गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

२१२ गन्धर्वतन्त्रे । ललितानि च नृत्यानि गीतानि मधुराणि च ॥ ४१ ॥ दर्शयेच्छावयेद् देव्यै भावात्मा तद्विलोकयेत् । नृत्येषु गीतानियता देव्यः स्रक्चन्दनार्चिताः ॥ ४२ ॥ भूषिताश्चारुभूषाभिर्वि[दुवे?हरे]त् ताभिरेव च । ततो मध्ये स्वयं देवः कामेश्वर इवापरः ॥ ४३ ॥ कामेश्वरीयुतो भूत्वा यजेत् कामेश्वरीं ततः । ब्रह्मचिन्तापरामोदमुदितो राज्यचिन्तकः ॥ ४४ ॥ मुहूर्तत्रयमात्रं तु निद्रया समुपासयेत् । दिवा दद्यात् पितृभ्यस्तु मातृभ्यो निशि तत्परः ॥ ४५ ॥ माता रात्रिः समाख्याता पिता दिवस एव च । उभयोरेकतां मत्वा सिद्धो भवति नान्यथा ॥ ४६ ॥ सोमः शक्तिः शिवः सूर्यो निशा शक्तिर्दिवा शिवः । यदा स भगवान् देवो महात्रिपुरभैरवः ॥ ४७ ॥ परापरायणोऽनन्तः परमानन्दनिर्भरः । परापररहस्याख्यां योगिनीं ब्रह्मरूपिणीम् ॥ ४८ ॥ शिवानन्दानन्दमयीं महात्रिपुरसुन्दरीम् । आकृष्योर्ध्वं यदा तिष्ठेत् तदहः परिकी(र्त?र्त्य)ते । ४६॥ शक्तिभैरवसंयोगादानन्दानन्दनिर्भ(या?रा)त् । भैरवानन्द[नम्रा?मग्ना]न्तर्लीला सा परमा कला ॥५०॥ मध्याह्नं तद्विजानीयान्मुहूर्तत्रयलक्षितम् । तौ तदा समभागेन तिष्ठेतां शक्तिभैरवौ ॥ ५१ ॥ पूर्वापरौ तदा ज्ञेयावेतद्विगुणलक्षितौ ।

द्वाविंशः पटलः । २१३ परस्पराद्वैतेप्सन्तौ प्राप्ताद्वैतौ तु मध्यतः ॥ ५२॥ अभिजिन्न नाम जानीयात् तत्कालं सुरवन्दिते । तत्तत्तेजोभिराकीर्णं तयोरैक्यं तदा भवेत् ॥ ५३ ॥ सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोट्ययुतप्रभम् । तदा दशभुजो देवः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः ॥ ५४ ॥ शुक्लाम्बरधरः शुक्लः शुक्लमाल्यानुलेपनः । तस्योत्सङ्गे महादेवी चन्द्रकोट्ययुतप्रभा ॥ ५५ ॥ प्रहसन्ती विशालाक्षी परमानन्दनन्दिता । तद्रूपतामभीप्सन्ती तद्रूपेक्षणलालसा ॥ ५६ ॥ शुक्लवेशं विना देवि नान्यत् तत्प्रीतये तदा । तत्रान्यद्रूपमापन्ने साधके दैवचोदिते ॥ ५७ ॥ क्रुद्धा भगवती तस्य शापं दद्यात् सुदारुणम् । सर्वैः शुक्लमयैर्द्रव्यैः शुक्लवेशैर्यजेत् तदा ॥ ५८ ॥ दिवि देवी भवेद् दृश्या शरच्चन्द्रनिभानना । तत्र पूजा सदा कार्या विशेषेण वरानने ॥ ५९ ॥ पेयं चो[षं?ष्यं] तथा लेह्यं चर्व्यं भक्ष्यं च तर्पणैः । निवेदयेत् सदा भक्त्या यत्पुनः सुमनोहरम् ॥ ६० ॥ उपचारैर्यजेत् प्रातर्मध्ये रस्यानपानकैः । गीतनृत्यादिना साकं रात्रौ यागपुरःसरम् ॥ ६१ ॥ प्राङ्मुखो हि यजेत् प्रातर्मध्याह्ने दक्षिणामुखः । सायं प्रत्यङ्मुखो भूत्वा रा(हु?त्रा)वुदङ्मुखः सदा ॥ ६२॥

पाद-टिप्पणी (Footnotes): १ ‘र्णा’ क पाठ । २ ‘श्या’ क पाठ । ३ ‘निर्भोपमा’ क पाठ । ४ ‘च’ क पाठ । ५ ‘सा’ क पाठ ।

२१४ गन्धर्वतन्त्रे । तत्र शांभवभेदेन जपेद्विद्यामनन्यधीः ॥ ६२ ॥ वर्जयेच्छक्तिभेदं तु यदीच्छेदात्मनो हितम् । अरुणकिरणाच्छन्नं यत्पूर्वं भैरवोदयात् ॥ ६३ ॥ अर्धनारीश्वरं ज्ञेयं तत्र पूजा(च?क्रि)याः समाः । उपचारैस्तदा कुर्यात् सपर्यां विधिना तथा ॥ ६४ ॥ वरिवस्यां गृही, समभागेन संस्थितौ यदि । आनन्दपारमिच्छन्तौ सदानन्दविवर्धिनौ ॥ ६५ ॥ पूर्वापरौ महापुण्यौ यदा तौ समरूपिणौ । चिन्तयेत् सततं भक्त्या तौ तत्कालविधानतः ॥ ६६ ॥ शक्तिशांभवभेदेन जपेद्विद्यामनन्यधीः । शुक्लाम्बरो भवेत् तत्र शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥ ६७ ॥ रक्ताम्बरधराः पश्येद् रक्तमाल्यानुलेपनाः । दिशश्च विदिशश्चैव रक्ता दृश्या मनीषिभिः । लाक्षारुणमयं विश्वं स्वयं च तत्र तद्भवेत् ॥ ६८ ॥ पद्मरागप्रतीकाशैः² कोटिसूर्यसमद्युतिः । नाथः कामेश्वरस्तत्र ह्येकवक्त्रश्चतुर्भुजः ॥ ६६ ॥ रक्तपद्मनिभां³ देवी बालार्ककिरणारुणाँ । इच्छंस्तद्रूपतां प्राप्तुं तद्रूपा तैं⁴ विशन्त्यतः⁵ ॥ ७० ॥ अनुभूय तदाबन्धं भैरवानन्दसंकुलम् । विपरीतमभीप्सन्ती तदाक्रमणलालसा ॥ ७१ ॥ तदा स[रो?मो]भवेत् कालः सायंसंध्येति गीयते । 'कार्या सपर्या' ख पाठ । २ 'सुरराजममन्त्रिभ' क पाठ । ३ 'भा देवी' क. पाठः । ४ 'शाम्' क पाठ । ५ 'पा ता' क. पाठ. ।

द्वाविंशः पटलः । २१५ शोणितैश्च समाक्रान्तां प्रतीचीमवलोकयन् ॥ ७२ ॥ पूजयेत् साधको भक्त्या चोपचारैर्यथाविधि । यदा सा परमा शक्तिः स्वेच्छया विश्वरूपिणी ॥ ७३ ॥ अधः कृत्वा तु पुरुषं (वर्णं?रन्तु)मिच्छा भवेद्यदा । तदाक्रम्य स्वयं देवी भैरवोपरिसंस्थिता ॥ ७४ ॥ सहजानन्दसन्दोहैर्निजानन्दप्रवर्धिनी । तदा नैजं भवेद्विश्वं तत्र पूजा महोदया ॥ ७५ ॥ तत्तद्दृ(ष्टृ?ष्टि)मयैर्दीपै(र्भा?र्भो)गैश्च विविधैः सदा । लाक्षारुणमयं सर्वं स्वयं तावत्तथा भवेत् ॥ ७६ ॥ शक्तिभेदात्मिकां विद्यां हंसबीजपुटीकृताम् । प्रणवान्तरितां शुद्धां नादलीलां तदात्मिकाम् ॥ ७७ ॥ मूलाद्ब्रह्मरन्ध्रान्तां विषतन्तुतनीयसीम् । अर्धे^१राम्बुरुहहंसीं सुस्थिरामिव चञ्चलाम् ॥ ७८ ॥ सं(श्र?स्र)वन्तीं सुधाधारां शुद्धलाक्षारसोपमाम् । आवाह्य पूजयित्वा खं कमलाङ्कपुरान्तरे ॥ ७९ ॥ विनिर्जि(त?त्ये)न्द्रियमनो जपेदानन्दरूपिणीम् । मध्यं मुखं विजानीयात् पूर्वापरौ स्तनद्व[यौ?यम]् ।८०॥ अर्धमात्रां^३ परं रूपं निशामध्यं तयोरधः । अनन्तफलदं पुण्यं भोगमोक्षफलप्रदम् ॥ ८१ ॥ संध्याचतुष्टयं भद्रे कथितं भुवि दुर्लभम् । चतुर्भुजं महादेव्या ज्ञेयं कालचतुष्टयम् ॥ ८२ ॥ आत्मा सा परमेशानी परमेश्वर एव च । १ 'हराम्बुव' क पाठ । २ 'सुख' क पाठ । ३ 'त्रा' क पाठ ।

२१६ गन्धर्वतन्त्रे । यदङ्गं तु विहीयेत तदङ्गच्छेदकं तयोः ॥ ८३ ॥ तत्र यत् क्रियते कर्म मङ्गल्यं मङ्गलं परम् । ध्यानं पूजा जपञ्चैव होमो न्यासश्च तर्पणम् ॥ ८४ ॥ अत्र वै पूजिता देवी पूरयेत् तन्मनोरथान् । अत्र यत् पुण्यमनघे भक्तिश्रद्धासमन्विते ॥ ८५ ॥ विधिना विहिते यज्ञे परमानन्दसंकुले । वक्त्रकोटिसहस्रैस्तु ह्यनन्तो वक्तुमक्षमः ॥ ८६ ॥ अमृताञ्जलिरेप्यत्र [सुधाब्धितुलनोपमैः] । अत्र यो नार्चयेद् देवीं जलेनापीह पार्वति ॥ ८७ ॥ न नमेद्वा गुरून् भक्त्या ब्रह्महा स निगद्यते । अत्र निद्रापरा यान्ति महाकालपुरं प्रिये ॥ ८८ ॥ दम्भं मोहं तथा निद्रामालस्यं बाह्यचिन्तनम् । कामं क्रोधं तथा लोभं हिंसां मात्सर्यमेव च ॥ ८९ ॥ वर्जयित्वा प्रयत्नेन विद्यामेव समभ्यसेत् । दुर्वासनां परित्यज्य कोटिजन्मसमद्भवैः ॥ ६० ॥ एकेन जन्मना मुक्तिं याति भोगी न संशयः । शक्तेर्मुखं विना नान्यत् पश्येद्वै कर्हिचित्तदा ॥ ६१ ॥ पशवो दूरतस्त्याज्याः पुरुषाश्चान्यपूजकाः । अत्रान्यचिन्तनाद्यान्ति म्लेच्छयोनिं पतन्त्यधः ॥ ६२ ॥ यान्ति चोर्ध्वं परं धाम चिन्तनाद् ब्रह्म शाश्वतम् । नास्ति पुरस्क्रिया तेषां कायक्लेशपुरस्सरा ॥ ६३ ॥ १ ' मध्य ' ख पाठ । २ ' सुधासागरतुलनाम् ' क पाठ । ३ 'वान्' ख पाठ. ।

नित्यं¹ पुरस्क्रियायुक्तास्त एव परिकीर्तिताः । तं तु देवा नमस्यन्ति किं पुनर्न(व?र)मर्कटाः ॥ ९४ ॥ देवीकला भवेत्तत्र सर्वलोकवशंकरी । अमर्त्या अ(र्पि?पि)तं म(न्य?र्त्य)मीहन्ते कुलवल्लभम् ॥९५॥ दृष्ट्वा युवतयः सर्वाः क्लि[न्नान्मा?द्यद्यो]न्यो मुदान्विताः । शरदिन्दुप्रभं देवं पूर्णेन्दुप्रतिमाननम् ॥ ९६ ॥ नानावैदग्ध्यचातुर्यस्निग्धपीयूषभाषिणम् । अपि चेत्तत्समा नारी तत्समः पुरुषोऽस्ति चेत् ॥६७॥ नरेन्द्रं नरशार्दूलं दृष्ट्वा क्षुब्धमना² भवेत् । पूर्वे यद् दीयते वस्तु परे तस्माच्चतुर्गुणम् ॥ ६८ ॥ नानाविधोपहाराणि महादेव्यै निवेदयेत् । राजोपचारं दत्त्वान्ते स्तुत्वा नुत्वा विसर्जयेत् ॥ ६६ ॥ कालत्रयेऽप्यशक्तश्चेच्चतुर्थे सर्वथा प्रिये । अनश्नन् पूजयेद्रात्रौ भयनिद्रापराङ्मुखः ॥ १०० ॥ प्रातर्होमं प्रकुर्वीत तथा मध्यन्दिनेऽथवा । निद्राकालं प्रवक्ष्यामि साधकानां हिताय च ॥ १०१ ॥ दिवानिशोर्महादेवि नव मुहूर्तास्ततः परम् । मुहूर्तत्रयमानं तु निद्रा देव्याः समीरिता³ ॥ १०२ ॥ अत्र निद्रापरां देवीं निद्रया समुपासयेत् । निद्राकाले जपेद्यस्तु पूजयेद्वा विमोहितः ॥ १०३ ॥ स्वापकालं विना देवि स्व(पे?प्या)दन्यत्र योऽबुधः ।

१ ' तद् ' क पाठः । २ ' ब्धं ' क पाठ. । ३ ' ता ' ख. पाठः ।

२१८ गन्धर्वतन्त्रे । चत्वारि तस्य नश्यन्ति आयुर्विद्या यशो बलम् ॥ १०४॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन बोधकाले प्रबोधयेत् । दर्शनं चावलोकं च संभाषं चान्यलोकनम् ॥ १०५॥ स्वयमावेशनं चैव मन्त्राणां पञ्चलक्षणम् । विदित्वा प्रजपेन्मन्त्रं सर्वसिद्धिमुपालभेत् ॥ १०६॥ वेदसंध्यं त्रिसंध्यं वा द्विसंध्यं वाथ सुव्रते । योगात्मा योगविज्ञानी योगमुद्रासमन्वितः ॥ १०७॥ अब्दमेकं जपेद्यस्तु ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः । सहस्रं प्रजपेदादावन्तेऽपि च सहस्रकम् ॥ १०८॥ मध्ययोः¹ प्रजपेद्विद्यां शेषं य(च्छ्?त्स)मभागतः । लक्षमेकं भवेद् देवि त्रिंशदभ्यन्तरे तथा ॥ १०६॥ अस्तब्धाकुञ्चितं कार्यं न द्रुतं न विलम्बितम् । अक्षराक्षरसंचारिध्वनिमात्रं विभावयेत् ॥ ११०॥ मयाप्येतद् व्रतस्थेन जप्यतेऽद्यापि सुन्दरि । त्रिसंध्यं जप्यते ब्रह्म तत्पदप्राप्तिसिद्धये ॥ १११॥ एवं क्रमाद्भवेत् सिद्धो भोगी भोगपरायणः । एवं मासमृतुं चैव वत्सरं युगमेव च ॥ ११२॥ गमयेत् परमेशानि यद्वा म(न्न?न्व)न्तरादिकम् । एतद्रहस्यं परमं न प्रकाश्यं कदाचन । समयाचारसंकेतं भोगमोक्षफलप्रदम् ॥ ११३॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे समयाचारसंकेतवर्णनं द्वाविंशः पटलः ॥ २२ ॥

१ 'मध्येऽपि' ख पाठः ।

त्रयोविंशः पटलः । —०— ईश्वर उवाच होमादिकं तु विफलं कुमारीपूजनं विना । कुमारी पूजिता येन त्रैलोक्यं तेन पूजितम् ॥ १ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ऋषयो वासवस्तथा । पितरश्चैव दिक्पाला गन्धर्वाप्सरसोऽसुराः ॥ २ ॥ देवपत्न्यस्तथा नागा मातरः सिद्धचारणाः । विश्वेदेवाः सयक्षाश्च राक्षसाश्चैव देवताः ॥ ३ ॥ स्थावरा जङ्गमाश्चैव सर्वभूतानि जन्तवः । सर्वे ते तृप्तिमायान्ति कुमार्यो यत्र पूजिताः ॥ ४ ॥ बह्वीनामप्यलाभे तु एकैव^२ वरवर्णिनी । प्रमदा यौवनोन्मत्ता सा भवेत् सुन्दरी परा ॥ ५ ॥ अष्टाब्दावधि पञ्चाब्दात् पूजितव्या विधानतः । कुमार्यै यज्जलं दत्तं तज्जलं सागरोपमम् ॥ ६ ॥ यदन्नं दीयते तस्यै कुलाचलसमं प्रिये । कुमारीपूजनं देवि कुमारीमनुना भवेत् ॥ ७ ॥ यथा वा पूज्यते देवी पूजितव्यास्तथा^३ तथा । हेतुना भोजिताव्या*स्ताः पायसैर्मधुरान्वितैः ॥ ८ ॥ १ 'व' ख पाठः । २ 'कैक' ख पाठः । ३ 'ष्यात' ख पाठः ।

• णिज्लोपः ऐश ।

२२० गन्धर्वतन्त्रे । बालप्रियैश्च नैवेद्यैस्त्रिपुरसुन्दरीधिया । स्तुत्या नत्वाथ संतोष्य स्वाभीष्टं प्रार्थयेत्ततः ॥ ९ ॥ पूजितायाश्च तुष्टाया हस्ताङ्कियुतो नरः। शिरसा प्रतिगृह्णीयादाशीर्वादयुतान्क्षतान् ॥ १० ॥ यद्यद्वदति संतुष्टा तत्तद्भवति निश्चितम् । इति ते कथितं देवि रहस्यं परमाद्भुतम् ॥ ११ ॥ विना तेन महेशानि न पूजाफलभाग्भवेत् । नित्यार्चायां च दीक्षायां पुरश्चर्यादिकेषु च ॥ १२ ॥ आदौ पूर्णे च मध्ये च लक्षे पूर्णे विशेषतः । कुमार्यः पूजितव्याश्च कुमारीर्नार्चयेद्यदि ॥ १३ ॥ तस्य पूजाफलं सर्वं नीयते यक्षरक्षसैः । न पूजयति चेत् कन्यास्तदो विघ्नैः प्रभूयते ॥ १४ ॥ पूर्वार्जितफलं नश्येत् का कथा परजन्मनि । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन यदीच्छेदात्मनो हितम् ॥ १५ ॥ पूजितव्या महाभागाः कुमार्यः परमेश्वरि । प्रातरुत्थाय पूजायां स्नानकालेऽथवा पुनः ॥ १६ ॥ संस्कृतासंस्कृता वापि हीनजात्युद्भवास्तथा । नमस्याः साधकेन्द्राणां कुलीनानां परार्चने ॥ १७ ॥ ब्रह्मण्यार्पितचित्तानां नास्तीह भिन्नता क्वचित् । कुलपूजां विना देवि कुलदेवी पराङ्मुखी ॥ १८ ॥ परयोषा यदा भद्रे स्वयं तासां गुरुर्भवेत् । १ 'तद्धि' क पाठ । २ 'परि' क पाठः । ३ 'ते' क पाठ. ।

त्रयोविंशः पटलः । २२१ ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च कुलभूषणा१ ॥ १९ ॥ वेश्या नापितकन्या च रजकी योगिनी तथा । नानाविदग्ध्यकुशलाः कलारूपगुणान्विताः ॥ २० ॥ तासां रूपं च भावं च विलोक्यामर्षचेष्टितम् । ब्राह्मयाद्यष्टशक्तीनां नामभिः कृतशब्दितैः२ ॥ २१ ॥ आसनं प्रथमं ताभ्यः स्वागतं च पुनः पुनः । अर्घ्यं पाद्यं च पानीयं मधुपर्काचमनीयकम् ॥ २२ ॥ स्नपयेद्३ गन्धपुष्पाद्भिः केशसंस्कारमेव च । धूपयित्वा तथा केशान् कौशेयं४ च निवेदयेत् ॥ २३ ॥ ततः स्थानान्तरे नीत्वा पीठमास्तीर्य भक्तितः । संवेशयेद्विधानेन पूर्वादिक्रमयोगतः ॥ २४ ॥ नानालंकारभूषाद्यैर्भूषयित्वानुलेपनैः । गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपं नैवेद्यमेव च ॥ २५ ॥ दुग्धं दधि घृतं तक्रं नवनीतं सशर्करम् । नारिकेलं कपित्थं च नागरङ्कमुत्तमम्५ ॥ २६ ॥ पिष्टकं पायसं चैव नानारससमन्वितम् । दत्त्वा संपूज्य विधिवत् स्तुतिभिस्तोषयेत्ततः ॥ २७ ॥ मातर्देवि नमस्तुभ्यं ब्रह्मरूपधरेऽनघे । कृपया हर विघ्नं मे मन्त्रसिद्धिं प्रयच्छ मे ॥ २८ ॥ माहेशि वरदे देवि परमानन्दरूपिणि६ ।

पाद-टिप्पणी (Footnotes): १ 'नटकी' ख पाठः। २ 'सञ्जका' ख पाठ. । ३ 'स्त्रा' ख. पाठ । ४ 'षेयं' क पाठ । ५ 'ङ्गेर्धार' क पाठ । ६ 'णी' ख. पाठ ।

कृपया हर विघ्नं मे मन्त्रसिद्धिं प्रयच्छ मे ॥ २६ ॥ कौमारि सर्वविद्येशि कुमारक्रीडने परे । कृपया हर विघ्नं मे मन्त्रसिद्धिं प्रयच्छ मे ॥ ३० ॥ वैष्णवि विष्णुरूपासि सर्वविघ्नविनाशिनि¹ । कृपया हर विघ्नं मे मन्त्रसिद्धिं प्रयच्छ मे ॥ ३१ ॥ वाराहि वरदे देवि परमानन्दरूपिणि² । कृपया हर विघ्नं मे मन्त्रसिद्धिं प्रयच्छ मे ॥ ३२ ॥ इन्द्राणि वरदे देवि गजस्कन्धस्थिता ह्यसि³ । कृपया हर विघ्नं मे मन्त्रसिद्धिं प्रयच्छ मे ॥ ३३ ॥ चामुण्डे मुण्डमालास्स्रक्चर्चिते भयनाशिनि⁴ । कृपया हर विघ्नं मे मन्त्रसिद्धिं प्रयच्छ मे ॥ ३४ ॥ महालक्ष्मि महामोहँक्षोभसंतानहारिणि । कृपया हर विघ्नं मे मन्त्रसिद्धिं प्रयच्छ मे ॥ ३५ ॥ ⁶मितिमातृमयि⁷ देवि ⁸मितिमातृवहि(स?ष्)कृते । एके बहुतरे देवि विश्वरूपे नमोऽस्तु ते ॥ ३६ ॥ एतत् स्तोत्रं पठेद्यस्तु कर्मारम्भेषु संयतः । विद्वग्धाश्चं समालोक्य तस्य विघ्नं न जायते ॥ ३७ ॥ आचम्य मुखवासेन ताम्बूलं च निवेदयेत् । ततो दद्यात् पुनर्माल्यं गन्धचन्दनपङ्किलम् ॥ ३८ ॥

पाद-टिप्पणी: १ ‘विष्णुरूपधरे देवि विनतासुतवाहिनि’ ख पाठ । २ ‘दृष्टे दृष्टवसुन्धरे’ ख पाठः । ३ ‘शक्ररूपधरे देवि शक्रादिसुरपूजिते’ ख पाठ । ४ ‘विघ्ननाशिनि’ ख. पाठ. । ५ ‘महोत्साहे’ ख पाठ । ६ ‘इ’ क पाठ । ७ ‘ये’ क पाठ । ८ ‘स’ क पाठ । ९ ‘ग्धा वा’ ख पाठ’ ।

त्रयोविंशः पटलः । २२३ यदि क्रीडापरास्तास्तु भवन्ति भाग्ययोगतः । क्री(डाय?डये)त् क्रीडनैः सर्वाः क्रीडारसपरायणः ॥३६॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन रक्षितव्याः सदा प्रिये । यथा तु नमिताः प्राज्ञे भक्तिभावपरायणैः ॥ ४० ॥ स्वेच्छाऋतुमती या स्याद्गृहीत्वा रक्तमुत्तमम् । रोचनाचन्द्रकाश्मीरकस्तूर्यगुरुसंयुतम् ॥ ४१ ॥ स्वयंभूकुसुमं दिव्यं फलं वा दिव्यमेव च । गृहीत्वा पूजयेद् देवीं महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ ४२ ॥ कुण्डगोलोद्भवं वापि नान्यत्र कुसुमं भवेत् । मद्यं मांसं मुद्रा शक्तिः स्वयंभूकुसुमं तथा ॥ ४३ ॥ एभिरेव महेशानि प्रत्यक्षीक्रियते परा । द्रव्यसंशोधनं कृत्वा शक्तिशोधनसंभवैः ॥ ४४ ॥ संपूज्य त्रिपुरां देवीमसाध्यमपि साधयेत् । अन्या यदि न गच्छन्ति निजकन्याऽनुजाऽत्मनैः ॥४५॥ अग्रजा मातुलानी तु माता वा तत्सपत्निका । वयसा.जातितो वापि हीना रक्ष्याः स्वसा यथा ॥ ४६ ॥ पूज्याः कुलवरैः सर्वैर्निजाऽहंकारवर्जितैः । स्वयमक्षोभितो भूत्वा मूलयोग न चाचरेत् ॥ ४७ ॥ मूलयोगकृतामायुःसिद्धोऽपि नश्यति ध्रुवम् । सर्वाभावे ह्येकतरा पूजनीया प्रयत्नतः ॥ ४८ ॥ संस्कृतासंस्कृता वापि बन्धकी वाथ निष्पतिः । १ 'त्मजा' क पाठ. ।

२२५ गन्धर्वतन्त्रे । पूर्वाभावे परा ज्ञेया तदंशा योषितो यतः ॥ ४६ ॥ एका चेत् कुलशास्त्रज्ञा लभ्या¹ कुलविशारदैः । पूजार्हा सा त(रा?दा)देवि भोगमोक्षप्रसाधिका ॥५०॥ एका च युवती यत्र पूजिता चावलोकिता । तदा देव्यश्च सर्वाश्च पूजितं सर्वदैवतम् ॥ ५१ ॥ इति ते कथितं देवि न प्रकाश्यं कदाचन । -------------------❦------------------- इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे कुमारीपूजनविधाननिरूपणं त्रयोविंशः पटलः ॥ २३ ॥

१ 'भ्यते' क. पाठः ।

चतुर्विंशः पटलः । ईश्वर उवाच एवं यः कुरुते पूजां नित्यं भक्तियुतो बुधः । कन्दर्पसदृशः स्त्रीषु गौरीपतिरिवापरः ॥ १ ॥ स एव सुकृती लोके स एव कुलभूषणम्१ । धन्या च जननी तस्य धन्यस्तस्य पिता खलु ॥ २॥ दैवी कला भवेत् तत्र मम तुल्यो महामतिः । अणिमाद्यष्टसिद्धीशो जायते नात्र संशयः ॥ ३ ॥ वह्निरिव रिपोर्हन्ता इन्दुरिव सुखप्रदः । पितृदेवसमः शास्ता शुचौ शुचिसमः खलु ॥ ४ ॥ बृहस्पतिसमो वक्ता धरणीसदृशः क्षमी । वक्त्रे सरस्वती तस्य लक्ष्मीस्तस्य सदा गृहे ॥ ५ ॥ तीर्थानि तस्य देहे वै नच तस्य पुनर्भवः । धनेन धननाथः स्यात् तेजसा भास्करोपमः ॥ ६ ॥ बलेन पवनो ह्येष दानेन वासवोपमः । गानेन तुम्बुरुः साक्षान्नित्यं येन समर्चिता ॥ ७ ॥ एकाहमपि देवेशि महात्रिपुरसुन्दरीम् । न पूजयेत्तथा(नस्यात्? तस्मात्) प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ ८ ॥ उपोष्यैव चाधिवासं कृत्वा पूजां परेऽहनि । १ 'ण' ख पाठः ।

२२६ गन्धर्वतन्त्रे । गुरुं संपूज्य विधिवत् तदा पूजां समापयेत् ॥ ९ ॥ कुमार्यै भोजनं दत्त्वा विप्रानपि च भोजयेत् । अत ऊर्ध्वं पुनर्दीक्षां लज्जजापं समाचरेत् ॥ १० ॥ महात्रिपुरसुन्दर्या योगिनीनां तथैव च । द्व्यहं वाथ त्र्यहं वापि पूजाशून्यं करोति यः ॥ ११ ॥ सिद्धिहानिर्भवेत् तस्य योगिनीशापमालभेत् । चत्वारि तस्य नश्यन्ति आयुर्विद्या यशो बलम् ॥ १२ ॥ तस्य मांसं च शुक्रं च रूपशोणितमेव च । अभीष्टानपि कामांश्च हिंसन्ति योगिनीगणाः ॥ १३ ॥ बन्धुभिः कलहो घोरः कलत्रैश्च विशेषतः । सस्यशून्या भवेदुर्व्वी विघ्नस्तस्य पदे पदे ॥ १४ ॥ सत्यं सत्यं भवेद्रोगी दरिद्रश्चोपजायते । इहैव दुःखमाप्नोति त्रिविधं लोमहर्षणम् ॥ १५ ॥ परे स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षितौ क्षितिप[ला?ना]यकः । अतुलां भक्तिमासाद्य कैवल्यं लभते ततः ॥ १६ ॥ ब्रह्मचिन्ताप्रवृत्तो यः सोऽपहाय च दैवतम् । विना(ल?न)या प्रवर्तेत ब्रह्मघाती स एव तु ॥ १७ ॥ जपध्यानपरो मन्त्री योगक्षेमपरायणः । स्वयं यदि भवेन्मूढो गुरुं तत्र नियोजयेत् ॥ १८ ॥ ज्ञानकर्मपरः शुद्धः सर्वदेवमयः प्रभुः । सिद्धयः सकलास्तस्य गुरुर्यस्य हिते रतः ॥ १६ ॥ मासतो वर्षतो वापि स्वयं पुण्याहयोगतः ।

चतुर्विंशः पटलः । २२७ कुर्याद्वै महतीं पूजां संपन्नाङ्गविभूषिताम् ॥ २० ॥ उपहारैर्बहुविधैरलंकृतसुविग्रहाम् । नित्यमेवार्चनं देव्या नित्यमेव समाचरेत् ॥ २१ ॥ नित्याचारपरो मन्त्री नैमित्तिकवि(धं?धिं) चरेत् । नित्यनैमित्तिकपरः साधुः काम्यं विचिन्तयेत् ॥ २२ ॥ काम्यान्नैमित्तिकं नित्यं नित्यं नैमित्तिकात् परम् । नित्याचारविलोपी यः काम्यं नैमित्तिकं च वा ॥ २३ ॥ करोति स च दुर्मेधा नाप्नोति तस्य तत्फलम् । नित्याचारमनादृत्य यदन्यत्तु समीहते ॥ २४ ॥ निष्फलं तस्य तत्कर्म वन्ध्यास्त्रीमैथुनं यथा । अपि पुष्पफलैर्वापि पूजयेच्चक्रदेवताः ॥ २५ ॥ अङ्गहीनं तु पुरुषो न सम्यग्याज्ञिको भवेत् । अङ्गहीना तथा पूजा न सम्यक्फलदायिनी ॥ २६ ॥ ध्यानं पूजा जपो होम इति हस्तचतुष्टयम् । शरीरं न्यासजालं तु आत्मा तज्ज्ञानमेव च ॥ २७ ॥ भक्तिः शिरोऽत्र हृच्छ्रद्धा कौशलं नेत्रमीरितम् । एवं यज्ञशरीरं तु मत्वा साधकसत्तमः ॥ २८ ॥ यज्ञं समापयेन्नित्यं साङ्गमेवं खलु प्रिये । अङ्गहीने महान् दोषस्ततोऽङ्गं नावधीरयेत् ॥ २६ ॥ सर्वाङ्गपूर्णपुरुषो यज्ञाख्यः सर्वसिद्धिदः । तत्तदीहापरा शक्तिः सिद्धिः संयोगतस्तयोः ॥ ३० ॥ १ 'कर्मेव वा' ख पाठः । २ 'साङ्गेनैव' ख. पाठः । ३ 'पूर्णयज्ञः' क. पाठः ।

२२८ गन्धर्वतन्त्रे । श्रीमत्त्रिपुरसुन्दर्याः पूर्णो यज्ञशरीरके । अङ्गबाधे यथा दोषो नान्यस्य हि तथा भवेत् ॥ ३१ ॥ स्वविभवा(न्न?नु)रूपा वै पूजा कार्या विभूतये । व्यतिक्रमात् तु हीनः स्याद् ब्रह्महत्यामवाप्नुयात् ॥ ३२ ॥ नाधिकं नैव च न्यूनमुभयं पापदायकम् । चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पूर्णायां मासमध्यतः ॥ ३३ ॥ महाभूतदिने वापि यजेद् विभवविस्तरम् । कृष्णायाथ चतुर्दश्या युक्तं कुजदिनं यदा ॥ ३४ ॥ महाभूतदिनं तत्तु सर्वभूतवशंकरम् । यदि पुष्यो¹ भवेत् तत्र तदानन्तफलप्रदम् ॥ ३५ ॥ मन्त्रं यदि श्मशाने तु शवोपरि यथाविधि । अथवा प्रजपेद् देवीं मातृकां नीलरूपिणीम् ॥ ३६ ॥ कृत्वा जप्त्वा तदा कुर्याद् भूतप्रेतपिशाचकान् । तान् वशीकृत्य तल्लोके तथेह तैः सहा(स?ग)तः ॥ ३७ ॥ वशीकृत्य श्रिया युक्तो मोदते पुत्रपौत्रकैः । यथा तथा गृहे बाह्ये कृत्वा जप्त्वा नरो बुधः ॥ ३८ ॥ राक्षसान् किंनरान् कृत्वा तल्लोके च तथेह च । तैश्च प्रमुदितो भोगी भोगान् भुङ्क्ते यथेच्छया ॥ ३६ ॥ निजगृहे सदा यस्तु पवित्रे सुमनोहरे । कृत्वा जप्त्वा नरः प्राज्ञो यक्षान् सर्वान् वशं नयेत् ॥ ४० ॥ भुक्त्वा च मुदितो लोके धनी धनविशारदः ।

१ ' ष्या ' ख पाठ ।

चतुर्विंशः पटलः । २२६ धनप्राणो धनात्मा च सुखं तदनुचिन्तनात् ॥ ४१ ॥ अनुभूय तदानन्दं तदिहापि विराजते । नदीनद्समीपे तु पितृपीठेऽथवा प्रिये ॥ ४२ ॥ कृत्वा जप्त्वा च तल्लोके तथैह तैः प्रमोदितः । कामात्मा कामरूपी च कामी काममनोहरः ॥ ४३ ॥ कामयित्वाखिलान् कामान् कामराज इवापरः । राजते सततं राजा राजभिश्चैव वाजिभिः ॥ ४४ ॥ पुण्यक्षेत्रे महापीठे पुण्यवृक्षसमीपके । कृत्वा जप्त्वा नरो मानी मान्योऽयं यमलोकराट् ॥४५॥ सर्वदा[युञ्जते?यं जयो]लोके राजते सिद्धिं¹भूमिषु । मानुषत्वं विना सिद्धिः पुनः परमदुर्ल[भं?भा] ॥ ४६ ॥ यस्मात् तत् सर्वलोकानां भोगप्रत्यक्षदायकम् । प्रफुल्लकुसुमाकीर्णे उद्यानेऽतिमनोहरे ॥ ४७ ॥ प्रफुल्लकुन्दसंमोदप्रपूरितदिगन्तरे । वृक्षमूलेऽथवा जप्त्वा कृत्वा हस्तं स्वमस्तके ॥ ४८ ॥ गन्धर्वरूपवान् भूत्वा गीतनृत्यविशारदः । गन्धर्वान् किंनरान् कृत्वा तल्लोके च तथैह तैः ॥ ४६ ॥ आनन्दं परमं लब्ध्वा गीतनृत्यादिगोचरम् । तदानन्दमये रम्ये मोदते तत्प्रसादतः ॥ ५० ॥ नागलोकसंधिभूमौ वने गिरिगुहासु च । कृत्वा जप्त्वा सदा देवीं नागान् सर्वान् वशं नयेत् ॥५१॥ १ 'द्ध' ख पाठ. ।

२३० गन्धर्वतन्त्रे । तैः सह मुदितः प्राज्ञस्तल्लोके च तथेह च । भुङ्क्ते बहुविधान् भोगान् नागलोकप्रतिष्ठितान् ॥ ५२ ॥ परकीये यदा यत्र पश्यन्नच्छविलोकिते(?) । कृत्वा जप्त्वा नरो धर्मादाक्षरं लोकमाप्नुयात् ॥ ५३ ॥ तानेव वशगान् कृत्वा तल्लोके च तथेह च । मोदते सततं वीरः सुरासुरविचेष्टितैः ॥ ५४ ॥ यत्र कुत्र महापीठे सौरे सूर्यविलोकने । कृत्वा जप्त्वा महातेजा भवरोगतमोपहः ॥ ५५ ॥ उदेति सविता सूर्यः सूर्यलोके तथेह च । वने सर्वान् वशे कृत्वा वशी वशं नयेज्जगत् ॥ ५६ ॥ पुण्यनद्यां जलान्ते यस्तदन्तर्वा निरन्तरम् । सदा पुण्यज(न?ल)स्नायी तत्पायी तद्विहारवान् ॥ ५७ ॥ कृत्वा जप्त्वा नरः प्राज्ञो ब्रह्मर्षिलोकसंज्ञके । ब्रह्मर्षिभिर्मुदा तत्र तथेह तँत्प्रसादतः ॥ ५८ ॥ भोगान् भुङ्क्ते सै विप्रर्षिब्रह्मघोषपुरःसरान् । महत्या च(प्रि?श्रि)या युक्तो ब्राह्मया चैवातिशुद्धया ॥५६॥ राजते सततं राजा (रा?वा)जिराजविहारवान् । देवतायतने [ध?पु]ण्ये नित्यपूजागृहे तथा ॥ ६० ॥ देवताः प्रतिगृह्णन्ति देवतायतने कृ[ताः?ताम्] । उद्याने स्वस(मां?मी)पस्थे गृहे चातिमनोहरे ॥ ६१ ॥

१ 'तै स प्रमु' ख पाठ । २ 'पुण्यानदी' ख पाठः । ३ 'न्ते वा ' ख पाठः । ४ 'ते प्र' ख पाठ । ५ 'भक्ते सविप्र भोगान्' ख. पाठः । ६ 'ब्राह्मया' ख पाठ ।

चतुर्विंशः पटलः । २३१ नित्यमावाहयेत् तत्र मधुपर्कादिभिर्यजेत् । देवांस्तत्र विजानीयात् तेषां सांनिध्ययोगतः ॥ ६२ ॥ देवताभवनैस्तुल्ये शोभिते देवशोभया । निर्जने चातिशुद्धे च गन्धधूपोत्करे शुभे ॥ ६३ ॥ दीपदर्पणघण्टादिकुसुमोत्करभूषिते । देवपीठे महापुण्ये मह(दु?त्यु)च्चग्रहे तथा ॥ ६४ ॥ कृत्वा जप्त्वा नरो देवि कारयेद्वशगान् सदा । भावनावशसंपन्नो नरो दि(व्यो?वि)तथेह च ॥ ६५ ॥ दीव्यते देववद् देवो देवभोगीविहारवान् । दिव्यदर्शी दिव्यरूपी दिव्यभोगविहारवान् ॥ ६६ ॥ देवैः संमानितो मानी देववद्विहरेत् क्षितौ । विमानगामिभिर्यानैर्गजवाजिपुरःसरैः ॥ ६७ ॥ शिवालये शिवक्षेत्रे शिवलिङ्गसमीपके । कृत्वा जप्त्वा शिवामोदी शिवलोके तथेह च ॥ ६८ ॥ मोद्ते सततं योगी युक्तः शिवद्किंकरैः । विष्णुक्षेत्रे महापुण्ये विष्णुगेहे तदन्तिके ॥ ६९ ॥ वैष्णवं भावमाश्रित्य कृत्वा जप्त्वाथ साधकः । वैष्णवान् वशगान् कृत्वा विष्णुलोके तथेह च ॥ ७० ॥ मोदते सततं शुद्धः स्वयं विष्णुरिवापरः । विष्णूपीठे परा सिद्धिः सद्यो देवत्वदायिनी ॥ ७१ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे कुमारीपूजामहिम-प्रयोगादिमाहात्म्य- निरूपणं चतुर्विंशः पटलः ॥ २४ ॥ १ 'गी' क पाठ ।