गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

पञ्चविंशः पटलः । —❧— ईश्वर उवाच पुण्यक्षेत्राणि वक्ष्यन्ते शृणु प्राधान्यतो मम । पुण्यक्षेत्रं नदीतीरं गुहापर्वतमस्तकम् ॥ १ ॥ तीर्थप्रदेशाः सिन्धूनां संगमः पावनं वनम् । उद्यानानि विविक्तानि बिल्वमूलं तटं गिरेः ॥ २ ॥ तुलसीकाननं गोष्ठं वृषशून्यं शिवालयम् । अश्वत्थामलकीमूलं गोशाला जलमध्यतः ॥ ३ ॥ देवतायतनं कूलं समुद्रस्य निजं गृहम् । गुरूणां संनिधानं च चित्तैकाग्र्यस्थलं तथा ॥ ४ ॥ सर्वेषामुत्तमं प्रोक्तं निर्जनं पशुवर्जितम् । यत्र तत्र नरः पूजां निर्जने कुरुते तु यः ॥ ५ ॥ तस्यै दत्ते शुभं देवि पत्रं पुष्पं फलं जलम् । श्रद्धाभ[क्त्रा?त्त्यो]श्च बाहुल्यात् पूजाद्रव्यस्य विस्तरात् ।६। देव्याः संनिधिरत्र स्यान्निर्जने पूजनात् तथा । वाराणस्यां सदा पूजा सम्पूर्णफलदायिनी ॥ ७ ॥ ततस्तु द्विगुणा प्रोक्ता पुरुषोत्तमसंनिधौ । ततोऽपि द्विगुणा प्रोक्ता द्वारवत्यां विशेषतः ॥ ८ ॥ सर्वक्षेत्रेषु पीठेषु पूजा द्वारवतीसमा । विन्ध्ये शतगुणा प्रोक्ता गङ्गायामपि तत्समा ॥ ६ ॥

पञ्चविंशः पटलः । २३३ आर्यावर्ते मध्यदेशे ब्रह्मावर्ते$^१$ तथैव च । विन्ध्यवत् फलदा पूजा प्रयागे पुष्करे तथा ॥ १० ॥ ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता करतोयानदीजले । तस्माच्चतुर्गुणफला नन्दिकुण्डे च पार्वति ॥ ११ ॥ ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता जल्पीशेश्वरसंनिधौ । तत्र सिद्धेश्वरीयोनौ ततोऽपि द्विगुणा मता ॥ १२ ॥ ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता लौहित्यनदपाथसि । तत्समा कामरूपे च सर्वत्रैव जले स्थले ॥ १३ ॥ सर्वश्रेष्ठो यथा विष्णुर्लक्ष्मीः सर्वोत्तमा यथा । देवीपूजा तथा शस्ता कामरूपे सुरालये ॥ १४ ॥ देवीक्षेत्रं कामरूपं विद्यतेऽन्यन्न तत्समम् । अन्यत्र विरला देवी कामरूपे गृहे गृहे ॥ १५ ॥ ततः शतगुणा प्रोक्ता नीलकूटस्य मस्तके । ततोऽपि द्विगुणा प्रोक्ता हारके शिवलिङ्गके ॥ १६ ॥ ततोऽपि द्विगुणा प्रोक्ता दाक्षायण्याः स्वयोनिषु । ततः शतगुणा प्रोक्ता$^३$ कामाख्यायोनिमण्डले । कामाख्यायां महादेवीपूजां यः कृतवान् सकृत् ॥ १७ ॥ स चेह लभते कामान् परत्र शिवरूपता(म्) । न तस्य सदृशोऽन्योऽस्ति रिपुस्तस्य न विद्यते ॥१८॥ वाञ्छितं समवाप्नोति चिरायुरभिजायते । वायोरिव गतिस्तस्य भवेदन्चैरबाधिता ॥ १६ ॥ १ ‘ह्मदेशे’ क. पाठ. । २ ‘ल्ले’ ख पाठ. । ३ ‘र्णां प्रोक्त’ ख पाठ ।

२३४ गन्धर्वतन्त्रे । संग्रामे शास्त्रवादे च दुर्जयः स हि जायते । मूलमूर्तिर्महादेव्या योनिरूपा निगद्यते ॥ २० ॥ तत्र संपूज्य तां देवीं पुनर्जन्म न विद्यते । पुण्यक्षेत्रमिति प्रोक्तं न प्रकाश्यं कदाचन २१ देव्युवाच संग्रामे सूतके चैव रोगभीतौ तथापदि । तदा किं स्यान्महादेव तदिह कथयस्व मे ॥ २२ ॥ ईश्वर उवाच अशौचं साधकेन्द्राणां नास्ति रोगभयं तथा । शुचीनां धर्मचर्याणामापदामुद्भवः कुतः ॥ २३॥ यदि विघ्नो भवेद् देवि पूर्वकर्मनिबन्धनात् । तदैवं परमेशानि विधिं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २४ ॥ गन्धं पुष्पं च धूपं च दीपं नैवेद्यमेव च । एतैर्हीना तु या पूजा न सा कल्याणदायिनी ॥२५॥ पुष्पाञ्जलिं विधायाथ पूजयेच्चक्रदेवताः । अष्टकोणं त्रिकोणं वा बैन्दवं परिपूजयेत् ॥ २६ ॥ एवं कृत्वा जपेद्विद्यां समर्प्य च विसर्जयेत् । कुमार्यै भोजनं दत्त्वा संपूर्णफलभाग् भवेत् ॥ २७ ॥ अथवाऽद्वैतभावेन आत्मानं तन्मयं स्मरेत् । अद्वैतभावसंपन्नास्त्रिपुरीकृतविग्रहैः ॥ २८ ॥ आत्मन्येव यजेद् देवीमुपचारैर्यथाविधि । १ 'हे' ख पाठ ।

पञ्चविंशः पटलः । २३५ निजदेहाख्ययन्त्रं तु सर्वयन्त्रात् परं शिवम् ॥ २६ ॥ आनन्दहृदयं कृत्वा स(दोन्ना?दा न्या)सेन मानवः । गुरून् नुत्वा विधानेन जपेद्विद्यामनन्यधीः ॥ ३० ॥ सुगन्धिपुष्पमालाभिः स्वर्णांलंकारभूषणैः । स्निग्धं सुमधुरं यन्त्रं कामरूपं मनोहरम् ॥ ३१ ॥ कृत्वा सुमङ्गलं देहे मृदुभाषणसस्मितम् । अहिंसावृत्तमाश्रित्य सर्वप्राणिहिते रतः ॥ ३२ ॥ निजभावे सदा तिष्ठेद् देववद्विहरेत् क्षितौ । दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ॥ ३३ ॥ वीतरागभयक्रोधो मनोऽहंकारवर्जितः । योषिदन्ते पुरश्चर्या कार्या रात्रौ नचान्यथा ३४ मनस्तुष्टौ समुत्पा(न्ने?ते) सिंहव्याघ्रसमाकुले ! परसैन्यागमे वापि कुर्यान्मानसपूजनम् ॥ ३५ ॥ कारागारनिबन्धे वा पूजाद्रव्यविहीनकः । इदं रहस्यं परममिदं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ३६ ॥ मन्त्रवेदमयं शुद्धं पूजाक्रममनुत्तमम् । गोपयेद् यत्नतो दिव्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ३७ ॥ ज्ञानदं कामदं श्रेष्ठं सद्यः प्रत्ययकारकम् । यस्मै कस्मै न दातव्यं नास्तिकाय कदाचन ॥ ३८ ॥ एतज्ज्ञानात् परं ज्ञानी सद्यो भवति तत्क्षणात् । देव्युवाच कथं तन्मानुषे लोके लोकानां दर्शनं भवेत् ॥ ३६ ॥

२३६ गन्धर्वतन्त्रे । तत्कथय महादेव लोकदेशविभेदतः । ईश्वर उवाच मानुषे¹ भारतं श्रेष्ठं तत्र च पुण्यदेशकम् ॥ ४० ॥ लोकाः पुण्यपराः श्रेष्ठास्तेषां ज्ञानी विशिष्यते । ज्ञानपुण्यविहीनास्तु पिशाचा भोगतत्पराः ॥ ४१ ॥ पशुप्रायजना म्लेच्छाः प्रेतलोकनिवासिनः । तदस्तीति प्रमाणेन जानाति² न समीहते ॥ ४२ ॥ भुङ्क्ते बहुविधान् भोगान् भूतलोकप्रमाणकः । भक्ष्याभक्ष्यं न जानन्ति कार्याकार्यमथापि वा ॥ ४३ ॥ वर्तन्तेऽविधिना यज्ञे भोगैर्मधुपुरस्कृतैः । ते पुनरिह देवेशि निशाचरप्रमाणकाः ॥ ४४ ॥ जीवनं धनमेवात्र धनचिन्तारापयणैः³ । धनसंचयकारी च दानभोगवहिष्कृतः ॥ ४५ ॥ शिश्नोदरसुखै यस्तु केवलं वर्तते जनः । यक्षलोकप्रमाणी च यक्षलोके महीयते ॥ ४६ ॥ सदाचारमये देशे सदाचारविहारवान् । अरोगो रूपवान् भोगी पितृलोके महीयते ॥ ४७ ॥ मध्यदेशे महापुण्ये देवनदीसमन्विते । पूज्यपूजकभावेन यज्ञायज्ञविशारदः ॥ ४८ ॥ शुद्धान्तःकरणो विज्ञो मानुषैलोकसूचकः । १ ‘ष’ ख. पाठ । २ ‘नन्ति’ ख पाठ. । ३ ‘णा.’ ख. पाठ. । ४ ‘सु’ क. पाठ. । ५ ‘षो’ ख पाठ ।

पञ्चविंशः पटलः । २३७ भोगमोक्षप्रदे शुद्धे कृष्णमृगविचेष्टिते ॥ ४६ !॥ कर्तव्यमिति सर्वाणि श्रुतिस्मृतिमयानि च । कुरुते सततं भोगी दानभोगपरायणः ॥ ५० ॥ देववद् विहरेल्लोके देवलोकप्रमाणकः । अथ त्रिगुणरूपिण्याः पीठे त्रैगुण्यहारिणि¹ ॥५१॥ महादेव्या महापुण्ये गुह्ये वा प्रकटेऽपि च । निरानन्दैरथानन्दैर्दक्षिणोत्तररूपकैः ॥ ५२ ॥ अतदात्मा तदात्मा च योगी वा भोगसंयुतः । निस्त्रैगुण्यो भवेद् देवि महादेवीप्रसादतः ॥ ५३ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे पुण्यपीठ-आपत्कालपूजादिविधि- निरूपणं पञ्चविंशः पटलः ॥ २५ ॥ १ 'निस्त्रैगुण्यदायके' क पाठः । २ 'थवा' क. पाठः ।

षड्विंशः पटलः । देव्युवाच कीदृशो वा भवेच्छिष्यः कीदृशो वा भवेद्गुरुः । कीदृशी वा भवेद् दीक्षा कथं कुर्याद्वद प्रभो ॥ १ ॥ ईश्वर उवाच अथ दीक्षां प्रवक्ष्यामि मन्त्रिणां हितकाम्यया । विनानया न चैव स्यात् सर्वमन्त्रफलं यतः ॥ २ ॥ ज्ञानं दिव्यं यतो दद्यात् कुर्यात् पापक्षयं यतः । अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता गुरुशिष्यौ वदामि ते ॥६३॥ आदौ विद्यावतारोऽयं दक्षिणामूर्तिरव्ययः । गुरुर्भूत्वैव भगवान् महाविद्यां ददानि वै ॥ ४ ॥ दिव्यो गुरुऋषिः सोऽथ दिव्यां विद्यां प्रकाश्य च । दिव्यौघान् अकरोच्छिष्यान् वक्ष्येऽथ शृणु पार्वति । प्रकाशोऽथ विमर्शो(र्शे)ऽन्यस्त्वानन्दोऽपर इत्यपि ॥ ५॥ नामभेदादहं लोकेऽकल्पयं दिव्यरूपतः । त्रयस्तेभ्यः समुत्पन्नाः सिद्धाश्च त्रय एव ते ॥ ६ ॥ ज्ञानं सत्यं पूर्ण इति श्रीमुखास्ते समीरिताः । दिव्या मदन्तिके नित्यं सिद्धा भूमाविहापि च ॥ ७॥ निवसन्ति ततस्तेभ्यः समभूवंस्त्रयस्तथा । खभावः प्रतिभस्तद्वैत सुभगश्चेति नामतः ॥ ८ ॥ १ 'स्व' क पाठ ।

षड्विंशः पटलः । २३६ ते भूमावेव सततं निवसन्ति मदात्मकाः । प्रसन्नवदनाः सर्वे वराभयकरान्विताः ॥ ९ ॥ द्विनेत्रा द्विभुजा एते ललिताकारसंयुताः । मायालक्ष्म्यादिकास्तद्दारूया आनन्दनाथगाः ॥ १० ॥ नवानां नवनामानि नवार्णानि पृथक् पृथक् । तानि सप्ताक्षरीयोगात् प्रत्येकं षोडशाक्षरम् ॥ ११ ॥ नित्याषोडशरूपाणि तानि ज्ञेयान्यनुक्रमात् । विमला जयिनी मध्ये पूज्या एवं वरानने ॥ १२ ॥ नाम पर्यायतः प्राप्तं कालावाप्तमिति द्वयम् । प्रसिद्धं बाह्यतोऽन्यच्च त्रीणि नामानि साधके ॥ १३ ॥ मनुष्यरूपसंप्राप्तः सर्वतन्त्रार्थतत्त्ववित् । मन्त्रतन्त्रावता(वोध?राय)विचराम्यहमेव सः ॥ १४ ॥ गुरुः शाक्तो भवेद् ऋद्धयै तदन्यो विपरीतदः । गुरुः सर्वगुणोपेतो दोषैरस्पृष्टमानसः ॥ १५ ॥ अरोगी नातिवृद्धश्च(स?सु)वचा मि(स्व?ष्ट)भाषणः । सुन्दरः सुमुखः स्वच्छस्त्वलोभी बहुमन्त्रवित् ॥ १६ ॥ असंशयः संशयच्छिन्निन्रग्रहानुग्रहे प्रभुः । निर्द्वन्द्वो निरहंकारः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ १७ ॥ आश्रम्याश्रमधर्मज्ञो मात्सर्यरहितः शुचिः । अबहुमन्त्रदो वाग्मी जपपूजापरायणः ॥ १८ ॥ सर्वतन्त्रार्थवेत्ता च दयावान् नच हिंसकः । १ ' सुलभो ' ख पाठ ।

२४० गन्धर्वतन्त्रे । यदृच्छालाभसंतुष्टः शान्तो नियमवानृजुः ॥ १६ ॥ स्मेरपूर्वाभिभाषित्त्वं स्वच्छताऽजि(च?ह्म)वृत्तिता । संतोषित्त्वमगर्वित्वमलोभित्वमनिन्दिता ॥ २० ॥ अपक्वत्वमवित्तेच्छा गुरुत्वं हितवादिता । एवंविधो गुरुर्ज्ञेयस्त्वितरः शिष्यदुःखदः ॥ २१ ॥ यथायोग्यगुणैः पूर्वैर्युक्तश्चातिप्रियंवदः । विशुद्धदेहवदनः शुद्धाम्बरधरः शुचिः ॥ २२ ॥ विमुखः परनिन्दासु देवतादर्शनेषु च । परान्नवनिभूमिपीडासु विगतस्पृहः ॥ २३ ॥ दयान्वितः सर्वजने प्रेक्षाकारी जितेन्द्रियः । आस्तिको गुरुभक्तश्च शुद्धि(वा?मा)न् सुस्थिराशयः ॥ २४ ॥ अलुब्धः स्थिरमैत्रश्च गुरुवाक्यप्रमाणकः । सर्वदा दृढभक्तिश्च गुरौ मन्त्रे सदैवते ॥ २५ ॥ एवंविधो भवेच्छिष्यस्त्वितरो दुःखकृद्गुरोः । दीक्षाकालं विनिश्चित्य मुहूर्ते दोषवर्जिते ॥ २६ ॥ गुरुं समाश्रयेच्छिष्यः प्रसादाय समाहितः । , प्रसीद नाथ देवेति तथेति च कृतादरः ॥ २७ ॥ प्रणम्योपविशेत् पार्श्वे तथा गच्छेद्वनुज्ञया । मुखावलोकी सेवेत कुर्यादादिष्टमादरात् ॥ २८ ॥ असत्यं न वदेदग्रे न बहु प्रलपेदपि । कामं क्रोधं तथा लोभं मानं प्रहसनं स्तुतिम् ॥ २६ । १ ' नैरपेक्ष्य ' क पाठः ।

षड्विंशः पटलः । २४२ चापलानि च जि(ह्मा?ह्ला)नि कार्याणि परिदेवनम् । ऋणदानं तथादानं वस्तूनां क्रयविक्रयम् ॥ ३० ॥ न कुर्याद् गुरुणा सार्धं शिष्योऽपि च कदाचन । यतो गुरुः शिवः साक्षात्तं स्तुवन् प्रणमन्(त्य?भ)जेत् ॥३१॥ यथा देवे तथा मन्त्रे यथा मन्त्रे तथा गुरौ । यथा गुरौ तथा चात्मन्येवं भक्तिक्रमः प्रिये ॥ ३२ ॥ अवमन्य गुरोर्वाक्यं स्वबुद्ध्या कुरुते तु यः । न कदाचिद्भवेत् सिद्धिर्मन्त्रैर्देवप्रपूजनैः ॥ ३३ ॥ मन्त्रेण तस्य नियतं पूजां कुर्याद्यथोदितम् । आसनं शयनं वस्त्रं भूषणं पादुकां तथा ॥ ३४ ॥ छायां कलत्रमन्यच्च यद् गुरोस्तत् प्रपूजयेत् । गु[रु?रोः]शय्यासनं पीठमुपानच्छत्रपादुकाम् ॥ ३५ ॥ स्नानोदकं तथा छायां लङ्घयेन्न कदाचन । गुरुं दृष्ट्वा भवेद् हृष्टः परमानन्दनिर्भरः ॥ ३६ ॥ भीतभीतः पदाम्भोजं पश्येच्चकितलोचनः । (उो?उ)पदीकृत्य सर्वस्वं तदादिष्टं मुदान्वितः ॥ ३७ ॥ कुर्यात् सर्वप्रयत्नेन यथा तुष्टो भवेत् तु सः । सकृत् प्रणम्य दण्डवदिष्टदेवधिया गुरुम् ॥ ३८ ॥ पुलकाश्रितसर्वाङ्गः पूजाकोटिफलं लभेत् । यद्यत् प्रियतमं वस्तु भक्त्या तस्मै निवेदयेत् ॥ ३६ ॥ अदत्त्वा गुरवे वस्तु यत्किंचिदिह भूतले । आत्मसात् कुरुते यस्तु स भवेद्योगिनीप(तिः?शुः) ॥ ४० ॥

२४२ गन्धर्वतन्त्रे । यंदेव लभ्यते वस्तु भिक्षया वान्यचेष्टया । तन्निवेद्य तदादिष्टं स्वयं भुञ्जीत सादरम् ॥ ४१ ॥ इदमेव हि सच्छिष्यैः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतिः । येन विशुद्धभावेन सर्वथात्मार्पणं गुरौ ॥ ४२ ॥ गुरुता शिष्यता चैव तयोर्वत्सरकालतः । दापयेत् स्वकृतं दोषं पत्नी पापं स्वभर्तरि ॥ ४३ ॥ तथा शिष्यार्जितं पापं गुरुमाप्नोति निश्चितम् । सद्गुरुः स्वाश्रमे शिष्यं वर्षमेकं परीक्ष्य वै ४४ दीक्षाकालं ततः प्राज्ञो भावयेत् सुसमाहितः । शरत्काले च वैशाखे दीक्षा श्रेष्ठफलप्रदा ॥ ४५ ॥ फाल्गुने मार्गशीर्षे च ज्येष्ठे दीक्षा च मध्यमा । आषाढो माघमासश्च कनिष्ठौ सद्भििरादृतौ ॥ ४६ ॥ निन्दितः श्रावणश्चैत्रः पौषो भाद्रपदस्तथा । निन्दितेष्वपि मासेषु दीक्षोक्ता ग्रहणे शुभा ॥ ४७ ॥ विषुवायनयोर्द्वन्द्वे आषाढे मदनोत्सवे । ग्रहणेऽर्कस्य चेन्दोर्वा दिनं तत्फलदं भवेत् ॥ ४८ ॥ मन्त्रारम्भं सुधीः कुर्याच्छुक्लपक्षे शुभेऽहनि । रवौ गुरौ सिते सोमे कर्तव्यं बुधवासरे ॥ ४९ ॥ पूर्णिमा पञ्चमी चैव द्वितीया सप्तमी तथा । त्रयोदशी च दशमी प्रशस्ता सर्वकामदा ॥ ५० ॥ पञ्चाङ्गशुद्धदिवसे स्वोदये राशितारयोः । १ 'दै' क पाठ ।

षड्विंशः पटलः । २४३ गुरुशुक्रोदये शुद्धे लग्ने द्वादशशोभिते ॥ ५१ ॥ चन्द्रतारानुकूले च स्थिरे दीक्षा शुभा प्रिये । त्रिविधा सा भवेद् दीक्षा मान्त्री शाक्ती च शांभवी ॥५२॥ मन्त्रार्चनासनस्थानध्यानयोगादिभिः कृता । मान्त्री दीक्षा च सा प्रोक्ता यथाशास्त्रोक्तरूपिणी ॥५३॥ सिद्धैः स्वशक्तिमालोक्य तया केवलया शिशोः । निरुपायकृता दीक्षा शा[केयो?क्रीयं]परिकीर्तिता ॥५४॥ अभिसंधिं विनाचार्यशिष्ययोरुभयोरपि । देशिकानुग्रहेणैव शिवताव्यक्तिकारिणी ॥ ५५ ॥ शिष्टा तु शांभवी दीक्षा शिवावेशनकारिणी । अज्ञानाद् विश्वविज्ञानं त्राणं संसारबन्धनात् ॥ ५६ ॥ यतः करोति संसिद्धयै मन्त्र इत्युच्यते तदा । भूमेः परिग्रहं कुर्याद्यथोक्तं ते मया पुरा ॥ ५७ ॥ शल्यादिशोधनं कुर्याद् याज्ञे विधिविधानतः । विप्राशि[रा?षा] वेदघोषैर्मङ्गलाचारपूर्वकम् ॥ ५८ वास्तोर्बलिं प्रकुर्वीत मण्डलं रचयेत् तथा । सर्वमङ्गलसंपत्त्यै विदध्यादङ्कुरार्पणम् ॥ ५६ ॥ गुरुः कालं विनिश्चित्य प्रागेव सप्त वासरान् । शिष्यानुकूलमन्त्रेण पूजयेत् परदेवताम् ॥ ६० ॥ प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तैश्च रात्रौ रात्रीशनामभिः । प्रो(क्त?क्तान्)बलींस्तु तेषां वै वितरेद्विधिना गुरुः ॥६१॥ १ 'शेषं' क पाठः । २ 'याज्ञी' क पाठ ।

२४४ गन्धर्वतन्त्रे । पूजां रात्रौ प्रकुर्वीत दिक्पालानपि पूजयेत् । तत्तद् ध्वजमधिष्ठाय तत्तद्वर्णविराजितम् ॥ ६२ ॥ पायसान्नैर्बलिं तेभ्यो दत्त्वा तान् प्रार्थयेद् गुरुः । धारायुक्तं वारिपात्रं तत्तन्मन्त्रानुमन्त्रितम् ॥ ६३ ॥ शिरस्याधाय देवेशि प्रदक्षिणमनुव्रजेत् । यज्ञं संरक्षयेद् दिव्यमादौ गुरुरनन्यधीः ॥ ६४ ॥ शक्रादिसहिता देवाः पूजितास्तर्पितास्तथा । म(थं?खं)रक्षन्तु संतुष्टा लोकपाला नमोऽस्तु वः ॥ ६५ ॥ म(थे?ख)ग्रहणपूर्वेद्युः सायमेव निवासनेम् । गुर्वादिসহিতो वासो रात्रौ नियमपूर्वकम् ॥ ६६ ॥ विधिवन्मण्डपं चारुवेदिकामध्यशोभितम् । पताकाध्वजसंकीर्णं वितानादिविभूषितम् ॥ ६७ ॥ निर्धूमशान्तसंबुद्धदीपावलिभिरञ्चितम् । पुष्पाक्षतफलैः कुम्भैर्लाजैरर्चिर्भिरर्चितम् ॥ ६८ ॥ तरुपल्लवमालाभिः सर्वतः समलंकृतम् । संवृतं कदलीस्तम्भैः पूगोपेतैरैरंकृतम् ॥ ६६ ॥ पञ्चगव्येन तद्गेहं चक्रराजं शिशुं तथा । शोधयेन्मूलमन्त्रेण मन्त्रितेन वरानने ॥ ७० ॥ समानं पञ्चगव्यानां कृत्वा भागं विशोधयेत् । मूलमन्त्रेण संमन्त्र्य कुशाग्रेणैव शोधयेत् ॥ ७१ ॥ तेन सर्वविशुद्धिः स्यात् सर्वपापनिकृन्तनम् । १ 'रवि' ख. पाठः । २ 'न्तै.' ख. पाठ. । ३ 'पात्रै' ख पाठ ।

षड्विंशः पटलः । २४५ महापातकजातानि कृत्वा गव्यं पिबेद्यदि ॥ ७२ ॥ नाशयेत् पानमात्रेण इत्याहुर्वेदवेदिनः । सुस्नातं शुद्धवेशं च शिष्यं सुस्थिरमानसम् ॥ ७३ ॥ आरात् (स्थोऽयं?संस्थाप्य)विधिवद् यजेदनुदिनं गुरुः । होमयेत् संस्कृते वह्नौ पायसैर्मधुराप्लुतैः ॥ ७४ ॥ आचार्यः कुण्डे विधिवत् सपूज्य परदेवताम् । मूलेनैव शिखां बद्ध्वा ततः शय्यागतं शिशुम् ॥ ७५ ॥ स्वप्नमानवमाश्रित्य (स्वाद?स्वाप)येत् पूर्वमस्तकम् । तारो हिलिद्वयं शूलपाणये द्वि(ज?ठ) ईरितः ॥ ७६ ॥ स्वप्नमानवमन्त्रोऽयं शयने परिकीर्तितः । नमोऽजाय त्रिनेत्राय पिङ्गलाय महात्मने ॥ ७७ ॥ रामाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः । स्वप्ने कथय मे तथ्यं सर्वकार्येष्वशेषतः ॥ ७८ ॥ क्रियासिद्धिं विधास्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर । मन्त्रेण स्वापकाले तु देवं प्रार्थ्य ततः स्वपेत् ॥ ७९ ॥ स्वप्ने शुभाशुभं दृष्टं पृच्छेत् प्रातः शिशुं गुरुः । गुरुणां वार्चनं कृत्वा उपवासी जितेन्द्रियः ॥ ८० ॥ दर्भशय्यागतो रात्रौ दृष्ट्वा स्वप्नं निवेदयेत् । कन्यां छत्रं रथं दीपं प्रासादं (मङ्क?कम)लं नदीम् ॥ ८१ ॥ कु(कुमंकुषयं?अरं वृषभं)माल्यं स्वर्णं च फलिनं द्रुमम् । पर्वतं च हयं मेध्यमाममांसं सुरासवम् ॥ ८२ ॥ १ 'वा' क पाठ. । २ 'स्वपि' ख पाठः

१४६ गन्धर्वतन्त्रे । एवमादीनि सर्वाणि [स्पृ?दृ]ष्ट्वा सिद्धिमवाप्नुयात् । चाण्डालं गर्दभं काकं गर्तं शून्यममङ्गलम् ॥ ८३ ॥ तैलाभ्यक्तं नरं नग्नं शुष्कवृक्षं सकण्टकम् । प्रासादम[ङ्गी?त]लं दृष्ट्वा नरो रोगमवाप्नुयात् ॥ ८४ ॥ दृष्ट्वा दुःस्वप्नकं चैव होमात् सिद्धिमवाप्नुयात् । शुभे शुभं वदेत् तस्य जुहुयादशुभे[शुभ?]शतम् । अस्त्रेणेति क्रमात् प्रोक्तो विधिः शिष्योऽधिवास[र?ने ॥ ८५॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे गुर्वादिलक्षणदीक्षानिरूपणं षड्विंशः पटलः ॥ २६ ॥ १ 'शख्या' क पाठ ।

सप्तविंशः पटलः ईश्वर उवाच अथ पूर्वानुसारेण नित्यं प्रातः समाप्य च । देवान् पितॄन् समभ्यर्च्य वस्त्रालंकारभूषणैः ॥ १ ॥ आचार्यं वृणुयाद् भक्त्या ब्राह्मणानपि तोषयेत् । शिष्यः [सा?स्व]लंकृतो मौनी पुष्पचन्दनभूषितः ॥ २ ॥ नानामङ्गलवाद्यैश्च ब्रह्मघोषपुरःसरम् । नारीणां मङ्गलाशीर्भिर्ब्राह्मणानां तथैव च ॥ ३ ॥ जयशब्दान्वितैः स्तोत्रैः संतुष्टः शुद्धमानसः । दीपमालावलीरम्यं नानाधूपप्रधूपितम् ॥ ४ ॥ मण्डपं विधिवद् देवि पूर्ववत् प्रविशेद् गुरुः । पूर्ववदपरं कृत्वासने समुपविश्य च ॥ ५ ॥ तथापरं च निर्वर्त्य कुङ्कुमेन वरानने । वेदिकायां वरारोहे सिन्दूररजसाथवा ॥ ६ ॥ चक्रराजे² तु लिखिते³ तन्मध्ये दर्भविस्तृते । सौवर्णं राजतं ताम्रं मणिकं⁴ च सुलक्षणम् ॥ ७ ॥ द्वात्रिंशदङ्गुलं कुम्भं विस्तारोन्नतिशालिनम् । क्षालयित्वास्त्र(तं?म)न्त्रेण कुम्भं सम्यक् सुरेश्वरि ॥ ८ ॥ चन्दनागुरुकर्पूररोचनाकुङ्कुमैरपि । १ 'भू' क पाठ । २ 'ज' क पाठ । ३ 'त' क पाठ । ४ 'मार्तिकं' क पाठ. ।

२४८ गन्धर्वतन्त्रे । दिव्यैर्द्रव्यैस्तु संपूर्णं वासोयुग्मेन वेष्टितम् ॥ ९ ॥ नूतनं नेत्ररम्यं च पुष्पमालाद्यलंकृतम् । दधिचन्दनसंलिप्तं द्वि(प्ता?प्त्वा)न्तर्नवरत्नकम् ॥ १० ॥ मदयन्तीं सहदेवीं दूर्वां भस्म तथैव च । मृत्तिकाः सप्त विन्यस्तं पल्लवैः पञ्चभिर्युतम् ॥ ११ ॥ परितो वेष्टितं सूत्रै रक्तैश्चातिमनोहरैः । यवानास्तीर्य पुष्पाणि[स?सु]रद्रुमधिया गुरुः ॥ १२ ॥ मूलमन्त्रेण संस्थाप्य यजेदाधारपूर्वकम् । वह्निमण्डलरूपं तं कलाभिः सह पूजयेत् ॥ १३ ॥ तथा सूर्यमयं कुम्भं कलाभिस्तत्र पूजयेत् । जलं सोममयं तद्वत् कलाभिश्च समर्च्चयेत् ॥ १४ ॥ तेजस्त्रयमिदं प्रोक्तं ज्वलत्तदात्मकं स्मृतम् । पुष्पैर्(आल?अलि)मापूर्य तस्मिन्नेव प्रदापयेत् ॥ १५ ॥ पश्चिमोत्तररुद्रेन्द्रे पुष्पपातः शुभोऽशुभे । अष्टोत्तरशतं शान्त्यै जुहुयादस्त्रमन्त्रतः ॥ १६ ॥ अथ प्रागुक्तविधिना यथाक्रममनुत्तमम् । कृत्वा संपूज्य विधिवदिष्ट्वा देवधिया गुरुः ॥ १७ ॥ अङ्गावृतीः समभ्यर्च्य श्रपयित्वा चरुं ततः । भागमेकं महादेव्यै शेषमग्नौ हुनेत्ततः ॥ १८ ॥ अष्टोत्तरशतं साज्यं मधुरत्रितयान्वितम् । समिद्धेऽग्नौ महादेवीं ध्यात्वा सम्यक् प्रधानतः ॥ १६ ॥ योऽनर्चिषि जुहोत्यग्नावसमिद्धे च मानवः ।

सप्तविंशः पटलः । २४६ स मन्दाग्निः सामयो वा अल्पायुश्चोपजायते ॥ २० ॥ तस्मात् समिद्धे होतव्यं नासमिद्धे कथंचन । आरोग्यमिच्छतायुश्च श्रियमात्यन्तिकीं तथा ॥ २१ ॥ तथाबुधः सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने । यजमानो भवेदन्धः सपुत्रश्च विनश्यति ॥ २२ ॥ अ(थ?प्र)दीप्ते न होतव्यं मध्यमे नाप्यनेधिते । प्रदीप्ते लेलिहानेऽग्नौ होतव्यं कर्मसिद्धये ॥ २३ ॥ हुत्वा सा(ज्ञा?ङ्गां) महेशानीं समाप्य तदनन्तरम् । कर्म पूर्वोक्तमा(चा?च)र्य्य तरुणोल्लासवान् गुरुः ॥ २४ ॥ शिष्यमाहूय यत्नेन वाससाच्छाद्य तन्मुखम् । विशे(ष्या?षा)र्घ्योदकेनैव तमवोक्ष्य विधानतः ॥ २५ ॥ कारुण्या(विनये?म्बुनिधे)देवि सर्वसंपत्तिसंश्रये । शरण्ये वत्स(लो?ले)मातः कृपामस्मिन् शिशौ कुरु ॥ २६ ॥ (अशि?आण)वप्रमुखैः पाशैः पाशितस्य सुरेश्वरि । दीनस्यास्य दयाधारे कुरु कारुण्यमीश्वरि ॥ २७ ॥ ऐहिकामुष्मिकैर्भोगैरभिसं(बु?ब)द्ध्यतामसौ । स्वभक्तिः सकला चास्मै दीयतां निष्कलाश्रये ॥ २८ ॥ एवं प्रार्थ्य महादेवीमु(द्रा?द्वा)स्य हृदयाम्बुजे । शिष्याय श्रावयेद् दिव्यः शिवोऽहमिति भावयन् ॥ २९ ॥ अन्तस्तमोपहं दिव्यं सिद्धान्तं श्रावयेद् गुरुः । (यत् ? षट्)त्रिंशत्तत्त्वभ(वि?रि)तं विश्वं स्थावरजङ्गमम् । ३०। १ ‘त्रे’ क. पाठ. ।

२५० गन्धर्वतन्त्रे । शरीरं चापि त(त्रो?त्वो)त्थं तस्मिन्नेव द्विधा शिवः । कञ्चुकितः शिवो जीवो निष्कञ्चुकः परः शिवः ॥ ३१ ॥ आत्मज्ञानमात्मविद्भिः पुरुषार्थः समीरितः । वर्णात्मकं महेशानि नित्याः शब्दाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥ अचिन्त्यस्त्विह मन्त्राणां प्रभावः समुदाहृतः । संप्रदायपरिज्ञानं गुरूणां सिद्धिदायकम् ॥ ३३ ॥ विश्वासाद्गुरुवाक्यानां सर्वसिद्धिरीरिता । प्रामाण्यं चात्र स्वनिष्ठं विश्वासः समुदाहृतः ॥ ३४ ॥ गुरूणां चैव मन्त्राणां देवानामापि पार्वति । मनःपवनयोश्चैवमेकत्वेन विभावनात् ॥ ३५ ॥ अन्तरात्मपरिज्ञानमिति जानीहि पार्वति । आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च देहे³ विभावयेत् ॥ ३६ ॥ तस्याभिव्यञ्जकाः पञ्च मकाराद्याः प्रकीर्तिताः । तैरेव यजनं तस्य गुप्त्या सिद्धिर्नचान्यथा ॥ ३७ ॥ प्राकट्यांच्च(व?भ)यं यस्माद् गोपयेन्मातृजारवत् । अभेदभावनादार्थ्यादाज्ञासिद्धिः समीरिता ॥ ३८ ॥ न निन्देद् दक्षिगं वामं न निन्देद् दर्शनानि च । निन्दाद्रोहादिकर्तॄणां गणनां नैव कारयेत् ॥ ३६ ॥ रहस्यकथनं देवि सच्छिष्यैएव नापरे । सदा विद्यानुसंधानं शिवभावेन तत्परः ॥ ४० ॥ कामं क्रोधं तथा लोभं मदमोहौ तथैव च । १ ‘ह’ क पाठः । २ ‘प्रक्टा’ च क पाठ । ३ ‘ध्यायै’ ख पाठ. ।

सप्तविंशः पटलः । २५२ हिंसां स्तेयं च मात्सर्यं यल्लोकेषु विगर्हितम्¹ ॥ ४१ ॥ स्त्रीविद्वेषादिकं चैव वर्जयेन्मतिमान् सदा । एक एव गुरुर्देवस्तस्यैवोपासनं सदा ॥ ४२ ॥ असंशयस्तु सर्वत्र निष्परिग्रहता मता । फलविरहितं कर्म त्यजेदनित्यमेव तत् ॥ ४३ ॥ पञ्चानामप्यलाभे तु नित्यं क्रमविम[र्ष?र्श]नम् । निर्भयत्वं च सर्वस्माज्ज्ञेयं सर्व ह[रि?विः]प्रिये ॥ ४४ ॥ स्वयमेव हि होतात्र आत्मा शिवस्तु पावकः । आत्मलाभात्परं नास्ति फलं क्वापि च सुव्रते ॥ ४५ ॥ सैषाङ्गा परमा शैवी कथिता तव पार्वति । वेदादिसकला विद्या वेश्या इव प्रकाशिताः ॥ ४६ ॥ सर्वेषु दर्शनेष्वेव विद्येयं खलु गोपिता । धीमांस्तत्रैव दीक्षेत सर्वथात्मविभूतये ॥ ४७ ॥ अथ शिष्यशिरोदेशे [वरु?चर]णां रक्तशुक्लयोः । भावयित्वा वपुस्तस्य क्षालितं मांसबृंहितम् ॥ ४८ ॥ तदमृतैः[श्र?स्र]वद्भिश्च कुर्याद् गुरुरुदारधीः । मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं ज्वलन्तीं ज्वलनच्छविम् ॥ ४९ ॥ प्रतीषषहरीं[?]कोटिसूर्यप्रकाशिनीं पराम् । चन्द्रकोटिप्रभां शुद्धामज्ञानेन्धनदाहिकाम् ॥ ५० ॥ तत्तद्रश्मिभिरेवास्य पापपाशांस्तु संदहेत् । शिवोऽहमिति निश्चित्य वीक्षेत करुणया दृशौ³ ॥ ५१ ॥ १ 'श' क पाठ । २ 'मा' ख पाठ. । ३ 'त्तं करुणादृशा' ख पाठ । १