जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

करालेन्दुमुखाः प्रवीणः कालाग्निदण्डायुधनिर्मलाख्याः । शुभाकरोऽशोभनशीतलांशौ सुधापयोधिभ्रमणेन्दुरेखाः ॥ ४३ ॥" YES! It is: "दंष्ट्राकरालेन्दुमुखाः प्रवीणः कालाग्निदण्डायुधनिर्मलाख्याः ।" That is the EXACT canonical text of Jataka Parijata 1.43! Let's verify the amshas: 46: damshtra-karala (दंष्ट्राकराल) 47: indumukha (इन्दुमुख) 48: pravina (प्रवीण) 49: kalagni (कालाग्नि) 50: dandayudha (दण्डायुध) 51: nirmala (निर्मला) 52: shubhakara (शुभाकर) 53: ashobhana (अशोभन) 54: shitala (शीतला) 55: sudha (सुधा) 56: payodhi (पयोधि) 57: bhramana (भ्रमण) 58: indurekha (इन्दुरेखा) 59 and 60 follow in the next verse. And look at the printed text in line 14: "दंष्ट्राकरालेन्दुमुखाः प्रवीणः कालाग्निदण्डायु

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ १७ द्वितीयो धनुषः, एवं सप्त वृषान्ता ज्ञेयाः । स्पष्टार्थं सप्तमांशचक्रं विलोक्यम् । ५ अथ नवांशाः । राशेर्नवमो भागो नवांशो नखलिप्ताधिकांशत्रयात्मकः ३°२०′ तेषां प्रतिराशि नव खण्डानि भवन्ति । तज्ज्ञानविधिमाह-चापाजसिंहराशीनां = धनुर्मेषसिंह- राशीनां नवांशास्तुम्बुरादयः=मेषादयो भवन्ति । उक्तराशित्रये प्रथमो मेषस्य, द्वितीयो वृष- स्य, तृतीयो मिथुनस्यैवं धनुरन्ता नव ज्ञेयाः । तेषामधिपाश्च नवांशेशा उच्यन्ते । वृष- कन्यामृगाणां च, मृगाद्यांः=मकराद्या नव नवांशाः कीर्तिताः । नृयुक्तूलाघटानां च=मिथुन- तुलाकुम्भानां, तुलाद्यांशांशकाः = नवांशा नव ज्ञेयाः । कर्किवृश्चिकमीनानां कर्कटाद्याः = कर्काद्या नवांशका भवन्तीति नवांशचक्रं विलोक्यम् । अथ वर्गोत्तमाः । चरे = चरराशौ ( मेष-कर्क-तुला-मकरराशौ ) आद्यंशकः = प्रथम- नवांशो ३।२०′ वर्गोत्तमः = वर्गोत्तमसञ्ज्ञ इति स्मृतः । स्थिरे = ( वृष-सिंह-वृश्चिक- कुम्भराशौ ) मध्यनवांशकः = पञ्चमो नवांशो ( १३°२०′ तः १६°४०′ पर्यन्तम् ) वर्गो- त्तमः । द्विस्वभावे ( मिथुन-कन्या-धनु-मीने ) अन्त्यांशकः = नवमो नवांशो ( २६° ४०′ तः ३०° पर्यन्तम् ) वर्गोत्तम इति । तथोक्तं मिहिरेण— “वर्गोत्तमाश्चरगृहादिषु पूर्वमध्यपर्यन्ततः शुभफला नवभागसञ्ज्ञा” इति ॥ ६ अथ दशमांशाः । राशेर्दशमभागा अंशत्रयात्मकाः ३°। ते प्रतिराशि दश भवन्ति । ते च, ओजे=विषमराशौ लग्नादिदशमांशेशाः=राश्यादिका दशमांशपतयो भवन्ति । युग्मे= समराशौ, शुभादिकाः = प्रकृतराशेः शुभादिकाः, शुभो नवमस्तदादिका ज्ञेया इति । तथोक्तं पाराशर्याम् – “दिगंशया ततश्चौजे युग्मे तन्नवमाद्भवेत्” ॥ स्पष्टार्थं दशमांशचक्रं विलोक्यम् । ७ अथ द्वादशांशाः । राशेर्द्वादशभागाः सार्द्धद्वयांशात्मकाः २।३०′ प्रतिराशि द्वादश भवन्ति । ते तत्तद्राशिवशानुगाः = विचारणीयराशिमारभ्य द्वादशसङ्ख्या द्वादशांशाधिपतयो भवन्ति । मेषे मेषमारभ्य मीनान्ता एवं सर्वत्र ज्ञेयाः इति । स्पष्टार्थं द्वादशांशचक्रं विलोक्यम् । ८ अथ षोडशांशाः । एकस्मिन् राशौ षोडश षोडशांशा भवन्ति । प्रतिखण्डमेकोंऽशः सार्द्धद्विपञ्चाशत्कलासहितो ( १।५२′।३०″ ) भवति । ओज=विषमराशौ, कलांशाः = षोड- शांशाश्चेतदा विरञ्चिशौरीशदिवाकराश्च = ब्रह्मविष्णुशिवसूर्यास्तदीशा भवन्ति । युग्मे विस- मे = समराशौ विलोमतः = व्यत्यासेन, भास्कराद्याः = सूर्यशिवविष्णुब्रह्माणः षोडशभागना- थाः=षोडशांशेशा भवन्तीति । षोडशांशाः कथं गणनीया इति चेत् “चरे मेषात् स्थिरे सिंहाद् द्वितनौ धनुषः सदा । गणनीयाः षोडशांशा” इति चिन्त्यम् । स्पष्टार्थं चक्रं विलोक्यम् । ६ अथ त्रिंशांशाः । प्रतिराशि पञ्च त्रिंशांशा भवन्ति । ते त्वोजे = विषमे राशौ, समीरपवनाष्टकशैलबाणाः, आराकिजीवशशिनन्दनशुक्रभागा भवन्ति । यथा प्रथमं समी- राः = पञ्चारस्य = भौमस्य । ततः परं पवनाः=पञ्चार्कैः = शनैश्चरस्य । ततः परम् अष्टकाः= अष्टौ, जीवस्य = गुरोः । ततः परं शैलाः = सप्त, शशिनन्दनस्य = बुधस्य । ततः परं बा- णाः = पञ्च, शुक्रस्य, भागाः = अंशाः ( त्रिंशांशाः ) भवन्ति । युग्मे = समराशौ, समीर- गिरिपन्नगपञ्चबाणाः = पञ्च-सप्ताष्ट-पञ्च-पञ्चभागाः, क्रमेण सितविदार्यशनिक्षमाजाः=शुक्र- बुध-गुरु-शनि-भौमानां त्रिंशांशका भवन्तीति । तथोक्तं वराहेण— “कुजरविजगुरुज्ञशुक्रभागाः पवनसमीरणकौर्पिजूकलेयाः । अयुजि, युजि तु मे विपर्ययस्थाः” इति । १० अथ षष्ट्यंशाः । एकस्मिन् राशौ षष्ठिमताः, प्रतिखण्डं त्रिंशत्कलाश्च भवन्ति ।

: Wait, in L44, does the first letter have a loop at the top? Look at the very top left: there is NO loop at top left! Wait, look at 'म' in 'मुख्य' : 'म' in 'मुख्य': horizontal bar, left leg down, loop at bottom, horizontal to right, vertical down. Now look at the first letter of L44: It has: horizontal bar, left leg down, loop at bottom, horizontal to right, vertical down, and at the bottom of vertical stem, a 'ु' or 'ृ'! Wait, but look at the second letter: Is it 'दु'? Wait, the second letter has a loop at the bottom? Wait, could it be 'सुहृद्' or 'सुधी'? Wait, let's search the list of 60 Shashtiamshas in Saravali / Jataka Parijata / Prashna Marga: Standard Parashari 60 Shashtiamshas (odd signs): 1 Ghora 2 Rakshasa 3 Deva 4 Kubera 5 Yaksha 6 Kinnara 7 Bhrashta 8 Kulaghna 9 Garala 10 Vahni (Agni) 11 Maya 12 Purishaka (Yama) 13 Varuna 14 Indra 15 Kala 16 Sarpa 17 Amrita 18 Indu (Chandra)

राशिशीलाध्यायः ॥ १॥ १६ ५४ निर्मल, ५५ शुभाकर, ५६ अशोभन, ५७ शीतल, ५८ सुधासमुद्र, ५९ भ्रमण, और ६० इन्दुरेखा । यहां शुभ और अशुभ नाम के अनुकूल ही जानना चाहिये । शुभषष्ट्यंशमें ग्रह शुभ एवं अशुभ में अशुभ कारक होते हैं ॥ ३८-४३ ॥ होराचक्रमिदम्—

२० सटीकजातकपारिजाते- नवांशचक्रमिदम्-

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ २१ द्वादशांशचक्रमिदम्—

२२ सटीकजातपारिजाते- षोडशांशचक्रम्-

राशिरीलाध्यायः ॥ १ ॥ २३ १० षष्ट्यंशचक्रम् ।

२४ सटीकजातकपारिजाते- ६ त्रिंशांशचक्रम् ।

अथ दशवर्गजाताः संज्ञाविशेषाः । मूलत्रिकोणस्वगृहोच्चभागवर्गोत्तमानां दशवर्गजानाम् ॥ संयोगजातोत्तमनामपूर्वा वैशेषिकांशा इति ते वदन्ति ॥ ४४ ॥ उत्तमं तु त्रिवर्गैक्यं चातुर्वर्गन्तु गोपुरम् । वर्गपञ्चकसंयोगं सिंहासनमिहोच्यते ॥ ४५ ॥ वर्गद्वयं पारिजातं षष्णां पारावतांशकः । सप्तमं देवलोकः स्यादष्टमं च तथा भवेत् ॥ ४६ ॥ ऐरावतं तु नवकं फलं तेषां पृथक् पृथक् ॥ ३ ॥ अत्र दशवर्गवशाज्जाताः काश्चित् विशेषसंज्ञा उच्यन्ते । दशवर्गजानां = दशवर्गातः समुत्पन्नानां स्वस्वमूलत्रिकोणस्वगृहोच्चभागवर्गोत्तमानां ( पूर्वोक्तानां ) च संयोगजातोत्तम- नामपूर्वाः = वर्गाणामैक्येनोत्पन्ना उत्तमनामपूर्वाः = उत्तमाद्या वैशेषिकांशास्ते विशेषयोगाः भवन्तीति विद्वांसो वदन्ति । अथ के ते विशिष्टसंज्ञा योगाः कथं चोत्पद्यन्ते तत्राह— उत्तममिति । त्रिवर्गैक्यं = त्रयाणां स्ववर्गाणामैक्ये ( दशवर्गेषु चेत् त्रयः स्ववर्गा भवन्ति तदा ) उत्तमं १ । चातुर्वर्गं तु गोपुरसंज्ञम् २ । वर्गपञ्चकसंयोगम् इह सिंहासनमुच्यते ३ । वर्गद्वयं पारिजातम् ४ । षष्णां वर्गाणामैक्ये पारावतांशकः ५ । सप्तमं = सप्तवर्गाणामैक्यं देवलोकः ६ । अष्टमं चाष्टवर्गैक्यमपि तथा = देवलोक एव भवेत् । नवमं = नववर्गैक्यं ऐराव- तम् ७ । दशैक्यं = ( दशवर्गे स्वकीया एव यदि सर्वे वर्गाः स्युस्तदा ) वैशेषिकांशो भवति ८ । तथोक्तं ग्रन्थान्तरे— "द्विवर्गैक्ये परिजातयोगस्तज्नो धनी भवेत् । त्रिवर्गैक्य उत्तमं श्रीश्चतुर्वर्गेस्तु गोपुरः ॥ सिंहासनः पञ्चवर्गे योगस्तज्नो नृपो भवेत् । षड्वर्गैक्ये पारावतयोगोऽत्र शास्त्रविच्चरः ॥ सप्ताष्टैक्ये देवलोकयोगस्तज्नः सुढो नृपः । नववर्गैक्य ऐरावतयोगोऽत्र सार्वभौमकः ॥ दशवर्गैक्ये वैशिशिको योगोऽस्मिन्बुद्धिमाञ्चरः । इति ॥ अत्र पराशरमतेन भेदो दृश्यते । तद्वचनञ्च— "पारिजातं भवेद्द्वाभ्यामुत्तमं त्रिभिरुच्यते । चतुर्भिर्गोपुराख्यं स्याच्छरैः सिंहासनं तथा ॥ पारावतं भवेत्षड्भिर्देवलोकं च सप्तभिः । वसुभिर्ब्रह्मलोकाख्यं नवभिः शक्रवाहनम् ॥ दिग्भिः श्रीधामयोगः स्यादिति" ।

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ २५ अथ कस्यचिन्मते “दिग्वर्गैक्ये वैशेषिकः” तथा कस्यचिन्मते “दिग्भिः श्रीधामयोगः” इति दृश्यते । परञ्च दिग्वर्गैक्यं तदैव भवितुमर्हति यदि सर्वेषां होरात्रिशांशकाश्च भवेयुरन्यथा दिग्वर्गैक्यमाकाशपुष्पवदसम्भवमित्यतोऽवगम्यते यन्मते दिग्वर्गैक्यं सम्भावि तन्मते सर्वेषां होरात्रिशांशकाश्चावश्यमेव सम्भाव्यन्त इति विवेचनीयं महात्मभिः । तेषां विशेषयोगानां फलं पृथक् पृथक् यथावसरं वक्ष्य इति शेषः ॥ ४४-४६ १/२ ॥ अथ पारिजातादिदशवर्गसंज्ञाचक्रम् ।

२६ सटीकजातकपारिजाते- व्यापारमेषूरणमध्यमानं ज्ञानं च राजास्पद्कर्मसंज्ञाः । एकादशोपान्त्यभवायलाभा रिःफव्ययद्वादशकान्त्यभाति ॥ ५२ ॥ अथेदानीं लग्नादिद्वादशभावानां नामान्युच्यन्ते-कल्पेति । कल्पादीनि सप्त लग्नस्य नामानि । वागादीनि षट् धनभावस्य । दुश्चिक्यादीनि षट् तृतीयभवनस्य । पातालादीनि द्वादश चतुर्थभावस्य । धीमुखानि षट् पञ्चमभावस्य । रोगादीनि सप्त षष्ठभावस्य । जामि- त्रादीनि अष्टौ सप्तमभावस्य । रन्ध्रादीनि षडष्टमभावस्य । धर्मादीनि षट् नवमभावस्य । व्यापारमुखानि अष्टौ दशमभावस्य । एकादशादीनि पञ्चैकादशभावस्य । रिःफादीनि चत्वारि द्वादशभावस्य नामान्यार्या वदन्ति ॥ ४९-५२ ॥ तनु भावके-कल्प, उदय, आद्य, तनु, जन्म, विलग्न और होरा नाम हैं। धन भावके-वाक्, अर्थ, भुक्ति, नयन, स्व और कुटुम्ब नाम हैं। तृतीयके-दुश्चिक्य, विक्रम, सहोदर, वीर्य, धैर्य और कर्ण नाम हैं। चतुर्थ भावके-पाताल, बुद्धि, हिबुक, क्षिति, मातृ, विद्या, यान, गेह, सुख, बन्धु और चतुष्टय नाम हैं। पञ्चम भावके-धी, देव, राज, पितृ, नन्दन और पञ्चक नाम हैं। छठें भावके-रोग, अङ्ग, शस्त्र, भय, षड, रिपु और क्षत नाम हैं। सप्तमके-जामित्र, काम, गमन, कलत्र, सम्पत्, द्यून, अस्त और सप्तम नाम हैं। अष्टमके-रन्ध्र, आयु, अष्ट, रण, मृत्यु और विनाश नाम हैं। नवमके-धर्म, गुरु, शुभ, तप, नव और भाग्य नाम हैं। दशम भावके-व्यापार, मेषूरण, ज्ञान, राज, आस्पद और कर्म नाम हैं। ग्यारहवें भावके-एकादश, उपान्त्य, भव, आय और लाभ नाम हैं। बारहवें भावके-रिष्फ, व्यय, द्वादश और अन्त्य नाम हैं ॥ ४९-५२ ॥ अथ भावानां केन्द्रादिसंज्ञाः । मेषूरणोदयकलत्ररसातलानि स्युः केन्द्रकण्टकचतुष्टयसंज्ञितानि । लग्नात्रिकोणभवनं नवपञ्चमं च स्यात्त्रित्रिकोणमुदयान्नवमं वदन्ति ॥ ५३ ॥ तनुसुखसदनाज्ञा राशयः केन्द्रसंज्ञाः पणफरभवनानि स्वायपुत्राष्टमानि । व्ययरिपुगुरुदुश्चिक्यानि चापोक्लिमानि प्रभवति चतुरस्रं मृत्युबन्धुद्वयं च ॥५४॥ दुश्चिक्यायारिमनान्युपचयभवनान्यहुरार्य्यमुख्याः शेषाः पीडर्त्तसंज्ञा नवधनजलधीकामरण्ध्रान्त्यहोराः ॥ एते भावास्तदीशन्दुजसितगुरुभिः संयुता वीक्षिता वा नान्यैर्युक्ता न दृष्टा यदि शुभफलदा जन्मतः पृच्छतो वा ॥ ५५ ॥ अथेदानीं भावानां केन्द्रादिविशिष्टसंज्ञा उच्यन्ते—मेषूरणेति । मेषूरणोदयकलत्ररसा- तलानि = दशम-लग्न-सप्तम-चतुर्थभवनानि, केन्द्र-कण्टक-चतुष्टयसंज्ञितानि भवन्ति । तथोक्तं सारावल्याम्— “होरास्तदशजलानां चतुष्टयं कण्टकं केन्द्रम् । नामानि" इति । अत्र त्रिकोणम् । लग्नात् नवपञ्चमं च त्रिकोणभवनमिति । त्रिकोणशब्देन नवम- पञ्चमौ गृह्येते । त्रित्रिकोणमिति । उदयाल्लग्नात् नवमं त्रित्रिकोणं स्यादिति वदन्ति विद्वांसः । तथोक्तं सारावल्याम्— “धर्मसुतयोस्त्रिकोणं सुतस्य धीस्त्रिकोणमिति तपसः" इति । पुनः, केन्द्रम् । तनुसुखमदनाज्ञा राशयः = लग्न-चतुर्थ-सप्तम-दशमभावाः केन्द्र- संज्ञा भवन्ति । पणफरभवनानि । स्वायपुत्राष्टमानि = द्वितीयपञ्चमाष्टमैकादशभवनानि

पणफरसंज्ञानि भवन्ति । व्ययरिपुगुरुदुश्चिक्यानि = द्वादश-षष्ठ-नवम-तृतीयभवनानि च आपोक्लिमानि भवन्ति । तयोक्तं सारावल्याम्— “केन्द्रात्परं पणफरमापोक्लिमसंज्ञितं तयोः परतः” इति । मृत्युबन्धुद्वयं च = अष्टमचतुर्थभावद्वयं 'चतुरस्रं' प्रभवति । तयोक्तं वराहेण— “लग्नाच्चतुर्थनिधने चतुरस्रसंज्ञे” इति । उपचयम् । दुश्चिक्यायारिशानानि = तृतीयैकादशषष्ठदशमभवनान्युपचयभवनान्य- चार्यमुख्याः = प्राक्तना मुनय आहुः । शेषाः=अवशिष्टाः, नवधनजलधीकामरन्ध्रान्त्यहोरा= नवम-द्वितीय-चतुर्थ-पञ्चम-सप्तमाष्टम-द्वादश प्रथमभावाः 'पीडर्त्तसंज्ञाः' भवन्ति । तथोक्तं स्वल्पजातके-“त्रिषेडेकादशदशभान्यपचयभवनान्यतोऽन्यथाऽन्यानि” इति । अथ भावानां स्थितिवशाच्छुभाशुभफलदत्वमुच्यते । एते भावाः पूर्वोक्तास्तदीशन्दु- ज्ञसितगुरुभिः = स्वस्वामि-बुध-शुक्र-बृहस्पतिभिः संयुताः = सहिताः, वा वीक्षिताः=अव- लोकिताः, अन्यैरितरैर्न युक्ता न दृष्टाश्च यदि भवन्ति तदा जन्मतः पृच्छतो वा = जातस्य, प्रष्टुर्वा शुभफलदा भवन्ति । तयोक्तं सारावल्याम्— “आत्मीयनाथदृष्टः सहितस्तेनैव तत्प्रियैर्वाऽपि । शशिसुतजीवभ्यामपि राशर्बलवान् चेच्छेषैः ॥” इति ॥ ५३-५५ ॥ ( १०।१।७।४ ) भावोंकी केन्द्र, कण्टक और चतुष्टय संज्ञा हैं। लग्नसे ( १।५ ) की त्रिकोण संज्ञा है । लग्नसे नवमको त्रित्रिकोण कहते हैं ॥ ५३ ॥ ( १।४।७।१० ) भाव केन्द्र हैं। ( २।५।८।११ ) भाव पणफर हैं। ( १२।६।९।३ ) भाव आपोक्लिम संज्ञक हैं। अष्टम और चतुर्थ चतुरस्र हैं ॥ ५४ ॥ ( ३।११।६।१० ) इन चार स्थानोंकी उपचय संज्ञा है। शेष ८ स्थान ( ९।२।४।५।७।८। १२।१ ) पीडर्त्त संज्ञक हैं। ये भाव जन्मकुण्डली वा प्रश्नकुण्डलीमें अपने अपने स्वामियोंसे और बुध, शुक्र, बृहस्पतिसे युक्त हों वा देखे जाते हों तो और अन्यग्रहसे युत या दृष्ट न हों तो शुभफल देते हैं ॥ ५५ ॥ अथ राशीनामुदयमानानि । नखाः जिना विंशतिरष्टयुक्ता रदाङ्गलोका वियदर्णवाख्याः । मेषादिमानं क्रमश्रो वदन्ति तुलादिषट्कस्य विलोमतस्ते ॥ ५६ ॥ अयेदानीं लग्नानामुदयमानान्युच्यन्ते । तत्र मेषस्य नखां(२०)शाः । वृषस्य जिन (२४)भागाः । मिथुनस्याष्टाधिकविंशति-(२८)भागाः । कर्कस्य रदां-(३२)शाः । सिंह- स्याङ्गलोकां-(३६)शाः । कन्यायाः वियदर्णवां-(४०)शा उदयमानानि सन्ति । एवमेतेषां वैपरीत्येन तुलादिषड्राशीनामुदयांशा ज्ञेयाः । अथात्र पठिता एते उदयभागाः सार्द्धसप्ताङ्गुलपलभादेशीयाः । तत्प्रत्यक्षार्थं गणि- तम्— पलभाऽङ्गुलादिः=७ १/२ । ततश्चरदलानि ७५, ६०, २५ । एभ्यः— “लङ्कोदया विघटिका गजभानि गोऽङ्कदन्त्याश्विपक्षदहनाः क्रमगोत्क्रमस्थाः । हीनान्विताश्चरदलैः क्रमगोत्क्रमस्थैर्मेषादितो घटत उत्क्रमतस्त्विमे स्युः ॥” इत्यादिना सार्द्धसप्ताङ्गुलपलभादेशीयोदयमानानि— मे. मी.=२७८^प—७५^प = २०३^प अत्र स्वल्पान्तरात् २००^प गृहीताः। दशाप्ता अंशा २०° वृ. कुं.=२९९^प—६०^प = २३९^प ,, ,, २४०^प ,, ,, ,, २४° मि. म.=३२३^प—२५^प = २९८^प ,, ,, २८०^प ,, ,, ,, २८° क. ध.=३२३^प + २५^प = ३४८^प ,, ,, ३२०^प ,, ,, ,, ३२°

२८ सटीकजातकपारिजाते- सिं. वृ.=२९९^प + ६०^प = ३५९^प अत्र स्वल्पान्तरात् ३६०^प गृहीता दशांशा अंशा ३६° क. तु.=२७८^प + ७५^प = ३५३^प ” ” ४००^प ” ” ” ४०° स्वदेशीयोदयमानार्थं स्वदेशीयपलभातश्च खण्डैश्चोक्तविधिना गणितं कार्यम् । इह ये राशोनामुदयभागाः पठितास्ते स्थिराः केवलं नष्टादिचिन्तायां द्रव्यपरिज्ञानाय पुरुषावयव- ज्ञानाय चेति ॥ ५६ ॥ मेषादि छ राशियोंके क्रमसे २०, २४, २८, ३२, ३६, ४० अंश मान हैं और तुलादि छ राशिके विलोमसे ये ही मान हैं ॥ ५६ ॥ अथ राशीनां शुभाशुभभागाः । तनुः शरा रारिखराः किरीटिनो घना गुरुर्हेयनखा नरा नुकाः । शशाङ्कभागा यदि तुम्बुरादिके मुहूर्त्तजन्मादिषु मृत्युसूचकाः ॥ ५७ ॥ पुत्रो वटुर्दिव्यजनाधिको धनी विराटयो गोत्रवयो धिको धुनाः । मेषादिके पुष्करभागसंज्ञका मुहूर्त्तजन्मादिषु शोभनप्रदाः ॥ ५८ ॥ इदानीं राशीनामशुभभागान्छुभभागांश्चाह । मुहूर्त्तजन्मादिषु = मुहूर्त्तेषु जन्मसु च तुम्बुरादिके = मेषादिराशौ यदि तन्वादिकाः शशाङ्कभागाश्चन्द्रांशा भवेयुस्तदा ते मृत्युसूचका भवन्ति । यथा मेषे तनुरष्टौ ( तनुशब्देन मूर्त्तिरुच्यते, मूर्त्तयोऽष्टौ-‘क्षिति-जल-पवन-हुता- शन-यजमाना-काश-सोम-सूर्याख्याः’ शिवस्येति । ) अष्टमोंऽशश्चान्द्रो मेषस्याशुभ- करो भवति जन्मवतामिति । वृषे शराः = पञ्चविंशः ( अत्र “कटपयवर्गभवै” रित्याद्युक्तप्र- कारेणाङ्कसङ्केतो ज्ञेयः ) मिथुने रारिः=द्वाविंशः । कर्के खराः = द्वाविंशः । सिंहे किरी=एक- विंशः । कन्यायां टिनः = प्रथमः । तुलायां घनाः = चतुर्थः । वृश्चिके गुरुः = त्रयोविंशः । धनुषि हेयः = अष्टादशः । मकरे नखाः=विंशः । कुम्भे नराः=विंशः । मीने नुकाः=दशमः अंशोऽशुभः । अत्रेदमवधेयं-यस्य जन्मकाले राशिपठितांशप्रमितश्चन्द्रो भवेत्तदा तावत्स- ङ्ख्यामिते वर्षे तस्य जातकस्य मृत्युरादेश्य इति । तथोक्तं सर्वार्थचिन्तामणौ— “कुम्भे विंशतिभागे स्यान्मृत्युं दद्यान्निशाकरः । एकविंशतिभागेस्तु सिंहे तत्त्वैस्तु ग्लौः वृषे ॥ अष्टमे मेषचन्द्रस्तु त्रयोविंशतिकोऽलिगः । द्वाविंशतिः कुलीरे तु तुलायां वेदभागकः ॥ विंशतिमर्करे चन्द्रः कन्यायां प्रथमांशकः । धन्विन्यष्टादशो भागो मीने दशमभागयुक् ॥ द्वाविंशतिर्नृयुग्मे तु चन्द्रोऽप्येवं मृतिप्रदः । ये ये निशाकरांशास्तु मृत्युभागा विवक्षिताः ॥ तावद्भिर्वत्सरैर्जातो मृत्युमेति न संशयः” ॥ इति ॥ अथ शुभांशाः । मेषादिके = मेषप्रभृतिराशौ, पुत्रादयः पुष्करभागसंज्ञाः = पुष्कराख्यां- शांः, मुहूर्त्तजन्मादिषु शोभनप्रदा भवन्ति । तथथा—मेषे पुत्रः = एकविंशतितमोंऽशः पुष्क- राख्यः शुभो भवति । एवं-वृषे वटुः = चतुर्दशः । मिथुने दिव्यं = अष्टादशः । कर्के जनः= अष्टमः । सिंहे अधिकः = एकोनविंशः । कन्यायां धनी = नवमः । तुलायां विरा = चतु- र्विशः । वृश्चिके टयो = एकादशः । धनुषि गोत्रः = त्रयोविंशः । मकरे वयः = चतुर्दशः । कुम्भे धिकः = एकोनविंशः । मीने धुनाः = नवमोंऽशः पुष्करसंज्ञो भवति । जन्मकाले पठि- तराशिभागतुल्यश्चन्द्रो जातस्य शुभकरो भवतीति ॥ ५७–५८ ॥

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ २९ मेषादि राशियों में क्रमसे ८।९।२२।२२।१।१।४।२३।१८।२०।२० और १० वां चन्द्रमा के अंश मुहूर्त्त और जन्मकालमें मरणसूचक हैं । एवं २१।१४।१८।८।१९।२२।२४।११।२३।१४।१९ और ९ वां अंश पुष्कर नामक होते हैं। ये मुहूर्त्त और जन्मकाल में शुभसूचक हैं। जिसके जन्मसमयमें चन्द्रमा मेषके ८ वें अंश पर हो उसका ८ वें वर्षमें मरण कहना चाहिये । इसी तरह हर एक राशिमें जाने । (सु० ज्ञा० कारः ) ॥ ५७-५८ ॥ अथ मेषादिराशीनां वासदेशाः । क्रमात्पाटलकर्नाटचरचोलवसुन्धराः । पाण्ड्यकेरलकोल्लासमलयावनिसैन्धवाः ॥ ५९ ॥ उदक्पाञ्चालयवनकोशलक्षितिसंज्ञकाः । मेषादिसर्वराशीनां वासदेशाः प्रकीर्तिताः ॥ ६० ॥ इदानीं राशीनां वासदेशा उच्यन्ते । मेषादिसर्वराशीनां = द्वादशानां क्रमात् पाटलादयो द्वादश वासदेशा प्रकीर्त्तिताः सद्भििरिति । मेषस्य पाटलाः । वृषस्य कर्नाटः । मिथुनस्य चरः । कर्कस्य चोलः । सिंहस्य पाण्ड्यः । कन्यायाः केरलः । तुलायाः कोल्लासः । वृश्चिकस्य मलयः । धनुषः सैन्धवः । मकरस्योदक्पाञ्चालः । कुम्भस्य यवनः । मीनस्य कोशलः । प्रयोजनम्-तद्राश्युदये जनिमतां तदुक्तदेशः श्रेयस्करो भवतीति ॥ ५९-६० ॥ पाटल, कर्नाट, चर, चोल, पांडु, केरल, कोल्लास, मलय, सैन्धव, पांचाल, यवन, और कोशल ये क्रमसे मेषादि राशियों के देश हैं ॥ ५९-६० ॥ अथ राशीनां प्लवत्वनिरूपणम् । स्वाम्याशाख्यं यत्तदापप्लवत्वं भानुक्रान्तादम्बुसंज्ञोऽभिजित्स्यात् । होरातन्त्रे पारिजाताभिधाने संज्ञाध्यायः कीर्तितो राशिशीलः ॥ ६१ ॥ इति श्रीनवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजाते राशिशीलाध्यायः प्रथमः ॥ १ ॥

इदानीं ग्रहाणां प्लवत्वकथनपूर्वकमध्यायमुपसंहरति । स्वाम्याशाख्यं यत् = स्वामिनोऽ-
धिपतेराशाख्यं यत् = या दिगिति, तद्राशोरापप्लवत्वं = निम्नता भवति । यथा मेषराशेरधिपो
भौमस्तस्य दक्षिणा दिकस्यां मेषः प्लवाख्य इति । एवं सर्वत्र । अथाभिजित् । भानुक्रा-
न्तादम्बुसंज्ञः = सूर्याक्रान्तराशेश्चतुर्थो राशिरभिजित्स्यादभिजित्संज्ञको भवति । यथा मेषे
रविश्चेत्तदा कर्कोऽभिजिदिति ।
अथाध्यायोपसंहारः । होरातन्त्रे = जातकशास्त्रे, पारिजाताभिधाने = 'पारिजात'
इति नामके ग्रन्थे राशिशीलः = राशीनां शीलविशिष्टः संज्ञाध्यायो मया ग्रन्थकर्त्रा कीर्तितो
वर्णित इति ॥ ६१ ॥
पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररचिता । प्रथमे राशिशीलेऽस्मिन्नध्याये पूर्णतां गता ॥ १ ॥
सभी राशि अपने २ स्वामी की दिशा में प्लवित ( नीचोन्मुख ) होती हैं और सूर्य
जिस राशिमें हो उससे चौथी राशि अभिजित् संज्ञक है । होराशास्त्रके पारिजात नामक
ग्रन्थमें राशिशील नामक पहला संज्ञाध्याय समाप्त हुआ । (सु० शा० कारः ) ॥ ६१ ॥
इति श्रीवैद्यनाथविरचिते जातकपारिजाते राशिशीलाख्ये प्रथमेऽध्याये
'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥ १ ॥

अथ ग्रहनामस्वरूपगुणभेदाध्यायः ॥ २ ॥ तत्रादौ सूर्यादीनां कालात्मत्वादिनिरूपणम् ॥ कालस्यात्मा भास्करश्चित्तमिन्दुः सत्त्वं भौमः स्याद्वचश्चन्द्रसूनुः । देवाचार्यः सौख्यविज्ञानसारः कामः शुक्नो दुःखमेवार्कसूनुः ॥ १ ॥ अथेदानों कालाङ्गे सूर्यादिग्रहाणामधिकारनिरूपणं क्रियते-कालस्येति । भास्करः=सूर्यः, कालस्य = कालपुरुषस्यात्मा भवति । इन्दुश्चन्द्रश्चित्तमन्तःकरणम् । भौमः = मङ्गलः सत्त्वं = बलम् । चन्द्रसूनुः = बुधो वचः = वचनम् । देवाचार्यः = गुरुः, सौख्यविज्ञानसारः= सुखज्ञानपरः । शुक्रः कामः = मदनम् । अर्कसूनुः = शनिर्दुःखं भवति । प्रयोजनञ्च-जन्म- काले तत्तद्ग्रहे बलिनि पुरुषस्य तत्तदधिकृदङ्गभावो बलवान् भवति, निर्बले च निर्बल इति । तयोक्तं स्वल्पजातके— “आत्मादयो गगनगैर्बलिभिर्बलवत्तराः । दुर्बलैर्दुर्वला ज्ञेया विपरीतं शनेः स्मृतम् ॥” इति । काल (समय) रूपी पुरुषका अङ्गविभाग इस प्रकार है—सूर्य आत्मा, चन्द्रमा चित्त (मन), मङ्गल पराक्रम, बुध वचन, बृहस्पति सुख तथा विज्ञान का सार, शुक्र काम और शनि दुःख है । जन्मकालमें बली ग्रहका अङ्ग पुष्ट, निर्बलका निर्बल जाने ॥ १ ॥ अथ रव्यादीनां राजत्वादिनिरूपणम् । दिनेशचन्द्रौ राजानौ सचिवौ जीवभार्गवौ । कुमारो वित् कुजो नेता प्रेष्यस्तपननन्दनः ॥ २ ॥ स्पष्टार्थः । प्रयोजनञ्च--पुरुषस्य जन्मकाले यो ग्रहो बलीयानसौ निजानुरूपं जातकं करोति । तथोक्तं सारावल्याम्— “सत्त्वा नराणां कुर्वन्ति जन्मसमये निजमेव सत्त्वम् ।” इति ॥ २ ॥ सूर्य और चन्द्रमा राजा, बृहस्पति और शुक्र मन्त्री, बुध राजकुमार, मङ्गल नेता और शनि दूत हैं ॥ २ ॥ अथ सूर्यादीनां नामान्तराणि । हेलिः सूर्यस्तपनदिनकृद्भानुपूषारुणार्काः, सोमः शीतद्युतिरुडुपतिर्ग्लौर्मृगाङ्केन्दुचन्द्राः ॥ आरो वक्रक्षितिजक्षुधिराङ्गारकक्रूरनेत्राः, सौम्यस्तारातनुजबुधविद्बोधनात्रेय्सुपुत्राः ॥ ३ ॥ मन्त्री वाचस्पतिगुरुसुराचार्यद्वेज्यजीवाः, शुक्रः काव्यः सितभृगुसुतास्फुजिद्दानवेज्याः । छायासूनुस्तर णितनयः कोणशान्यार्कि मन्दाः, राहुः सर्पाशुरफणितमः सैंहिकेयागवञ्च ॥ ४ ॥ ध्वजः शिखी केतुरिति प्रसिद्धा वदन्ति तज्ज्ञा गुलिकश्च मान्दिः ॥ ४३ ॥ इदानीं ग्रहाणां नामान्तराण्युच्यन्ते । हेल्याद्यष्टौ नामानि सूर्यस्य । सोमादीनि सप्त नामानि चन्द्रस्य । आरादीनि षष्णनामानि मङ्गलस्य । सौम्यादीनि षण्णामानि बुधस्य । मन्त्र्यादीनि षट् गुरोर्नामानि । शुक्रप्रभृति सप्त नामानि शुक्रस्य । छायासुनुमुखानि षट् शनेर्नामानि । राहादीनि सप्त राहोर्नामानि । ध्वजादीनित्रीणि केतोर्नामानि । गुलिको मान्दि- श्चेति द्वयं गुलिकस्य नाम तज्ज्ञाः = ज्योतिषशास्त्रविदो वदन्तीति ॥ ३-४३ ॥ सूर्यके-हेलि, सूर्य, तपन, दिनकृत, भानु, पूषा, अरुण और अर्क नाम हैं। चन्द्रमाके- सोम, शीतद्युति, उडुपति, ग्लौ, मृगाङ्क, इन्दु और चन्द्र नाम हैं। मंगलके-आर, चक्र,

ग्रहनामस्वरूपगुणभेदाध्यायः ॥२॥ ३१ क्षितिज, रुधिर, अङ्गारक और क्रूरनेत्र नाम हैं। बुधके-सौम्य, तारातनय, बुध, विद्, बोधन और इन्दुपुत्र नाम हैं। बृहस्पतिके-मंत्री, वाचस्पति, गुरु, सुराचार्य, देवेज्य और जीव नाम हैं। शुक्रके-काव्य, सित, भृगुसुत, आच्छ, आस्फुजित् और दानवेज्य नाम हैं। शनिके-छायासुतु, तरणितनय, कोण, शनि, आर्कि और मन्द नाम हैं। राहुके-सर्प, असुर, फणि, तम, सैंहि- केय और अगू नाम हैं। केतुके-ध्वज, शिखी, केतु नाम हैं। गुलिक और मान्दि ये दो गुलिक (शनिके अंश) के नाम हैं। ये सभी नाम प्रसिद्ध हैं, ऐसा विद्वानोंने कहा है ॥ ३-४½॥ अथ रव्यादीनामुपग्रहाः । उपग्रहा भानुमुखग्रहांशाः कालादयः कष्टफलप्रदाः स्युः ॥ ५ ॥ क्रमशः कालपरिधिधूमार्द्धप्रहराह्वयाः । यमकण्टककोदण्डमान्दिपातोपकेतवः ॥ ६॥ इदानीमुपग्रहनामान्युच्यन्ते । के च ते उपग्रहा इति ? भानुमुखग्रहांशाः कालादयः । अत्रैदमवधेयं प्रतिदिनं प्रतिरात्रं च सर्वेषां ग्रहाणामंशा भवन्ति । ते कालादयो नवोपग्रहा उच्यन्ते । ते च कष्टफलप्रदा भवन्ति । तेषामुपग्रहाणां नामानि-रवेः कालः । चन्द्रस्य परि- धिः (परिवेषः) । भौमस्य धूमः । बुधस्यार्द्धप्रहरा । गुरोर्यमघण्टकः । शुक्रस्य कोदण्डः । शनेर्मान्दिः (गुलिकः) । राहोः पातः । केतोरुपकेतुरिति । एतेषामुपग्रहाणां ज्ञानार्थं बृह- त्पाराशरहोरायाः पूर्वार्द्धे द्वितीयाध्यायो द्रष्टव्यः ॥ ५-६ ॥ अथ दिने कालादिज्ञानचक्रम् ।

३२ सटीकजातकपारिजाते- रात्रौ कालादिज्ञानचक्रम्

ग्रहनामस्वरूपगुणभेदाध्यायः ॥२॥ ३३ इदानीं ग्रहाणां शुभाशुभादि निरूप्यते-प्रकाशकाविति । शीतकर-प्रभाकरौ = चन्द्र- सूर्यौ, प्रकाशकौ ( सकलतारकापेक्षयाऽधिकप्रभाकरावित्यर्थः ) धरासुतादयः पञ्च = मङ्गल- बुध-गुरु-शुक्र-शनयस्ताराग्रहा न स्वतस्तेजस्का इति । तथोक्तं तत्त्वविवेके- "तेजसां गोलकः सूर्यो ग्रहर्क्षाण्यम्बुगोलकाः । प्रभावन्तो हि दृश्यन्ते सूर्यरश्मिप्रदीपिताः ॥" इति । शिखिसिंहिकासुतौ = केतुराहू, तमःस्वरूपौ = छायास्वरूपावन्धकारमयावित्यर्थः । शशिज्ञामरेज्यभार्गवाः = (१) चन्द्र-(२) बुध-गुरु-शुक्राः, शुभाः = शुभग्रहाः । क्षीणे- न्दुमन्दरविराहुशिखिक्षमाजाः = कृष्णपक्षीयचन्द्र-शनि-रवि-राहु-केतु-मङ्गलाः, पापाः = पापग्रहाः । पापयुतचन्द्रसुतश्च = पापग्रहेण केनचिद्युतो बुधोऽपि पापी भवति । तथोक्तं वरा- हेण-"क्षीणेन्द्वर्कमहीसुतार्कत नयाः पापा बुधस्तैर्युतः ।” अथोक्तेषु शुभेष्वशुभेषु चात्यन्तशुभाशुभत्वनिरूपणम् । तेषामुक्तग्रहाणां गुरुदानवेज्यौ = बृहस्पतिशुक्रावतीव शुभदौ स्तः । दिवाकरसुतक्षितिजौ = शनिमङ्गलौ चातीव क्रूरावशुभौ भवेतामिति । अत्र कालपरत्वेन चन्द्रस्य शुभाशुभत्वमुच्यते । शुक्लादिरात्रिदशकऽहनि = शुक्लपक्षप्रतिपदादितो दशमीं यावच्चन्द्रो मध्यवीर्यशाली = मध्यबली भवति । द्वितीयदशके= शुक्लौकादशीमारभ्य कृष्णपक्षपञ्चमीं यावदसौ चन्द्रोऽतिशुभप्रदो बलीयान् भवति । तृतीय- दशके = कृष्णपक्षपञ्चमीमारभ्यामावास्यां यावच्चन्द्रो बलवर्जितो निर्बलोऽशुभ इति । यदि सौम्येक्षणादिसहितः = अशुभोऽपि चन्द्रः शुभग्रहैर्युक्तो दृष्टश्च चेद्भवैत्तदा, शोभनः = शुभदो भवतीति ॥ ८-१० ॥ चन्द्रमा और सूर्य प्रकाश ( उजेला ) करनेवाले हैं । मंगलादि पांच (मं०बु०बृ०शु० श० ) तारा ग्रह हैं । केतु और राहु तम- (अन्धकार ) स्वरूप हैं। चन्द्रमा, बुध, बृहस्पति और शुक्र शुभग्रह हैं । क्षीणचन्द्रमा शनि, सूर्य, राहु, केतु और मंगल पापग्रह हैं । पापग्रहसे युक्त बुध भी पापग्रह है । इनमें बृहस्पति और शुक्र विशेष शुभ हैं। शनि और मंगल क्रूर हैं। शुक्लपक्ष की प्रतिपदासे दश दिन चन्द्रमा मध्यबली रहते हैं। फिर दश दिन पूर्ण बली, तीसरे दशकमें बलहीन रहते हैं । परन्तु यदि चन्द्रमा शुभग्रहोंसे दृष्टियुत हों तो शुभ होते हैं ॥ १० ॥ अथ रव्यादीनामुदयप्रकारः । रव्यारराहुमन्दाश्च पृष्ठेनोद्यन्ति सर्वदा । शिरसा शुक्रचन्द्रज्ञा जीवस्तृभयतो व्रजेत् ॥ ११ ॥ इदानीं ग्रहाणामुदयविवरणं क्रियते । रव्यारराहुमन्दाश्च = सूर्यमङ्गलराहुशनयः, सर्वदा पृष्ठेनोद्यन्ति । ते पूर्वाभिमुखास्तिष्ठन्तीति भावः । शुक्रचन्द्रज्ञाः शिरसा । एतेषां शिर एव प्रथममुदयक्षितिजे आयाति । जीवः = बृहस्पतिस्तूभयतः = पृष्ठेन शिरसा चोदेति ॥ ११ ॥ सूर्य, मङ्गल, राहु और शनि सदा पृष्ठ से उदित होते हैं । शुक्र, चन्द्रमा और बुध शिरसे. उदित होते हैं । बृहस्पति पृष्ठ और शिर दोनों प्रकार से उदित होते हैं ॥ ११ ॥ अथ रव्यादीनामाकारविशेषाः । दिवाकरज्ञौ विहगस्वरूपौ सरीसृपाकारयुतः शशाङ्कः । पुरन्दराचार्यसितौ द्विपादौ चतुष्पदौ भानुसुतक्ष्माभौ ॥ १२ ॥ इदानीं ग्रहाणामाकारविशेषा उच्यन्ते । दिवाकरज्ञौ = सूर्यबुधौ, विहगस्वरूपौ = पक्षि- रूपिणौ । शशाङ्कश्चन्द्रः सरीसृपाकारयुतः = कीटाकृतिसहितः । पुरन्दराचार्यसितौ = गुरु- ( १ ) चन्द्रः शुक्लपक्षीयः । ( २ ) बुधः पापवियुक्तः ।

३४ सटीकजातसपारिजाते- शुक्रौ, द्विपादौ = नररूपौ । भानुसुतक्ष्माजौ = शनिमङ्गलौ, चतुष्पदौ = पशुसदृशौ वर्त्तेते इति ॥ १२ ॥ सूर्य और बुध पक्षी के सदृश रूपवाले हैं। चन्द्रमा सरीसृप (कीट) की आकृति से युक्त हैं। बृहस्पति और शुक्र द्विपद हैं। शनि और मङ्गल चतुष्पद हैं ॥ १२ ॥ अथ रव्यादीनां सञ्चारदेशाः। जलाशयौ चन्द्रसुरारिवन्द्यौ बुधालयग्रामचरौ गुरुज्ञौ । कुजाहिमन्दध्वजवासरेशा भवन्ति शैलाटविसञ्चरन्तः ॥ १३ ॥ इदानीं ग्रहाणां गोचरदेशा उच्यन्ते । चन्द्रसुरारिवन्द्यौ=चन्द्रशुक्रौ, जलाशयौ=जल- चरौ । गुरुज्ञौ = बृहस्पतिबुधौ, बुधालयग्रामचरौ = गुरुर्बुधानां=विदुषामालयाः = भवनानि तेषु चरति, बुधो ग्रामः = सामान्यलोकानामधिकासस्तत्र चरतीति । द्वावपि ग्राम्यौ । कुजा- हिमन्दध्वजवासरेशाः=मङ्गल-राहु-शनि-केतु-सूर्याः, शैलाटविसञ्चरन्तः = शैलाः पर्वताः अटव्यो वनानि तेषु सञ्चरन्तो विहरणशीला भवन्ति । प्रयोजनञ्च-प्रसवे प्रश्ने च बलीयान् ग्रह आत्मसञ्चारदेशं कुरुते ॥ १३ ॥ चन्द्रमा और शुक्र जलचर हैं। बृहस्पति और बुध पण्डितोंके गृहमें और ग्रामचर हैं। मङ्गल, राहु, शनि, केतु और सूर्य पर्वतों और वनोंमें रहनेवाले हैं ॥ १३ ॥ अथ रव्यादीनां बाल्यादिवयोर्निरूपणम् । बालो धराजःशशिजः कुमारकस्त्रिंशद्गुरुः षोडशवत्सरः सितः । पञ्चाशदकॊ विधुरब्दसप्ततिः शताब्दसङ्ख्याः शनिराहुकेतवः ॥ १४ ॥ स्पष्टम् । प्रयोजनम्-हृतनष्टादौ चौरादेर्वयोज्ञानम् ॥ १४ ॥ मंगल बाल है। बुध कुमार है। ३० वर्षका गुरु है। १६ वर्षका शुक्र है। ५० वर्षका सूर्य है। ७० वर्षका चन्द्रमा है। १०० वर्षके शनि, राहु और केतु हैं ॥ १४ ॥ अथ ग्रहाणां शाखाधिपत्यनिरूपणं धातुमूलादिसंज्ञाञ्च । शाखाधिपा जीवसितारबोधना भानुस्वरूपद्युचरौ कुजारुणौ । मूलप्रधानौ तुहिनाकरार्कजौ जीवौ सितार्यौ तु विमिश्र इन्दुजः ॥ १५ ॥ इदानीं शाखाधिपनिरूपणपूर्वकं ग्रहाणां धातवादिसंज्ञा उच्यन्ते । जीवसितारबोधनाः = बृहस्पति-शुक्र-मङ्गल-बुधाः, शाखाधिपा भवन्ति । तत्र बृहस्पतिः ऋग्वेदाधिपः, शुक्रो यजुर्वेदपतिः, मङ्गलः सामवेदाधिपः, बुधोऽथर्ववेदपतिर्भवति । तथोक्तं रामाचार्येण- "शाखेशाः स्युर्जीवशुक्रारसौम्याः ।" इति । प्रयोजनम्- "शाखेशवारतनुवीर्यमतीव शस्तम् ।" इति । अथ धातवादिसंज्ञा । कुजारुणौ = मङ्गलसूर्यौ, धातुस्वरूपद्युचरौ = तौ धातुसंज्ञकौ ग्रहाविति । मूलप्रधानौ तुहिनाकरार्कजौ = चन्द्रशनी मूलमुख्यौ = तौ मूलसंज्ञाविति । सि- तार्यौ = शुक्रबृहस्पती, जीवौ = जीवकारकौ ग्रहाविति । इन्दुजः = बुधः, विमिश्रः=धातुमुल- जीवानां सङ्कलनरूपोऽर्थाद्बुधस्य भागतत्रये त्रयाणां यथाक्रमं निवेश इति । अत्र पराशर- कृता संज्ञा यथा- "राहारपङ्गुचन्द्राश्च विज्ञेया धातुखेचराः । मूलग्रहौ सूर्यशुक्रावपरा जीवसंज्ञकाः ॥" इति । तत्र धातुः (१) स्वर्णादित्याद्युक्तश्लोकाज्ज्ञेयं प्रत्येकस्य विवरणम् ॥ १५ ॥ ( १ ) प्रथमाध्यायस्य १९ श्लोकः ।

ग्रहनामस्वरूपगुणभेदाध्यायः ॥ २ ॥ ३५ बृहस्पति, शुक्र, मङ्गल और बुध शाखाओंके स्वामी हैं। जैसे ऋग्वेदका गुरु, यजुर्वेदका शुक्र, सामवेदका मङ्गल और अथर्ववेदका बुध है। मङ्गल और सूर्य धातुस्वरूप ग्रह हैं। मूल प्रधान चन्द्र और शनि हैं। शुक्र और बृहस्पति जीव हैं। बुध मिश्रसंज्ञक है ॥ १५ ॥ अथ ग्रहाणामवस्थेय्यत्त । दीप्तः प्रमुदितः स्वस्थः शान्तः शक्तः प्रपीडितः । दीनः खलस्तु विकलो भीतोऽवस्था दश क्रमात् ॥ १६ ॥ स्पष्टम् ॥ १६ ॥ १ दीप्त, २ मुदित, ३ स्वस्थ, ४ शान्त, ५ शक्त, ६ प्रपीडित, ७ दीन, ८ खल, ९ विकल और १० भीत ये क्रमसे ग्रहों की दश अवस्थायें होती हैं ॥ १५ ॥ अथ स्थानविशेषादवस्थाविशेषाः । स्वोच्चत्रिकोणोपगतः प्रदीप्तः स्वस्थः स्वहेगे मुदितः सुहृद्भे । शान्तस्तु सौम्यग्रहवर्गयातः शक्तोऽतिशुद्धः स्फुटरश्मिजालैः ॥ १७ ॥ ग्रहाभिभूतस्त्वतिपीडितः स्यादरातिराश्यंशगतोऽतिदीनः । खलस्तु पापग्रहवर्गयोगान्नी चेऽतिभीतो विकलोऽस्तयातः ॥ १८ ॥ ग्रहाभिभूत इति । ग्रहैः = स्वेतरैरभिभूतो युद्धे पराजितोऽतिपीडितो भवति । अथ, किं नाम ग्रहाणां युद्धं कथञ्च तत्र पराजितो भवतीत्युच्यते । भौमादिग्रहाणां परस्परयुक्तानां ग्रह- युद्धमिति नाम । उक्तञ्च— “दिवसकरेणस्तमयः समागमः शीतरश्मिसहितानाम् । कुसुतादीनां युद्धं निगद्यतेऽन्योन्ययुक्तानाम् ॥” तत्र ग्रहयुद्धे पराजितस्य लक्षणम्— “दक्षिणदिक्स्थः पुरुषो वेपथुरप्राप्य सन्निवृत्तोऽणुः । अधिरूढो विकृतो निष्प्रभो विवर्णश्च यः स जितः ॥” इति । अन्यत्सर्वं स्पष्टमेवेति ॥ १७-१८ ॥ अपनी उच्चराशिमें, त्रिकोणमें स्थित ग्रह प्रदीप्त होता है। अपने गृहमें स्थित ग्रह स्वस्थ, मित्रके गृहमें रहनेवाला मुदित, शुभग्रहके वर्गमें स्थित ग्रह शान्त, स्फुटरश्मिजालों से अत्यन्त शुद्ध ग्रह शक्त, ग्रहोंसे पराजित (हारा हुआ) अतिपीडित, शत्रु की राशि और नवांशमें प्राप्त ग्रह अतिदीन, पापग्रह के वर्गयोगसे खल, नीचमें अतिभीत और अस्त ग्रह विकल होता है ॥ १७-१८ ॥ अथ ग्रहाणां वर्णविशेषाः । वर्णास्ताम्रसितारक्तहरितपीतकर्कुराः ॥ कृष्णकान्तिरिनादीनां नष्टादौ च प्रकीर्तिताः ॥ १६ ॥ स्पष्टम् । ग्रहाणां वर्णास्तु पूर्वमस्यैवाध्यायस्य ७ मे श्लोके वर्णिताः, पुनर्वर्णनं पिष्टपेष- णमेवेति ॥ १९ ॥ सूर्यादि ग्रहोंके ताम्र, सफेद, खूब लाल, हरा, पीला, चित्र और कृष्ण वर्ण हैं। ये नष्ट द्रव्यादिके ज्ञान होनेके लिये कहे गये हैं ॥ १९ ॥ अथ रव्यादीनां द्रव्याणि अधिदेवताश्च । द्रव्याणि ताम्रम णिकाञ्चनशुक्तिरौप्यमुक्तान्ययश्च दिननाथमुखग्रहाणाम् । वह्न्यम्बुपद्ममुखहरीन्द्रशचीविरञ्चिमुख्या दिवाकरमुखादधिदेवताः स्युः ॥ २० ॥ इदानीं ग्रहाणां द्रव्याण्यधिदेवताश्चोच्यन्ते । दिननाथमुखग्रहाणां=सूर्यादीनां ग्रहाणां ता मणिकाञ्चनशुक्तिरौप्यमुक्तान्ययश्चैतानि द्रव्याणि सन्ति । यथा सूर्यस्य ताम्रम् , चन्द्रस्य