भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

ब्राह्मणम् यत् अदः) उस [ यजमान ] का वही ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है जो यह है।

२४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥ ब्राह्मणम् यत् अदः) उस [ यजमान ] का वही ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है जो यह है। (पुरःसवने पितृमेधे आशिषः व्याख्याताः) पुरःसवन [ नाम वाले ] पितृमेध यज्ञ में आशीर्वाद व्याख्यात हैं ॥ २२ ॥ भावार्थः-यज्ञ विधानों को यथावत् जान कर यज्ञ करना चाहिये ॥ २२ ॥ कण्डिका २३ ॥ सायंप्रातर्होमौ स्थालीपाको नवश्च यः। बलिश्च पितृयज्ञश्चाष्टका सप्तमः पशुरित्येते पाकयज्ञाः। १। अग्न्याधेयमग्निहोत्रं पौर्णमास्यमावास्ये। नवेष्टिश्चा- तुर्मास्यानि पशुबन्धोऽत्र सप्तम इत्येते हविर्यज्ञाः। २। अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशिमांस्ततः। वाजपेयोऽतिरात्रश्चाप्तोर्याम' अत्र सप्तम इत्येते सुत्याः।३। केस्विद्देवाः प्रवोवाजाः केस्विद्देवा अभिप्लवाः। केस्विद्देवा हविष्मन्तः किंस्विज्ज- गाति सुम्नयुः।४। ऋतव एव प्रवोवाजा मासा देवा अभिप्लवाः। अर्द्धमासा हविष्मन्तस्तज्जगाति सुम्नयुः। ५। कतिस्विद्रात्रयः कत्यहानि कति स्तोत्राणि कति शस्त्राण्यस्य। कतिस्वित्२सवनाः संवत्सरस्य स्तोत्रियाः पदाक्षराणि कत्यस्य । ६ । द्वावतिरात्रौ षट्शतमग्निष्टोमा द्वैत्रिंशतिशते उक्थ्यानाम्। द्वादशषोडशिनः षष्टिः षडहा वैषुवतञ्च । ७ । अहान्यस्य विंशतिशतानि त्रीण्यहश्चैकं तावदस्य । संवत्सरस्य सवनानि सहस्रमशीति त्रीणि च संस्तुतस्य । ८ । षट्षष्टिश्च द्वे च शते च भवतस्तत शस्त्राणामयुतं चैकमस्य । स्तोत्रियाश्च नवतिसहस्रा द्वे नियुते नवतिश्चातिषट् च । ९ । अष्टौ शतान्ययुतानि त्रिंशच्चतुर्नवतिश्च पदान्यस्य । संवत्सरस्य कविभिर्मितस्यैतावती मध्यमा देवमात्रा । १० । अयुतमेकं प्रयुतानि त्रिंशद् द्वे नियुते तथा ह्यनुसृष्टानि । अष्टौ शतानि नव चाक्षराण्येतावानात्मा परमः प्रजापतेः । ११ । आद्यं वषट्कारः प्रदानान्तमैतमग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्लृप्तम् । सौभेषजं छन्द ईप्सद्भिः यदग्रौ चतुःशतं बहुधा हूयते यत् । १२ । प्रातःसवनस्तुत एकविंशो गायत्रस्तोममित एक एव। माध्यन्दिनः सप्तदशेन क्लृप्तस्त्रयस्त्रिंशेन सवनं तृतीयम् । १३ ॥ २३ ॥ कण्डिका २३ ॥ विविध यज्ञों के विधान और गणना सहित व्याख्यान श्लोकों में ॥ (सायंप्रातर्होमौ यः नवः स्थालीपाकः च बलिः च पितृयज्ञः च अष्टका सप्तमः पशुः इति एते पाकयज्ञाः १ ) सायंकाल और प्रातःकाल के दो होम, और २३-(स्थालीपाकः) स्थाल्यां पच्यते, पच्-घञ् । गव्यदुग्धेन स्थाल्यां कृतः पाकभेदः (नवः) णु स्तुतौ-अप् । स्तवः । नवीनः ( बलिः) पूजोप- हारः ( अष्टका ) इष्वशिभ्यां तकन् ( उ० ३ । १४८) अणूङ् व्याप्तौ-तकन् । वैदिक- १. प्र. सं. "अप्तोर्यामात्र" इति पाठः, स चाशुद्धः सम्भवावात् ॥ २. पू. सं. 'चित्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० २३ ॥ २४६ जो नवं [ नव नामक वा नवीन ] स्थालीपाक है और बलि और पितृयज्ञ, अष्टका और सातवां पशु, यह [ सात ] पाक यज्ञ हैं। १। (अग्न्याधेयम्, अग्निहोत्रं, पौर्ण- मास्यूमावास्ये, नवेष्टिः, चातुर्मास्यानि,पशुबन्धः अत्र सप्तमः इति एते हविर्यज्ञाः २) अग्न्याधेय, अग्निहोत्र, पौर्णमासी और अमावास्या, नवेष्टि, चातुर्मास्य और पशुबन्ध यहां सातवां है, यह [ सात ] हविर्यज्ञ हैं। २। (अग्निष्टोमः अत्यग्निष्टोमः, उक्थ्यः, ततः षोडशिमान् वाजपेयः अतिरात्रः, अप्तोर्यामः च अत्र सप्तमः इति एते सुत्याः ३) अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, फिर षोडशिमान्, वाजपेय, अतिरात्र, और अप्तोर्याम [ प्राप्त हुई प्रजा के नियम—गो० उ० ५। ६ ] यहां सातवां है, यह [ सात ] सुत्यायें [ सोम निचोड़ने की क्रियायें ] हैं। ३। (केस्वित् देवाः प्रवो राजाः केस्वित् देवाः अभिद्यवः, केस्वित् देवाः हविष्मन्तः किंस्वित् सुम्न्युः जिगाति ४) कौन से देव प्रवोवाज [ ज्ञान प्राप्त कराने वाले ] हैं, कौन से देव अभिद्यु [ सब ओर से प्रकाश वाले ] हैं, कौन से देव हविष्मान् [ हवनीय पदार्थ वाले ] हैं और किसको सुम्न्यु [ सुख प्राप्त कराने वाला पुरुष ] गाता है। ४। (ऋतवः एव प्रवोवाजाः, मासाः देवाः अभिद्यवः, अर्धमासाः हविष्मन्तः तत् सुम्न्युः जिगाति ५) [ ऊपर के चार प्रश्नों के उत्तर ] ऋतुयें ही प्रवोवाज [ ज्ञान प्राप्त कराने वाले ] हैं, महीने अभिद्यु [ सब ओर से प्रकाश वाले ] देव हैं, आधे महीने हविष्मान् [ हवनीय पदार्थ वाले ] हैं और सुम्न्यु [ सुख पहुंचाने वाला पुरुष ] तत् [ विस्तृत ब्रह्म ] को गाता है। ५। (अस्य संवत्सरस्य कतिस्वित् रात्रयः, कति अहानि, कति स्तोत्राणि, कति शस्त्राणि, कतिचित् सवनाः, स्तोत्रियाः, कति अस्य पदाक्षराणि ६) इस संवत्सर की कितनी रात्रि हैं, कितने दिन हैं, कितने स्तोत्र और कितने शस्त्र [ स्तोत्र विशेष ] हैं, कितने सवन और स्तोत्रिय हैं और कितने इस के पद और अक्षर हैं। ६। (द्वौ अतिरात्रौ, षट्शतम् अग्निष्टोमाः, द्वे विशिनशिते उक्थ्यानां द्वादश षोडशिनः, षष्टिः षडहाः च वैषुवतम् ७) दो अतिरात्र [ विषुवान् यज्ञ से पहिले १ और पीछे १ ] एक सौ छह अग्निष्टोम [ विषुवान् से पहिले ५३ और पीछे ५३ ], दो एक सौ बीस [ वा दो सौ चालीस ] उक्थ्य [ विषुवान् से पहिले १२० और पीछे १२० ] हैं, बारह षोडशी [ विषुवान् से पहिले ६ और पीछे ६ ] हैं और साठ पडह [ विषुवान् से पहिले ३० और कर्मविशेषः (पशुः) पाकयज्ञः (अप्तोः) आप्नोतेर्ह्रस्वश्च (उ० १। ७५) आप्लृ व्याप्तौ लम्भने च-तु प्रत्ययः। धातोर्ह्रस्वत्वम्। आप्तायाः प्राप्तायाः प्रजायाः—गो० उ० ५।९। (यामः) यम नियमने-घञ्। यामाः-गो० उ० ५। ६। नियमाः (अत्र) अस्मिन् यज्ञविषये (प्रवोवाजाः) सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४। १८९) प्रुङ् गतौ- असुन्। प्रवस्+वज गतौ-घञ् । ज्ञानप्रापकाः (अभिद्यवः) अभि+द्युत दीप्तौ-डु प्रत्ययः। अभिगतदीप्तयः। प्रकाशप्रापकाः (जिगाति) गा स्तुतौ- लट् । गाति स्तौति । निघ० ३। १४। (सुम्न्युः) छन्दसि परेच्छायामिति वक्तव्यम् (वा० पा० ३। १। ७) इति क्यच् । सुम्न-क्यच्, उ प्रत्ययः। सुम्नं सुखं परेबामिच्छतीति। सुखप्रापकः (तत्) त्यजितनियजिभ्यो डित् (उ० १।१३२)

२५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥ पीछे ३० ] हैं, यह विषुवान् से सम्बन्ध वाला वचन है [ देखो गो० पू० ५।६ ] । ७ । (अस्य अहानि त्रीणि विंशतिशतानि, अस्य अहः च तावत् एकम्, संस्तुतस्य संवत्सरस्य च त्रीणि सवनानि सहस्रम् अशीति ८) इस [संवत्सर] के दिन तीन बार एक सौ बीस [ १२० x ३ = ३६० ] हैं, और इस का दिन तो एक है, और संस्तुत [ स्तोत्र युक्त ] संवत्सर के तीन सवन एक सहस्र और अस्सी [ ३६० दिन x ३ सवन = १०८० ] हैं [ ८ ] । (अस्य शस्त्राणां च एकम् अयुतम् द्वे च शते च ततः षट्- षष्टिः च, स्तोत्रियाः च द्वे नियुते नवति सहस्रा अति षट् च नवतिः च भवतः ६) और इस [ संवत्सर ] के एक अयुत [ दस सहस्र ] दो सौ छयासठ [ १०,००० + २०० + ६६ = १०,२६६ ] शस्त्र हैं, और दो नियुत [ दो लाख ] नब्बे सहस्र और छह अधिक नब्बे [ २,००,००० + ६०,००० + ६० + ६ = २,६०,०६६ ] स्तोत्रिय हैं [ ६ ] । (अस्य पदानि च त्रिंशत् अयुतानि अष्टौ शतानि चतुर्नवतिः कविभिः मितस्य संवत्सरस्य एतावती मध्यमा देवमात्रा १०) इस [ संवत्सर ] के तीस अयुत [ तीस दस सहस्र ] आठ सौ चौरानबे [ ३०,०००, ८६४ ] पद हैं, विद्वानों करके परिमाण किये हुये संवत्सर की इतनी मध्यमा देवमात्रा है [ १० ] । ( तथा हि त्रिंशत् प्रयुतानि द्वे नियुते एकम् अयुतम् अष्टौ शतानि नव च अनुसृष्टानि अक्षराणि, प्रजापतेः एता- वान् परमः आत्मा ११) और भी तीस प्रयुत [ तीस दस लाख ] दो नियुत [ दो लाख ] एक अयुत [ एक दस सहस्र ] आठ सौ और नौ [ ३० x १०,००,००० + २ x १, ०,००० + १० ००० + ८०० + ६ = ३,००,००,००० + २,००,००० + १०,००० + ८०६ = ३,०२,१०,८०६ ] अक्षर हैं, [ गो० पू० ५ । ५ से भी मिलाकर देखो ] प्रजापति [ संवत्सर ] का इतना सब से बड़ा स्वरूप है।११। (आद्यं प्रदानान्तम् एतं वषट्कारः अग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्लृप्तं यत् सौभेषजं छन्दः ईप्सद्भिः यत् अग्नौ बहुधा चतुःशतं हूयते १२) आदि में रहने वाला प्रदान अन्त वाला यह वषट्कार अग्निष्टोम में पर्व पर्व पर [ चतुर्दशी, अष्टमी, अमावास्या पूर्णिमा और रवि- संक्रान्ति पर ] भले प्रकार ठीक किया गया है, जो उत्तम औषध वाले वेद को चाहने वाले [ विद्वानों ] करके जो अग्नि में अनेक प्रकार एक सौ चार बार होमा जाता तनु विस्तारोपकृतिशब्दोपतापेष्वादिः—अदिः डित् । विस्तृतं ब्रह्म (स्तोत्रियाः) स्तोत्र—घञ् । यज्ञविशेषाः (वैषुवतम्) विषुवत्—अण् । विषुवतः सम्बन्धिवचनम्— क० ६ (संस्तुतस्य) स्तोत्रयुक्तस्य (अयुतम्) न युतं, नञ्समासः । दशसहस्रसंख्या (नियुते) नीयते बहुसंख्या प्राप्यते अनेन । नि + यु मिश्रणामिश्रणयोः—क्तः । लक्षे (प्रयुतानि) प्रकर्षेण युतानि । दशलक्षसंख्याः (अनुसृष्टानि) परस्परसंयुक्तानि (पर्वशः) स्नामदिपद्यतिपृशकिभ्यो वनिप् ( उ० ४ । ११३) पृ पालनपूरणयोः-- वनिप् । चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्याच पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रवि- संक्रान्तिरेव च ॥ १ ॥ पर्वणि पर्वणि (क्लृप्तम्) समर्थितम् (सौभेषजम्) सुमेषज—अण् । उत्तमोषधयुक्तम् (छन्दः) वेदम् (ईप्सद्भिः) प्राप्तुमिच्छद्भिः (गायत्रस्तोमितः) गानयोग्येन स्तोमेन प्रमितः ॥

कण्डिका २४ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ ॥ २५१ है । १२ । ( प्रातःसवनस्तुतः गायत्रस्तोममितः एकविंशः एकः एव सप्तदशेन कॢप्तः माध्यन्दिनः, त्रयस्त्रिंशेन तृतीय सवनम् १३ ) प्रातःसवन में स्तुति किया गया गायत्र [ गाने योग्य ] स्तोम से परिमाण किया गया एकविंश यज्ञ एक ही है, सप्तदश यज्ञ से ठीक किया हुआ माध्यन्दिन सवन है और त्रयस्त्रिंश यज्ञ से [ ठीक किया हुआ ] तृतीय सवन है । १३ ॥ २३ ॥ भावार्थः—याजक लोग यज्ञ में समय, हव्य द्रव्य, वेदमन्त्र और उन सब के अङ्गों की गणना और विनियोग यथावत् जानें यह कण्डिका श्लोकबद्ध है ॥ २३ ॥ कण्डिका २४ ॥ श्रद्धायां रेतस्तपसा तपस्वी वैश्वानरः सिषिचेऽपत्यमीप्सन् । ततो यज्ञे लोकजित्सोमजम्भा ऋचेर्ऋग्भिरङ्गिराः सम्बभूव । १ । ऋषेर्यज्ञस्य चतुर्विधस्य श्रद्धां यः श्रेयसीं लोकमिमुं जिगाय । यस्मै वेदाः प्रस्रुताः सोमबिन्दुयुक्ता वहन्ति सुकृतामु लोकम् । २ । ऋचोऽस्य भागांश्चतुरो वहन्त्युक्थशस्त्रैः प्रमुदा मोदमानाः । ग्रहैर्हविर्भिश्च कृताकृतै यजूंषि भागांश्चतुरो वहन्ति । ३ । औदुम्बर्यां साम- घोषेण तावत् संत्रिष्टुतिभिश्च स्तोमैः छन्दसा । सामानि भागांश्चतुरो वहन्ति गीत्या स्तोमेन सह प्रस्तावेन च । ४ । प्रायश्चित्तैर्भेषजैः संस्तु¹वन्तोऽथर्वाणोऽङ्गि- रसश्च शान्ताः । ब्रह्मा ब्रह्मत्वेन प्रमुदो मोदमाना असंमृष्टान् भागांश्चतुरो वहन्ति । ५ । यो ब्रह्मवित् सोऽभिकरोऽस्तु वः शिवो धिया धीरो रक्षतु धर्ममे- तम् । मा वः प्रमत्ताममृताच्च यज्ञात् कर्माच्च येनानङ्गिरसोऽपियासीत् । ६ । मायुं दशं मारुशस्ताः प्रमेष्ठा मा मे भूर्युक्त विद्धाथ लोकान् । दिव्यं भयं रक्षत धर्म- मुद्यतं यज्ञं कलाशस्तुतिगोपलायनम् । ७ । होता च मैत्रावरुणश्च पादमच्छावाकः सह ग्रावस्तुतैकम् । ऋग्भिःस्तुवन्तो अहरहः पृथिव्याः अग्निं पादं ब्रह्मणा धार- यन्ति । ८ । अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता नेष्टोन्नेता निहितं पादमेकम् । समन्तरिक्षं यजुषः स्तुवन्तो वायुं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । ९ । साम्नोद्गाता ²च्छादयन्नप्रमत्त औदुम्बर्यां स्तोमदयः सगद्गदः । विद्वान् प्रस्तोता विदहाथ सुष्टुतिं सुब्रह्मण्यः प्रतिहर्त्ताऽथ यज्ञे । साम्ना दिव्येकं निहितं निस्तुवन्तः सूर्य्यं पादं ब्रह्मणा धार- यन्ति । १० । ब्रह्माहैकं ब्राह्मणाच्छंसिनः सह पोत्राऽऽग्नीध्रो निहितं पादमेकम् । अथर्वभिरङ्गिरोभिश्च गुप्तोऽप्सु चन्द्रं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । १ । षोडशिकं होत्रका अभिष्टुवन्ति वेदेषु युक्ताश्च पृथक् चतुर्धा । मनीषिणो दीक्षिताः श्रद्द- धाना होतारो गुप्ता अभिवहन्ति यज्ञम् । १२ । दक्षिणतो ब्राह्मणस्यो³ जनदित्येतां व्याहृतिं जपन् । सप्तदशं सदस्यं तं कीर्त्तयन्ति पुरा विदुः । १३ । अष्टादशी दीक्षिता दीक्षितानां यज्ञे पत्नी श्रद्धानेह युक्ता । एकोनविंशः शमिता बभूव विंशो यज्ञे गृहपतिरेव सुन्वन् । १४ । एकविंशतिरेवेषां संस्थायामङ्गिरो वह । वेदैर्भि- ष्टुतो लोको नानात्रेणापराजितः । १५ ॥ २४ ॥ १. पू. सं. 'संस्तवन्तः' इति पाठः ॥ २. पू. सं. "छादयन्तः प्रमत्तः" इति पाठः ॥ ३. पू. सं 'ब्रह्मणस्याम्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २४ ॥ तपस्वी वैश्वानर से श्रद्धा में अङ्गिरा ऋषि की उत्पत्ति

२५२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ कण्डिका २४ ॥ तपस्वी वैश्वानर से श्रद्धा में अङ्गिरा ऋषि की उत्पत्ति और वेदों का यज्ञों तथा ऋत्विजों से सम्बन्ध ॥ ( तपस्वी वैश्वानरः अपत्यम् ईप्सन् तपसा श्रद्धायां रेतः सिषिचे. ततः यज्ञे ऋषेः लोकजित् सोमजम्भाः ऋषिः अङ्गिराः सम्बभूव १ ) तपस्वी [ ऐश्वर्यवान् ] वैश्वानर [ सब के नेता परमेश्वर ] ने संतान की इच्छा करते हुये तप से श्रद्धा [ सत्य धारण करने की शक्ति वा भक्ति ] में बीज सींचा [ सामर्थ्य दिया ], तब यज्ञ [ सत्कर्म ] में उस ऋषि [ सन्मार्गदर्शक परमात्मा ] से लोकों को जीतने वाला, सोम [ अमृत ] का भक्षण कराने हारा ऋषि [ सन्मार्ग दर्शक ] अङ्गिरा [ ज्ञानवान् वेद ] उत्पन्न हुआ । १ । ( यः ऋषेः चतुर्विधस्य यज्ञस्य श्रेयसीं श्रद्धाम् अमुं लोकं जिगाय, यस्मै सोम- बिन्दुयुक्ताः प्रस्रुताः वेदाः सुकृताम् उ लोकं वहन्ति २ ) जिस [ वैश्वानर ] ने ऋषि [ सन्मार्गदर्शक ] चार प्रकार के यज्ञ की अति श्रेष्ठ श्रद्धा को उस लोक [ सर्वत्र प्रसिद्ध स्थान ] से जीता था, और जिस [ वैश्वानर परमेश्वर ] के लिये सोम [ अमृत वा मोक्ष ] के बिन्दु से युक्त प्रसिद्ध वेद [ पुण्यात्माओं को ] सुकर्मियों के ही लोक में पहुंचाते हैं । २ । ( अस्य प्रमुदः मोदमानाः ऋचः उक्थशस्त्रैः ग्रहैः हविर्भिः च चतुरः भागान् वहन्ति । ३ । यजूंषि तावत् कृताकृतैः च औदुम्बर्य्यां सामघोषेण संविष्टुतिभिः स्तोमैः चतुर भागान् वहन्ति, सामानि छन्दसा गीत्या स्तोमेन प्रस्तावेन सह च चतुरः भागान् वहन्ति, ४ ) उस [ वैश्वानर परमात्मा ] की आनन्दों को बढ़ाने वाली ऋचायें [ पदार्थों की गुणसूचक विद्यायें ] उक्थों, शस्त्रों, ग्रहों [ लेने योग्य पदार्थों ] और हवियों [ देने योग्य वस्तुओं, इन चारों ] से चार भागों को पहुंचाती हैं । ३ । यजुर्वेद मन्त्र [ संगतिकरण विद्यायें ] तो किये हुये और न किये हुये [ मन में विचारे हुये ] कर्मों से और उदुम्बर [ गूलर ] की बनी चौकी पर सामवेद [ मोक्षविद्या ] से, और विशेष स्तुतियों सहित स्तोत्रों [ इन चारों ] से चार भागों को पहुँचाते हैं, और सामवेद मन्त्र [ मोक्ष विद्यायें ] छन्द [ आह्लादक कर्म ], गीति [ गान विद्या ], स्तोम और प्रस्ताव के सहित [ इन चारों से ] चार भागों को पहुँचाते हैं । ४ । ( प्रमुदः मोदमानाः अथर्वाण. अङ्गिरसः च प्रायश्चित्तैः भेषजैः संस्तुवन्तः शान्ताः [ सन्तः ] असंस्तु- २४--( श्रद्धायाम् ) श्रत् सत्यं-निघ० ३ । १० । भिद्मिदादिभ्योऽङ् ( पा० ३ । ३ । १०४ ) श्रत्+दधातेः--अङ्, टाप् । श्रद्धा श्रद्धानात्--निरु० ६ । ३० । सत्य- धारणशक्तौ । भक्तौ ( रेतः ) बीजम् । सामर्थ्यम् (तपस्वी ) ऐश्वर्यवान् ( वैश्वा- नरः ) स्वार्थे--अण्, दीर्घश्च । विश्वेषां नरो नेता ( सोमजम्भाः ) गतिकारको- पपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ( उ० ४।२२७ ) सोम+जभि मैथुने जृम्भणे नाशने च--असिः । सोमस्य अमृतस्य जम्भो भक्षणं यस्मात् सः । जम्भो भक्ष्ये दन्ते च ( ऋषेः ) ऋषिदर्शनात्--निरु० २ । ११ । सन्मार्गदर्शकस्य ( ऋषिः ) सन्मार्ग- दर्शकः ( अङ्गिराः ) ज्ञानवान् । वेदः । वेदवेत्ता ( श्रेयसीम् ) अतिप्रशस्ताम् ( जिगाय ) जितवान् ( सोमबिन्दुयुक्ताः ) अमृतबिन्दुयुक्ताः ( वहन्ति )

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ २५३ ष्टान् चतुरः भागान् वहन्ति ब्रह्मा ब्रह्मत्वेन + वर्तते ५ ) और आनन्दों को बढ़ाने वाले अथर्व अङ्गिरा [ निश्चल परमात्मा के अथर्ववेद सहित चारों वेद ] प्रायश्चित्तों [ पाप दूर करने के उपायों ] और ओषधियों से संस्तव रखते हुये और शान्ति युक्त होते हुये [ इन चारों से ] चार मार्गों को पहुँचाते हैं, [ तब ही ] ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] ब्रह्मा पद के साथ [ वर्तमान होता है ] । ५ । ( यः ब्रह्मवित्, सः अभिकरः अस्तु शिवः धीरः धिया वः एतं धर्मं रक्षतु कर्मात् च अमृतात् यज्ञात् च प्रमत्तां गा वः, येन अनङ्गिरस. अपियासीत् ६ ) जो [ ब्रह्मा ] ब्रह्म जानने वाला है वह सब प्रकार काम करने वाला होवे, और वह कल्याणकारी धीर पुरुष निश्चल बुद्धि से तुम्हारे लिये इस धर्म की रक्षा करे, और वह कर्म को नित्य प्राप्त होने वाला [ पुरुषार्थी ] अमर परमात्मा और यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] से पृथक् होकर प्रमाद [ भूल ] न स्वीकार करे, जिससे वह वेद विरोधी पुरुषों को निन्दा से प्राप्त करे । ६ । ( आयुं मा दंशम्, ताः मा रुशः, मा प्रमेष्ठाः लोकान् विदहाथ, मे भूः युक्ता + स्यात्, दिव्यं भय कलाशस्तुतिगोपलायनं धर्मम् उद्यतं यज्ञं रक्षत ७) [ हे ब्रह्मन् ] मनुष्य को मत काट, उन [ प्रजाओं ] को मत सता और मत मार, लोकों की रक्षा कर, मेरे लिये भूमि अनुकूल [ होवे ], दिव्य [ व्यवहार में होने वाले ] भय से गति पहुंचाने वाले पुरुषार्थी पुरुष के स्थिति योग्य कर्म से भूमि के पालन मार्ग को बताने वाले धर्म और प्रस्तुत यज्ञ की रक्षा कर । ७ । ( होता, मैत्रावरुणः च अच्छावाकः च ग्रावस्तुता सह एकं पादम् ऋग्भिः अहरहः स्तुवन्तः पृथिव्याः अग्निं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति ८ ) होता, मैत्रावरुण अच्छावाक ग्रावस्तुत् के सहित [ यह चारों ऋत्विज् ] एक [ अद्वितीय ] प्राप्ति के योग्य प्रापयन्ति ( सुकृताम् ) सुकर्मिणाम् ( प्रमुदः ) आनन्दान् ( मोदमानाः ) वर्धयमानाः ( ग्रहैः ) ग्रहपदार्थैः । यज्ञपात्रैः ( हविर्भिः ) दातव्यपदार्थैः ( कृताकृतैः ) कृतैः सम्पादितैः अकृतैः असंपादितैः मनसि विचारितैश्च कर्मभिः ( औदुम्बर्य्याम् ) उदुम्बरनिर्मितायामासन्द्याम् ( सामघोषेण ) सामगानध्वनिना ( संस्तुवन्तः ) सम्यक्स्तुतिं कुर्वन्तः ( शान्ताः ) शान्ति- युक्ताः ( असंमृष्टान् ) असंयुक्तान् । पृथक् पृथग्भूतान् ( अभिकरः ) सर्वतः कर्मकर्त्ता ( मा वः ) मा वृणोतु । मा स्वीकारोतु ( अमृतात् ) मरणशून्यात् परब्रह्मणः ( प्रमत्ताम् ) प्रमत्तताम् । प्रमादम् । चित्तविक्षेपम् । ( कर्मात् ) कर्म + अत सातत्यगमने-क्विप् । कर्मप्रापकः । कर्मकर्ता ( अनङ्गिरसः ) वेदविरोधिनः पुरुषान् ( अपियासीत् ) अपि निन्दया प्राप्नुयात् । तिरस्- कुर्यात् ( आयुम् ) छन्दसीणः ( उ० १ । २ ) इण् गतौ-उण् । मनुष्यम्-निघ० २।३ ( मा दंशम् ) दन्श दंशने-लङ्, पुरुषव्यत्ययः । मा दंशतु । मा खण्डयतु ( मा रुशः ) मा हिंसीः । मा दुःखय ( मा प्रमेष्ठाः ) मीङ् हिंसायाम्,-लुङ् । मा नाशय ( भूः ) भूमिः ( युक्ता ) अनुकूला भवेत् ( विदहाथ ) दह रक्षणे दाहे

ब्राह्मणाच्छंसिनः, पोत्रा सह आग्नीध्रः एकं निहितं पादम् अथर्वभिः अङ्गिरोभिः

२५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ ॥ [ आदि मूल परमात्मा ] को ऋग्वेद मन्त्रों [ पदार्थों की गुण सूचक विद्याओं ] से दिन दिन स्तुति करते हुये पृथिवी के अग्निरूप पाद [ स्थिति गुण ] को ब्रह्मज्ञान से धारण करते हैं । ८ । ( अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता नेष्टा उन्नेता एकं निहितं पादं यजुषा सं- स्तुवन्तः अन्तरिक्षं वायुं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति ९ ) अध्वर्यु, प्रतिप्रस्थाता, नेष्टा और उन्नेता [ यह चारों ऋत्विज् ] एक दृढ़ प्राप्ति योग्य [ आदि मूल परमात्मा ] की यजुर्वेद [ संगतिकरण विद्या ] से स्तुति करते हुये अन्तरिक्ष में वायु रूप पाद [ स्थिति गुण ] को ब्रह्मज्ञान से धारण करते हैं । ६ । ( साम्ना छादयन् उद्गाता अप्रमत्तः औदुम्बर्य्यां सगद्गदः स्तोभदेयः विद्वान् प्रस्तोता, अथ सुब्रह्मण्यः प्रतिहर्त्ता सुष्टुतिं यज्ञे विदहाथ, साम्ना एकं निहितं [ पादं ] निस्तुवन्तः दिवि सूर्यं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति १० ) साम गान से बल प्राप्त करने हारा उद्गाता औदुम्बरी [ उदुम्बर, गूलर की बनी हुई चौकी ] पर प्रसन्न चित्त गद्गद [ अव्यक्त शब्द ] सहित स्तोभ [ इडा, हुइ आदि अर्थशून्य गान आदि के स्वर पूरे करने वाले शब्द ] का देने वाला, विद्वान् प्रस्तोता, और अच्छे प्रकार ब्रह्मज्ञान में निपुण जो यज्ञ में सुन्दर स्तुति की रक्षा करे, वे [ यह चारों ] सामवेद [ मोक्षविद्या ] से एक स्थिर परमात्मा की निरन्तर स्तुति करते हुये प्रकाश मण्डल में सूर्य रूप पाद [ स्थिति गुण ] को ब्रह्मज्ञान से धारण करते हैं । १० । ( एकं ह ब्रह्मा ब्राह्मणाच्छंसिनः, पोत्रा सह आग्नीध्रः एकं निहितं पादम् अथर्वभिः अङ्गिरोभिः च [ निस्तुवन्तः ] अप्सु गुप्तः चन्द्रं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति ११ ) अकेला ही ब्रह्मा, ब्राह्मणाच्छंसी, और पोता के सहित आग्नीध्र [ यह चारों ] प्राप्ति के योग्य [ आदि मूल परमात्मा ] को निश्चल ब्रह्मज्ञानों [ चारों वेदों ] से [ निरन्तर स्तुति करते हुये—श्लो० १० ] जल में रक्षित चन्द्रमा रूप पाद [ स्थिति गुण ] को ब्रह्मज्ञान से धारण करते हैं । ११ । ( पृथक् चतुर्धा वेदेषु युक्ताः होत्रकाः च षोडशिकम् अभिष्टुवन्ति, मनी- षिणः दीक्षिताः श्रद्दधानाः गुप्ताः होतारः यज्ञम् अभिवहन्ति १२ ) और अलग दीप्तौ च—लेट्, व्यत्ययेन बहुवचनम् । विविधं रक्ष ( दिव्यम् ) व्यवहारभवम् ( कलाशस्तुतिगोपलायनम् ) कल गतौ—घञर्थे कः + अशूङ् व्याप्तौ संघाते च— अण् + स्तुति + गो + पल रक्षणे—अच् + अय गतौ—ल्युट् । कलाशस्य गतिप्राप- कस्य पुरुषार्थिनः पुरुषस्य स्तुत्या स्तुत्यक्रियया भूमिपालनमार्गो यस्मात् तम् ( पादम् ) पद स्थैर्य्ये गतौ च—घञ् । स्थितिस्थानम् । आदिमूलं परमात्मानम् ( धारयन्ति ) रक्षन्ति (निहितम्) स्थापितम् । स्थितं । नितरां हितम् (छादयन्) छद बलाधाने जीवने संवरणे च—शतृः । धारयन् (प्रमत्तः) प्रहृष्टः (स्तोभदेयः) ष्टुभ् स्तम्भे—घञ् । इडा, होइ प्रभृतयः, अर्थशून्यस्य गानादिस्वरपरिपूर्णार्थस्य स्वरभेदस्य दाता (सगद्गदः) गद्गदेन अव्यक्तशब्देन सहितः (सुब्रह्मण्यः) सुब्रह्माणि सुष्ठु ब्रह्म- ज्ञाने साधुः (दिवि) प्रकाशे (ब्राह्मणाच्छसिनः) आर्षं बहुवचनम् । ब्राह्मणाच्छंसी । ऋत्विग्विशेषः ( गुप्तः ) गुप्तं रक्षितम् ( षोडशिकम् ) षोडशिन्–कन् स्वार्थे । षोडशिनम् । षोडशभिः ऋत्विग्भिर्युक्तम् ( होत्रकाः ) ऋत्विग्विशेषाः ( मनी-

कण्डिका २५॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ ॥ २५५ अलग चार प्रकार से वेदों में युक्त सहायक ऋत्विज् लोग षोडशी [सोलह ऋत्विज् रखने वाले परमात्मा—श्लो० ८—१?] की सब ओर से स्तुति करते हैं, बुद्धिमान्, दीक्षा पाये हुए, सत्य धारण करने वाले, रक्षा किये हुये होता लोग यज्ञ को सब ओर पहुँचाते हैं। १२। (दक्षिणतः जनत् इति एतां ब्राह्मणस्य ओम् व्याहर्ति जपन् विदुः तं सप्तदशं सदस्यं पुरा कीर्तयन्ति १३) दक्षिण की ओर जनत् [सबका जनक परमात्मा है] इस ब्रह्मज्ञान का विचार कराने वाली ओम् व्याहृति को जपता हुआ विद्वान् [ऋत्विज्] उस सत्रहवें सदस्य [सभा में योग्य यजमान] को पहिले बखानता है। १३। (दीक्षि- तानाम् अष्टादशी दीक्षिता इह यज्ञे श्रद्दधाना युक्ता पत्नी [अस्ति] एकोनविंशः शमिता, विंशः सुन्वन् गृहपतिः एव यज्ञे बभूव १४) दीक्षित पुरुषों में अठारहवीं दीक्षा पाई हुई, सत्य धारण करती हुई, योग्य पत्नी [यजमान की स्त्री] इस यज्ञ में [होती है], उन्नीसवां शमिता [शान्ति करने वाला ऋत्विज्] और बीसवां सोमरस निचोड़ता हुआ गृहपति [गृह कार्य सुधारने वाला पुरुष] यज्ञ में होता है। १४। (एकत्रिंशतिः एव अङ्गिरः एषां संस्थायां वह, वेदैः अभिष्टुतः लोकः नानावेशापराजित १५) इक्कीसवां ही तू, हे अङ्गिरा! [वेदवेत्ता पुरुष] इन [वेदों] की व्यवस्था में ले चल, वेदों [वैदिक कर्मों] से सर्वथा स्तुति किया गया मनुष्य अनेक कपट रूप वालों से बिना हराया गया होता है। १५॥ २४॥ भावार्थः—यह कण्डिका श्लोकबद्व है। श्रद्धालु, वेदविहित कर्मों में निपुण ऋत्विज् और यजमान आदि सब लोग मिल कर यज्ञ को भली भांति सिद्ध करते हैं॥ २४ ॥ कण्डिका २५॥ सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः हविर्यज्ञाः सप्त तथैकविंशतिः। सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसोऽपियन्ति नूतना यानृषयो सृजन्ति ये च सृष्टाः पुराणैः । १ । एतेषु वेदेष्वपि चैकमेवापव्रजमृतविजां सम्भरन्ति। कूटस्त्रिपात् सचते १तामशस्तिं विष्ठ- न्धमेनं विधृतं प्रजासु । २ । निवर्त्तन्ते दक्षिणा नीयमानाः सुते सोमे वितते यज्ञतन्त्रे । मोघाशिषो यन्त्यनिवर्त्तमाना अनिष्टयज्ञा न तरन्ति लोकान् । ३ । द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्य्यं पृथग्वेदेषु तत् स्मृतम् । एवं व्यवस्थिता वेदाः सर्वं एव स्वकर्मसु । ४ । सन्ति चैषां समानाः मन्त्राः कल्पाश्च ब्राह्मणानि च । व्यवस्था- षिणः ) कृत्यभ्यामीषन् (उ० ४।२६) मनु अवबोधने—ईषन्, टाप् । मनीषा प्रज्ञाऽस्यास्ति—इनिः । मेधाविनः–निघ० ३ । १५ । (ब्राह्मणस्य ) ब्रह्मज्ञानस्य वितर्कयित्रीं विचारयित्रीम् (सदस्यम् ) सदसि साधुं यजमानम् (कीर्तयन्ति) प्रसिद्धीकुर्वन्ति ( पुरा) प्रथमम् (विदुः ) विद ज्ञाने–कुः । विद्वान् (दीक्षिता) दीक्षित-टाप् । प्राप्तदीक्षा ( शमिता) शान्तिकर्ता ( सुन्वन् ) सोमं निष्पादयन् ( एकविंशतिः ) एकविंशः (संस्थायाम् ) व्यवस्थायाम् (नानावेशापराजितः ) विविधकपटरूपिभिः अपराजितः अनभिभूतः ॥ १. पू. सं. 'अशस्तम्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २५ ।। ऋग्वेद आदि चारों वेदों के स्थान तथा देवता

२५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २५ ।। नन्तु तत्सर्वं पृत्यृग्वेदेषु तत् स्मृतम् । ५ । ऋग्वेदस्य पृथिवी स्थानमन्तरिक्षस्थामो- ऽध्वरः । द्यौः स्थानं सामवेदस्यापो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ६ । अग्निदेवता ऋग्वे- दस्य यजुर्वेदो वायुदेवता । आदित्यः सामवेदस्य चन्द्रमा वैद्युतश्च भृग्वङ्गिरसाम् । ७ । त्रिवृत् स्तोम ऋग्वेदस्य यजूंषि पञ्चदशेन सह जज्ञिरे । सप्तदशेन सामवेद एकविंशो ब्रह्मसम्मितः । ८ । वागध्यात्ममृग्वेदस्य यजुषां प्राण उच्यते । चक्षुषी सामवेदस्य मनो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ९ । ऋग्भिः सह गायत्रं जागतमाहुर्यजूंषि त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे । उष्णिक्ककुब्भ्यां भृग्वङ्गिरसो जगन्त्या सामानि कवयो वदन्ति । १० । ऋग्भिः पृथिवीं यजुषाऽन्तरिक्षं साम्ना दिव लोकजित् सोम- जम्भाः । अथर्वाङ्गिरोभिश्च गुप्तो यज्ञश्चतुष्पाद् दिवमुद्वहेत । ११ । ऋग्भिः सुशस्तो यजुषा परिष्कृतः सविष्टुतः सामजित् सोमजम्भाः । अथर्वाङ्गिरो- भिश्च गुप्तो यज्ञश्चतुष्पादिवमारुरोह । १२ । ऋचो विद्वान् पृथिवीं वेद सम्प्रति यजूंषि विद्वान् वृहदन्तरिक्षम् । दिव वेद सामगो यो विपश्चित् सर्वान् लोकान् यदभृग्वङ्गिरोवित् । १३ । यांश्च ग्रामे यांश्चारण्ये जपन्ति मन्त्रान् नानार्थाम् बहुधा जनासः । सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसोऽपियन्ति नूतना सा हि गतिर्ब्रह्मणो याऽवराघ्याँ । १४ । त्रिपिष्टपन्त्रिविधन्नाक्रमूत्तमं तमेतया त्रय्या विद्ययेति । अत उत्तरे ब्रह्मलोका महान्तोऽथर्वणामङ्गिरसाञ्च सा गतिरथर्वणामङ्गिरसाञ्च सा गतिरिति ब्राह्मणम् । १५ ।। २५ ।। इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे पंचमः प्रपाठकः समाप्तः ।। ५ ।। समाप्तमिदं गोपथब्राह्मणपूर्वार्द्धम् । कण्डिका २५ ।। ऋग्वेद आदि चारों वेदों के स्थान तथा देवता आदि का वर्णन और यह कि चारों वेद ही त्रयी विद्या हैं ।। (सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः तथा सप्त हविर्यज्ञाः, एकविंशतिः, ते सर्वे यज्ञाः अङ्गिरसः अपियन्ति, यान् नूतनाः ऋषयः सृजन्ति ये च पुराणेः सृष्टाः १) सात सुत्या और सात पाक यज्ञ और सात हविर्यज्ञ यह सब इक्कीस [ क० २३ ] यज्ञ अङ्गिराओं [ वेदज्ञानियों ] को प्राप्त होते हैं जिन [ यज्ञों ] को नवीन ऋषि [ सन्मार्गदर्शक लोग ] उत्पन्न करते हैं और जो पुराने [ ऋषियों ] करके उत्पन्न किये गये हैं । १ । (एतेषु वेदेषु अपि च ऋत्विजाम् एकम् एव अपव्रजं सम्भरन्ति, कूटः त्रिपात् प्रजासु विधृतं ताम् एनम् अशस्तिं विष्कन्धं सचते २) और इन वेदों में ही ऋत्विजों के बीच एक ही श्रेष्ठ मार्ग को वे [ यज्ञ ] यथावत् पुष्ट करते हैं कूट, त्रिपात् [ निश्चल, तीन लोकों में व्यापक परमात्मा ] प्रजाओं में विविध प्रकार रक्खे हुये उस २५-(अङ्गिरसः) वेदज्ञानिनः पुरुषान् (अपियन्ति) प्राप्नुवन्ति (अप- व्रजम्) अप+व्रज गतौ--घञर्थे कः । श्रेष्ठपन्थानम् (कूटः) कूट दाहे मन्त्रणे प्रच्छादने च--घञ् । निश्चलः (त्रिपात्) त्रिलोकव्यापकः परमेश्वरः (सचते) सिञ्चति । वर्धयति (अशस्तिम्) शसु हिंसायां--क्तिन् । अविनयशन्यम् । प्रशस्तम् ।

और इस विनीत विशेष वृक्ष [ रूप जीवात्मा ] को सींचता है । २ । ( नीयमानाः दक्षिणाः सोमे सुते यज्ञतन्त्रे वितते निवर्त्तन्ते, अनिवर्त्तमानाः मोघाशिषः यन्ति अनिष्टयज्ञः लोकान् न तरन्ति ३ ) लायी गयीं दक्षिणार्यें सोम निचोड़ने पर और यज्ञ विस्तार फैल चुकने पर सिद्ध होती हैं, बिना सिद्ध हुई [ दक्षिणार्यें ] निरर्थक फलों को प्राप्त होती हैं और प्रतिकूल यज्ञ लोगों को नहीं पार करते हैं । ३ । ( तत् द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्यं पृथक् वेदेषु स्मृतम्. एवं सर्वे एव वेदाः स्वकर्मसु व्यवस्थिताः ४ ) इस- लिये बारह वर्ष वाला ब्रह्मचर्यं अलग अलग वेदों में कहा गया है, इस प्रकार से सभी वेद अपने अपने कामों में व्यवस्थित हैं । ४ । ( एषां च मन्त्राः कल्पाः च ब्राह्मणानि च समानाः सन्ति, तत् तत् सर्वं व्यवस्थानं तु पृथक् वेदेषु स्मृतम् ५ ) और इन [ वेदों ] के मन्त्र, कल्प [ यज्ञविधान ] और ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानविधान ] समान [ एकमोक्ष प्रयोजन वाले ] हैं, वह वह सब व्यवस्था तो अलग अलग वेदों में बतायी गयी है । ५ । ( ऋग्वेदस्य पृथिवीस्थानम् अन्तरिक्षस्थानः अध्वरः, सामवेदस्य द्यौः स्था- नम्, भृग्वङ्गिरसाम् आपः स्मृतम् ६ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] का पृथिवी [ भूमिविद्या ] स्थान है, अन्तरिक्ष [ मध्यलोक विद्या ] का स्थान वाला अध्वर [ हिंसारहित यजुर्वेद अर्थात् संगतिकरण विद्या ] है, सामवेद [ मोक्षविद्या ] का द्यौ [ प्रकाश विद्या ] स्थान है, और भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] का जल [ स्थान ] कहा गया है । ६ । ( ऋग्वेदस्य अग्निः देवता, यजुर्वेदः वायुदेवता, सामवेदस्य आदित्यः, भृग्वङ्गिरसां च वैद्युतः चन्द्रमाः ७ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] का अग्नि [ अग्नि विद्या ] देवता है, यजुर्वेद [ संगतिकरण विद्या ] वायु [ पवन विद्या ] देवता वाला है. सामवेद [ मोक्षविद्या ] का सूर्य्य और भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] का विविध प्रकाश वाला चन्द्रमा [ आनन्दप्रद विद्या देवता ] है । ७ । ( ऋग्वेदस्य त्रिवृत् स्तोमः [ जज्ञे ], पंचदशेन सह यजूंषि जज्ञिरे, सप्तदशेन सामवेदः, एकविंशः ब्रह्मसंमितः ८ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] का त्रिवृत् [ तीन कर्म उपासना ज्ञान में वर्त्तमान ] स्तोम [ उत्पन्न हुआ ], पंचदश [ स्तोम- कण्डिका १५ ] के सहित यजुर्वेद मन्त्र [ संगतिकरण विद्यायें ] उत्पन्न हुये, सप्तदश [ स्तोम-क० १५ ] के सहित सामवेद [ मोक्ष विद्या ], और एकविंश [ स्तोम-क० १५] ब्रह्मवेद [ अथर्ववेद ] में माना गया है । ८ । ( ऋग्वेदस्य अध्यात्मं वाक्, यजुषां प्राणः उच्यते, सामवेदस्य चक्षुषी, भृग्वङ्गिरसां मनः स्मृतम् ९ ) ऋग्वेद का अध्यात्म विनीतम् ( विष्कन्धम् ) वि+स्कन्दिर् गतिशोषणयोः-घञ् । विशेषेण वृक्ष- रूपं जीवात्मानम् ( निवर्तन्ते ) सिद्धयन्ति ( मोघाशिषः ) निरर्थकफलानि ( अनिवर्तमानाः ) अनिष्पाद्यमानाः ( तरन्ति ) तारयन्ति । पारयन्ति ( समानाः ) एकप्रयोजनाः ( द्यौः ) प्रकाशः ( आपः ) जलानि ( वैद्युतः ) विविधप्रकाशयुक्तः ( त्रिवृत् ) त्रिषु कर्मोपासनाज्ञानेषु वर्तमानः ( उष्णिग्ककुब्भ्याम्) ऋत्विग्दधृक्स्रक्० ( पा० ३ । २ । ५६ ) उत् + ष्णह प्रीतौ-स्नेहने च-क्विनन् । क+ष्कुन्भु रोधने १७

२५८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० १५ ॥ [ आत्मा संबन्धी ज्ञान ] वाणी और यजुर्मन्त्रों का [ अध्यात्म ] प्राण कहा गया है, सामवेद का [ अध्यात्म ] दो आंखें, ओर भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] का मन [ अध्यात्म ] कहा गया है । ६ । ( ऋग्भिः सह गायत्रं जागतम् आहुः, यजूंषि त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे, उष्णिक्ककुब्भ्यां भृग्वङ्गिरसः, जगत्या सामानि कवयः वदन्ति १०) ऋग्वेद मन्त्रों के सहित गाने योग्य जगत् उपकारक कर्म को वे कहते हैं, यजुर्मन्त्र त्रैष्टुभ [ तीन कर्म उपासना ज्ञान के धारण सामर्थ्य ] के सहित उत्पन्न हुये, दो उष्णिक् [ अति प्रीति ] और ककुभ् [ सुख धारण करने वाले शस्त्रों ] के सहित भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] को और जगती [ जगत् उपकारक विद्या ] के सहित साम मन्त्रों [ मोक्षज्ञानों ] को बुद्धिमान् कहते हैं। १०। (ऋग्भिः पृथिवीं यजुषा अन्तरिक्षं साम्ना दिवम्, अथर्वभिः अङ्गिरोभिः च गुप्तः चतुष्पात् लोकजित् सोमजम्भाः यज्ञः दिवम् उद्वहेत ११) ऋग्मन्त्रों से पृथिवी [ विद्या ] को, यजुर्वेद से अन्तरिक्ष [ मध्यलोक विद्या ] को, और सामवेद से सूर्यं [ विद्या ] को [ मनुष्य पावे ], और अथर्व अङ्गिराओं [ निश्चल ब्रह्म के अथर्ववेद मन्त्रों ] से रक्षा किया गया, चतुष्पाद [ चारों वेदों से चार पांव वाला ], संसार को जीतने वाला, सोम [ अमृत ] का भोग कराने वाला यज्ञ स्वर्ग को चढ़ावे । ११ । ( ऋग्भिः सुशस्तः यजुषा परिष्कृतः सामजित् सविष्टुतः, अथर्वभिः अङ्गिरोभिः च गुप्तः चतुष्पात् सोमजम्भाः यज्ञः दिवम् आरुरोह १२) ऋग्वेद मन्त्रों से भले प्रकार प्रशंसा किया हुआ, यजुर्वेद से प्रस्तुत किया हुआ और मोक्ष प्राप्त कराने वाले [ सामवेद ] से विविध स्तुति वाला [ यज्ञ होवे ], और अथर्व अङ्गिराओं [ निश्चल ब्रह्म के अथर्ववेदमन्त्रों ] से रक्षा किया गया, चतुष्पाद [ चारों वेदों से चार पांव वाला ], सोम [ अमृत ] का भोग कराने वाला यज्ञ स्वर्ग को चढ़ावे । १२ । ( ऋचः विद्वान् सम्प्रति पृथिवीं, यजूंषि विद्वान् बृहत् अन्तरिक्षं वेद, सामगः यः विपश्चित् दिवं वेद, यत् भृग्वङ्गिरोवित् सर्वान् लोकान् १३) ऋग्मन्त्रों को जानने वाला ठीक प्रत्यक्ष पृथिवी को, यजुर्वेद मन्त्रों को जानने वाला बड़े अन्तरिक्ष [ मध्यलोक ] को जानता है, साम गाने वाला जो विद्वान् है वह सूर्यलोक को जानता है, और जो भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेदों ] का जानने वाला है वह सब लोकों को [ जानता ] है । १३ । ( यान् च नानार्थान् मन्त्रान् ग्रामे यान् च अरण्ये जनासः बहुधा जपन्ति, ते सर्वे यज्ञाः अङ्गिरसो अपि यन्ति, ब्रह्मणः सा हि गतिः नूतना या अवराध्या १४ ) और जिन अनेक अर्थ वाले मन्त्रों को ग्राम में और जिनको वन में लोग प्रायः जपते हैं, वे सब यज्ञ अङ्गिराओं [ वेदज्ञानियों ] को प्राप्त होते हैं, ब्रह्म धारणे च सौत्रधातुः-क्विप् । अतिप्रीतिसुखधारणशस्त्राभ्याम् (जगत्या ) जगदुपकारकक्रियया ( कवयः ) मेधाविनः (सोमजम्भाः) क० २४। सोमभक्षणकारकः (दिवम्) स्वर्गम् । सूर्यम् (उद्वहेत ) प्रापयेत ( सुशस्त ) सुप्रशंसितः. (आरुरोह) आरोहयत् (विद्वान् ) विद्वन् । जानन् (सम्प्रति ) सम्यक् प्रत्यक्षम् (ब्रह्मणः) ब्रह्मज्ञानस्य (अवराध्या) अवर + अर्ध-यत् ।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २५ ॥ २५६ [ वेद वा परमात्मा ] की वह ही गति नवीन है जो पिछले काल में वर्तमान [ थी ] १४ ॥ ( १त्रिविष्टपं त्रिदिवं तम् उत्तमं नाकम् एतया त्रय्या विद्यया एति, अतः उत्तरे महान्तः ब्रह्मलोकाः अथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिः, अथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिः, इति ब्राह्मणम् १५ ) इसलिये जो उत्कृष्ट ओर बड़े ब्रह्मलोक [ ब्रह्मवादियों के स्थान ] हैं, अथर्व अङ्गिराओं [ चारों वेद जानने वालों ] की ही वह गति है, अथर्व अङ्गिराओं [ चारों वेद जानने वालों ] की ही वह गति [ पहुँच ] है-यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है । १५ ।। २५ ।। भावार्थः-मनुष्यों को चाहिये कि वेदों द्वारा यज्ञों का विधान करके आत्मोन्नति करें ॥ २५ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिमश्रीमत्स्याजीरावगायकवाहाधि- ष्ठितवड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्ध- दक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदासत्रिवेदिन। अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे पंचमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ समाप्तमिदं गोपथब्राह्मणम् पूर्वार्धम् ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे आश्विनमासे शुक्लदशम्यां तिथौ १९८० [ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् । मुद्रितम्-श्रावणशुक्ला ५ संवत् १९८१ वि० ता० ५ अगस्त सन् १९२४ ई० ॥ अवरार्धे पश्चात्काले भवा । अर्धः खण्डे तुल्यांशे च ( त्रिविष्टपम् ) विटपविष्टपविशिपोलपाः ( उ० ३ । १४५ ) त्रि + विश प्रवेशने-कपन्, प्रत्ययस्य तुट् च । त्रीणि शारीरिकारिमकसामाजिकसुखानि विशन्ति यत्र तम् ( त्रिदिवम् ) इगुपधत्वात् दिवु व्यवहारादिषु-कः । त्रयाणां धर्मार्थकामानां व्यवहारो यस्मिन् तम् ( नाकम् ) मोक्षसुखम् ( त्रय्या ) त्रि + अयच्, ङीप् । कर्मोपासनाज्ञानरूपया ( एति ) प्राप्नोति ( अतः ) अस्मात् कारणात् ( उत्तरे ) उत्कृष्टाः ( ब्रह्मलोकाः ) सत्यलोकाः । ब्रह्मवादिनः स्थानानि ( च ) अवधारणे ॥ १. पूर्व संकरण में "त्रिपिष्टपम्" यह भ्रष्ट पाठ था ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १ ॥

ओ३म् अथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणम् ॥ उत्तरभागः ॥ —::०::— प्रथमः प्रपाठकः । कण्डिका १ ॥ अथ यद् ब्रह्मसदनात्तृणं निरस्यति शोधयत्येवैनं तदथोपविशतीदमहम- र्वाग्वसोः सदने सीदामीत्यर्वाग्वसुर्ह वै देवानां ब्रह्मा पराग्वसुरसुराणां तमेवैतत् पूर्वं सादयत्यरिष्टं यज्ञन्तनुतादित्यथोपविश्य जपति बृहस्पतिर्ब्रह्मेति बृहस्पतिर्वा आङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा तस्मिन्नेवैतदनुज्ञामिच्छति प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छत्या हविष्कृत उद्भादनादेतद्वै यज्ञस्य द्वारं तदेतदशून्यं करोतीष्टे च स्विष्टकृ- त्यानुयाजानां प्रसवादित्येतद्वै यज्ञस्य द्वितीयं द्वारं तदेवैतदशून्यं करोति यत् परिधयः परिधीयन्ते यज्ञस्य गोपीथाय परिधीन् परिधत्ते यज्ञस्य सात्मत्वाय परिधीन् संमार्ष्टि पुनात्येवैनं त्रिमध्यमं त्रय इमे प्राणाः प्राणानेवाभिजर्यात त्रिर्दक्षिणार्द्धं त्रयो वै लोका लोक़ानेवाभिजर्यात . त्रिंरुत्तरार्द्धं त्रयो वै देवलोका देवलोकानेवाभिजयति त्रिरुपवाजर्यात त्रयो वै देवयानाः पन्थानस्तानेवाभिज- र्यति ते वै द्वादश भवन्ति द्वादश ह वै मासाः संवत्सरः संवत्सरमेव तेन प्रीणात्यथो संवत्सरमेवात्मा उपदधाति स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ यज्ञ में ब्रह्मा का आसन, प्रणीतापात्र और परिधियां ॥ ( अथ यत् ब्रह्मसदनात् तृणं निरस्यति तत् एनम् एव शोधयति ) अब जब ब्रह्मा के स्थान से तिनके को वह [ यजमान ] फेंकता है, वह तब इस [ यज्ञगृह ] को शुद्ध करता है । ( अथ उपविशति, इदम् अहम् अर्वाक् वसोः सदने सीदामि इति, अर्वाग्वसुः ह वै देवानां ब्रह्मा, पराग्वसुः असुराणाम् ) फिर वह [ ब्रह्मा ] बैठता है [ इदम् अहम्...इति ] यह मैं समीप वर्तमान यज्ञ के घर में बैठता हूँ—[ वह यह ब्राह्मण १--( ब्रह्मसदनात् ) ब्रह्मणः प्रधानयाजकस्य गृहात् ( अर्वाक् ) समीपे ( वसोः ) यज्ञस्य ( अर्वाग्वसुः ) समीपनिवासी पुरुषः ( देवानाम् ) विदुषाम्

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १ ॥ २६१ वचन बोलता है ] समीपनिवासी पुरुष ही देवों [ विद्वानों ] का ब्रह्मा होता है और दूरनिवासी पुरुष असुरों का [ ब्रह्मा होता ] है । ( एतत् तम् एव पूर्वं सादयति अरिष्टं यज्ञं तनुतात् इति ) इससे उसको ही पहिले वह [ यजमान ] बिठलाता है—वह निर्विघ्न यज्ञ को विस्तृत करे । ( अथ उपविश्य जपति, बृहस्पतिः ब्रह्मा इति ) फिर वह बैठकर [ यह ब्राह्मण वचन ] जपता है—बृहस्पति [ बड़ी बड़ी विद्याओं का स्वामी ] ब्रह्मा है । ( आङ्गिरसः बृहस्पतिः वै देवानां ब्रह्मा, तस्मिन् एव एतत् अनुज्ञाम् इच्छति ) आङ्गिरस [ चारों वेद जानने वाला ] बृहस्पति विद्वानों का ब्रह्मा है, उस [ ब्रह्मा ] में ही वह [ यजमान ] यह नियम चाहता है । ( प्रणीतासु प्रणीयमानासु हविष्कृतः आ उद्वादनात् वाचं यच्छति ) प्रणीताओं [ यज्ञ में जलपात्रों ] के लाये जाने पर हविष्कृत [ हवि की आहुति मन्त्र ] के उच्चारण तक वह [ ब्रह्मा ] वाणी को रोकता है । ( एतत् वै यज्ञस्य द्वारं तद् एतत् अशून्यं करोति ) यही यज्ञ का द्वार है, सो इसको वह अशून्य [ परिपूर्ण वा निर्विघ्न ] करता है । ( स्विष्टकृति इष्टे च अनुयाजानाम् आ प्रसवात् इति एतत् वै यज्ञस्य द्वितीयं द्वारं तत् एव एतत् अशून्यं करोति ) और स्विष्टकृत् [ आहुति ] दिये जाने पर अनुयाजों की उत्पत्ति तक [ वाणी को रोकता है ], यह ही यज्ञ का दूसरा द्वार है, सो इसको वह अशून्य [ निर्विघ्न ] करता है । ( यत् परिधयः परिधीयन्ते यज्ञस्य गोपीथाय परिधीन् परिधत्ते ) जो परिधियें [ घेरे ] चारों ओर किये जाते हैं, यज्ञ की भूमि की रक्षा के लिये वह परिधियों को रखता है । ( यज्ञस्य सात्मत्वाय परिधीन् संमार्ष्टि ) और यज्ञ की चैतन्यता के लिये परिधियों को मार्जन करता है । ( एनं मध्यमम् एव त्रिः पुनाति, त्रयः इमे प्राणाः, प्राणान् एव अभिजयति ) इस मध्यम [ परिधि ] को तीन बार वह शुद्ध करता है, [ प्राण, अपान, उदान, ] तीन प्राण हैं, प्राणों को ही वह जीतता है । ( दक्षिणार्धं त्रिः, त्रयः वै लोकाः लोकान् एव अभिजयति ) दाहिने भाग को तीन बार [ वह शुद्ध करता है ], तीन ही लोक [ स्थान, नाम, जन्म वा जाति, तीन धाम—निरु० ६ । २८ ] हैं, लोकों को ही वह जीतता है । ( उत्तरार्धं त्रिः, त्रयः वै देवलोकाः, देवलोकान् एव अभिजयति ) उत्तर भाग को तीन बार [ वह शुद्ध करता है ], तीन ही [ पृथिवी, ( .पराग्वसुः ) दूरनिवासी पुरुषः ( तम् ) ब्रह्माणम् ( अरिष्टम् ) रिष हिंसायां- क्तः । अहिंसितं निर्विघ्नम् ( तनुतात् ) विस्तारयेत् ( बृहस्पतिः ) बृहतीनां विद्यानां पालकः ( आङ्गिरसः ) चतुर्वेदवेत्ता ( अनुज्ञाम् ) नियमम् ( प्रणीतासु ) यज्ञे जलपात्रविशेषेषु ( यच्छति ) नियमयति ( आ ) मर्यादायाम् ( उद्वादनात् ) उच्चारणात् ( अशून्यम् ) अहीनम् । परिपूर्णम् ( प्रसवात् ) निष्पादनात् ( परिधयः ) वेष्टनानि ( गोपीथाय ) निशीथगोपीथावगयाः । ( उ० २ । १६ ) गो+पा रक्षणे पा पाने वा--थक् । घुमास्थागापाजहातिसां हलि ( पा० ६ । ४ । ६६ ) आकारस्य ईत्वम् । भूमिरक्षणाय । जलाशयाय ( सात्मत्वाय ) सजीवनत्वाय । वृद्धिकरणाय ( संमार्ष्टि ) सम्यक् शोधयति ( मध्यमम् ) मध्ये वर्तमानं खण्डम् ( त्रिः ) त्रिवारम् ( दक्षिणार्धम् ) दक्षिणभागम् ( उत्तरार्धम् ) उत्तरभागम् ( उप )

कण्डिका २ ॥

२६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ अन्तरिक्ष, द्युलोक ] देवलोक हैं, देवलोकों को ही वह जीतता है। (त्रिः उप वा जयति, त्रयः वै देवयानाः पन्थानः तान् एव अभि जयति ) और तीन बार समीप वाले [ भाग ] को वह जीतता है [ शुद्ध करता है ], तीन [ कर्म, उपासना, ज्ञान, ] ही विद्वानों के चलने योग्य मार्ग हैं, उनको ही वह जीतता है। (ते वै द्वादश भवन्ति, द्वादश ह वै मासाः संवत्सरः ) वे [ सब ] ही बारह हैं बारह ही महीने संवत्सर है। (तेन संव- त्सरम् एव प्रीणाति, अथो आत्मा संवत्सरम् एव स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै उपदधाति ) उस [ कर्म ] से ही संवत्सर को संतुष्ट करता है, और आत्मा [ यह जीवात्मा ] संवत्सर [ समय ] को ही स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये उपकारी कर्ता है ॥ १ ॥ भावार्थः-प्राण आदि चार त्रिक बारह महीने वा संवत्सर अर्थात् समय के सूचक हैं। मनुष्य समय को उपयोगी बनाकर संसार में सुख भोगें ॥ कण्डिका २ ॥ प्रजापतिर्वै रुद्रं यज्ञान्निरभजत् सोऽकामयत मेऽग्रमस्मा आकूतिः समृ- द्धिर्यो मा यज्ञान्निरमाक्षीदिति । स यज्ञमभ्यायम्यावि१ध्यत्तदाविद्धं निरकृन्तत् तत् प्राशित्रमभवत्तदुदयकृत्तद्भागाय पर्य्यहरंस्तत्प्रत्यैक्षत२। तस्य चक्षुः परापतत् तस्मा- दाहुरन्धो वै भग इत्यपि ह तं नेच्छेद्यमिच्छति तत् सवित्रे पर्य्यहरंस्तत् प्रत्यगृह्णात् तस्य पाणी ३प्रचिच्छेद तस्मै हिरण्यमयौ प्रत्यदधुस्तस्माद्धिरण्यपाणिरिति स्तुत- स्तत्पूष्णे पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य दन्ताः परोप्यन्त तस्मादाहुरदन्तकः पूषा पिष्टभाजन इति तदिधमायाङ्गिरसाय पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य शिरो व्यरत्तत् त यज्ञ एवाकल्पयत् स एष इध्मः समिधो ह पुरातनस्तद्बर्हय आङ्गिरसाय पर्य्यहरं- स्तत्प्राश्नात्तस्याङ्गा पर्वाणि व्यस्रंसन्त४ तं यज्ञ एवाकल्पयतदेतद्बर्हिः प्रस्तरो ह पुरातनस्तद्बृहस्पतय आङ्गिरसाय पर्य्यहरन् सोऽबिभेत् बृहस्पत्तिरित्थं वाव मार्त्तिमाकृष्यतीति५ स एतं मन्त्रमपश्यत् सूर्य्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इत्यब्रवीन्न हि सूर्य्यस्य चक्षुः किञ्चन हिनस्ति सोऽबिभेत् प्रतिगृह्णन्तं मा हिंसिष्यतीति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूतः प्रशिषा प्रति- गृह्णामीत्यब्रवीत्सवितृप्रसूत एवैनं तहेवताभिः प्रत्यगृह्णात्तद्व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्डं स्थण्डिले निदधाति पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीति पृथिवी वान्नानां शमयित्री तयैवैतच्छमयाञ्चकार सोऽबिभेत्प्राश्नन्तं मा हिंसिष्यतीत्यग्नेष्ट्वास्वेन प्राश्ना- उपाधंम् । समीपभागम् ( जयति ) पुनाति-इत्यर्थः (प्रीणाति ) संतोषयति (आत्मा) जीवात्मा (उपदधाति) उपकरोति ( समष्ट्यै ) सम् + अशूङ् व्याप्तौ-क्तिन् । सम्यक् प्राप्तये ॥ : १. पू. सं. 'आविध्य' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'प्रतीनेत' इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'प्रतिच्छेद' इति पाठः ॥ ४. पू. सं. 'व्यश्रंसन्त' इति पाठः ॥ ५. पू. सं. 'करिष्यसि' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २ ॥ प्रजापति का रुद्र को भागशून्य करना, प्राशित्र

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ २६३ मोत्यब्रवीन्नह्यग्नेरास्यं किञ्चन हिनस्ति सोऽबिभेत् प्राशितं मा हिंसिष्यतीतीन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीत्यब्रवीन्नहीन्द्रस्य जठरं किञ्चन हिनस्ति वरुणस्योदर इति नहि वरुणस्योदरं किञ्चन हिनस्तीति ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ प्रजापति का रुद्र को भागशून्य करना, प्राशित्र का वर्णन, भग सविता आदि का अङ्गभङ्ग होना और बृहस्पति वा ब्रह्मा का शान्त करना ॥ ( प्रजापतिः वै रुद्रं यज्ञात् निरभजत् ) प्रजापति [ प्रजापालक जीवात्मा ] ने रुद्र [ गति वा ज्ञान देने वाले परमेश्वर ] को यज्ञ [ संगति दिये हुये शरीर ] से भाग रहित कर दिया । ( सः अकामयत मा इयम् आकूतिः समृद्धिः अस्मै, यः मा यज्ञात् निरमाक्षीत् इति ) उस [ रुद्र ] ने इच्छा की—[ मुझको ] मेरा यह संकल्प और समृद्धि इस [ प्रजापति ] के लिये हैं, जिसने मुझे यज्ञ से क्रोध करके निकाल दिया है । ( तत् सः यज्ञम् अभ्यायम्य आविध्यत् आविद्धं निरकृन्तत् तत् प्राशित्रम् अभवत् ) तब उस [ रुद्र ] ने यज्ञ को पकड़ कर छेद कर दिया और छिदे हुये को काट डाला, वह [ यज्ञ वा शरीर ] प्राशित्र [ खाने योग्य अन्न ] हो गया । ( तत् उदयकृत् भगाय तत् पर्य्यहरन् ) तब उदयकृत् [ उदय वा यज्ञ करने वाले प्रजापति ] ने भग [ सेवनीयं धन वा ऐश्वर्य ] को वह [ प्राशित्र ] लाकर दिया । ( तत् प्रत्यैक्षत ) उस [ भग ] ने उसे देखा । ( तस्य चक्षुः परापतत् तस्मात् आहुः अन्धः वै भगः इति, अपि ह तं छेद्यं नेत् इच्छति ) उसकी आंख गिर पड़ी इससे कहते हैं—भग अन्धा है—उसने नष्ट किये हुये और छिदे हुये को न ग्रहण किया । ( तत् सवित्रे पर्य्यहरन् ) वह सविता [ लोक प्रेरक सूर्य ] को उसने २—( प्रजापतिः ) प्रजापालकः । जीवात्मा ( रुद्रम् ) रु गतौ शब्दे च— क्विप् तुक् आगमः । मत्वर्थीयो रः अथवा रा दाने—क्रः । रुद्रो रोतीति सतो रोरूय- माणो द्रवतीति वा रोदयतेर्वा । स च मध्यस्थानदेवता—निरु० १० । ५ । वायुम् । प्राणगतिदातारं परमात्मानम् ( यज्ञात् ) संगतिकृतात् शरीरात् ( निरभजत् ) भागशून्यम् अकरोत् ( आकूतिः ) सङ्कल्पः ( निरमाक्षीत् ) मश रोषे— लुङ् दीर्घः । रोषेण बहिष्कृतवान् ( अभ्यायम्य ) परिगृह्य ( आविध्यत् ) आ+व्यध ताडने—लङ् । अच्छिनदत् ( आविद्धम् ) आच्छिन्नम् ( निरकृन्तत् ) कृती छेदने—लङ् । सर्वथा छिन्नवान् ( प्राशित्रम् ) अशितादिभ्य इत्रोत्रौ ( उ० ४ । १७३ ) अशूङ् व्याप्तौ —अश भोजने वा—इत्रः । भक्षणीयम् । अन्नम् । चरुम् ( उदयकृत् ) उत्पत्तिकर्ता । प्रजापतिः ( भगाय ) पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ( पा० ३ । ३ । ११८ ) यद्वा । खनो घ च ( पा० ३ । ३ । १२५ ) भज सेवायाम्— घः । भगः, धननाम-निघ० २ । १० । पदनाम-निघ० ५ । ६ । सेवनीयाय । यशसे । ऐश्वर्याय ( पर्य्यहरन् ) पर्य्यहरत् । पर्यानीतवान् ( प्रत्यैक्षत ) प्रति ईक्ष दर्शने लङ् । प्रत्यक्षेण ईक्षितवान् । दृष्टवान् ( नेत् ) निषेधे ( छेद्यम् ) छिन्नम् ( सवित्रे ) लोकप्रेरकाय सूर्याय ( पूष्णे ) श्वन्नुक्षन्पूषन्० ( उ० १ । १५६ )

२६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ लाकर दिया। (तत् प्रत्यगृह्णात्) वह उस [सविता] ने ले लिया। (तस्य पाणी प्रचिच्छेद) उसके दोनों हाथ कट पड़े। (तस्मै हिरण्मयौ प्रत्यदधुः) उसके दोनों [हाथ] सोने के बने हुये उन्होंने लगा दिये। (तस्मात् हिरण्यपाणिः इति स्तुतः) इसलिये-वह सोने के हाथ वाला है-ऐसा स्तुति किया जाता है। (तत् पूष्णे पर्यहरन्) उसे पूषा [वृद्धि वा पुष्टि करने वाली पृथिवी] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) वह उसने खाया। (तस्य दन्ताः परोप्यन्त) उसके दांत गिर पड़े। (तस्मात् आहुः अदन्तकः पूषा पिष्टभाजनः इति) इसलिये लोग कहते हैं-बिना दांत वाला पूषा पिष्ट [पिसे हुये पिट्ठी आदि अन्न] के योग्य है। (तत् अङ्गिरसाय इध्माय पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] इध्म [अग्नि प्रदीप्त करने वाले इन्धन] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) उसे उसने खा लिया। (तस्य शिरो व्यपतत्) उसका सिर गिर पड़ा। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस [प्राशित्र] को यज्ञ में ही उसने समर्थ किया [पहुँचाया]। (सः एषः इध्मः पुरातनः ह समिधः) वही यह इध्म पहिले का समिध [काष्ठ] है। (तत् आङ्गिरसाय बर्हिषे पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] बर्हि [आकाश वा जल] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) वह उसने खा लिया। (तस्य अङ्गाः पर्वाणि व्यस्रंसन्त) उसके अङ्ग और जोड़ खिसक पड़े। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस [प्राशित्र] को यज्ञ में ही समर्थ किया [पहुँचाया]। (तत् एतत् बर्हिः पुरातनः ह प्रस्तरः) वह ही यह बर्हि पुरातन प्रस्तर [फैला हुआ पदार्थ वा पत्थर] है। (तत् आङ्गिरसाय बृहस्पतये पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [चारों वेद जानने वाले] बृहस्पति [बड़ी विद्याओं के स्वामी] को उसने लाकर दिया। (सः बृहस्पतिः अविभेत्, इत्थं वाव मा आर्तिम् आक्रुष्यति इति) वह बृहस्पति डरा-इस प्रकार से ही वह मुझे पीड़ा करेगा। (सः एतं मन्त्रम् अपश्यत् अब्रवीत्, सूर्यस्य चक्षुषा त्वा प्रतीक्षे इति) पूष वृद्धौ अथवा पुष पुष्टौ--कनिन् । पूषा पृथिवीनाम--निघ० १ । १ । पदनाम--निघ० ५ । ६ पृथिव्यै (परोप्यन्त) परा+डुवप छेदने बीजसन्ताने च-कर्मणि लङ् । छिन्ना अभवन् (दन्ताः) हसिमृगृण्व्वामिदमि० (उ० ३ । ८६) दमु उपशमे दमने च-तन् । दशनाः (पिष्टभाजनः) पिष्ट+भाज पृथक्- करणे-ल्युट् । पिष्टस्य चूर्णितस्य पिष्टकस्य योग्यः (इध्माय) इषि युधीन्धिदसि० (उ० १ । १४५) ञिन्धी दीप्तौ--मक् । इध्मः पदनाम--निघ० ५ । ६ । इध्मः समिन्धनात्--निरु० ८ । ४ । अग्निसन्दीपनाय काष्ठाय (आङ्गिरसाय) अङ्गिरसे वेदज्ञात्रे हिताय (बर्हिषे) सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४ । ११८) बृहि वृद्धौ-इन् नलोपः । बर्हिः, अन्तरिक्षम्-निघ०-१ । ३ । उदकम्-निघ० १ । १२ । बर्हिः परि- बर्हणात्-निरु० ८ । ८ । आकाशाय । जलाय (व्यस्रंसन्त) स्रंसु अधःपतने-लङ् । अधोऽपतन् (प्रस्तरः) विस्तृतः पाषाणः (बृहस्पतये) बृहतीनां विद्यानां पालकाय । ब्रह्मणे (आङ्गिरसाय) चतुर्वेदवेत्रे (आर्तिम्) पीडाम् (आक्रुष्यति) समन्तात् करिष्यति (सूर्यस्य) सर्वप्रेरकस्य परमेश्वरस्य दत्तेन (चक्षुषा) दर्शनसामर्थ्येन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ २६५ उसने इस मन्त्र को देखा [ विचारा ] और कहा—( सूर्यस्य............प्रतीक्षे ) सूर्य [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] के [ दिये ] चक्षु [ दर्शन सामर्थ्य ] से तुझको देखता हूं [ यह ब्राह्मण वचन है ] । ( सूर्यस्य चक्षुः किञ्चन नहि हिनस्ति ) सूर्य [ परमात्मा ] के दर्शन सामर्थ्य को कोई भी नहीं नष्ट करता है । ( सः अबिभेत्, प्रतिगृह्णन्तं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—ग्रहण करते हुये मुझको यह नष्ट कर देगा । ( त्वा देवस्य सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्यां पूष्णः हस्ताभ्यां प्रशिषा प्रसूतः प्रतिगृह्णामि इति अब्रवीत् ) तुझको प्रकाशमान सविता [ सर्वोत्पादक परमेश्वर ] के बड़े ऐश्वर्य के बीच, दोनों अश्विनों [ सब विद्याओं में व्याप्त माता पिता ] के दोनों भुजाओं से और पूषा [ पोषक आचार्य ] के दोनों हाथों और शिक्षा से प्रेरणा किया हुआ मैं ग्रहण करता हूं—यह [ यह मन्त्र कुछ भेद से अथर्व० १६ । ५१ । २ । और यजु० २ । ११ का है । ] वह बोला । ( सवितृप्रसूतः एव एनं तत् देवताभिः प्रत्यगृह्णात् ) सविता [ परमात्मा ] से प्रेरणा किये हुये उसने ही इस [ प्राशित्र ] को देवताओं के सहित ग्रहण किया । ( तत् प्राक् तृणानि व्यूह्य स्थण्डिले दण्डं निदधाति, त्वा पृथिव्याः नाभौ सादयामि इति ) तब पहिले तृणों को ठीक करके चौरस स्थान पर दण्डे को वह गाड़ता है—तुझको पृथिवी की नाभि में मैं स्थापित करता हूं [ यजुर्वेद १ । ११ का भाग है ] । ( पृथिवी वा अन्नानां शमयित्री, तया एव एतत् शमयांचकार ) और पृथिवी [ सब का विस्तार करने वाला परमात्मा ] ही अन्नों का शमन करने वाला है, उसके ही द्वारा इसको उसने शान्त किया । ( सः अबिभेत् प्राश्नन्तं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—मुझ खाते हुये को यह मार डालेगा । ( त्वा अग्नेः आस्येन प्राश्नामि इति अब्रवीत् ) तुझको अग्नि [ सर्व प्रकाशक परमेश्वर ] के [ दिये हुये ] मुख से मैं खाता हूं—[ यह मन्त्र यजु० २ । ११ का अन्तिम पाद ] वह बोला । ( अग्नेः आस्यं किंचन नहि हिनस्ति ) अग्नि [ परमात्मा ] के [ दिये हुये ] मुख को कोई नहीं नष्ट करता है । ( सः अबिभेत् प्राशितं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—खाया हुआ [ प्राशित्र ] मुझे मार डालेगा । ( त्वा इन्द्रस्य जठरे सादयामि इति अब्रवीत् ) तुझको इन्द्र के [ परम ऐश्वर्यवान् परमेश्वर के दिये हुये ] जठर [ कोख ] में रखता हूं—यह [ ब्राह्मण वचन ] वह बोला । ( प्रतीक्षे ) प्रत्यक्षं पश्यामि ( हिनस्ति ) नाशयति (देवस्य) प्रकाशमानस्य (सवितुः) सर्वोत्पादकस्य । परमेश्वरस्य ( प्रसवे ) प्रकृष्टैश्वर्ये (अश्विनोः) सकलविद्याव्याप- योर्मातापित्रोः (बाहुभ्याम्) भुजयोः सकाशात् ( पूष्णः ) पोषकस्य । आचार्य्यस्य ( हस्ताभ्याम् ) करयोः सकाशात् ( प्रसूतः ) प्रेरितः ( प्रशिषा ) शासु अनुशिष्टौ- क्विप् । प्रकृष्टशासनेन ( प्रतिगृह्णामि ) स्वीकरोमि ( व्यूह्य ) विविधं समूह्य ( प्राक् ) प्रथमम् ( स्थण्डिले ) मिथिलादयश्च ( उ० १ । ५७ ) ष्ठल स्थाने--इलच्, नुक्, लस्य डः । यथार्थं समीकृते प्रदेशे (पृथिव्याः) भूमेः (नाभौ) नहो भश्च (उ० ४ । १९६ ) णह बन्धने—इन्, हस्य भः । मध्यस्थाने ( सादयामि ) स्थापयामि ( पृथिवी ) प्रथः षिवन्षवन्ष्वन्तः सम्प्रसारणं च ( उ० १ । १५० ) . प्रथ प्रख्याते विस्तारे . च—षिवन् । ङीष् । सर्वविस्तारकः परमेश्वरः ( अग्नेः ) भौतिकस्य पाचकस्य

२६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ ( इन्द्रस्य जठरं किञ्चन नहि हिनस्ति ) इन्द्र [ परमात्मा ] के [ दिये ] जठर को कोई नहीं नष्ट करता है। (वरुणस्य उदरे इति) वरुण [ सबसे श्रेष्ठ परमात्मा ] के [ दिये हुये ] उदर में [ तुझे मैं रखता हूँ-यह ब्राह्मण वचन उसने कहा ]। ( वरुणस्य उदरं किंचन नहि हिनस्ति इति ) वरुण [ परमात्मा ] के [ दिये ] उदर को कोई नहीं नष्ट करता है ॥ २ ॥ भावार्थः-यहाँ प्रजापति प्रजारूप शरीर के अवयवों का पालने वाला जीवात्मा है, रुद्र सर्वज्ञ सर्वकर्ता परमात्मा और यज्ञ परमाणुओं के संयोग से बना हुआ शरीर है ॥ प्रजापति के रुद्र को यज्ञ से अलग करने पर भग, सविता, पूषा, इध्म और बर्हि, यह पाँचों तत्त्व अपना अपना कर्म करने में असमर्थ होते हैं। ज्ञानी पुरुष ही परमात्मा की सत्ता को सब के भीतर काम करता हुआ देखता है ॥ २ ॥ विशेषः १--इस कण्डिका में उस पौराणिक कथा का मूल सा भान होता हैं जिसमें दक्ष वा प्रजापति ने शिव वा रुद्र को भाग न दिया था। शिव की स्त्री सती उस यज्ञ में भस्म हो गयी, शिव के गणों ने यज्ञ को और दक्ष को विध्वंस कर दिया, उपस्थित देवता घायल हुये। फिर शिव का क्रोध विष्णु के बीच में पड़ने से शान्त हुआ ॥ विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित दिये जाते हैं- १-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूत आरभे-अथ० १६ । ५१ । २, भेद से यजु० २ । ११ तथा २० । ३ ॥ [ हे शूर ! ] ( देवस्य ) प्रकाशमान, ( सवितुः ) सर्वोत्पादक [ परमेश्वर ] के ( प्रसवे ) बड़े ऐश्वर्य के बीच, ( अश्विनोः ) सब विद्याओं में व्याप्त दोनों [ माता पिता ] के ( बाहुभ्याम् ) दोनों भुजाओं से और ( पूष्णः ) पोषक [ आचार्य ] के ( हस्ताभ्याम् ) दोनों हाथों से ( प्रसूतः ) प्रेरणा किया हुआ मैं ( त्वा ) तुझको ( आरभे ) ग्रहण करता हूं । २- देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । प्रतिगृह्णा- म्यग्नेष्ट्वास्येन प्राश्नामि--यजु० २ । ११ ॥ [ हे अन्न ! ] ( देवस्य ) हर्ष देने वाले ( सवितुः ) और सबके उत्पन्न करने वाले परमेश्वर के [ उत्पन्न किये हुये ] ( प्रसवे ) संसार में विद्यमान (त्वा ) तुझ [ भक्ष्य पदार्थ ] को ( अश्विनोः ) प्राण और अपान के ( बाहुभ्याम् ) आकर्षण और धारण गुणों से तथा ( पूष्णः ) पुष्टिकारक समान वायु के ( हस्ताभ्याम् ) शोधन और शरीर के अङ्ग अङ्ग में पहुँचाने के गुण से ( प्रतिगृह्णामि ) अच्छे प्रकार ग्रहण करता हूं, ( अग्नेः ) प्रज्वलित अग्नि के बीच में पकाकर ( त्वा ) तुझ [ भक्ष्य पदार्थ ] को ( आस्येन ) अपने मुख से ( प्र अश्नामि ) भोजन करता हूं ॥ पावकस्य परमेश्वरस्य ( आस्येन ) असु क्षेपणे-ण्यत् । मुखेन ( प्राशितम् ) प्रकर्षेण भक्षितम् ( इन्द्रस्य ) ईश्वरस्य दत्ते-इति शेषः ( जठरे ) कुक्षौ ( वरुणस्य ) वरणीयस्य । सर्वोत्कृष्टस्य ( उदरे ) उदि दृणोतेरलचौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च (उ० ५ । १६) उद्+दृ विदारणे -अल् अच् वा, उद् इत्यस्य तलोपः । नाभिस्तनयोर्मध्यभागे ॥०

कण्डिका ३ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ३ २६७ कण्डिका ३ ॥ अथो आहुर्ब्राह्मणस्योदर इत्यात्माऽस्यात्मनाऽऽत्मानं मे मा हिंसीः स्वाहेत्यन्नं वै सर्वेषां भूतानामात्मा तेनैवैतच्छमयाञ्चकार प्राशित्रमनुमन्त्रयते । योऽग्निर्नृमणा नाम ब्राह्मणेषु प्रविष्टः तस्मिन् म एतत् सुहुतमस्तु प्राशित्रं तन्मा मा हिंसीत् परमे व्योमन्निति तत्सर्वेण ब्रह्मणा प्राश्नात्तत एनं नाहिनत्तस्माद्यो ब्रह्मिष्ठः स्यात्तं ब्रह्माणं कुर्वीत बृहस्पतिर्वै सर्वं ब्रह्म सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणत उद्यच्छतेऽप एव वा एतस्मात् प्राणाः क्रामन्ति य आविद्धं प्राश्नात्यद्भिर्मार्जयित्वा प्राणान् संस्पृशते वाङ् म आस्यं नित्यमृतं वै प्राणा अमृतमापः प्राणानेव यथा- स्थानमुपाह्वयते तदु हैक आहुरिन्द्राय पर्यहरन्निति ते देवा अब्रुवन्निन्द्रो वै देवा- नामोजिष्ठो बलिष्ठस्तस्मा एतःपरिहरन्तीति तत्तस्मै पर्यहरंस्तत्सद् ब्रह्मणा शमयाञ्चकार तस्मादाहुरिन्द्रो ब्रह्मेति यवमात्रं भवति यवमात्रं वै विषस्य न हिनस्ति यदधस्तादभिघारयति तस्मादधस्तात् प्रक्षरणं प्रजा अरुनं हिनस्ति यदु- परिष्टादभिघारयति तस्मादुपरिष्टात् प्रक्षरणं प्रजा अरुनं हिनस्ति यदुभयतोऽभि- धारयत्युभयतोऽभिधारि प्रजा अरुर्घातुकं स्याद्यत्सम१याभिहरेदनभिविद्धं यज्ञस्या- भिविध्येत् ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ प्राशित्र [ अन्न ] का विधान ॥ ( अथो आहुः, ब्राह्मणस्य उदरे + त्वासादयामि-क० २ इति । आत्मा असि आत्मना मे आत्मानं मा हिंसी: स्वाहा इति ) फिर वे [ ऋषि ] कहते हैं -ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] के पेट में [ तुझ प्राशित्र को रखता हूं-क० २, यह मन्त्र ], हे प्राशित्र ! तू आत्मा [ अन्न ] है, तू आत्मा [ अन्न के कुप्रयोग ] से मेरे आत्मा [जीवात्मा] को मत सता, यह स्वाहा [ सुन्दर वचन ] है [ और यह दो मन्त्र वे बोलते हैं ] । ( अन्नं वै सर्वेषां भूतानाम् आत्मा, तेन एव एतत् प्राशित्रं शमयांचकार अनुमन्त्रयते ) अन्न ही सब प्राणियों का आत्मा [ जीवन ] है, उससे ही इस प्राशित्र [ अन्न ] को वह शान्त करता है और मन्त्र के अनुकूल करता है । ( यः नृमणाः नाम अग्निः ब्राह्मणेषु प्रविष्टः, तस्मिन् मे एतत् प्राशित्रं सुहुतम् अस्तु, तत् मा परमे व्योमन् मा हिंसीत् इति ) जो नृमणा [ मनुष्यों के हित के लिये ज्ञान वाला ] नाम अग्नि [ जठराग्नि ] ब्रह्मज्ञानियों में प्रविष्ट है, उस [ अग्नि में मेरा यह प्राशित्र [ अन्न ] अच्छे प्रकार होम किया गया होवे, वह [ अन्न ] मुझको उत्तम विविध रक्षा स्थान में [ रख कर ] न मारे [ वह इस ब्राह्मण वचन को पढता है ] । ( तत् सर्वेण ब्रह्मणा प्राश्नात् ततः एनं मा अहिनत् ) उसको ३-( अनुमन्त्रयते ) मन्त्रेण अनुकूलं करोति ( नृमणाः) नयेर्डिच्च ( उ० २ । १०० ) णीञ् प्रापणे--ऋः, डित् । गतिकारकोपपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ( उ० ४ । २२७) नृ+मनु अवबोधने-असिः। छन्दस्युदवग्रहात् ( पा० ८ । ४ । २६ ) इति णत्वम् । नृभ्यो मनुष्याणां हिताय बोधनं यस्य सः ( परमे ) उत्तमे ( व्योमन् ) नामन्सीमन्व्योमन्० ( उ० ४ । १५१) वि + अव रक्षणे--मनिन् सप्तमी- १. पू. सं. 'शमया' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥