीतिं राजकार्याण्यन्वति- ष्ठम् । अचिन्तयं च—'राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तम् , शक्तयश्च मन्त्रप्रभा- वोत्साहाः परस्परानुगृहीताः कृत्येषु क्रमन्ते । मन्त्रेण हि विनिश्चयोऽर्था- नाम् , प्रभावेण प्रारम्भः, उत्साहेन निर्वहणम् । अतः पञ्चाङ्गमन्त्रमूलः, दिवि स्वर्गे भवो दिव्यो देवस्तस्यांशतां समर्थयमानः अनुमन्यमानः । अत्यवर्त्तत अत्यक्रामत् । ( ३६ ) आर्यपुत्रो देवीपुत्रो भवानीपुत्रो वा । इति एवंरूपा । प्रसिद्धिरि- त्यर्थेनान्वयः । प्रभावहेतुः प्रभुत्वकारणम् । तं राजकुमारम् । गुणवति शुभे । भद्राकृतं मुण्डितम् । उपनाय्य उपनयनं कारयित्वा । शक्तित्रयायत्तम् । शक्तित्रया- धीनम् । मन्त्रेति-मन्त्रशक्तिः प्रभुशक्तिरुत्साहशक्तिश्चेति । परस्परानुगृहीताः परस्परापेक्षिणः । कृत्येषु विधेयवस्तुषु । क्रमन्ते प्रभवन्ति । विनिश्चयो निर्णयः । अर्थानां कार्यवस्तूनाम् । प्रारम्भः प्रवर्त्तनम् कार्येष्विति शेषः । निर्वहणं सिद्धिः । पञ्च अङ्गानि सहायादीनि यस्य यादृशो यो मन्त्रः स एव मूलं यस्य सः । द्विरूपः कोषजदण्डजत्वेन द्विविधः । प्रभाव एव स्कन्धः काण्डो यस्य सः । चतुर्गुणोऽधिक- उत्साहो विटपाः शाखा यस्य सः । द्विसप्ततिः प्रकृतयः स्वाम्यमात्यादयः पत्राणि होने पर भी हम हृष्ट-पुष्ट और मुदित जीवन धरे रहे । इस कारण सब लोग हमें किसी देव का अंश समझने लगे । अब तो किसी में यह सामर्थ्य नहीं रहा कि हमारे आदेश के विरुद्ध कार्य करे वा हमारी आज्ञा न माने । ( ३६ ) वे राजपुत्र भार्या ( देवी ) के कुमार कहे जाते थे । इस हेतु उनका प्रभाव भी बहुत बढ़ गया । तदनन्तर हमने शुभ दिवस में पुरोहित के द्वारा राजकुमार का मुण्डन संस्कार तथा फिर यज्ञोपवीत कराया । ततः राजनीति पढ़ाते हुए राजकार्य का सञ्चालन प्रारम्भ कर दिया । हमने सोचा कि राज्य तीन शक्तियों के बल पर स्थिर रहता है । वे तीन शक्तियाँ हैं—मन्त्रशक्ति, उत्साह शक्ति और प्रभाव शक्ति । ये शक्तियाँ परस्पर एक दूसरे से सम्बन्धित होकर कार्य किया करती हैं । मन्त्र शक्ति से कर्तव्य का ज्ञान होता है । प्रभाव शक्ति ( सामर्थ्य ) से कार्य मे प्रवृत्ति होती है और उत्साह से कार्य की सिद्धि होती है । सहाय, साधन, उपाय, देश-काल के विभाग और आपत्ति का निराकरण ये ही पञ्चाङ्ग कहे जाते हैं । ये पाँच अङ्ग नीति रूप वृक्ष की जड़ें ( मूल भाग ) हैं । उस वृक्ष का स्कन्धदेश कोष और दण्ड-प्रभाव माने जाते हैं । धन के अतिशय स्थिर प्रयत्नके
द्विरूपप्रभावस्कन्धः, चतुर्गुणोत्साहविटपः, द्विसप्ततिप्रकृतिपत्रः, षड्गुणकि- सलयः, शक्तिसिद्धिपुष्पफलश्च, नयवनस्पतिर्नेतुरुपकरोति । स चायमने- काधिकरणत्वादसहायेन दुरुपजीव्यः । ( ३७ ) यस्त्वयमार्यकेतुर्नाम मित्रवर्ममन्त्री स कोशलाभिजनत्वात्कु- मारमातृपक्षो मन्त्रिगुणैश्च युक्तः तन्मतिमवमत्यैव ध्वस्तो मित्रवर्मा, स चेल्लब्धः पेशलम्' इति । अथ नालीजङ्घं रहस्यशिक्षयम्—'तात, आर्यमा- र्यकेतुमेकान्ते ब्रूहि—'को न्वेष मायापुरुषो य इमां राज्यलक्ष्मीमनुभवति, स चायमस्मद्वालो भुजङ्गेनामुना परिगृहीतः । किमुद्गीर्येत ग्रस्येत वा
यस्य सः । षाड्गुण्यं सन्धिविग्रहादि किसलयं पल्लवं यस्य सः । शक्तिर्बलं सिद्धिः कार्यसिद्धिश्च ते पुष्पं फलञ्च यस्य सः । एतत्सर्वं नयवनस्पतिविशेषणम् । नय- वनस्पतिः नीतिवृक्षः । नेतुर्नायकस्य विजिगीषोरित्यर्थः । स नीतिवृक्षः । अने- काधिकरणत्वात् नानाश्रयत्वात् अनेकविधत्वादिति यावत् । दुरुपजीव्यः कष्टेन संरक्षणीयः । ( ३७ ) कोशलाभिजनत्वात् कोशलवंशोत्पन्नत्वात् कोशलदेशीयत्वाद् वा । कुमारस्य राजपुत्रस्य मातृपक्षस्तत्पक्षीयः । अवमत्य अनादृत्य । ध्वस्तो विनष्टः । स आर्यकेतुः । लब्धः प्राप्तोऽस्मदधीनः स्यादिति शेषः । पेशलं सुन्दरं शुभमिति वा । मायापुरुष ऐन्द्रजालिकः । भुजङ्गेन सर्पसदृशेन धूर्तेन वा । अमुना विश्रुते- नेत्यर्थः । उद्गीर्येत त्यज्येत । ग्रस्येत अद्येत । बोध्यः विज्ञाप्यः । अन्यद्वा
कर्तव्य को उत्साह कहते हैं साम, दान, भेद, दण्ड ये चार गुण उस वृक्ष में शाखा- स्थानीय हैं । स्वामी, सचिव, सुहृद्, कोष, राष्ट्र, दुर्ग, सेना और पुरवासी आदि आठ भेद-उपभेद से उस नीति वृक्ष में ७२ पत्ते होते हैं । सन्धि-विग्रह-यान-द्वैध और समाश्रय प्रभृति उस वृक्ष में पल्लव हैं । प्रभाव, उत्साह, मन्त्र तथा इनकी सिद्धियों उस वृक्ष में सुन्दर एवं पवित्र फल माने गये हैं । यही नीतिरूपी वृक्ष सर्वदा सब राजाओं का उपकार किया करता है । ( ३७ ) आर्यकेतु मित्रवर्मा का मन्त्री कोशल देश में उत्पन्न हुआ है अतः वह कुमार की माता का पक्ष करता है तथा इसमें सचिव के सभी गुण परिपूर्ण हैं । उसकी सम्मति न मानने के ही कारण मित्रवर्मा को परास्त होना पड़ा है । यदि आर्यकेतु कुमार के साथ लग जाय तो अति उचित हो । तदनन्तर हमने एकान्त में नालीजंघ को ले जाकर उपदेश देकर कहा— 'हे तात ! आप आर्य आर्यकेतु को एकान्त में ले जाकर कहें— यह महापापी पुरुष कौन है जो राजपुत्र को अपने वश में करके राज्यश्री का
४५६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां
इति स यद्वदिष्यति तदस्मि बोध्यः' इति । सोऽन्येद्युर्मामावेदयत्— 'मुहुरुपास्य प्राभृतैः, प्रवर्त्य चित्राः कथाः, संवाह्य पाणिपदम् , अतिवि- स्रम्भदत्तक्षणं तमप्राक्षं त्वदुपदिष्टेन नयेन । सोऽप्येवमकथयत्—'भद्र, मैवं वादीः । अभिजनस्य शुद्धिदर्शनम्, असाधारणं बुद्धिनैपुण्यम्, अप- रिमाणमौदार्यम् , अत्याश्चर्यमस्त्रकौशलम् , अनल्पं शिल्पज्ञानम् , अनुग्र- हार्द्रं चेतः, तेजश्चाप्यविषह्यमभ्यमित्रीणम् , इत्यस्मिन्नेव संनिपातिनो गुणाः येऽन्यत्रैकैकशोऽपि दुर्लभाः । द्विषतामेष चिरबिल्वद्रुमः, प्रह्लाणं
अन्यदिवसे । प्राभृतैरुपायनैः । प्रवर्त्य आरभ्य । संवाह्य मर्दयित्वा । अतिवि- स्रम्भेनाधिकविश्वासेन दत्तोऽर्पितः क्षणो येन तम् आर्यकेतुम् । अप्राक्षमिति प्रच्छधातोर्लुङि रूपम् । त्वया भवतोपदिष्टेन कथितेन । नयेन मार्गेण प्रकारेण वा । अभिजनस्य कुलस्य । शुद्धेर्वैमल्यस्य दर्शकं ज्ञापकम् । अतिमानुषमलौकिकम् । अनुग्रहेण दयया आर्द्रं स्निग्धम् । तेजः प्रतापः । अभ्यमित्रीणं शत्रून् प्रति प्रकटि- तमिति तेजोविशेषणम् । अविषह्यं परैः सोढुमशक्यम् । अस्मिन् विश्रुते इत्यर्थः । सन्निपातिनः एकत्रावस्थायिनः । ये गुणाः । अन्यत्र अपरपुरुषे । एकैकश इति— सम्भूयावस्थानं तु दूरे, प्रत्येकमेकोऽपि दुर्लभ इत्यर्थः । चिरबिल्वद्रुमः करञ्जवृक्षः, अनम्रः कण्टकाकीर्णश्च भवतीति तत्तादात्म्यारोपः । प्रह्नानां नम्राणाम् । चन्दनतरु-
उपभोग कर रहा है। इस दुष्ट ने हमारे कुमार के ऊपर जैसे मंत्र कर दिया है। आखिरकार यह कुमार को छोड़ेगा वा खा जायगा । इसका वह जो प्रत्युत्तर दे वह बात हमसे बताना । इसके बाद दूसरे दिन नालीजंघ ने आकर कहा—हे महाभाग ! आपके आदेशानुसार हम मन्त्री आर्यकेतु के समीप गये । विविध उपहारों से उनकी अर्चा की। कई प्रकार की भेंटें समर्पित की तथा अनेक रीति से वार्तालाप किया और हाथ-पाँव दाबे । इस रीति से उन्हें प्रसन्न कर आप की बतायी नीति से हमने उनसे पूछा तब उन्होंने यह उत्तर दिया—'हे भद्र ! ऐसा न कहिये । उसके द्वारा राजकुल प्रफुल्लित होगा । उसकी प्रशंसनीय प्रतिभा है। उसमें महत् शौर्य है। श्लाघ्य शस्त्रकौशल के साथ ही उसमें अनुपम त्याग है। करुणार्द्र चित्त के साथ ही उसमें अतुलित शिल्प कला का ज्ञान है। उसका तेज अति देदीप्यमान है, शत्रु उसे सह नहीं सकते । वह बड़ी वीरता के साथ शत्रुओं से लड़ सकता है। मेरे मत से तो उसमें वे सभी गुण हैं जो साधारणतः मनुष्यों में नहीं पाये जाते, देवों में पाये जाते हैं। वह रिपुओं के लिए कण्टकाकीर्ण तरु है तथा मित्रों और दयापात्रों के लिए चन्दन के वृक्ष के समान है। इसी ने उस नीति-
An exact line-by-line transcription in Devanagari script:
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५७ तु चन्दनतरुः समुद्धृत्य नीतिज्ञम्मन्यमश्मकमिमं च राजपुत्रं पित्र्ये पदे प्रतिष्ठितमेव विद्धि । नात्र संशयः कार्यः' इति । ( ३८ ) तच्चापि श्रुत्वा भूयोभूयश्चोपदाभिर्विशोध्य तं मे मतिसहा- यमकरवम् । तत्सखश्च सत्यशौचयुक्तानामात्यान्विविधव्यञ्जनांश्च गूढपुरु- षानुदपादयम् । तेभ्यश्चोपलभ्य लुब्धसमृद्धमत्युत्सिक्तमविधेयप्रायं च प्रकृ- तिमण्डलमलुब्धतामभिख्यापयन् , धार्मिकत्वमुद्भावयन् , नास्तिकान्कद- र्धयन् , कण्टकान्विशोधयन् , अमित्रोपधीरपघ्नन् , चातुर्वर्ण्यं च स्वधर्म- र्शानन्ददायकः । उद्धृत्य विनाश्य । आत्मानं नीतिज्ञं मन्यत इति नीतिज्ञम्मन्यं नीतिज्ञाभिमानिनम् । ( ३८ ) उपदाभिः उपढौकनैः । विशोध्य सन्तोष्य । तमार्यकेतुम् । मतिस- हायं बुद्धिसहायकम् । तत्सखः तत्सहायः । विविधव्यञ्जनान् नानावेषधारिणः। उदपादयम् —अजनयम् । तेभ्यः गूढपुरुषेभ्यः । लुब्धं लोभोपहतं, समृद्धं सध- नञ्च । अत्युत्सिक्तम् अतिगर्वितम् । अविधेयप्रायं प्रायेणावशीभूतम् । एतानि प्रकृतिमण्डलस्य विशेषणानि । अलुब्धतां स्वकीयलोभशून्यताम् । कदर्धयन् गर्ह- यन् । कण्टकान् रिपून् । विशोधयन् उन्मूलयन् । अमित्राणां शत्रूणामुपधीः कप- टानि । अपघ्नन् विफलयन् । अभिसमाहरेयं सञ्चिनुयाम्, उपार्जयेयमित्यर्थः। अर्थानिति शेषः । अर्थमूला अर्थप्रधानाः । दण्डानां दण्डसाध्यानां त्रिशिष्टानां च कर्मणामारम्भा उद्योगाः । तत्र अर्थविषये । दौर्बल्यत् दौर्बल्यं विहाय । अन्यद- ज्ञानाभिमानी अश्मकेन्द्र को नष्ट करके इस राजपुत्र को इसके पिता के स्थान पर नियुक्त किया है । इस विषय में सन्देह नहीं है और न करना चाहिये । ( ३८ ) उन वृद्ध सचिव के मनोगत भावों को ज्ञात कर हमने उन्हें अनेक प्रकार के उपहार प्रदान किये तथा उनके चित्त को आप्यायित करके उन्हें अपना सहायक बना लिया । उनकी सहायता से हमने अगणित रीति के वेशों को बनाने वाले गुप्तचर बनाये । फिर उन गुप्तचरों के द्वारा हमने प्रजा के रहने वाले लोभी, अहंकारी तथा किसी के वशवर्ती न होनेवाले लोगों में अपनी अलुब्ध शक्ति का प्रचार कराया । साथ ही प्रजा में धार्मिक भावनाएँ जागृत करके हमने निरीश्वरवादियों को परास्त किया। जो लोग राज्य के कार्यों में विघ्न करते थे उन्हें नष्ट-भ्रष्ट करा दिया । सभी शत्रुओं की दुरंगी कूट- नीतियाँ उखाड़ फेंकीं । चारों वर्णों-ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों को स्वधर्मानुसार चलाते हुए हमने धनोपार्जन की युक्ति निकाली क्योंकि बिना धन के दण्डनीति वा राज्य-
४५८ दशकुमारचरितम्। [उत्तरपीठिकायां
४५८ दशकुमारचरितम्। [उत्तरपीठिकायां कर्मसु स्थापयन्, अभिसमाहरेयमर्थानर्थमूला हि दण्डविशिष्टकर्मा रम्भा न चान्यदस्ति पापिष्ठं तत्र दौर्बल्यात्, इत्याकलय्य योगानन्वतिष्ठम्। इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते विश्रुतचरितं नामाष्टम उच्छ्वासः।
परं पापिष्ठं पापं दोषो वा नास्तीति आकलय्य विचार्य। योगान् नानाविधो- पायान्। अन्वतिष्ठम् आचरम्। इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृतायां बालबोधिनीसमाख्यायां दशकुमारचरितव्याख्यायामष्टम उच्छ्वासः।
सम्बन्धी सभी कार्य सफल नहीं होते हैं। दुर्बलत्व से अधिक बड़ा कोई पाप नहीं है ऐसा सोचकर हम शक्ति बढ़ाने की युक्ति करने लगे। इस प्रकार से दशकुमारचरित के अष्टमोच्छ्वास की बालक्रीड़ा नामक हिन्दी टीका समाप्त हुई।