गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

बलिहरणविधिः । [ १ प्रपाठके- सः । इति नित्यबलिकर्म्मप्रकरणसमाप्तिं द्योतयति(१) ॥ २६ ॥ अथाऽप्युदाहरन्ति ॥ २७ ॥ अथ-अनन्तरं यत्कर्त्तव्यन्तदप्युदाहरन्ति "ब्राह्मणवाक्यानि" इति शेषः २७ एतस्यैव बलिहरणस्यान्ते कामं प्रब्रूवीत भवति हैवास्य ॥ २८ ॥ एतस्य नित्यस्य एव बलिहरणस्यान्तेऽवसाने, न पुनः काम्यानामपि बलीनामनन्तरमित्यर्थः । कामं काम्यत इति कामस्त(२)मभिलषितमायुरारो- ग्यादिकं प्रब्रूवीत प्रकर्षेण नामार्थङ्कथयेत् । अभिमुद्दिश्य प्रार्थयेदित्यर्थः । "मनोह वै देवा मनुष्यस्य जानन्ती"ति श्रवणान्मनसैव प्रार्थना माभूदिति व्यक्तवागर्थस्य ब्रवीतेः प्रार्थनार्थकलिङन्तस्य प्रयोगः । प्रार्थनाचेयं वामदेव्य- गानात्पुरस्तात्कर्त्तव्या तदाह नित्यान्बलीन्विधाय कात्यायनः— “स्पृष्ट्वापो वीक्ष्यमाणोऽग्निं कृताञ्जलिपुटस्ततः । आयुरारोग्यमैश्वर्यं प्रार्थयेद्द्रविणोदस्रम् ॥” इति । द्रविणोदसमग्निम्(३) । तथा— “आयुरारोग्यमैश्वर्यं धीधृतिः शं बलं यशः । ओजोवर्च्चः पशून्वीर्यं ब्रह्म ब्राह्मण्यमेव च ॥ सौभाग्यङ्कर्म्मसिद्धिञ्च कुलज्यैष्ठं सकर्तृताम् । सर्वमेतत्कर्म्मसाक्षिन्द्रविणोदो रिरीहि नः ॥” इति । रिरीहि-प्रयच्छ । आयुरारोग्यमित्यादिप्रार्थनामन्त्रः । सखल्वयं प्रा- र्थितः कामो भवति निष्पद्यत एव ह किल । अस्य प्रार्थयितुरित्यर्थः ॥ २८ ॥ स्वयन्त्वेवासस्यं बलिं हरेद्यवेभ्योऽध्याव्रीहिभ्यो व्रीहिभ्योऽध्या- यवेभ्यः । सत्वाख्यो नाम बलिर्भवति ॥ २८ ॥ तुशब्दः सुभूमिकरणादिकं विशेषं स्मारयति । नित्यबलिवत्सुभूमिकरणम्

( १ ) अत्र चन्द्रकान्तभाष्यम् “सेयमपञ्चसूत्री द्रव्यस्य कर्म्मार्थतामाह । कर्म्मणश्च पुरुषार्थताम् । कर्म्मणां द्रव्यार्थत्वे खल्वावर्त्तत प्रति

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ६५ उभयतः परिषेक इत्येवमादिकया रीत्या आसस्यं तन्नामकं बलिं स्वयमेव हरेत् न पुनःप्रवासादावप्यन्येन तं कारयेत् । उक्तञ्चायमर्थः “स्वयमेव हरेत्कामान्” इत्यादिगृह्यान्तरेण । कोऽयमासस्योनाम बलिः कस्मै च हर्तव्यः ? इत्यत्राह- यवेभ्य इति । अत्र चतुर्थ्या त्यागोद्देश्यत्वलक्षणं देवतात्वं यवानाम्भिधीयते । यथाचोक्तम्- “तद्धितेन चतुर्थ्या वा मन्त्रलिङ्गेन चेष्यते । देवतासङ्गतिस्तत्र दुर्बलन्तु परं परम् ॥” इति । तस्माद्यवदैवतोऽयं बलिः “यवेभ्योनमः” इति प्रयोक्तव्यः । बलि- कालमाह-अधि उपरि । अर्थाद्यवोत्पत्तेरेव । अवधिकालमाह आब्रीहिभ्य इति । व्रीह्युत्पत्तेरा-अर्वाक् । इत्यर्थः । एतेन व्रीहिभ्योऽध्यायवेभ्य इति व्याख्यातम् ॥ स त्वासस्य इति । स इति प्रकृतपरामर्शिना सर्वनाम्ना नि- रपेक्षं बलिद्वयं परामृश्यते । तुशब्दोऽन्येभ्योवलिभ्योऽस्य वैशिष्ट्यमवग- मयति(१) । स खल्वयं बलिरेकस्मात् सस्यादारभ्यापरसस्यपर्यन्तं कर्त्तव्यत्वा- दासस्योनाम(२) भवति ॥ २९ ॥ दीर्घायुर्हेव भवति ॥ ३० ॥ दीर्घमायुर्यस्य सोऽयं दीर्घायुर्ह-किल(नूनं) भवत्येव । नाऽल्पायुर्यं य- जमानोभवतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ विश्राणिते फलीकरणानामाचामस्यापामिति बलिं हरेत् स रौद्रो भवति स रौद्रो भवति ॥ ३१ ॥ इति गोभिलीयगृह्यसूत्रे चतुर्थी कण्डिका ॥ १ ॥ ४ ॥ ॐ ॥ विशेषेण श्राणिते “शृणुदाते” ( चु०प ० ) इति स्मरणाद्दत्तेऽन्ने क्षीण- प्राये इत्यर्थः । एवञ्च रात्रा(३)वयं बलिर्भवति । तत्र हि सर्वमन्नं श्राणितन्दत्तं क्षीणप्रायं भवतीति भट्टभाष्यम् ॥ शिष्टान्नानां फलीकरणानां तुषाणामाचाम- स्य भक्तमण्डस्य “मासराचामनि (वि)स्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे” इत्यमरः । स्मर्यते च “ओदनाम्रद्रवं प्राहुराचामं हि मनीषिणः” इति । अपाम् उदकस्य च । अवयवार्थेऽत्र षष्ठ्यः । इतिना मिलितमुच्यते । त्रीण्येतान्येकीकृत्येत्यर्थः । ( १ ) स्वयमेव खल्वयं बलिर्हर्त्तव्योलोप एवास्य प्रवासादावित्युक्तप्रायम् । ( २ ) अन्नार्था हीयं संज्ञा आश्वारूसस्याद्भावसन्तसस्येन यस्य हरणम् । एवमावस- न्तसस्यादाशारत्सस्येनेति । सोऽयमासस्योनामेति ॥ ( ३ ) तथाच गृह्यान्तरम्- “यक्ष्मणे चोदकन्दद्याद्यक्ष्मैतत्त इति ब्रुवन् । आरोग्यमस्य तेन स्यात्सार्यं रौद्राद्यथेप्सित- म्॥” इति । अत्रयथेप्सितमिति वचनाद्यत्किञ्चित्कामयते तद्रौद्रबलेः फलमवगच्छामः ॥ ९ गो० गृ० सू०

६६ अथ दर्शपौर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके- बलिं हरेत् । स खल्वयं बलिः रौद्रो रुद्रदेवताको भवति ॥ अन्तेऽभ्यासः क- ण्डिकापवर्गद्योतनार्थः ॥ ३१ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्याया-“मृदुला” ख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां प्रथमप्रपाठकस्य चतुर्थी कण्डिका ॥ १ ॥ ४ ॥ * ॥ अथ पञ्चमी कण्डिका— (अथ दर्शपौर्णमासप्रकरणम्) पञ्चमहायज्ञानभिधायेदानीन्तद्वृत्तिकौ दर्शपौर्णमासौ विवक्षुराह— अथ दर्शपौर्णमासयोः ॥ १ ॥ अथे-त्ययमधिकारार्थः । दर्शश्च पौर्णमासश्च(१) तयोरधिकार “इदानीं वर्त्तिष्यत” इति वाक्यशेषः ॥ १ ॥ तत्र तावदुपवासपूर्वकत्वाद्दर्शपौर्णमासयोरुपवासव्यवस्थैव प्रथममभिधा- तव्या । तत्रापि-“दर्शान्तं पौर्णमासाद्यमेकमेव प्रचक्षते', इति कर्म्म

५ खण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ६७ “उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयो न शरीरविशोषणम्” इति च स्मरणम् । एके पुनः “उपास्मिन् श्वोयक्ष्यमाणा देवा वसन्ति एवं विद्वानग्निमुपस्तृ- णाति” इति तैत्तिरीयब्राह्मणं पश्यन्तः “उपवासोऽग्न्याधानम्” इति वर्णयन्ति । तदप्यादरणीयम् “पूर्वेद्युरग्निं गृह्णाति उत्तरमहर्देवतां यजते” इत्येवमादिशा- स्त्रादप्येतदवगमात् ॥ २ ॥ उत्तरामित्येके ॥ ३ ॥ सन्ध्याम्पौर्णमासीमनुपोष्य पौर्णमासीमुपवसेत्सखण्डामपीत्येक आचार्या मन्यन्ते । अपरे पुनरुत्तराम्पौर्णमासीतः, प्रतिपदमुपवसेन् । इति मन्यन्ते । न वयमेवं ब्रूम इत्यर्थः । तथाच रौरकीये ब्राह्मणम् । “द्वे ह वै पौर्णमास्यौ द्वे अ- मावास्ये, तस्मात् प्रतिपद्युपवसन् यजेतापरेद्युः” इति । तस्मात्परशाखिकोऽयं पक्षः कौथुमीयो न भवति ॥ ३ ॥ अत्र “त्रयः पौर्णमासीकाला भवन्ती” त्यत्र पौर्णमासीकथायाः सम्भाविनं प्रसङ्गमपर्यवस्यन्नेवामावास्यायाः खल्विदानीं व्यवस्थोच्यते— अथ-यदहश्चन्द्रमा न दृश्येत ताममावास्याम् ॥ ४ ॥ अथ-उभयत्रामावास्यालाभे यदहर् यस्मिन्नहनि चन्द्रमा न दृश्येत नावलो- क्येत । ताममावास्यामुपवसेदित्यनुवर्त्तते । सा खल्वियं कुहूरुच्यते इति सैवो- पवस्तव्या न सिनीवाली । तस्यां खल्ववलोक्यते प्रातश्चन्द्रमाः । तस्मान्नात्र क्षयलक्षणा । तदिदं सूत्रं वर्द्धमानाभिप्रायम् । कात्यायनोऽप्याह— “वर्द्धमानाममावास्यां लक्षयेदपरेऽहनि । यामांस्त्रीनधिकान्वापि पितृयज्ञस्ततोभवेत् ॥” इति ॥ ४ ॥ कस्याश्चिदमावास्यायाः कस्याश्चिच्च पौर्णमास्या उपवासव्यवस्थामभिधाय अथेदानीन्दर्शपौर्णमासयोः कश्चिन्नियमः पौर्णमास्यमावास्ययोश्च स्वरूपं वक्त- व्यमित्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते-अथ तत्र— कस्मात्पुनः कारणात्पौर्णमास्याममावास्यायाञ्चोपवासो व्यवस्थाप्यते ? न पुनश्चतुर्द्दश्यामुपोष्य तयोरेवेज्यते(१)इत्यस्यां जिज्ञासायामिदं सूत्रमारभ्यते। पक्षान्ता उपवस्तव्याः पक्षादयोऽभियष्टव्याः ॥ ५ ॥ पक्षोऽर्द्धमासः । स च शुक्लकृष्णभेदाद् द्विविधः । तदन्तातिथिश्च द्वयी पौर्ण- मासी अमावास्या च । बहुवचनं व्यक्तिभेदाभिप्रायम् । तदयमर्थः । पक्षाणा- ( १ ) तथा चामरः “सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सानष्टेन्दुकला कुहूः” इति । सा अमा- वस्या । अमा-सह-वसतश्चन्द्रार्कौ यस्यां सा । अमोपपदाद्वसेरधिकरणे ण्यत् । वृद्धौस- त्यां पाक्षिकोह्रस्वश्चनिपात्यते इति “अमावस्यदन्यतरस्याम्” ( पा० ३।१।१२२ ) इति सूत्रेवृत्तिकृतः प्राहुः ॥

मन्ता अवसानतिथय उपवस्तव्याः। पक्षाणामादयः प्रतिपदश्च अभियाष्टव्याः आभिमुख्येन यष्टव्या इति। अस्मादपि कारणात् पौर्णमासीमुपवसेन्नोत्तरा- मित्यवधार्यते॥ ५॥ आमावास्येन हविषा पूर्वपक्षमभियजते पौर्णमासेनापरपक्षम्॥ ६॥ अमावास्यायायँदुपक्लृप्तं हविस्तदामावास्यम् इत्युच्यते। तेनामावास्येन हविषा पूर्वपक्षं शुक्लपक्षमभियजते। पौर्णमासेन पौर्णमास्यामुपक्लृप्तेन हविषा अपरपक्षं कृष्णपक्षम् अभियजत इत्यनुषज्यते। पूर्वपक्षप्रतिपदिष्ट्या कृत्स्न एव पूर्वः पक्ष इष्टोभवति। अपरपक्षप्रतिपदिष्ट्या च कृत्स्नोऽपरपक्ष इत्यभिप्रायः। न खलु पक्षमभिव्याप्येष्टिराम्नायते तस्माद्यथोक्त एवार्थः॥ ६॥ अथ केयं पौर्णमासी का वाऽमावास्या ? तदुच्यते— यः परमोविप्रकर्षः सूर्याचन्द्रमसोः सा पौर्णमासी यः परमः सङ्कर्षः साऽमावास्या ॥ ७ ॥ यः परमो महान् विप्रकर्षो व्यवधानं सप्तमराश्यवस्थानं सूर्याचन्द्रमसोः सा पौर्णमासी पूर्णिमा । इत्येकोऽर्थः। सा इति विधेयपौर्णमास्यपेक्षया स्त्रीत्वम् । यः खलु परमः सङ्कर्षः सन्निकर्षः। एकराश्यवच्छेदेनँकांशावस्थानं सूर्याचन्द्रम- सोः सा अमावास्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गम इत्यनर्थान्तरम् ॥७॥ एवं प्रासङ्गिकाङ्कथामवसाय प्रकृतामेवामावास्याव्यवस्थामाह— यदहस्त्वेव चन्द्रमा न दृश्येत, ताममावास्यां कुर्वीत ॥८॥ न दृश्येत न दर्शनं सम्भाव्येत आगमबलात् क्षीण इत्यवगम्येत ताममावा- स्यां कुर्वीत। तुशब्दश्चशब्दार्थः समुच्चये। एवशब्दोऽवधारणार्थः। उपवास- मन्यच्च यद्विहितम् “अमावास्यायां तच्छ्राद्धमितरदन्वाहार्य्यम्” इति । तदपि तस्यामेव कुर्वीतेत्येवमवध्रियते। तदनेन उपवासपिण्डपितृयज्ञान्वाहार्य्यश्राद्धा- नामेकस्मिन्काले कर्त्तव्यत्वमवगम्यते। अत एव कात्यायनोऽमीभिरेव वचनैः श्राद्धमपि व्यवस्थापयाञ्चकार॥ तदिदं क्षीणामावास्याऽभिप्रायं सूत्रम्। क्षय- श्चात्र लक्ष्यते अतो “यदहश्चन्द्रमा न दृश्येत ताममावावस्याम्” इत्य- नेन सूत्रेण न पौनरुक्त्यम्। तत्र खल्ववलोकनाभावोऽर्थः, वर्द्धमानाभिप्रायञ्च वचनम्। इत्यवोचाम। तदाह कात्यायनः— “पिण्डान्वाहार्य्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते। वासरस्य तृतीयांशे नातिसन्ध्यासमीपतः॥ यद्वा चतुर्दशीं यामं तुरीयमनुपूरयेत्। अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिष्यते॥ यदुक्तं यदहस्त्वेवं दर्शनं नैति चन्द्रमाः।

! Wow, it literally is a typo in the printed book: "रागात्तद्वानुमतिपूर्णिमा"! The printer literally set 'ग' instead of 'क'! Wait, this is an incredible catch. Let's make sure whether to transcribe it as printed: Yes, exact transcription of the printed page!

Now let's check L10: "विप्रकृष्टायाममावास्यायामपेद्यमाणायां" Wait, let's zoom in to 500% on that word in L10: 'वि' 'प्र' 'कृ' 'ष्टा' 'या' 'म' 'मा' 'वा' 'स्या' 'या' 'म' Then: Letter 1: 'अ' Letter 2: 'प' with an 'े' (matra) -> 'पे' or 'वे'? It has no central loop, it's open at top, rounded bottom -> 'प'! With 'े' on top -> 'पे'. Letter 3: 'द्य' - 'द' with 'य' subjoined. Letter 4: 'मा' Letter 5: 'णा' Letter 6: 'यां' So it literally says: "अपेद्यमाणायां"! Wait, could it be "अपद्यमानायां" with a stray mark from above? Look at the 'े' mark on 'पे': Directly above it in L9 is the word "काले ।". The space below "काले" has

७० दर्शपूर्णमासविधिः । [१ प्रपाठके पश्चास्तमितेति पृषोदरादित्वात् (पा० ६।३।१०९) साधुः । यद्वा “पश्चपश्चा च छन्दसि” (पा० ५।३।३३) इति निपातितस्यात्रार्षे वचसि प्रयोगः । कलाहीने निशाकरे पूर्वमुदिते सति यत्रभास्करोऽस्तमेति सेयमनुमती नाम पूर्णमो- च्यते । इयमेव “उच्चै”रिति सूत्रिता । अस्तमिते सूर्ये चन्द्रस्योद्गमः, युगपच्च सूर्यस्यास्तमयः पूर्णचन्द्रस्याद्गमश्च, इति द्वयी राका भवति । अत्राद्या अस्तमितोदिता । द्वितीया सन्ध्येत्यस्मदीयन्दर्शनम् । एतस्मा- ल्लिङ्गात् । सन्ध्या पौर्णमासी अपि अस्तमयसन्ध्यासम्बन्धिनी गृह्यते न पुनरुदयसन्ध्यासम्बन्धिन्यपि इति युक्तम् । सेयमभिद्यमानेऽप्यर्थे भिन्नयोराचार्ययोर्भिन्नरीतिरित्यनवद्यम् ॥ ( इति चन्द्रकान्तभाष्यम् ) ॥१०॥ उच्चैः पौर्णमासी तावच्चतुर्दशीमिश्रा भवति, सेयमुदयदिनगामिनी । क- तरा पुनरत्रोपोष्या ? तत्राह— अथ यदहः पूर्णोभवति ॥ ११ ॥ अथेत्यनन्तरार्थमुच्चैः पौर्णमास्याम् एष एव विधिरिति दर्शयति। अथ शब्दः सूत्रभेदप्रज्ञापनार्थः । अन्यथा पूर्वेण सूत्रेणास्यैकसूत्रता स्यात् । उच्चैर्वा यदहः पूर्णो भवति” इत्येके वर्णयन्ति । यदहर्यस्मिन्नहनि पूर्णः—सकलकलोपचया- दखण्डमण्डलश्चन्द्रमा भवति । तामुपवसेदित्यर्थः ॥ ११ ॥ कदा पुनरेवं भूतश्चन्द्रमा भवति ? कः खलु ज्ञानोपायोऽस्यार्थस्येत्याका- ङ्क्षायामाह— पृथगेवैतस्य ज्ञानस्याध्यायो भवति, अधीयीत वा तद्विद्भ्यो वा पर्वागमयेत् ॥ १२ ॥ पृथक् अन्य एव एतस्य पूर्वविवक्षितस्य उपायभूतो ज्ञानस्य अध्यायः अधीयत इत्यध्यायो ग्रन्थः । नित्यमधिपूर्वका“इङ् अध्ययने” ( अ० आ० ) इत्यस्मात्कर्म्मणि घञ् ( पा० ३।३।१२२ ) वृद्धिः । भवति । तमधीयीत । स्वयं पठेत् । वा अथवा तज्ज्ञानं ये विदन्ति त इमे तद्विदो—ज्योतिश्शास्त्रविदः । तेभ्यः सकाशादेव(१) । पर्व-दर्शपूर्णमासाख्यमागमयेत् । सम्यग् मर्यादया जानीयात् । कस्मिन्काले चन्द्रमाः क्षीयते ? इति । तत्र क्षयकालः कात्यायनेनैव तत आकृष्य दर्शितः— “अष्टमांशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः । अमावास्याऽष्टमांशे च ततः किल भवेदणुः ॥” इति । पूर्णताकालः परमस्त्वस्माभिर्वक्तुमवशिष्यते । पञ्चदश्यां मुहूर्त्ते चन्द्रमाः सकलकलोपचयादखण्डमण्डलो भवति । इति ज्योतिर्विदः कथयन्ति । ( १ ) वा-शब्दस्त्वर्थे ।

३ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७१ श्लोकमप्युदाहरन्ति- “पञ्चदश्याम्पञ्चदशे मुहूर्त्ते चन्द्रमण्डलम् । तथा भवति, तद्वक्त्रं सदा तव नृपोत्तम !”(१)इति ॥ स्मरन्ति च- “राकामध्यगतश्चन्द्रः पूर्ण इत्यभिधीयते” इति । कालवशात्पुनरेतस्याप्यन्यथात्वं जातं, युगपरिवृत्त्या किल कारणभेदो- गणितागतवस्तुषु भवति । इति सौरागमादिषु व्युत्पादितम् । अत एव ततः पराचीनेन ज्योतिषशास्त्रविदा भास्कराचार्येण सिद्धान्तशिरोमणावुक्तम्-- “कक्षाचतुर्थस्तरगोहि चन्द्रः कर्णान्तरे तिर्य्यगिनोयतोऽब्जात् । पादोनषट्काष्टलवान्तरेऽतोदलं नृदृश्यस्य दलस्य शुक्लम्” इति ॥१२॥ अथ यदहरुपवसथो भवति तदहः पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिं हुत्वै- तदग्नेः स्थण्डिलं गोमयेन समन्तं पर्युपालिम्पति ॥ १३ ॥ अथेति पूर्वप्रकृतार्थम् । पूर्वप्रकृते यदहः यस्मिन्नहनि उपवसथो भवति । तदहस्तस्मिन्नहनि प्रातराहुतिं पूर्वाह्न एव अग्नेः। एतद्-अधिकृतं(२)स्थण्डि- लम्-अग्न्यगारं गोमयेन ( सोदकेन ) समन्तं चतुरस्रं परि-सर्वतोभावेन । उपलिम्पति । उपलिम्पेत् । पूर्वाह्न एव ! उपलिम्पतीति सम्बन्धादेवकाराच्च पूर्वाह्न एव उपवसथन्दर्शयन्ति चतुर्द्दश्यामपि । अन्यथा “प्रागावर्त्तनाद- हः” ( १।१।३ ) इति सिद्धत्वादनुवादापत्तेः । अतएव पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिं हुत्वा इत्यपि न वर्ण्यते । सिद्धायामपि प्रातराहुतौ प्रातराहुतिं हुत्वेति वचनमौ- पवसथिकेऽहनि स्वयं होमकरणसूचनार्थम् । हुत्वा पर्युपालिम्पतीति होमपर्यु- पालेपनयोरेककर्त्तृत्वादवगमात् । स्वयङ्करणोपदेशोहि फलविशेषार्थः । अत्र स्वयं होमे कृते सर्वदैव स्वयं कृतं भवति । तथा च ब्राह्मणम्- “एते वै रात्री सर्वा रात्रयः समवयन्ति । या आपूर्य्यमाणपक्षस्य रात्र- यस्ताः सर्वाः पौर्णमासीं समवयन्ति । या अपक्षीयमाणपक्षस्य रात्रयस्ताः सर्वाः अमावस्यां समवयन्ति । स योह वै विद्वान्स्वयमुपवसथञ्जुहोति सर्वदा हैवास्य स्वयं कृतं भवति” इति ॥ १३ ॥ ( १ ) के नचिज्ज्योतिः शास्त्रकुशलेन कश्चिद्राजैवमुपश्लोकितः । ( २ ) एतस्य अधिकृतस्य (प्रातराहुत्यादिसाधनस्य) वाअग्नेः स्थण्डिलम् ॥ एत दिति रसवतीनिरासार्थम् । तत्खल्वस्य द्वितीयमग्न्यगारम् । स्थण्डिलग्रहणं लौहादिभा- ण्डस्थेऽग्नौ होमनिषेधार्थम् । अत्रैतदादि (पर्युपालेपनादि) । दर्शक‌र्त्तव्यतयोपन्यस्ता नि कर्माणि तत्रैतदाद्यम् । अथेध्मानिति द्वितीयम् । कुशासादनन्तृतीयम् तत्र विप्रार्थै- र्विशेषितञ्चतुर्थम् । आज्य्यासादनं पञ्चमम् । हविः सम्पादनं षष्ठम् । चरुस्थालीसम्पा दनं सप्तमम् । मेक्षणासादनमष्टमम् । स्रुवसम्पादनं नवमम् । अबाहरणन्दशमम् । इति ।

ा...? Wait! Is it: खादिरा न्वा ऽन्यान् वा पालाशान्वा? No, there is NO 'प'! Wait, is there really no 'प'?! Look at: ...न्यालाशान्वा! Wait! Where is पा? Is that पाorला? Let's read from the right: ॥१४॥ न्वा (nvā) शा (śā) ला (lā) ा (ā) - wait, पा? Wait! Look at the letter before ला: It is ा? No, look: ... न् या न् या ला शा न्वाWait, does it sayखादिरा न् वा न् या ला शा न्वा? Wait! Look at खादिरा न् वा... no! Wait, could it be: खादिरा न्‍वा पालाशान्वाwhereपाwas misprinted or is thatपा? Wait, look at the letter between न्andला: Is it पा? Look at पाinपालाशान्(line 10):पाhas a left curve, goes down, up, down, then vowel bar. In line 2, look beforeला: There is ाthenलthenाthenशthenा`

५ काण्डका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७३ उपमूललूनाः पितृभ्यः ॥ १७ ॥ उपमूले-मूलसमीपदेशे लूना-श्छिन्नाः कुशाः पितृभ्यः पितृकर्मार्थमासाद- यितव्या इति प्रसङ्गादिहोच्यते । ते खल्विमे मूलसमीपेऽप्यधोभाग एव लवित- व्या नोर्ध्वभागे । “हरिता यज्ञिया दर्भाः पीतकाः पाकयज्ञियाः । समूलाः पितृदेवत्याः कल्माषा वैश्वदेविकाः ॥” इति कर्म्मप्रदीपे समूलत्वोपदेशात् । कल्माषाश्चित्राः । “चित्रं किर्मीरक- ल्माषशबलैताश्चकर्बुरे” इत्यमरः ॥ १७ ॥ तेषामलाभे शूकतृण-शर-शीर्य्य-बल्वज-मुत्तव, नल-लुष्ठ ( शुण्ठ ) वर्जꣳसर्वतृणानि ॥ १८ ॥ तेषां यथोद्दिष्टानां कुशानामलाभे शूकतृणादिवर्जं सर्वतृणानि वर्हिषास्तरणा- र्थमासादयितव्यानि । बर्हिः संज्ञकानि वा भवन्ति । तैः कुशार्थः कर्त्तव्य इ- त्यर्थः । शूकतृणं-शूकयुक्तं तृणं, शूकानि फलपुष्पमञ्जर्य्यः । यद्वा-शूकतृणं-यव- गोधूमादिः । शरादयस्तृण(१)जातिविशेषाः ॥ १८ ॥ आज्यं स्थालीपाकीयान्त्रीहीन् वा यवान्वा चरुस्थालीं- मेक्षणम् अनुगुप्ताअप इति ॥ १९ ॥ अत्र प्रतिपदं कल्पयते । इति सम्बध्यते । स्थालीपाकीयान्-स्थालीपाक- समर्थान् । यावद्भिः स्थालीपाकोनिर्वहति तावतोव्रीहीन्वा यवान्वोपकल्पयते । चरुस्थालीम् उक्तलक्षणां । मेक्षणम्- “इध्मजातीयमिध्मार्द्धप्रमाणं(२) मेक्षणं भवेत् । वृत्तञ्चाङ्गुष्ठपृथ्वग्रमवदानक्रियाक्षमम् ॥ एषैव दर्वी यस्तत्र विशेषस्तमहं ब्रुवे । दर्वीद्व्यङ्गुलपृथ्वग्रा तुरीयेनन्तु मेक्षणम् ॥” इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणम् । अनुगुप्ताः सुरक्षिताः । अपोजलानि । इति शब्द आद्यर्थः । अन्यदप्येवं भूतं दर्वीप्रभृतिकं सूचयति ॥ १९ ॥

( १ ) तत्र “शरस्तु-मुञ्जोवाणाख्योगुन्द्रस्तेजनकः सरः” इति वाचस्पत्याभिधाना- द् दन्त्यादिरपि सरः । मुञ्जमध्यवर्त्ती “शरकण्डा” इति प्रसिद्धः । शीर्य “ओदाड” इति मिथिलाभाषायां प्रसिद्धः । बल्वजः “सावय” इति प्रसिद्धः । अयं बहुवचनान्ततया ऽमरे पठितः । “एको बल्वज” इति महाभाष्यकारवचनादेकवचनान्तोऽपि । ( २ ) प्रादेशप्रमाणान् । स्पष्टमभिहितोऽयमर्थोगृह्यासङ्ग्रहे— “प्रादेशमात्रं कुर्वीत मेक्षणं समिधस्तथा । इध्मः समानवृक्षाणां द्विप्रादेश- प्रमाणतः ॥” इति ॥ १० गो० गृ० सू०

७४ अथ दर्शपूर्णमासविधिः। [ १ प्रपाठके- ( अथ तद्दिनप्रतिपाद्यनियमानाह ) यानि चानुकल्पमुदाहरिष्यामः ॥ २० ॥ यानि-तैलादीनि । अनुकल्पं स्वकल्पवस्त्वनुरूपम्(१) । घृतादि प्रतिनि- धिभूतानीति यावत् । चशब्दात् यान्यूलू (दू) खलादीन्युदाहरिष्यामः । तान्य- प्युपकल्पयते ॥ २० ॥ न तदहः प्रसृज्येत ॥ २१ ॥ तदह—स्तस्मिन्नहनि न प्रसृज्येत । प्रकर्षेण ( अत्यन्तं ) सृज्येत(२) त्य- जेत् “गृहम्” इति शेषः । सृजतिरिह त्यजतिकर्मा । तदनेनास्याधातुः प्रवासो- ऽत्र दिने निषिध्यते । एषप्रथमो नियमः ॥ २१ ॥ दूरादपि गृहानभ्येयात् ॥ २२ ॥ तदहरिति वर्त्तते । अभ्येयात्-आगच्छेत् । स्वयं होतुं दूराद्दूरं गतोऽपि । एष द्वितीयः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । गृहानिति बहुवचनं पुंस्येव(३) नियतं “गृहाः पुंसि च भूम्न्येवे-”त्यमरात् ॥ २२ ॥ अबहुवादी स्यात्(४) ॥ २३ ॥ बहुवदितुं शीलमस्येति बहुवादी तद्भिन्नोऽबहुवादी स्याद्वेत्तदहरित्यनुवर्त्त- ते । ताच्छील्येऽत्र णिनिः । ( पा० ३।२।७८ ) तेन तत्स्व(५)भावोवाचालोन स्यात् ॥ २३ ॥ अन्यतस्तु धनं क्रीणीयात् ॥ २४ ॥ तदहरित्यनुवर्त्तते । अन्यतः सकाशाद्धनं द्रव्यं क्रीणीयान्न तु स्वयं विक्री- णीतान्यस्मै । तदत्र तुशब्दोभिन्नक्रमोद्रष्टव्यः ॥ २४ ॥ सत्यं विवदिषेत् ॥ २५ ॥ ऋजुरस्यार्थः । वदेदिति वक्तव्ये सनमिच्छार्थमन्तर्भावयन्मनसाऽप्यसत्यं वक्तुं नेच्छे दित्यभिप्रैति । तथाच श्रूयते “सत्यसंहिता(६)वै देवा अनृतसंहिता मनुष्याः” इति । ( ऐ० ब्रा० ३।३।३ ) ॥ २५ ॥ अथाऽपराह्न एवाप्लुत्यौपवसथिकन्दम्पती भुञ्जीयातां यदेवैनयोः काम्यꣳस्यात्कुशलेन ॥ २६ ॥ इति गोभिलीये गृह्यसूत्रे प्र० प्रपाठके पञ्चमी कण्डिका ॥ १ ॥ ५ ॥ ॐ ॥ ( १ ) सादृश्यरूपे यथार्थशब्दार्थेऽत्रानुशब्द इत्यव्ययीभावः समासः ॥ ( २ ) अतिदूरं ( यावद्गत्वाऽऽगन्तुन्तदहनि न शक्यते ) न गच्छेदित्यर्थः ॥ ( ३ ) नित्यबहुवचनान्तो गृहशब्दः पुंस्येव भवतीत्यर्थः । ( ४ ) क्वचित्पुस्तके इदं सूत्रमुत्तरसूत्रानन्तरं पठितम् ॥ ( ५ ) सततकरणं हि ताच्छील्यम् ॥ ( ६ ) तथाच “देवोभूत्वा यजेद्देवानि-”ति स्मृतिरप्यनेनानुगृह्यते ॥

अथ—इध्माद्याहरणानन्तरम् । आप्लुत्य-स्नात्वा । अपराह्न एव । दम्पती भुञ्जीयाताम् । इति भिन्नक्रमेण योजनीयम् । पूर्वाह्ण एव स्नानस्याम्नानात् । तद्बाधे च कारणविशेषाभावात् । तथाच स्मर्यते— “मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् । पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानाञ्च पूजनम्” इति । “चतुर्थे च तथा भागे स्नानार्थं मृदमाहरेत् । तिलपुष्पकुशादीनि स्नानं चाकृत्रिमे जले” ॥ इति चैवमादि । “अपराह्णे व्रतोपाय(१)नमश्नीयात्”इति च तन्त्रान्तरेऽप- राह्न एवानयोर्भोजनमुपदिश्यते । तस्माद्यथोक्त एवार्थः । अह्नोऽपरोभागोऽ(२)प- राह्नः। तत्रैव भुञ्जीयातामित्येकदैव भोजनमत्र नियम्यते । “सायम्प्रातर्द्विजाती- नामशनं देवकल्पितम्” इति द्विर्भोजनस्य नैसर्गिकस्य पक्षप्राप्तत्वात् । किम् ? औपवसथिकम् । उपवसथेनोपवासेन संसृष्टम् (पा० ४।४।२२) ठक् । ठस्येकः । आदिवृद्धिः । तत्राऽपि यदविरुद्धम् । यच्चैनयोर्दम्पत्योः काम्यं-कमनीयं रुचितं स्याद्भवेत् । तदपि सर्पिर्मिश्रं स्यात् । यत्खलु कुशलेन सुखेन । “परिणमेदि”ति शेषः । एतदुक्तम्भवति । इत्थमौपवसथिकमल्पं भुञ्जीयातां यद्भक्तमनयोः सु- खेन परिणमति । न मनागपि शरीरवैषम्यमुत्पादयति । येन खल्वविघ्नेन श्वोयागः सम्पत्स्यत इति । किं तदौपवसथिकन्तदाह—स्मृत्यन्तरम्— “लवणं मधु मांसं च क्षारान्नोधेन भूयते । उपवासे न भुञ्जीत नोरूरात्रौ च किञ्चन ॥” इति । अत्र-उरुरात्रावित्यधिकरात्रौ भोजननिषेधाद्दिवा दैवादभोजने रात्रेः प्रथमयामेऽपि भोजनन्दर्शयति— “दिवोदिनानि कर्म्माणि स्वकाले न कृतानि चेत् । शर्व्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्यादतन्द्रितः ॥” इति च स्मृत्यन्तरमिति च- न्द्रकान्तः । वस्तुतस्तुअपराह्न एवेत्यक्षरस्वारस्यादेकभक्तरूपस्यौपवसथिकाशनस्य स एव मुख्यः कालः । ततः सूर्य्यास्तपर्य्यन्तं गौणस्तथाच निर्णयसिन्धौ स्कान्दे- “दिनार्द्धसमयेऽतीते भुज्यते नियमेन यत् । एकभक्तमिति प्रोक्तमतस्तत्स्याद्दिवाैव हि”इति । दीपिकायान्तु-मध्याह्नान्त्यदले त्रिभागसमये स्यादेकभक्तम्”त्युक्तम् ॥ २६ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्याया-“मृदुला”ख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां प्रथमप्रपाठकस्य पञ्चमी कण्डिका ॥ १ ॥ ५ ॥ * ॥

( १ ) व्रतमुपेयते स्वीक्रियते अनेनेति-अयतेःकरणे ल्युट् योरनः ॥ ( २ ) तृतीयः ।

७६ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके अथ षष्ठी काण्डिका— अथौपवसथिकभोजननियमद्रढिम्ने ब्राह्मणमुदाहरति— मानतन्तव्योहोवाचाहुता वा एतस्य मनुष्याहुतिर्भवति य औपवसथिकन्नाश्नाति ॥ १ ॥ मानतन्तव्योनामाचार्यः । ह—किल—उवाच । किम् ? अहुता—हुतफलर- हिता वै—नियमेन एतस्य औपवसथिकमनश्नुवानस्य मनुष्याहुति-र्मनुष्योपका- रार्था—आहुतिः सायंम्प्रातर्होम-वैश्वदेवादि-लक्षणा भवति। सर्वोऽपि होमोनि- ष्फलोभवतीत्यर्थः । मनुष्याहुतिः प्राणाग्निहोत्रलक्षणा वा । तथा च स्मर्यते— “गृहस्थोब्रह्मचारी च यस्त्वनश्नंस्तपश्चरेत् । प्राणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु सः ॥” इति । “अनड्वांन्ब्रह्मचारी च आहिताग्निश्च ते त्रयः । [

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७७ व्यत्ययोवा वचनस्य ( पा० ३।१।८ ५ ) कामयेयातामिति ॥ ४ ॥ अथ व्रतान्तरमभिदधाति- अध एवैताꣳरात्रीꣳशयीयाताम् ॥ ५ ॥ अधः भूमावेव कुशास्तरणादौ न पल्यङ्कादावित्यर्थः । एतामुपवसथदिव- सीयां रात्रिम् । एतस्यां रात्रौ अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ( पा० २।३।५ ) दम्पती शयीयाताम् ॥ ५ ॥ कथम् ? शयीयातामित्याह- तौ खलु जाग्रन्मिश्रावेवैताꣳरात्रि विहरेयाताम् । इतिहासमिश्रे- ण वा केनचिद्वा ॥ ६ ॥ तौ-दम्पती । खलु निश्चयार्थोनिपातः । जाग्रन्मिश्रौ (१)जाग्रदवस्थयैव स्वापं मिश्रयन्तावेवैतामौपवसथिकां रात्रिं व्यथ विहरेयाता-न्नयेयाताम् । विरत्र सहार्थ

“स्मरणं कीर्त्तनङ्केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेव च ॥ एतन्मैथुनमष्टाङ्गम्प्रवदन्ति मनीषिणः । ( अनुरागात्कृतञ्चैव ब्रह्मचर्य्यविरोधकम् ) विपरीतमब्रह्मचर्य्यमेतदेवाष्टलक्षणम् ॥” इति ॥ “उपवासे तथा यौनं हन्ति सप्तकुलानि वै । स्त्रीणां सम्प्रेक्षणात्स्पर्शात्ताभिः सङ्कथनादपि । ब्रह्मचर्य्यं विपद्येत, न दारेष्वृतुसङ्गमात् ॥” इति चैवमादि ॥ अत्र च संप्रेक्षणात्सङ्कथनादित्यत्र सरागत्वं संशब्दार्थः । साहचर्य्यात्स्प- र्शोऽपि तथा इति शूलपाण्युपाध्यायः । तुशब्दश्चशब्दार्थो वा गा- त्राभ्यङ्गादीनि समुचिनोति । “गात्राभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं ताम्बूलञ्चानुलेपनम् । व्रतस्था वर्ज्जयेत्सर्वं य

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ७९ यच्चाम्नायोविदध्यात् ॥ १२ ॥ आ—मर्य्यादया ( परिपाट्या ) म्नायतेऽभ्यस्यतेऽसावाम्नायोवेदः । आङ्- पूर्वाम्नातेरभ्यासार्थात् ( भ्वा० प० ) कर्मणि घञ् ( पा० ३।३।१९ ) “आतो- युक्” (पा० ७।३।३३)ति युक् । स खलु शाखान्तरीयोऽपि यदन्यद्विदध्या(१)- दस्य कृते । “तदपि कर्त्तव्यम्” इति वाक्यशेषः ।। शाखान्तराधिकरणन्याया- दित्यभिप्रायः । चः पूर्वोक्तमेव समुच्चिनोति ॥ १२ ॥ अथ पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिंहुत्वाऽ(२)ग्रेणाग्निं परिक्रम्य दक्षिणतोऽग्नेः प्रागग्रान्दर्भान्नास्तीर्य ॥ १३ ॥ अथ अपरदिने । प्रातराहुतिं हुत्वेति सिद्धाया अपि प्रातराहुतेः पुनरभि- धानङ्क्रमार्थम् । कथं नाम ?—प्रातराहुतिं हुत्वा समिदाधानान्तं विधाय व- क्ष्यमाणाङ्कर्म कुर्यात् । इति । कुतः ? “आधाय समिधञ्चैव ब्रह्माणमुपवेशयेत् ॥” इति कर्मप्रदीपदर्शनात् । “अग्निमुपसमाधाय दक्षिणतोब्रह्मासनमास्ती- र्य्य” इति च गृहान्तरम् । तदयमर्थः । प्रातरहुतिं हुत्वा पूर्वाह्न एव प्रति- पद्भावेऽपि । अथ ब्रह्मस्थापनप्रकारमाहाग्रेणाग्निमिति । अग्रेण-पूर्वया दि- शाऽग्निं परिक्रम्य प्रदक्षिणीकृत्य-- गत्वा । दक्षिणतोदक्षिणस्यान्दिश्यग्नेः । सार्वविभक्तिकस्तसिः । ( पा० ५।४।४४ वा० ) प्राङ्मुख उपविश्य— “उदधा(३)रामविच्छिन्नामग्निमारभ्य दक्षिणाम् । दद्याद्ब्रह्मासनस्थाने प्राङ्मुखीं सर्वकर्म्मसु ॥” इति गृह्यसङ्ग्रहवचनादविच्छिन्नां पूर्वाग्रां वारिधारां ब्रह्मासने दत्त्वा तत्र प्रागग्रान्दर्भान् । ब्रह्मोपवेशनार्थम् आस्तीर्य तृणं निरस्यतीति वक्ष्यमाणेन स- म्बन्धः । अत्रोपवेशनं प्राङ्मुखता च परिभाषाबलात् । तथाचकात्यायनः— “आसीन ऊर्ध्वः प्रह्वोवा नियमोयत्र नेदृशः । तदासीनेन कर्त्तव्यं न प्रह्वेन न तिष्ठता ॥” ( १ ) “यन्नाम्नातं स्वशाखायां पारक्यमविरोधि च । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रा दिकर्मवत्” । इतिकात्यायनोक्तेः ॥ ( २ ) अत्र समिधमाधायाग्रेनेत्यादिशूलपाणिधृतः पाठः साधीयाम्प्रतिभाति । तातश्च तदीयं व्याख्यानम्—समिधमिति । समिदिध्मइन्धनत्वेनाधेया तूष्णीमेव । तथाच कात्यायनः— ( ३ ) “समिदादिषु होमेषु मन्त्रदैवतवर्जिता । पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च इन्धनार्था समि- द्भवेत्” इति । एवमादि । तदेतत्प्रदर्शितमधस्तात् । (१।३।६)

इति । प्रह्वेण-अवनतेन । न तिष्ठता-नोर्ध्वजानुना । तथा— “यत्र दिङ्नियमोनास्ति जपहोमादिकर्म्मसु । तिस्रस्तत्र दिशोज्ञेया ऐन्द्री सौम्याऽपराजिता ॥” इति । ऐन्द्री-पूर्वा । सौमी-उत्तरा । अपराजिता-ऐशानी ॥ १३ ॥ तेषाम्पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्सव्यस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या ब्रह्मासनात्तृणमभिसङ्गृह्य दक्षिणापरमष्टमन्देशन्निर- स्यति “निरस्तः परावसुर्—”ति ॥ १४ ॥ तेषाम्—आसनास्तृतदर्भाणां पुरस्तात्-पूर्वदिशि । प्रत्यङ्मुखः-पश्चिमा- भिमुखस्तिष्ठन्-ऊर्ध्वावस्थितः । सव्यस्य-वामस्य । पाणेः-करस्य । अङ्गुष्ठे न(१) उपकनिष्ठिकया अनामिकया चाङ्गुल्या तृणं दर्भं सामान्यशक्तस्यापि वा- क्यैकवाक्यतया विशेषे तात्पर्यनिर्णयात् । दक्षिणापरं-दक्षिणस्याश्चापरायाश्च- दिशोर्यदन्तरालं स दक्षिणापरस्तमष्टमं देशं(२) निर्ऋतिकोणलक्षणमुद्दिश्य(३) निरस्यति-क्षिपति । तत्र करणमन्त्रमाह “निरस्त” इति । मन्त्रार्थस्तु-अपकृ- ष्टभागोरक्षोऽधिष्ठानभूतः “परावसुः” इत्युच्यते । स चानेन तृणनिरसनेन स्थानादस्मान्निरस्तोनिराकृतः वेदितव्यः । “प्रत्यादिष्टोनिरस्तःस्यात्प्रत्याख्या- तोनिराकृतः” इत्यमरः । तेनतत्स्थानं पवित्रतरमुपजातमित्यर्थः ॥ १४ ॥ अप उपस्पृश्याथ ब्रह्माऽऽसन उपविशति । “आवसोः सदने सीदामी”—ति ॥ १५ ॥ अप उदकम् । उपस्पृश्य(४)-आचम्य । “उपस्पर्शस्त्वाचमनम्” इत्यमरः । अन्यच्चेष्टेत” इति वक्ष्यमाणेन ( १।६।२१ ) अस्याभिसम्बन्धोवर्णनीयः । तथा च श्लोकम्पठति— “येन यस्याभिसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तस्य सः । अर्थतोह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणम् ॥”

( १ ) कनिष्ठामुपगतोपकनिष्ठिकेति तत्पुरुषः समासः । ( पा० १।४।७९ ) चन्द्रका- न्तभाष्येषु तु कनिष्ठिकाया उपसमीपे तिष्ठतीति व्युत्पत्तिर्दर्शिता ॥ ( २ ) प्रत्यङ्मुखावस्थितस्य यजमानस्य प्रथमोदेशः प्रत्यग्भवति सम्मुखः, ततश्चा- ष्टमः प्रादक्षिण्येन निर्ऋतिकोण एव भवतीति साधीयसी वचनव्यक्तिः । ( ३ ) तथाचोद्दिश्येत्यध्याहार्यम् । चन्द्रकान्तभाष्ये तु सप्तम्यर्थे व्यत्ययेन ( पा० ३।१।८५ ) द्वितीया दर्शिता ॥ ( ४ ) अत्राचमने निमित्तं नैरृतस्य (निर्ऋतिदेवताकस्य) आसुरस्य मन्त्रस्य जप एवेति प्रतिभाति । “रौद्रपैत्राऽऽसुरा मन्त्रांस्तथा चैवाभिचारिकान् । व्याहृत्यालभ्य चात्मानमपः स्पृष्ट्वा शुचिर्भवेत्” इति कातीयस्मरणात् ॥

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ८१ इति । अत्र ( तत्रापि च ) यजमान एव कर्ता । अतः परं ब्रह्मणः कर्म्मो- पदिशति—अथेत्यादि । अथानन्तरं ब्रह्मा आसने-यजमानोपकल्पिते समा- स्तृतदर्भे । उपविशति । तत्र मन्त्रमाह—आवसोरिति । अस्यार्थः । वसु ध- नम् । (१)दक्षिणाद्रव्यम् । आ तस्यास्ते । सदने-कुशास्तरणस्थानेऽहं सीदाम्यु- पविशामीति ॥ वीरेश्वरादिपद्धतिषु तु "ॐ आ(२)वसोः सदने सीद" इत्येवं यजमानेन धृतदक्षिणकरः स्वासन उपवेशितोब्रह्मा "ॐ सीदामीति" ब्रूयादि- त्युक्तम् ॥ १५ ॥ स खल्वयम्— अग्निमभिमुखोवाग्यतः प्राञ्जलिरास्त आकर्मणः पर्यवसानात् ॥१६॥ अग्निमभिमुखः । आभिमुख्येनाग्नेरवस्थितः । तदभिमुख इत्यर्थः । वाग्यतः संयतवाक् । प्राञ्जलिः कृताञ्जलिपुटः सन्नास्ते-उपविशति । कियन्तं का- लम् ? आ कर्मणः पर्यवसानात् । कर्म्मसमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः ॥ १६ ॥ वाग्यत इत्यत्र प्रतिप्रसवमाह— भाषेत यज्ञसंसिद्धिम् ॥ १७ ॥ यज्ञसंसिद्धिम—“अधिकृत्ये”—ति शेषः । होत्राऽन्यथा क्रियमाणे कर्म्मणि तत्संसिद्ध्यर्थमेतदेवं कुरुष्वैतत्कुरुवैतत्कुरुष्वेत्यादि भाषेत । एतदन्यत्रास्य वाग्य- तत्वमित्यर्थः । कृताऽकृताऽवेक्षणं हि तत्कर्म निर्दिष्टं च च “ब्रह्मा चतुर्विद्योभव- ती”ति । चतुर्विद्यः(३) सर्वार्थविदिति सर्वङ्कर्म यथावदुपदेष्टुमीष्टे । तथाचै- तदन्यत्रास्य मौनमुक्तम्भवति ॥ १७ ॥ तदेवाह— नायज्ञियां वाचं वदेत् ॥ १८ ॥ अयज्ञियाम् । यज्ञा(४)नर्हाम् । संस्कृतामपि वाचन्न वदेत् । कुतः पुनर- संस्कृताम् । यत्र हि “साधुभिर्भाषितव्यं न म्लेच्छितवै-(५)नापभाषितवै” इति श्रुतिर्विरुध्यते ॥ १८ ॥ ( १ ) “द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थम्ऋक्थं धनं वसु” इत्यमरः । लिङ्गव्यत्यय आर्षः । ( २ ) मन्त्रार्थस्तु-हे ब्रह्मन् ! त्वं वसोर्दक्षिणाग्नेः सदने-आसीद् उपविश । अत्राडो व्यवहितप्रयोगः ( पा० १।४।८२ ) छान्दसः ॥ इत्येवमेके व्याचक्षते । एतत्तत्त्वमग्रेऽनुपदं स्फुटीभविष्यति ॥ ( ३ ) चतस्रोविद्या यस्य सः । “आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता-दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्या ह्येताश्चतस्रश्च कर्म्मसंस्थितिहेतवः” ॥ इत्याग्नेयं वचनम् । ( ४ ) अत्र “यज्ञर्त्विग्भ्यां घञ्खौ” (पा० ५।१।७) इत्यर्हार्थे घस्येयः । (पा०७।१।२) ( ५ ) अत्र तव्यार्थे तवै छान्दसः ( पा० ३।४।१४ ) अस्यैव व्याख्यानं “नापभा- षितवा” इति । ११ गो० गृ० सू०

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown in Devanagari:

८२ अथ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके- यद्ययज्ञियां वाचं वदेत् वैष्णवीमृचँयद्यजुर्वा जपेत् ॥ १९ ॥ यदि-कुतश्चित्कारणात्(१) अयज्ञियां यज्ञानर्हां वाचं वदेत्तर्हि वैष्णवीं वि- ष्णुदेवताकामृचम् “इदंविँष्णुर्र्विचक्रमे”-इत्यादिलक्षणाम्। तदज्ञाने-यजु रपि(२) “विष्णोस्राटमसि” इत्यादिकम्। जपेद्दोषशान्त्या इत्यर्थः । “प्रमादात्कुर्वताङ्कर्म प्रचवेताध्वरेषु यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्णं स्यादिति श्रुतिः” इति स्मृत्यन्तराभिधानञ्चात्रोद्बलकं द्रष्टव्यम् ॥ १९ ॥ अपि वा “नमोविष्णवे” इति ब्रूयात् ॥ २० ॥ अपि वा-अथवा । तयोरज्ञानदशायां क्रियालाघवेन वा । विष्णुस्मरणमा- त्रस्य विधेयस्य ता

नयोरपि" is slightly different: it has 'त्वा' or 'त्या'? Wait, the idiom is: "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति श्रुत्याऽनयोरपि काम्यत्वम् । 'यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेते'ति श्रुत्या च नित्यत्वम् ।" Both are "श्रुत्या"! Because both cite a śruti: one śruti gives kāmyatva, the other gives nityatva! Wait, let's look at the print: does it have 'त्त्वा' or 'त्या'? Ah, it's 'त्या'! "श्रुत्याऽनयोरपि". Wait, let's look at the letter: श्रु + त् + य + ा = श्रुत्या. Wait, is that a 'ब'/'व'? Look at the circle: it looks like 'श्रुत्वा'! Many 19th-century prints had typos like 'श्रुत्वा' for 'श्रुत्या'. Let's look very carefully at the image at line 31: श्रु - त् - [?] - ऽ - न - यो - र - पि. It is: श्रु, then त, then below it is a loop like 'वा' or 'या'? It is 'त्वा'! It really is printed as "श्रुत्वाऽनयोरपि" or "श्रुत्याऽनयोरपि"? Wait, look at 'श्रुत्या' at the