कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
चन्द्रापीडयौवनारम्भव०–२२ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २३३
शोरेःक्रमाक्रान्ता इव गजकलभाश्चलितुमपि न शेकुः। एकेकेन कृपाणप्रहारेण तालतरून् मृणालदण्डानिव लुलाव। सकल-राजन्य-वंश-वन-दावानलस्य परशुरामस्येवास्य नाराचाः शिखरिशिलातलभिदो बभूवुः। दश-पुरुष-संवाहनयोग्थेन चायोदण्डेन श्रममकरोत् । ऋते च महाप्राणतायाः सर्वाभिरन्याभिर्विद्याभिः अनुचकार तं वैशम्पायनः। चन्द्रापीडस्य तु सकल-कलाकलाप-परिचय-बहुमानेन शुकनास-गौरवेण सहपांशुकीडनया सहसंवृद्धतया च सर्वविस्रम्भस्थानं द्वितीयमिव हृदयं वैशम्पायनः परं मित्रमासीत् । निमेषमपि तेन विना
पीडिता इव सन्तः चलितुमपि इतस्ततो गन्तुमपि न शेकुः न शक्ता बभूवुः किं पुनः प्रहत्तुंमित्याशयः। इह 'आक्रान्ता इव' इति क्रियोत्प्रेक्षा।
एकेकेनेति । कृपाणप्रहारेण खड्गस्याघातेन तालतरून् तालवृक्षान् मृणालदण्डानिव नलिनदण्डा-निव लुलाव चिच्छेद । उपमा ।
सकलेति । सकलाः समस्ताः राजन्यवंशाः क्षत्रियकुलान्येव वंशाः कीचकाः तेषां वनस्य सदृश्य दावानलः अरण्याग्निः तस्य निखिलराजन्यविनाशकारिण इत्यर्थः, परशुरामस्येव जामदग्न्यस्येव यस्य चन्द्रापीडस्य नाराचा अयॊमयवाणाः । शिखरिशिलातलभिदः पर्वतपाषाणविदारिणः बभूवुः अभूवन् ।
इह 'परशुरामस्येव' इत्युपमा सा च 'सकलराजन्यवंशवनदावानलस्य' इत्यत्र प्रतिपादित-श्लिष्ट-परम्परितरूपकेण सङ्कीर्णा ।
दशेति । दशपुरुषैः दशसंख्याकजनैः संवाहनयोग्थेन उत्थापनोचितेन अयोदण्डेन लौहमुद्गरेण श्रमं व्यायामम् अकरोत् कृतवान् ।
ऋत इति । महाप्राणताया अतिशक्तिमत्त्वात् ऋते विना 'अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहि-युक्त' इति सूत्रेण पञ्चमी । अन्याभिः अपराभिः सर्वाभिः समस्ताभिः विद्याभिः आन्वीक्षिक्यादिभिः वैशम्पायनः मन्त्रिसुतः तं कुमारम् अनुचकार । चन्द्रापीडतुल्यो ज्ञानवानभूदित्यर्थः । वैशम्पायनस्य ब्राह्म-णात्मजत्वात् महाप्राणता तत्र नापेक्षितेत्याशयः ।
चन्द्रेति । सकलाः समस्ता याः कला विद्याः तासां कलापः समूहः तत्र परिचयेन विशेषज्ञान-प्राप्त्येन यो बहुमानः सत्कारः तेनः शुकनासगौरवेण शुकनासं प्रति पूज्यत्वभावनया, सहपांशुकीडनया एकत्रस्मिन् स्थले धूलिखेलनया, सह संवृद्धतया एकत्र वृद्धिसुपगततया च निमित्तेन, वैशम्पायनः चन्द्रापीडस्य द्वितीयमपरं हृदयं चित्तमिव सर्वविस्रम्भस्थानं समस्तविश्वासपात्रम् , परमुरुकृष्टं मित्रं सुहृद् आसीत् अभूत् । इह 'द्वितीयं हृदयमिव' इत्यत्र द्रव्योत्प्रेक्षा ।
निमेषमिति । निमेषमपि लवद्वयमपि एकाकी तेन वैशम्पायनेन विना स्थातुं वर्तितुं न शशाक न समर्थो बभूव । वैशम्पायनोऽपि वासरो दिवसः उष्णकरं सूर्यमिव तं चन्द्रापीडम् अनुगच्छन् अनुव्रजन्
आ गये हों उसी तरह मानो थोड़ा सा भी हिल नहीं सकते थे। वह तलवारकी एक-एक चोटसे तालवृक्षों को मृणाल-दण्डके समान काट डालता था। समस्त क्षत्रिय-रूपी बाँसोंके वनकी अग्निरूप-परशुरामके बाणोंके समान उसके लौहमय बाण पर्वतोंकी चट्टानोंको छेद डालते थे। [ राजा कार्त्तवीर्यके एक हजार भुजाएँ थीं। एक बार वह जमदग्निके आश्रममें गया। उस समय जमदग्नि या उसके लड़के नहीं थे इसलिए जमदग्निकी स्त्रीने उसका आतिथ्य सत्कार किया। वहाँ से चलनेके समय राजा ऋषि की गौ साथमें ले गया और अपने भुजाओंके गर्वमें उसने आश्र-मके कतिपय वृक्षोंको तोड़ डाला। कुछ देरके बाद अपने आश्रममें जब जमदग्निपुत्र परशुरामजी आए तो वहाँ की छिन्न-भिन्न दशा देखकर उन्हें बहुत क्रोध आया और उन्होंने कार्त्तवीर्यकी राजधानीमें जाकर उसे मार डाला। उसके बाद कार्त्तवीर्यके पुत्रोंने प्रतिशोधकी दृष्टिसे परशुरामकी अनुपस्थितिमें आश्रम पर आक्रमण किया और उनके पिताको मार डाला। परशुरामको जब समाचार मिला तब उन्होंने प्रतिज्ञा की– 'हम कार्त्तवीर्यके पुत्रोंके साथ क्षत्रिय कुलका सहार करेंगे।' इसीते बादमें परशुरामने इक्कीस बार क्षत्रियोंका संहार किया। [ जिस मुगदरको दश पुरुष मिलकर उठा सकें ऐसे लोहेके मुगदरसे वह व्यायाम करता था। अत्यन्त शारीरिक बलके अतिरिक्त अन्य सभी विद्याओंमें वैशम्पायन उनका अनुकरण करता था। समस्त विद्याओंमें विशेष ज्ञान-प्राप्ति करनेते अपने उस सम्मान से, पिता शुकनासके प्रति गौरवते, एक साथ धूलमें खेल करनेसे एवं एक जगह रहकर वर्धित होनेसे वैशम्पायन, चन्द्रापीडका द्वितीय हृदयके समान सभी प्रकारके विश्वासका पात्र परममित्र था। चन्द्रापीड एक क्षण भी
१. सिंहकिशोर...। २. क्वचित् 'बालु एव' इत्यधिकः पाठो विद्यते। ३. कलाभिः ।
१५ का०
| २३४ | कादम्बरी— | [ कथामुखम् |
|---|
स्थातुमेकाकी न शशाक। वैशम्पायनोऽपि तमुष्णकरमिव वासरोऽनुगच्छन्न¹ क्षणमपि विरह- चाञ्चकार। एवं तस्य सर्वविद्यापरिचयमाचरतश्चन्द्रापीडस्य त्रिभुवनविलोभनीयोऽमृतरस इव सागरस्य, सकल-लोक-हृदय-नयनानन्द²-जननश्चन्द्रोदय इव प्रदोषस्य, बहुविध-राग-विकार-भङ्गुरः सुरधनुःकलाप इव जलधरसमयस्य, मकरध्वजायुधभूतः कुसुमप्रसव इव कल्पपादपस्य, अभिनवाभिव्यज्यमान-रागरमणीयः सूर्योदय इव कमलवनस्य, विविध-लास्य-विलास-योग्यः कलाप इव शिखण्डिनो यौवनारम्भः प्रादुर्भवन् रमणीयस्यापि द्विगुणां रमणीयतां पुपोष। लब्धावसरः सेवक इव³ निकटवर्तीभूवास्य मन्मथः। लक्ष्म्या सह वितस्तार वक्षः-
क्षणमपि त्रिंशत्कळारूपमपि अचिरचन्दनमात्रमपीत्यर्थः। न विरहयाञ्चकार न तत्याज। चौरादिकाद्विहेर्लिटि रूपम्। इह 'उष्णकरमिव' इत्यनेन पूर्णोपमा।
एवमिति। एवं पूर्वोक्तविधिना सर्वविद्यापरिचयं निखिलविद्याभ्यासम् आचरतो विदधतः तस्य चन्द्रापीडस्य सागरस्य समुद्रस्य अमृतरसः सुधार्द्रव इव, त्रिभुवनं त्रिलोकीं विलोभयति विशेषेण मोहयतीति स तादृशः, लद्गिमस्य 'यौवनारम्भस्य' विशेषणमेतत्। एवमग्रेऽपि। प्रदोषस्य रजनीमुखस्य चन्द्रोदयः चन्द्रोद्गम इव, सकललोकानां समस्तजनानां हृदयानन्दजननः स्वान्तप्रमोदोत्पादकः। जलधरसमयस्य वर्षाकालस्य, सुरधनुःकलाप इव शक्रचापसमूह इव बहुविधा अनेकप्रकारा रागविकाराः विषयेच्छाल्परविकाराः नीलपीतादिरञ्जनवर्गसम्मेलनानि च यत्र स तादृशः, तथा भङ्गुरो विनाशशीलः। अनयोश्च कर्मधारयसमासः। कल्पपादपस्य पारिजातस्य कुसुमप्रसव इव पुष्पोद्गम इव मकरध्वजस्य कन्दर्पस्य आयुधभूतः शस्त्ररूपः स्थलद्वयेऽपि मन्मथव्यथोत्पादनादित्याशयः। कमलवनस्य पद्मकाननस्य सूर्योदय इव, अभिनवो नूतनोऽभिव्यज्यमान आविर्भवन् यो रागः सुन्दरीष्वनुरागः लौहित्यञ्च तेन रमणीयो मनोहरः। तथा शिखण्डिनो मयूरस्य कलापः पुच्छभाग इव, विविधानाम् अनेकप्रकाराणां लास्यानां नृत्यानांमिव विलासानां 'धीरा दृष्टिर्गतिश्चित्रा विलासे सस्मितं वचः' इति प्रतिपादितस्वरूपाणां विभ्रमाणां योग्यो जनने समर्थः। यौवनारम्भः बाल्यात्परं वयस उद्गमः प्रादुर्भवन् प्रकाशीभवन् रमणीयस्यापि मनोहरस्यापि द्विगुणां पूर्वतो द्विभागाधिकां रमणीयतां पुपोष बभार। इह मालोपमा पूर्णा।
लब्धेति। मन्मथः कामदेवः सेवक इव पादसंवाहनाधिकारको भृत्य इव लब्धावसरो यौवनारम्भादन्यजन्यजनापसरणाच्च प्राप्तावकाशः सन् अस्य चन्द्रापीडस्य निकटीबभूव समीपवर्त्यभूत्। एतेन चन्द्रापीडस्य कामाधीनत्वं नेति व्यज्यते। इह च पूर्णोपमा।
लक्ष्म्येति। लक्ष्म्या शरीरकान्त्या सह वक्षःस्थलं भुजान्तरस्थलं वितस्तार विशालं बभूव!
वैशम्पायनके बिना अकेला नहीं रह सकता था। एवं दिन जिस प्रकार सूर्यका अनुगमन करता है और क्षणकाल भी उससे पृथक् नहीं होता है, उसी प्रकार वैशम्पायन भी चन्द्रापीडका अनुगमन करता हुआ क्षण भर भी उससे पृथक् नहीं होता था।
जब चन्द्रापीड इस प्रकार समस्त विद्याओं का अभ्यास कर रहा था, तब उसमें यौवनारम्भ दिखाई देने लगा। वह नव यौवन, समुद्रके अमृतरसके समान समस्त संसारका लोभनक, प्रदोषकालके चन्द्रोदयके समान सर्व लोगोंके हृदय और नयनको आनन्द देनेवाला, वर्षाकालके इन्द्रधनुषके समान नानाविध विकार-समन्वित (यौवनारम्भ विषयाभिलाषरूप अनेक भावोंके विकारसे, पक्षान्तरमें नील-पीतादि अनेक प्रकारके रंगोंके विकारसे) अचिरस्थायी, कल्पवृक्षके पुष्पविकासके समान कामदेवका अस्त्रस्वरूप, कमल-वनके सूर्योदयके समान अभिनव प्रकाशमान रागसे (रमणीके प्रति अनुरागसे, पक्षान्तरमें—रक्तत्वसे) रमणीय एवं मयूरके पंखोंके समान नृत्यतुल्य विविध विलासके उपयोगी था। और चन्द्रापीडके स्वभावसे ही सुन्दर होने पर भी नव यौवनसे उसका सौन्दर्य दूना बढ़ गया था। ऐसे समयमें शुश्रूषाकारी सेवकके समान कामदेव, अवसर पाकर उसके समीप आने लगा। और उस समयमें चन्द्रापीडके शरीर-सौन्दर्यके साथ-साथ वक्षःस्थल (छाती) विस्तार पाने लगा। बन्धुजनोंके
१. गच्छन् क्षण...। २. ...हृदयानन्द...। ३. मनुसेवकः दवतोऽकः।
राजाज्ञानिवेदनम्-२३ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । [ २३५
स्थलम् । बन्धुजनमनोरथैः सहापूर्यतोकूदण्डद्वयम् । अरिजनेन सह तनिमानमभजत मध्य- भागः । त्यागेन सह प्रथिमानमाततान नितम्बभागः । प्रतापेन सहारुरोह रोमराजिः । अहित-कलत्रालक-लताभिः सह प्रलम्बतामुपययौ भुजयुगलम् । चरितेन सह धवलतामभ- जत लोचनयुगलम् । आज्ञया सह गुर्वभवद् भुजशिखरदेशः । स्वरेण सह गम्भीरतामाज- गाम हृदयम् ।
एवञ्च$^२$ क्रमेण समारूढयौवनारम्भं परिसमाप्त-सकैल-कला-विज्ञानमधीताशेषविद्यञ्चा- वगम्यानुमोदितमाचार्यैश्चन्द्रापीडमानेतुं राजा बलाधिकृतं वलाहकनामानमाहूय बहु-तुरग- बल-पदाति-परिवृतमतिप्रशस्तेऽहनि प्राहिणोत् । स गत्वा विद्यागृहं द्वारपैः$^५$ समावेदितः
बन्धुजनानां कुटुम्बलोकानां मनोरथैः 'कदा चन्द्रापीडो युवा भविष्यति' इत्थं वाञ्छितैः सह ऊरुदण्डद्वयं सक्थियुगलम् अपूर्यत पूर्णं बभूव । मध्यभागः कटिप्रदेशः अरिजनेन शत्रुवर्गेण सह तनिमानं कृशत्वम् अभजत आश्रयत् । त्यागेन दानेन सह नितम्बभागः आरोहप्रदेशः प्रथिमानं विशालताम् आततान प्राप । नचात्र नेयार्थत्वप्रसक्तिः धातूनामनेकार्थत्वात् । प्रतापेन कोशदण्डप्रसवतेजसा सह रोमराजिः तनूरुहपङ्क्तिः आरुरोह आरूढा बभूव । अहितकलत्राणां वैरिबनितानाम् अलकलताभिः लतावल्लग्नमान- चूर्णकुन्तलैः सह भुजयुगलं बाहुद्वयं प्रलम्बतां दीर्घतां लम्बितताञ्च ( भाविस्वामिविरलेषेण असंयमनात् ) उपययौ प्राप । चरितेन आचारेण सह लोचनयुगलं नेत्रद्वयं धवलतां बाल्यचापल्यदोषशून्यत्वं स्वच्छ- त्वञ्च अभजत प्राप्तद् । आज्ञया निर्देशेन सह. भुजशिखरदेशः स्कन्धप्रदेशः गुरुः विशालः पक्षे गौरव- -वाहिनी सर्वेषां शिरोधार्येत्यर्थः । स्वरेण शब्देन सह गम्भीरतां मन्द्रत्वं धीरत्वञ्च हृदयं मनः आजगाम अगमत् । इह सर्वत्र सहोक्तिरलङ्कारः ।
एवञ्चेति । एवं पूर्वोक्तविधिना । राजा तारापीडः । समारूढः समुत्पन्नः यौवनारम्भः तारुण्योदयो यस्य तं तादृशम् , परिसमाप्तं सर्वतः सम्पूर्ण सकलानां समस्तानां कलानां नृत्यगीतादीनां विज्ञानम् अध्ययनेन ज्ञानप्राप्तिर्यस्य तं तादृशम्, अधीताः शिक्षिता अशेषाः समग्रा विद्या आन्वीक्षिक्ष्यादयः येन तं तादृशम् , आचार्यैः अध्यापकैः अनुमोदितं गन्तुमनुज्ञातं चन्द्रापीडं निजात्मजम् आनेतुम् आन- यनाय वलाधिकृतं सेनाधिपतिं वलाहकनामानं वलाहकसंज्ञकम् आहूय आह्वानं कृत्वा, बहुभिः अनेकैः तुरगबलैः अश्वारोहिसैनिकैः पदातिभिश्च सैनिकैः परिवृतं परिवेष्टितम् अतिप्रशस्ते अतिशोभने दिवसे दिने प्राहिणोत् प्रेषयामास ।
स इति । स वलाहको विद्यागृहं विद्यामन्दिरं गत्वा प्राप्य द्वारपैः द्वारपालैः समावेदितः स्वनिकटे आगन्तुं राजपुत्रस्यादेशो जात इति निवेदितः सन् प्रविश्य प्रवेशं विधाय, क्षितितले वसुधापीठे विल-
मनोरथोंके साथ साथ जंघाएं पूर्ण होने लगीं । शत्रुओंके साथ-साथ मध्यभाग पतला होने लगा । दान-शक्तिके साथ-साथ नितम्बदेश विस्तृत होने लगा । प्रतापके साथ-साथ रोम-राजि उत्पन्न होने लगी । शत्रुओंकी स्त्रियोंके बालोंकी लटोंके साथ-साथ बाहुयुगल दीर्घता प्राप्त करने ( नीचे को लटकने ) लगे । ( अर्थात् शत्रुओंकी स्त्रियोंने अपने पतियोंके विनाशके डरसे अपनी चोटियाँ गूंथना छोड़ दी थीं, उनकी चोटियाँ नीचे की तरफ लम्बी लटका करतीं थीं ) । चरित्रके साथ-साथ नयनयुगल निर्मल होने लगे । आज्ञाके साथ-साथ स्कन्धदेश ( बाहुका ऊपरी भाग ) विस्तृत होने लगा, एवं कण्ठ-स्वरके साथ-साथ हृदयमें गम्भीरता आने लगी ।
चन्द्रापीडका यौवन-समय उपस्थित है, उसकी समस्त शिल्प-कलाओंकी शिक्षाएँ समाप्त हो गई हैं, एवं अन्य समस्त विद्याओंका अध्ययन करना हो गया है, और विद्यालयसे जानेके लिए, आचार्योंने अपनी-अपनी अनुमति दे दी है, उनसे ऐसा जानकर राजा तारापीडने-चन्द्रापीडको बुलानेके लिए, वलाहक नामक सेनापतिको बुला कर, अधिकतर घुड़सवार और पैदल-सेनाओंके साथ अतिप्रशस्त दिनमें विद्यालय भेजा । वलाहक विद्यालय जाकर उपस्थित हुआ । उसके बाद द्वारपालोंने राजपुत्रके पास जाकर वहाँ से अनुमति मिलनेके बाद लौट कर सूचित किया कि—'राजपुत्रने आपको प्रवेश करनेकी अनुमति दी है'। बाद वलाहकने अन्दर घुस कर मस्तक अवनत
१. शिखरदेशः । २. क्वचिद् चकारो नास्ति । ३. समग्र । ४. वृहद्••• । ५. द्वारस्थैः ।
| २३६ | कादम्बरी- | [ कथाभाग- |
|---|
प्राविशच्च^१ क्षितितल-विलम्बिते^२-चूडामणिना शिरसा प्रणम्य स्वभूमिसमुचिते राजसमीप इव सविनयमासने राजपुत्रानुमतो न्यषीदत् । स्थित्वा च मुहूर्त्तमात्रं बलाहकश्चन्द्रापीडमुपसृत्य व्यजिज्ञपत्^३-कुमार ! महाराजः समाज्ञापयति-पूर्णा नो मनोरथाः, अधीतानि शास्त्राणि, शिक्षिताः सकलाः कलाः, गतोऽसि^४ सर्वायुधविद्यासु^५ परां प्रतिष्ठाम्, अनुमतोऽसि निर्ग-माय^६ विद्यागृहात् सर्व्वाचार्यैः । उपगृहीतशिक्षं गन्धगजकुमारकमिव वारिविनिर्गतम्^७ अधि-गत^८-सकल-कला-कलापं^९ पौर्णमासीशशिनमिव नवोद्गतं^१० पश्यतु त्वां जनः । व्रजन्तु सफलताम-तिचिर-दर्शनोत्कण्ठितानि लोकलोचनानि । दर्शनं प्रति ते समुत्सुकान्यतीव सर्व्वाभ्यन्तः-
न्वितः संयुक्तः चूडामणिः शिरोरत्नं यस्य तथोक्तेन शिरसा मूर्ध्ना प्रणम्य नमस्कृत्य, स्वभूमौ स्वोपयुक्त-स्थले राजपुत्रस्य वामभाग इत्यर्थः । समुचिते योग्ये राजपुत्रासनात् किञ्चिन्निम्न इत्याशयः । आसने विष्टरे राजपुत्रेण नृपात्मजेन अनुमतोऽनुज्ञातो राजसमीप इव नृपनिकट इव सविनयं यथा स्यात्तथा न्यषीदत् उपविष्टवान् । इह 'राजसमीप इव' इत्युपमा ।
स्थितेति । मुहूर्त्तमात्रं क्षणमात्रं स्थित्वा लब्धस्थानं विधाय बलाहकः चन्द्रापीडम् उपसृत्य निकटे प्राप्य दर्शितः प्रकटीकृतो विनयः सेवकार्थो येन स तादृशो व्यजिज्ञपत् विज्ञापनां कृतवान्— कुमार राजपुत्र ! महाराजः तारापीडः समाज्ञापयति सादेशं ददाति—नोऽस्माकं मनोरथा वाञ्छिताः पूर्णाः सम्पन्नाः । कथमिति जिज्ञासायामाह—अधीतानीत्यादि । अधीतानि शिक्षितानि शास्त्राणि वेदा-दीनि, सकलाः समस्ताः कला नृत्यगीतादयः शिक्षिताः पठिताः, सर्वासु निखिलासु आयुधविद्यासु शस्त्रविद्यासु पराम् उत्तमां प्रतिष्ठां शिक्षाजनितगौरवं गतः प्राप्तोऽसि । विद्यागृहात् विद्यामन्दिरात् सर्व्वाचार्यैः निखिलाध्यापकैः निर्गमाय निःसरणाय अनुमतोऽसि अनुज्ञातोऽसि ।
उपेति । उपगृहीताः आचार्यसकाशादात्ताः शिक्षाः शास्त्राभ्यासादिरूपा येन तादृशं त्वां वारेः गजबन्धनस्थानात् विनिर्गतं बहिरागतम् । 'वारिर्बन्ध्यां सरस्वत्यां गजबन्धनमुख्ययो' इति रामाश्रमी । गन्धगजकुमारकमिव गन्धहस्तिबालकमिव, अधिगतः प्राप्तः सकलानां समस्तानां कलाविद्यानां षोडशां-शानाञ्च कलापः समूहो येन तं तादृशम्, नवोद्गतं नूतनोदितं पौर्णमासीशशिनमिव राकांचन्द्रमिव जनो लोकः पश्यतु अवलोकयतु ।
इह 'गन्धगजकुमारकमिव' इत्युपमा, 'पौर्णमासीशशिनमिव' इति पूर्णोपमा चेत्यनयोः नियों नैर-पेक्ष्येण विद्यमानत्वासंसृष्टिरलङ्कारः ।
व्रजन्त्विति । अतिचिरेण सुबहुकालेन यद्दर्शनम् अवलोकनं तत्रोत्कण्ठितानि सोत्कलिकाानि 'उत्क-ण्ठोत्कलिके तस्मिन्' इति शब्दार्णवः । लोकलोचनानि जननयनानि सफलतां साफल्यं व्रजन्तु गच्छन्तु ।
दर्शनमिति । ते तव दर्शनम् अवलोकनं प्रति सर्वाणि निखिलाानि अन्तःपुराणि अन्तःपुरस्था नार्यः अतीव समुत्सुकानि अत्यन्तोत्कण्ठितानि सन्तीति शेषः ।
(झुका) कर राजपुत्रको प्रणाम किया। उस समय उसका चूडामणि भूतलमें सट गया था। इसके बाद वह महा-राज तारापीडके समीपमें जिस प्रकार बैठा करता था, उसी प्रकार राजपुत्रकी अनुमति के अनुसार अपने पदके योग्य आसन पर विनयपूर्वक बैठ गया। फिर थोड़ी देर ठहर कर वह चन्द्रापीडके समीपमें आकर विनयपूर्वक कहने लगा—'कुमार ! महाराज आदेश देते हैं कि—'हमारी सब अभिलाषाएँ पूर्ण हुई हैं, क्योंकि-तुम समस्त शास्त्रोंका अध्ययन कर चुके हो, समस्त शिल्प-कलाओंकी शिक्षा पा चुके हो, समस्त अस्त्रविद्याओंमें भी अत्यन्त प्रतिष्ठा प्राप्त कर चुके हो, और आचार्योंने भी विद्यालयसे जानेकी अनुमति दे दी है, अतः एव शिक्षा ग्रहण करके बन्धन स्थानमें से बाहर निकले गन्धगजकुमारके समान एवं सकल-कला-परिपूर्ण नवोदित चन्द्रमाके समान इस समय तुम्हें सब लोग देखें (इस समय वहाँ से तुम बाहर निकल कर आओ)। तुम्हारे दर्शनके लिए उत्कण्ठित साधारण मनुष्योंके नेत्र इस समय सफलता प्राप्त करें। तुम्हें देखनेके लिए अन्तःपुरस्थ समस्त सुन्दरीयाँ
१. प्रदेशितः।
२. ...लम्बन्दित, चुम्बित...।
३. व्यज्ञापयद् !
४. गतः।
५. सर्वाः।
६. विनिर्गमाय ।
७. वारिबन्धनाद्विनिर्गतम् ।
८. क्वचित् 'अधिगत' इति पदं नास्ति ।
९. ...कलापकम् ।
१०. उद्गतम् ।
राज्ञाऽऽनिवेदनम् ०-२३ ] 'चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २३७
पुराणि । अयमत्रभवतो दशमो वत्सरः^२ विद्यागृहमधिवसतः, प्रविष्टोऽसि षष्ठमनुभवन् वर्षम् , एवं सम्पिण्डितेनाधुना^३ षोडशेन प्रवर्द्धसे, तदद्यप्रभृति निर्गत्य दर्शनोत्सुकाभ्यो दत्त्वा दर्शनमखिलाभ्यो मातृभ्यः^४, अभिवाद्य च गुरून्^५, अपगतनियन्त्रणो यथासुखमनुभव राज्यसुखानि नवयौवनललितानि च, सम्मानय राजलोकम्, पूजय द्विजातीन्, परिपालय प्रजाः, आनन्दय बन्धुवर्गम्' । अयञ्च ते^६ त्रिभुवनैकरत्नमनिलगरुड-सम-जव इन्द्रायुधनामा तुरङ्गमः प्रेषितो महाराजेन द्वारि तिष्ठति । एष खलु देवस्य पारसीकाधिपतिना त्रिभुवनाश्चर्यमिति कृत्वा 'जलनिधि^७जलादुत्थितमयौनिजमिदमश्वरत्नमासादितं मया महाराजाधिरोहणयोग्यम्' इति सन्दिश्य प्रहितः^८। दृष्ट्वा^९ च निवेदितं लक्षणविद्भिः—'यान्युच्चैःश्रवसः श्रूयन्ते लक्षणानि
अयमेवेति । अत्रभवतः अत्यन्तशिक्षिततया सर्वपूज्यस्य 'त्रिषु तत्रभवान् पूज्यस्तत्रैवात्रभवानपि' इति हैमः । विद्यामन्दिरम् अधिवसतः अधितिष्ठतः अयं दशमः संवत्सरो दशमो वर्षः 'अस्ति' इति शेषः । अयं च षष्ठं वर्षं संवत्सरम् अनुभवन् प्रविष्टोऽन्तर्गतोऽसि । एवम् अनेन प्रकारेण सम्पिण्डितेन संयोजनेन षोडशेन षडधिकदशवर्षेण त्वं प्रवर्द्धसे वृद्धिं प्राप्तोऽसि, तत्तस्मात्कारणाद् कृतकृत्यत्वादित्याशयः । अद्य-प्रभृति अद्यारभ्य निर्गत्य निःसृत्य दर्शनोत्सुकाभ्यो विलोकनोत्कण्ठिताभ्योऽखिलमातृभ्यः समस्तजननीभ्यो दर्शनं स्वसाक्षात्कारं दत्त्वा, अभिवाद्य प्रणम्य च गुरून् शिक्षकान्, अपगतनियन्त्रणो दूरीभूतपूर्ववरोधो यस्य स तादृशः, यथासुखं सुखमनतिक्रम्य राज्यसुखानि नवयौवनस्य अभिनवतारुण्यस्य ललितानि विलासव्यापारांश्च अनुभव साक्षात्कुरु ।
सम्मानयेति । राजलोकं स्वायत्तभिन्नराजवर्गम्, सम्मानय सम्मानदानेन प्रसन्नीकुर्वित्यर्थः । द्विजातीन् विप्रान् 'दन्तविप्राण्डजा द्विजाः' इत्यमरः । पूजय वस्त्रादिदानेन सत्कुरु । प्रजाः प्रकृतीः परिपालय सर्वतो रक्ष । बन्धुवर्गं स्वजनमण्डलम् आनन्दय प्रहर्षय ।
अयञ्चेति । अयं पुरो दृश्यमानः त्रिभुवने लोकत्रये एकम् अद्वितीयं रत्नम्, अश्वजातिषु सर्वोत्कृष्ट इत्यर्थः । 'वेदाः प्रमाणम्' इतिवन्नपुंसकत्वम् । अनिलगरुडयोः वायुतार्क्ष्ययोः समस्तुल्यो जवो वेगो यस्य स तादृशः । इन्द्रायुध इति नाम यस्य सः तादृशस्तुरङ्गमोऽश्वो महाराजेन भूपतिना ते तव निमित्तं प्रेषितः प्रहितः द्वारि विद्यामन्दिरप्रतोळ्यां तिष्ठति । खलु निश्चयेन, एष इन्द्रायुधः पारसीकाधिपतिना पारसीकदेशस्वामिना मया देवस्य महाराजस्य त्रिभुवनाश्चर्यं लोकत्रयविस्मयजनकम् इति कृत्वा जलनिधिजलात् समुद्रसलिलाद् उत्थितम् आविर्भूतम् अत एव अयोनिनं पुंस्त्रीसंयोगादनुत्पन्नन् अत एव च महाराजस्य तारापीडस्य अधिरोहणयोग्यम् आरोहणोचितम् इदम् अश्वरत्नं घोटकमणिः इति सन्दिश्य इति कथयित्वा प्रहितः प्रेषितः ।
ननु पारसीकाधिपतिना यत्प्रशंसितं तत्सत्यमेव न मन्ये विदेशीयत्वात् । यदि चास्मद्देशीयः कश्चित् तत्तत्त्वज्ञो वदेत् तदैव प्रशंसाया विशेषमहत्त्वमित्यत आह—दृष्ट्वा चेति । लक्षणविद्भिः इह विद्यमानैः अश्वलक्षणभिज्ञैः दृष्ट्वा निरीक्ष्य निवेदितं विज्ञापितम्—देव ! स्वामिन् ! उच्चैःश्रवसः उच्चैः उन्नतौ श्रवौ कर्णौ
अत्यन्त उत्कण्ठित हो रही है । और तुम्हें विद्यालय में वास करते हुए यह दशवाँ वर्ष है, तुमने छठे वर्ष की अवस्था में विद्यालय में प्रवेश किया था । इन दोनोंको जोड़नेसे तुम सोलहवें वर्षमें प्रविष्ट होकर बढ़ रहे हो, इस लिए आज यहां से बाहर निकल कर, देखनेके लिए उत्कण्ठित सभी माताओंको दर्शन देकर तथा गुरुजनों (बड़े-बूढ़ों) की वन्दना करके, स्वतन्त्रता-पूर्वक राज्य-सुख और नव-यौवनके भोग-विलासका यथारुचि अनुभव करो, राजाओंका सम्मान करो, ब्राह्मणोंका पूजन करो, प्रजाओंका पालन करो और आत्मीय-बन्धुओंको आनन्दित करो । त्रिभुवनके मध्यमें रत्न-स्वरूप एवं वायु और गरुड़के तुल्य वेगवान् इन्द्रायुधनामका एक अश्व आपके लिए महाराजने भेज दिया है, वह अश्व दरवाजे पर खड़ा है । 'समुद्र-जलमें से निकला हुआ अयोनिसम्मा यह अश्व-रत्न मुझे मिला है, यह महाराजके (तारापीडके) ही चढ़ने योग्य है' इस प्रकार सन्देशा देकर एवं यह अश्व तीनों भुवनोंके मध्यमें आश्चर्य्य रूप है ऐसा समझ कर पारसीकोंके राजाने महाराजके (तारापीडके) पास इसे भेज दिया था ।
१. क्वचित् , 'अयम्' इत्यधिकः पाठो नास्ति । २. संवत्सरः । ३. आपीढितेनाधुना । ४. अखिलमातृभ्यः । ५. गुरून् । ६. कुत्रचिद 'ते' इति पदं न विद्यते । ७. जलधि । ८. प्रहितम् । ९. इह क्वचित् 'च' इत्यादिकः पाठः समुल्लङ्घ्यते ।
| २३८ | कादम्बरी- | [ कथायाम् |
|---|
तैरुपेतः। नैवंविधो भूतो भावी वा तुरङ्गम इति । तदयमनुगृह्यतामविरोहेणेन । इदञ्च मूर्द्धाभिषिक्त^१-पार्थिवकुल-प्रसूतानां विनयोपपन्नानां शूराणामभिरूपाणां कलावताञ्च^२ कुलक्रमा-गतानां राजपुत्राणां सहस्रं परिचारार्थम्^३ अनुप्रेषितं तुरङ्गममारूढं^४ द्वारि प्रणामलालसं प्रतिपा-लयति ।' इत्यभिधाय विरतवचसि^५ बलाहके चन्द्रापीडः पितुराज्ञां शिरसि कृत्वा नवजलधर-ध्वान-गम्भीरया गिरा 'प्रवेश्यतामिन्द्रायुध' इति निर्जिगमिषुरादिदेश ।
अथ वचनानन्तरमेव^६ प्रवेशितम्, उभयतः खलीन-कनक-कंटकावलग्नाभ्यां^७ पदे पदे
यस्य तस्य इन्द्राश्वस्य यानि लक्षणानि चिह्नानि श्रूयन्ते आकर्ण्यन्ते तैर्लक्षणैः अयम् इन्द्रायुध उपेतो युक्तः। एवंविध एतादृशः तुरङ्गोऽश्वो न भूतः पूर्वमासीत् न भावी अग्रे च न भविष्यति इति सम्भा-वयामइ इति शेषः । तस्मात्पारसीकवचनेऽपि विश्वासो विधेय एवेत्याशयः ।
तदिति। तत्तस्मात्कारणाद् अयम् अश्वोऽधिरोहणेन आरोहणेन अनुगृह्यताम् अनुग्रहविषयी-क्रियताम् ।
इदमिति। यथाशास्त्रं राज्येऽभिषिक्ताः मूर्द्धाभिषिक्ता इति साम्प्रदायिकाः । ब्राह्मणेभ्यः क्षत्रियासूतका मूर्द्धाभिषिक्ता इति धर्मशास्त्रम् । तथा च तादृशा ये पार्थिवा भूपतयः तेषां कुले वंशे प्रसूता उत्पन्नाः तेषां तयोक्तानाम्, विनयोपपन्नानां मर्यादासाहितानाम्, शूराणां साहसगुणयुक्तानाम्, अभिरूपाणां मनोहरा-कृतीनाम्, कलावतां विज्ञानवताम्, कुलक्रमागतानां वंशपरम्परायातानाम्, राजपुत्राणां सहस्रं नृपात्म-जानां समूहः, परिचारार्थं सेवानिमित्तम्, अनुप्रेषितं महाराजेन मत्पश्चात् प्रहितम्। एषां पूर्वजा यथा भवतः पूर्वजानां सेवां विहितवन्तः, एतेऽपि तथैव भवन्तं सेवितुं समायाता इत्याशयः । तुरङ्गमम् अश्वम् आरूढं द्वारि प्रतोल्यां प्रणामलालसं भवतो नमस्कारेऽत्यन्ताभिलाषुकं सद् प्रतिपालयति भवन्तं प्रतीक्षते।' इत्यभिधाय इत्युक्त्वा बलाहके विरतवचसि तूष्णीम्भूते सति चन्द्रापीडः पितुराज्ञां जनका-देशं शिरसि कृत्वा मस्तके आरोप्य, नवो नूतनो यो जलधरो मेघो घनः तस्य यद् ध्वानं गर्जनं तद्वद् गम्भीरया मन्द्रया गिरा वाण्या ततो निर्जिगमिषुः विद्यालयान्निर्गन्तुमिच्छुः इन्द्रायुधः तन्नामाश्वः प्रवेश्यताम् आनीयताम् इत्यादिदेश आज्ञां दत्तवान् ।
अथेति। अथेति नानन्तर्ये 'वचनानन्तरम्' इत्यनेनैव तस्य प्रतिपादनात् किन्तु वाक्यान्तरारम्भ इत्यर्थः । वचनानन्तरमेव चन्द्रापीडस्याज्ञावाक्यानन्तरमेव, प्रवेशितं बलाहकाज्ञया आनीतम् 'इन्द्रायुधम् अद्राक्षीत्' इत्यतिदूरस्थेन सम्बन्धः । इह द्वितीयान्तानि पदानि 'इन्द्रायुधम्' इत्यस्य विशेषणानि बोध्यानि । उभयतो भागद्वयात् खे वदनच्छिद्रे लीनोऽन्तर्भूत इति खलीनः कविका 'कविका तु खली-नोऽस्त्री' इत्यमरः, स एव कनककटकं स्वर्णवलयम् 'कटकं वलयोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः, तत्र अवलग्नाभ्यां संयुक्ताभ्यां गृहीतकविकाभ्यामित्यर्थः, पदे पदे प्रतिपदं कृतो विहित आकुञ्चने आकर्ष्यानयने प्रयत्न
इसे देखकर इस देशके लक्षण पहचानने वालोंने भी कहा था कि—'उच्चैःश्रवा (इन्द्रके घोड़े) में जितने लक्षण सुने जाते हैं, उन समस्त लक्षणोंसे ही यह अश्व सम्पन्न है, अत एव हमारे मनमें होता है कि—इस प्रकारका अश्व पहले भी कभी उत्पन्न नहीं हुआ है कि वा भविष्यत्कालमें भी उत्पन्न नहीं होगा।' इसलिए आप इस पर सवार होने की कृपा करिए। अभिषिक्त क्षत्रिय-राजकुलोंमें उत्पन्न हुए, विनय-गुण-सम्पन्न, बलवान्, सुन्दराकृति, शिल्पकलाभिज्ञ और कुलक्रमागत इन एक हजार राजपुत्रोंको आपकी सेवाके लिए महाराजने मेरे पीछे भेजा है। वे घोड़ों पर बैठे-बैठे आपको प्रणाम करनेके अभिलाषी होकर दरवाजे पर आपकी प्रतीक्षा कर रहे हैं।' इतना कह कर बलाहकके चुप हो जाने पर चन्द्रापीडने पिता की आज्ञा को शिरोधार्य कर, विद्यालयसे बाहर निकलने की इच्छासे, नवीन मेघकी गर्जनाके समान गम्भीर स्वरसे—'इन्द्रायुधको अन्दर प्रवेश करो' इस प्रकार की आज्ञा दी।
राजपुत्रके आदेशके बाद ही बलाहकने उस अश्वको विद्यालयमें प्रवेश कराया। दो सांस दोनों बगल खड़े होकर, दोनों तरफ लगी हुई सोनेकी जञ्जीरोंको पकड़-पकड़ कर पद-पद पर रोकनेका प्रयत्न कर रहे होने
१. मूर्द्धाभिषिक्तानाम् ।
२. कुलवताम् ।
३. परिवारार्थम्, परिवारार्थम् ।
४. अधिरूढम् ।
५. अभिधाय विरराम ।
६. वचनान्तम् ।
७. खलीनकटक***, खलीनरूपनक ।
इन्द्रायुध०-२४ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २३६
कृताङ्कुशप्रयत्नाभ्यां पुरुषाभ्यामाकृष्यमाणम्, अतिप्रमाणम् ऊर्ध्वकर-पुरुष-प्राप्य-पृष्ठभागम्, आपिबन्तमिव सम्मुखागतमखिलमाकाशम्, अतिनिष्ठुरेण मुहुर्मुहुः प्रकम्पितोदररन्ध्रेण हेषारवेण पूरितभुवनोदरविवरेण निर्भर्त्सयन्तमिवालोक-वेग-दुर्विदग्धं गरुत्मन्तम्, अतिदूरमवनमता प्रतिक्षणमतिदूरमुन्नमता च जवनिरोध-स्फीत-रोष-घुरघुरायमाण-घोर-घोणेन शिरोभागेन निज-जव-दर्पवशाल्लङ्घनायामाकलयन्तमिव त्रिभुवनम्, असित-पीत-हरित-पाटला-भिराखण्डल-चापानुकारिणीभीर्लेखाभिः कल्माषित-शरीरम्, आस्तीर्ण-विविधवर्णकम्बल-मिव कुञ्जरकलभम्; कैलास-तटाघातधातु-धूलि-पाटलमिव हरवृषभम्, असुर-रुधिर-पङ्क-
उद्योगो याभ्यां तादृशाभ्यां पुरुषाभ्याम् आकृष्यमाणम् आकृष्य आनीयमानम्, प्रमाणं सामान्यमेव परिमाणमतिक्रान्तमित्यतिप्रमाणम्, अतएव ऊर्ध्वम् उच्चतः करो हस्तो यस्य तादृशेन पुरुषेण प्राप्यः स्पृष्टुं योग्यः पृष्ठभागः पश्चादर्धप्रदेशो यस्य तं तादृशम् अत्यन्तोन्नतमित्यर्थः ।
आपिबन्तेति । सम्मुखागतम् अभिमुखायातम् अखिलं समस्तम् आकाशं गगनम् आपिबन्तमिव स्वाद्यन्तमिव वारंवारं मुखव्यादानादित्याशयः ।
अतीति । अतिनिष्ठुरेण अत्यन्तकठोरेण मुहुर्मुहुः, वारंवारं प्रकम्पितम् आन्दोलितम् उदररन्ध्रं जठरविवरं येन तादृशेन तथा पूरितं व्याप्तं भुवनोदरविवरं जगन्मध्यं येन तादृशेन हेषारवेण हेषाशब्देन 'हेषा हेषा च निस्वनः' इत्यमरः । अलीकवेगेन असत्यजवेन दुर्विदग्धं दुरभिमानिनं गरुत्मन्तं वैनतेयं निर्भर्त्सयन्तं तिरस्कारं कुर्वन्तमिव, स्वस्य तदधिकवास्तविकजवशालित्वादित्याशयः ।
अतिदूरमिति । प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे अतिदूरं नितान्तम् अवनमता नीचैर्गच्छता, अतिदूरं नितान्तम् उन्नमता ऊर्ध्वं गच्छता च, जवनिरोधेन रयवृद्धारा वेगावरोधेन स्फीतो वृद्धिमुपगतो यो रोषः क्रोधः तेन घुरघुरायमाणा 'घुर घुर' इत्येवं ध्वनिं कुर्वाणा घोरा भीषणा घोणा नासिका यस्य तेन तादृशेन, शिरोभागेन मूर्ध्रप्रदेशेन करणेन, निजः स्वकीयो जवदर्पः वेगस्य गर्वः तद्वशात् उल्लङ्घनायम् अतिक्रमणार्यं त्रिभुवनं लोकत्रयम् आकलयन्तमिव किंपरिमाणमिति विचारयन्तमिव ।
'आपिबन्तमिव', 'निर्भर्त्सयन्तमिव', 'विचारयन्तमिव' एषु हि क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
असितेति । असिताः श्यामाः, पीताः, हरिताः, पाटलाः श्वेतरक्ताश्च ताभिः तादृशीभिः अत एव आखण्डलस्य इन्द्रस्य यः चापो धनुः तदनुकारिणीभिः तत्सदृशीभिः, लेखाभिः रोमपङ्क्तिभिः कल्माषितं कर्बुरितं विचित्रीकृतमित्यर्थः, शरीरं वपुर्यस्य नं तादृशम् । अत एव आस्तीर्णं पृष्ठदेशोपरि निपातितं विविधवर्णं नानारूपं कम्बलं रत्नकं यस्य तं तादृशम्, कुञ्जरकलभमिव त्रिंशद्वर्षीयहस्तिबालकमिव । तथा असुराणां दैत्यानां रुधिरपङ्कलेखाभिः रक्तकर्दमपङ्क्तिभिः लोहिता रक्तवर्णाः सटाः केसरा यस्य तं तादृशम्, पार्वतीसिंहमिव दुर्गाकेसरिणमिव विद्यमानम् ।
इह मालोपमा, सा च वाक्यार्थहेतुककाव्यलिङ्गालङ्कारेण अर्थोपमालङ्कारेण च सङ्कीर्णा बोध्या ।
डाले थे। उसकी आकृति इतनी बड़ी थी कि-कोई पुरुष दण्डायमान (खड़े) होकर हाथ ऊँचे फैला कर उसके पृष्ठ देशको पा सकता था । वह सब बार-बार मुखव्यादान करनेसे सामने आए समस्त आकाशको, मानो पान करता था । बार-बार उदरको कम्पित कर बाहर निकला हुआ, संसारके मध्य-परिपूरक और अत्यन्त कठोर हेषा-रवसे (अश्वके शब्दका नाम-हेषा, टेंघा) वह मानो, मिथ्या वेगका व्यर्थ दुराभिमान (घमण्ड) रखनेवाले गरुडका तिरस्कार करता था । उसका मस्तक क्षण-क्षणमें कभी बहुत नीचा और कभी बहुत ऊँचा हो जाता था, एवं वेग रोकनेसे उत्पन्न हुए अत्यन्त क्रोधसे उसकी घोर नासिका 'घुर घुर' शब्द करती थी, उससे प्रतीत होता था कि—मानो वह अपने वेगके अहङ्कारसे समस्त त्रिभुवन उल्लङ्घन करने के लिए 'त्रिभुवन कितना बड़ा है' यह मन ही मन विवेचना करता था । इन्द्रधनुषका अनुकरण करनेवाली, काली, पीली, हरी और श्वेत-रक्त वर्णकी रेखाओंसे उसका सब शरीर चित्रित था, जिससे पीठके ऊपर नाना वर्णके कम्बलसे युक्त हाथीके बच्चेके समान, कैलास पर्वतके शरीर पर धक्को टक्कर लगनेसे निकले हुए गैरिकादि धातुकी रजसे श्वेत-रक्त वर्ण महादेव के बैलके समान एवं असुरोंके
१. क्वचित् 'अतिदूरमुन्नमता च, अवनमता प्रदक्षिणमुन्नमता च।
२. क्वचिद् 'घोर' इति पदं नास्ति ।
३. मुखेन ।
४. निजदर्पवशात् , निजजवदर्पविशात् ।
५. कल्पितचित, कल्माषित....।
६. आस्तीर्णकम्बलमिव, आस्तीर्णविविधवर्णकम्बलमिव ।
२४० कादम्बरी- [ कथायाम्-
लेखा-लोहित-सटामिव पार्वतीसिंहम्, रंहःसङ्घातमिव मूर्त्तिमन्तम्, अनवरतपरिस्रुरत्-प्रोथपुटोन्मुक्तसत्कारेण अतिजवापीतमिव नासिकाविवरेणोद्वमन्तम्, अन्तःस्खलित-मुखर-खलीन-खर-शिखर-क्षोभ-जन्मनो लालाजलभुवः फेनपल्लवान् उदधि-निवास-परिप्री-तामृतरस-गण्डूषानिवोद्गिरन्तम्, अत्यायतं निर्ममांसतया समुत्कीर्णमिव वदनमुद्वहन्तम्, आनन-मण्डल-निहितारुण-मणिसमुद्गवैरंशुशुक्लापै रुपेतेनावसक्त-रक्त चामरेणेव निश्चलशिखरेण कर्णयुगलेन विराज मानम्, उज्ज्वल-कनक-शृङ्खला-रचित-रश्मि-कलाप-कलितया लाक्षालोहित-लम्ब-लोल-सटा-सन्तानया जलनिधि-सञ्चरण-लग्न-विद्रुम-पल्लवय्येव शिरोधरयोपशोभितम्,
रह इति । रंहो वेगः तस्य सङ्घातं समूहमिव मूर्तिमन्तं शरीरधारिणम् । अनवरतं निरन्तरं परि-स्फुरतः समन्तात्प्रसरतः प्रोथपुटात् नासिकाग्रात् उन्मुक्तो यः सूत्कारः 'सूत्' इत्येवं ध्वनिः तेन कारणेन, नासिकाविवरेण नासारन्ध्रेण करणेन अतिजवेन प्राग्विहितेनात्यन्तवेगेन आपीतं सम्यक् पानविषयीकृतम् अनिलं वायुम् उद्वमन्तमिव बहिर्निष्कासयन्तमिव ।
'रंहःसङ्घातमिव' इत्यत्र गुणोत्प्रेक्षा, उद्वमन्तमिव इत्यत्र हि क्रियोत्प्रेक्षा ।
अन्तरिति । अन्तर्वदनमध्ये स्खलितः सञ्चलितः, अतएव मुखरो वाचालो यः खलीनः कविका तस्य खरशिखरेण निशिताग्रेण यः क्षोभः घर्षणं तस्माद् जन्म उत्पत्तिर्येषां तान् तादृशान्, लालाजलात् मुख-स्रावसलिंलात् भवन्ति उत्पद्यन्ते ये ते तान् तादृशान्, फेनपल्लवान् प्रसृतमुखकफान्, उदधिनिवासे सागरावस्थानसमये परिपीता ये अमृतरसाः पीयूषरसाः तेषां गण्डूषान् वदनपूरणपरिमितभागान् उद्गिरन्तं वमन्तमिव । क्रियोत्प्रेक्षा ।
अत्येति । अत्यायतम् अतिविस्तीर्णम्, निर्मांसतया तुरङ्गजातेः स्वभावाद् शरीरोपयोगिमांसरहित-तया समुत्कीर्णमिव सन्तद्य दारुविशेषादुद्धृतमिव वदनं मुखम् उद्वहन्तं धारयन्तम् । उक्तालंकारः ।
आननेति । आननमण्डले मूर्द्धीत्यर्थः, निहितेभ्यः मण्डनार्थं तन्तुभिर्ग्रथयित्वा स्थापितेभ्यः अरुण-मणिभ्यः पद्मरागरत्नेभ्यः प्रवालादिभ्यो वा समुद्गतैः निःसृतैः अंशुकलापैः किरणसमूहैः उपेतेन सहितेन अत एव अवसक्तः संलग्नः रक्तचामरः लोहितवर्णवालव्यजनं यत्र तेनेव स्थितेन, निश्चले निष्क्रिये शिखरे अग्रदेशौ यस्य तेन तादृशेन । इह रक्तचामरसम्बन्धोत्प्रेक्षणाद्रूपकोत्प्रेक्षा ।
उज्ज्वलेति । उज्ज्वलया निर्मलया कनकभृङ्खलया सुवर्णनिगडेन रचितः कल्पितो यो रश्मिकलापः अश्वसंयमनाघोरज्जुसमूहः तेन कलितया बद्धया, तथा लाक्षावत् जतुवत् लोहितो रक्तवर्णः लम्बो विस्तीर्णः लोलश्चपलः सटासन्तानः केसरसमूहो यस्यां तया तथोक्तया, अतएव जलनिधिसञ्चरणे पूर्वं सागरे भ्रमण-समये लग्नाः संसक्ताः विद्रुमपल्लवाः तन्त्रत्याः प्रसूतप्रवाला यस्यां तया तादृशयेव, शिरोधरया ग्रीवया उपशोभितं विराजितम् । उक्तालंकारः ।
गाढ़ रक्त संलग्न होनेसे रक्तवर्ण जटासमन्वित दुर्गाके सिंहके समान वह अश्व देखने में आता था। शरीरधारी वेग-समूहके समान वह दण्डायमान था। निरन्तर इतस्ततः सञ्चालित नासिकाके अग्रसे (फूलते नथनोंसे) सूं सूं शब्द निकल रहा था, इसलिए ऐसा बोध हो रहा था कि—पहले महावेगसे जो समस्त वायुका पान कर लिया था, उसे मानो, नासिकारन्ध्रद्वारा बाहर निकाल रहा है। मुखके भीतर सञ्चलित होनेसे खड़ खड़ करते लगामके तीक्ष्ण अग्रभागके घर्षण से लार द्वारा विस्तृत फेन उत्पन्न हो गया है, इससे प्रतीत हो रहा है कि—समुद्रमें निवास करने के समय जो अमृत पान किया था. उसका गण्डूष मानो बाहर फेंक रहा है। अत्यन्त दीर्घ एवं मांस नहीं रहनेसे काष्ठ वा प्रस्तरमें उत्कीर्ण (खुदे हुए) के समान विद्यमान मुख मण्डल धारण किए हुए था। कानों का अग्रभाग निश्चल था, उसके ऊपर नस्तरुत्थित रक्त वर्ण मणि समूहकी किरणें आफ़ पड़ती थी, उससे प्रतीत हो रहा था कि—मानो, दो रक्तवर्ण चामर कानोंके ऊपरमें संलग्न होकर विद्यमान हैं। उज्ज्वल सुवर्णके जञ्जीरके लगामसे उसकी गर्दन बेधी हुई थी, गर्दनके ऊपर लाखके समान रक्तवर्ण लम्बे-लम्बे बहुतर सटाएँ झूल रहीं थीं, इससे प्रतीत होता था कि—समुद्रमध्यमें विचरण करनेने मानो बहुतर प्रवालके पत्ते लग गये हों, इस प्रकारकी ग्रीवाद्वारा वह शोभा पा रहा था। रक्तवर्ण अलङ्कारसे वह अलङ्कृत था, उस अलङ्कारके मध्यमें पत्र और लताके
१. प्रोथोन्मुक्तफूत्कारेण, पुटोन्मुक्तफूत्कारेण। २, फेनप्लवानुदधिनिवास्य । ३. गण्ड। ४. मति-निर्मासतया । ५. रुचिर...।
इन्द्रायुधव०-२४ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २४१
अतिकुटिल-कनक-पत्रलता-प्रतान-भङ्गुरण पदे पदे रणितरत्नमालेन स्थूलमुक्ताफलप्रा- चेण तारागणेनेव सन्ध्यारागम्^१। अरुणेनाश्वालङ्कारेणालङ्कृतम्, अश्वालङ्कार-निहित-मरकत- रत्नप्रभा-श्यामायमान-देहतया गगनतल-निपतित-दिवसकर-रथ-तुरग-शङ्कामिवोपजनयन्तम्^३, अतितैजस्वितया जब-निरोध-रोष-वशात् प्रतिरोमकूपात् समुद्गतानि^५ सागरपरिचय-लग्नानि^६ मुक्ताफलानीव स्वेदलवैंजालकानि वर्षन्तम्, इन्द्रनीलमणिपादपीठानूकारिभिरञ्जनशिला- घटितैरिव अनवरत-पतनोत्पतनजनितविषम-मुख-रवैः^९ पृथुभिः खुरपुटैर्जर्जरितवसुन्धरैरमुरज-
अतीति । अतिकुटिलानाम् अत्यन्तवक्राणां कनकपत्रलतानां सुवर्णरचितपत्राकारलताकारभाग-विशेषाणां प्रतानम् आधिक्यं यत्र तच्च तद् भङ्गुरं समूहेनापि वक्रञ्चेति तेन तादृशेन पदे-पदे प्रतिपदन्यासे रणितो ध्वनितो रत्नमाला मणिस्रजो यत्र तेन तादृशेन, स्थूलानाम् अछुद्राणां मुक्ताफलानां मौक्तिकानां, प्रायः आधिक्यं यत्र तेन तादृशेन, अरुणेन लोहितवर्णेन अश्वालङ्कारेण तुरङ्गभूषणेन अलङ्कृतं मण्डितम् , अत एव तारागणेन नक्षत्रमण्डलेन सन्ध्यारागमिव सायङ्कालीनलौहित्यमिव विद्यमानम् । सन्ध्या-रागमिवेत्युपमा।
मरकवेति । अश्वालङ्कारेषु तुरङ्गभूषणेषु निहितानां स्थापितानां मरकतरत्नानाम् अश्मगर्भाणां प्रभाभिः द्युतिभिः श्यामायमानः श्यामवदाचरन् देहः शरीरं यस्य तस्य भावस्तया कारणेन, गगनतलात् आकाशतलात् निपतितः अधोयातो यो दिवसकरो दिनकृत् तस्य रथतुरगः स्यन्दनाश्वः तस्य शङ्कां स्वस्मिन् भ्रमम् उपजनयन्तमिव उत्पादग्रन्तमिव विद्यमानम् । सूर्यरथाश्वानामपि हरित्द्वर्णत्वादतिविपुलत्वाच्चेत्याशयः । उपजनयन्तमिवेति क्रियोत्प्रेक्षा ।
अतीति । अतितैजस्वितया नितान्तपराक्रमवत्तयेति च क्रोधजनने कारणम् । 'तेजो दीप्तौ प्रभावे च स्यात् पराक्रमरेतसोः' इति मेदिनी । ज़वनिरोधेन रक्षककर्तृकवेगावरोधेन यो रोषः कोपः तद्वशात् प्रति रोमकूपं प्रतिरोमरन्ध्रं समुद्गतानि उत्थितानि स्वेदलवजालकानि धर्मबिन्दुवृन्द्वानि, सागरपरिचयेन समुद्र-मध्ये सञ्चरणपौःपुन्येन लग्नानि शरीररसंसक्तानि मुक्ताफलानीव रसोद्भवानीव वर्षन्तं वृष्टिं कुर्वन्तम् । मुक्ताफलानीवेति जात्युत्प्रेक्षा ।
इन्द्रेति । इन्द्रनीलमणेः नीलकान्तरत्नस्य पादपीठानि पादासनानि अनुकर्त्तुं शीलं येषां तैः तादृशैः कृष्णवर्णत्वादित्याशयः । अञ्जनशिलया कज्जलसदृशश्यामलवर्गप्रस्तरेण घटितै रचितैरिव, अनवरतं निरन्तरं यत् पतनं पृथिव्यामवतरणम् उत्पतनं पृथिव्या उत्थानञ्च ताभ्यां जनित उत्पन्नो विषमो विकटः मुखरवः अग्रभागशब्दो येषां तैः तादृशैः, पृथुभिर्विशालैः जर्जरितवसुन्धरैः भिन्नीकृतभूतलैः खुरपुटैः शफपुटैः, मुरजवाद्यं मृदङ्गवाद्यम् अभ्यस्यन्तमिव अभ्यासं कुर्वन्तमिव तथाविधध्वन्युत्पत्तेरित्याशयः । अभ्यस्यन्तमिवेति क्रियोत्प्रेक्षा, सा चार्योपमासङ्कीर्णा ।
समान आकृतिविशिष्ट अत्यन्त वक्र ( टेढ़ ) सुवर्ण-निर्मित छोटी-छोटी रेखाएँ अधिक थीं, और वह अलङ्कार प्रायः सम्पूर्ण ही वक्र था, प्रत्येक पादक्षेपनें ( पद पद पर ) मणिमय मालाके शब्द हो रहे थे ( रत्नोंके हार खनखनाते थे ), और जिसके मध्यमें बड़े-बड़े मोती लगे थे, अत एव तारागणसे शोभित सन्ध्यारागके समान वह अश्व देखनेमे आ रहा था । उन आभूषणोंके मध्यमें स्थापित ( जड़े ) मरकत मणियोंके कान्तिसे उसका शरीर श्याम हो गया था, जिससे वह मानो आकाशमेंसे गिरे हुए सूर्यरथनियुक्त घोड़ेका भ्रम उत्पन्न कर रहा था। अत्यन्त तेजस्विताके कारण वेग रुक गया था, अत एव वह क्रोधवश प्रत्येक रोमकूपसे निकलते हुए पसीनेकी बूंदोंको वर्षा कर रहा था, इससे प्रतीत होता था कि—अनेकवार समुद्र-मध्यमें विचरण करनेसे शरीरमें लगे हुए मोतियोंको मानो वर्षा कर रहा है। विधाताने उसके विस्तृत खुरोंको मानो कज्जलके समान विस्तृत काले पाषाण द्वारा निर्माण किया था, अत एव वे नीलकान्ति-मणि-निर्मित पादपीठ ( चौकी ) के अनुकरण करते थे एवं पृथिवीको जर्जरित ( विदारित ) करते थे, इसलिए निरन्तर ऊँचे और नीचे उठनेके कारण उन खुरोंके अग्र भागके विकट शब्दों ( विषम स्वरों ) से वह मानो मृदङ्ग वाद्यका अभ्यास करता था । विधाताने उसकी जङ्घाओंको मानो काष्ठ अथवा प्रस्तरोंको उत्कीर्ण ( छोल ) कर
१. अत्र ‘च’ इति पदमधिकमुपलभ्यते क्वचित् क्वचित् । २. सन्ध्यारागम्नेव, सन्ध्यारागानुरागेव । ३. तुरङ्गन ००० । ४. ‘इव’ इति पदं क्वचिन्नास्ति । ५. ००० फूरसमुद्गतानि, कूपसमुद्गतानि । ६. ००० परिचयलग्नग्रानि । ७. स्वेदजललव००० । ८. क्वचित् ‘मणि’ इति पदन्नास्ति । ९. ००० विषमस्वरमुखरवैः ।
२४२ कादम्बरी— [ कथायाम्-
वाचमिवाभ्यस्यन्तम्, उत्कीर्णमिव जङ्घासु, विस्तारितमिवोरसि, श्लक्ष्णीकृतमिव मुखे, प्रसारि- तमिव कन्धरायाम्, उल्लिखितमिव पार्श्वयोः, द्विगुणीकृतमिव जघनभागे, जब-प्रतिपक्ष- मिव गरुत्मतः, त्रैलोक्यसञ्चरणसहायमिव मारुतस्य, अंशावतारमिवोच्चैःश्रवसः, वेगसद्ब्रह्म- चारिणमिव मनसः, हरिचरणमिव सकलवसुन्धरोल्लङ्घनक्षमम्, वरुणहंसमिव मानसप्रचारम्, मधुमासदिवसमिव विकसितशोकपाटलम्, व्रतिनमिव भस्म-सित-पुण्ड्रकाङ्कितमुखम्।
उत्कीर्णमिति। जङ्घासु प्रसुतावच्छेदेन 'जङ्घा तु प्रसूता' इत्यमरः। उत्कीर्णमिव काष्ठविशेषं प्रस्तरं वा सन्तक्ष्य निःसारितमिव तत्र शरीरोपयोगिपिशितासत्त्वेन केवलमस्थिमयतया बोध्यमानत्वादित्याशयः। सर्वत्र सृष्टिकर्त्रेति कर्तृपदमध्याहार्यम्। जङ्घाद्वयस्यात्यन्तविस्तृततया भागाधिक्याशयसेनेह बहुवचनो-पन्यासः। तस्य जङ्घाद्वयमुत्कीर्णमिवेति स्फुटार्थः। एवमग्रेऽप्यूहनीयम्। उरसि वक्षसि विस्तारितमिव प्रसारितमिव। मुखे वदने श्लक्ष्णीकृतमिव चिकणकरणेन सौन्दर्यविशेषमापादितमिव। कन्धरायां ग्रीवायां प्रसारितमिव विस्तीर्णीकृतमिव। विस्तृतकन्धरात्वादित्याशयः। पार्श्वयोः कक्षाधोऽवयवयोः उल्लि-खितमिव उत्कीर्णमिव शरीरोपयोगिपिशितासत्त्वादित्याशयः। जघनभागे नितम्बदेशे द्विगुणीकृतमिव द्विगुणतामापादितमिव तयोरत्यन्तस्थूलत्वादित्याशयः।
'उत्कीर्णमिव' इत्यारभ्य 'द्विगुणीकृतमिव' इत्यन्तं यावत् क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः।
जवेति। गरुत्मतो वैनतेयस्य जबप्रतिपक्षमिव वेगे प्रतिद्वन्द्विनमिव तत्सदृशवेगयुक्तत्वादित्याशयः। एवमुपरिष्टापि। मारुतस्य पवनस्य त्रैलोक्ये त्रिभुवने यत्सञ्चरणं गमनं तत्र सहायमिव सखायमिव। उच्चैः-श्रवसः इन्द्रतुरङ्गमस्य अंशावतारमिव अंशेनावतरणमिव। मनसः चित्तस्य वेगस्य सब्रह्मचारिणमिव सतीर्थ्यमिव। इह सर्वत्र जात्युत्प्रेक्षा।
हरीति। हरेः वामनरूपस्य भगवतः चरणं पादमिव सकलवसुन्धरोल्लङ्घनक्षमं समस्तभूतलोल्लङ्घन-समर्थम्, बलिक्रतौ वामनभगवतः पादस्य समस्तभूनलोल्लङ्घनाद् इन्द्रायुधस्यापि तन्मत्त्वमित्याशयः।
वरुणेति। वरुणस्य प्रचेतसो यो हंसश्चक्राङ्गस्तमिव 'हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा' इत्यमरः। मानस-वत् चेतोवत् प्रचारो गतिर्यस्य तं तादृशम्, पक्षे मानसे तन्नामकसरोवरे प्रचारो भ्रमणं यस्य तं तादृशम्।
मध्विति। मधुमासस्य चैत्रमासस्य 'स्याच्चैत्रे चैत्रिको मधुः' इत्यमरः। दिवसमिव दिनमिव, विक-सितः प्रस्फुटितो यतः अशोको वञ्जुलो 'वञ्जुलोऽशोके' इत्यमरः, तद्वत् पाटलं श्वेतरक्तम्, पक्षे विकसितैः सशोकैः कुसुमैः पाटलम्।
व्रतिनमिति। व्रतिनं किञ्चिन्नियमयुक्तं पार्वणादिश्राद्धीयक्रियातत्परं विप्रमिव, भस्मवद् सितो धवलो यः पुण्ड्रको भाले रोमविन्यासविशेषः, पक्षे भस्मना विभूत्या यः सितपुण्ड्रकः श्वेततिलकविशेष-स्तेन अङ्कितं चिह्नितं मुखं वदनं यस्य तं तादृशम्।
बाहर किया था। वक्षःस्थल (छाती) को मानो विस्तृत किया था। मुख भागको मानो पालिश कर पतला कर दिया था। गर्दन को मानो विस्तृत बनाया था। दोनों बगल को मानो छीलकर बाहर किया था एवं जघन भागको मानो दूना कर बनाया था। और वह वेगमें गरुड़का प्रतिस्पर्धी था। त्रिभुवन विचरण करनेमें वायुका मानो सहचर था। इन्द्रके घोड़ेका मानो अंशावतार था। वेग-शिक्षामें मानो मनका सतीर्थ्य (साथी) था। वामनरूपी नारायणके चरण के समान वह, समस्त पृथिवीका उल्लङ्घन करनेमें समर्थ था। वरुणका हंस जिस प्रकार मानस सरोवरका विचरण करता है, वह भी उसी प्रकार मनके समान वेगसे विचरण करता था। चैत्र मासके दिन जिस प्रकार खिले हुए अशोक पुष्पसे पाटल (श्वेतरक्तवर्ण) होते हैं, वह भी उसी प्रकार खिले हुए अशोक-पुष्पके समान पाटल (श्वेत-रक्तवर्ण) था। श्राद्धादि वैध कर्ममें प्रवृत्त ब्राह्मणके मुखमण्डलके समान भस्मद्वारा निर्मित शुभ्रवर्ण त्रिपुण्ड्से अङ्कित रहता है, उसका मुख भी उसी प्रकार भस्मके समान शुभ्रवर्ण ललाटस्थित रोमावर्त्तसे अङ्कित था। कमल-वनके केशर जिस प्रकार उसके गाढ-मकरन्दसे पिङ्गल वर्ण होकर रहते हैं, उसके केसर (स्कन्धप्रदेशको सटा) भी
१. जव....। २. वेगस्य । ३. विकासित ।
•इन्द्रायुधव० २४ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता २४३
कमलवनमिव मधु-पङ्क-पिङ्गकेसरम् , ग्रीष्मदिवसमिव महायाममुग्रतेजसञ्च, भुजङ्गमिव^१ सदागत्यभिमुखम् , उदधिपुलिनमिव शङ्खमालिकाभरणम् , भीतमिव स्तब्धकर्णम् , विद्याधरराज्यमिव चक्रवत्तिनरवाहनोचितम् , सूर्योदयमिव सकलभुवनार्घार्हम् , अश्वातिश- ममिन्द्रायुधमद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च तमदृष्टपूर्वममानुषलोकोचिताकारमखिल-त्रिभुवन-राज्योचितमशेषलक्षणोप-
कमलेति । कमलवनमिव पङ्कजविपिनमिव, मधुना प्रसूनरसेन युक्तः सहितो यः पङ्को वचादिचूर्ण- लेपः, पक्षे मधुपङ्को गाढपुष्परसः तेन पिङ्गा रक्तपीताः केसराः स्कन्धरोमाणि किञ्जल्काश्च यस्य तं तादृशम् । आह वायुर्वेदे—'अश्वस्य वातादिदोषशान्तये मधुयुक्तवचादिचूर्णस्य पङ्कस्तेन तनुलेपनम् ।'
ग्रीष्मेति । ग्रीष्मदिवसमिव निदाघंवासरमिव, महान् आयामो विस्तारः यस्य तं तादृशम् , तथा उग्रं भीषणं तेजः सामर्थ्यं यस्य तं तादृशम् , पक्षे तु महान्तः अन्यान्य-ऋत्वपेक्षयातिदीर्घतमाः यामाः प्रहरा यत्र तं तादृशम् , तथा उग्रम् असह्यं तेज आतपो यत्र तं तादृशम् ।
भुजङ्गमिति । भुजङ्गं सर्पमिव, सदा सर्वस्मिन् काले गतौ गमने अभिमुखम् उन्मुखम् , अन्यत्र तु सदागतेः मातरिश्वनः वायोरित्यर्थः । 'मातरिश्वा सदागतिः' इत्यमरः, अभिमुखम् अभिमुखावस्थितम् ।
उदधीति । उदधिः समुद्रः तस्य पुलिनं सैकतमिव, शङ्खमालिका कण्ठार्पिता सलिलात् स्वयमुद्गता च या कम्बुपङ्क्तिः सैव आभरणं भूषणं यस्य तं तादृशम् ।
भीतमिति । भीतम् अन्यप्रतिपाद्यमानस्वकार्याकर्णनादुद्विग्नं तस्करादिजनमिव, स्तब्धौ निश्चलौ कर्णौ श्रोत्रे यस्य तं तादृशम् ।
विधेति । विद्याधराणां व्योमचारिणां गन्धर्वाणां राज्यम् आधिपत्यमिव, चक्रवर्त्तिनः सार्वभौमस्य नरस्य पुरुषस्य वाहने उद्वहने उचितं योग्यम् , स्वस्यापि सर्वथैवात्युत्तमत्वादित्याशयः । अन्यत्र तु—चक्र- वर्त्तिनः समस्तपृथिवीपतेः नरवाहनस्य नरवाहनदत्तसंज्ञकस्य वत्सराजसुतस्य उचितं योग्यम् ।
पुरा किलोदयनाभिधानाद्वत्सराजात् वासवदत्तानाम्न्यां महिष्यां नरवाहनदत्तसंज्ञकः सुतः समु- त्पन्नः; यो हि विद्याधरराज्यस्याधिपतिर्बभूवेति कथासरित्सागरीया कथा ।
सूर्योदयमिति ! सकलभुवनं समस्तजगदेव अर्घो मूल्यं तस्य अर्हो योग्यः तं तादृशम् , समस्तज- गद्रूपमूल्येन क्रेयमित्यर्थः, अत्यन्तोत्तमत्वादित्याशयः । अन्यत्र तु—सकलभुवनस्य समग्रजगद्वासिनो लोकस्य अर्घे अर्धदाने अर्हं योग्यम् ।
इह 'हरिचरणमिव' इत्यारभ्य 'सूर्योदयमिव' इत्यन्तं सर्वत्र पूर्णोपमालङ्कारः ।
अश्वेति । अश्वेषु तुरङ्गमेषु अतिशय उत्कर्षो यस्य तं तादृशम् अश्वकुलेष्वत्युत्तममित्यर्थः । अद्रा- क्षीत् अपश्यत् चन्द्रापीड इति शेषः ।
दृष्ट्वेति । अमानुषलोको देवलोकः तस्य उचितो योग्य आकार आकृतिर्यस्य तं तादृशम् । अखिलं समग्रं त्रिभुवनं लोकत्रयं राज्यम् आधिपत्यं यस्य तस्य देवाधिपत्येत्यर्थः । उचितं योग्यम् । अशेपैः
उसी प्रकार मधुमिश्रित वैद्यक शास्त्र-प्रसिद्ध वचादि चूर्ण लेपने पिङ्गलवर्ण हो गए थे। ग्रीष्मकालके दिन जिस प्रकार अन्यान्य ऋतुकी अपेक्षा बड़े बड़े प्रहरवाले और रौद्र-समन्वित होते हैं, उस अश्वका शरीर भी उसी प्रकार बड़ा विस्तार वाला और भयङ्कर बल-समन्वित था। सर्प जिस प्रकार वायुके अभिमुखमें रहता है, इन्द्रायुध भी उसी प्रकार सर्वदा जानेके लिए ऊपर मुँह उठाये तैयार रहता था। और वह इन्द्रायुध, समुद्र-तटके समान शङ्खमालामय आभूषणसे भूषित था, एवं भयभीत व्यक्तिके समान स्तब्धकर्ण (कान सीधा खड़ा घाला ) था। विद्याधरका राज्य जिसप्रकार चक्रवर्त्ती (समस्त पृथिवीके अधिपति) नरवाहनदत्तके उपयुक्त था, इन्द्रायुध भी उसी प्रकार चक्रवर्त्ती पुरुषके वाहन (सवारी) के उपयुक्त था। सूर्योदय जिस प्रकार समस्त संसारके लोगोंके अर्घदान योग्य है, इन्द्रायुध भी उसी प्रकार समस्त संसार रूप मूल्यके योग्य था। चन्द्रापीडने अश्वजातिके मध्यमें उत्कृष्ट उस इन्द्रायुधको देखा।
चन्द्रापीड अत्यन्त धीर प्रकृति होने पर भी, उस अश्वरूपी अनिर्वचनीय पदार्थको देखकर, बहुत विस्मया- पन्न हो गया। क्योंकि—वह अश्व, देवलोकके उपयुक्त आकारवाला, समस्त त्रिभुवनाधिपतिके आरोहण (सवारी)
१. उग्रतेजसा भुजगम ।
२. सकलभुवनान्यर्हेन् ।
| २४४ | कादम्बरी- | [ कथायाम् |
|---|
पन्नमश्वरूपातिशयमतिधीरप्रकृतेरपि चन्द्रापीडस्य पस्पर्श विस्मयं¹ हृद्यम्। आसीच्चास्य मनसि 'सरभस-परिवर्त्तन²-चलित³-वासुकि-भ्रमित-मन्दरेण मथ्नता जलधि-जलम्⁴ इदमश्वरत्न-मुद्धरता⁵ पूर्वं किं नाम रत्नमुद्धृतं सुरासुरलोकेन⁶। अनारोहता च मेरुशिलातलविशालमस्य पृष्ठमाखण्डलेन किमासादितं त्रैलोक्यराज्यफलम्। उच्चैःश्रवसा विस्मितहृदयो वञ्चितः खलु जलनिधिना शतमखः। मन्ये च भगवतो नारायणस्य चक्षुर्गोचरमियतापि⁷ कालेन नायमुप-गतः, येनाद्यापि तां गरुडारोहणव्यसनितां न त्यजति⁸। अहो ! खल्वतिशयित⁹-त्रिदश-राज-समृद्धिरियं तातस्य राजलक्ष्मीः, यदेवंविधान्यापि सकलत्रिभुवनदुर्लभानि रत्नान्युपकर-
समग्रैः लक्षणैः तुरङ्गोक्तलक्षणैः उपपन्नं सहितम् । अश्वरूपः तुरङ्गरूपः अतिशयः अनिर्वचनीयः कश्चिद्-रितको भिन्नः पदार्थ इत्यर्थः, तं तादृशम् । अदृष्टपूर्वम् अनवेक्षितपूर्वम् , तमिन्द्रायुधं दृष्ट्वा विलोक्य वसंत-मानसय अतिधीरप्रकृतेरपि अतिसाहसभावस्यापि चन्द्रापीडस्य हृदयं कर्तृ विस्मयम् आश्चर्यं पस्पर्श प्राप । इहामंद्वे भेदाध्यवसायादतिशयोक्तिः।
आसीदिति । -अस्य चन्द्रापीडस्य मनसि चित्ते एवम्भूता वृत्तिरासीदित्यर्थः । सरभसं वेगसहितं यत् परिवर्त्तनं मथनं तेन वलितो दर्दितो यो वासुकिः शेषनागः तेन भ्रमितो घूर्णितो यो मन्दरो मेरुर्वतः तेन करणेन, जलधिजलं समुद्रसलिलं मथ्नता आलोड़यता सुरासुरलोकेन देवदानवसमूहेन, इदम् अश्च-रत्नं तुरङ्गमणिम् अमुद्धरता अगृह्णता किं नाम रत्नमुद्धृतं न किमपीत्यर्थः । संसारप्रसिद्धानि उच्चैःश्रव-आदीनि रत्नानि इतस्तुच्छानीत्याशयः ।
अनेति । आखण्डेन इन्द्रेण, मेरुशिलातलवत् - सुमेरुपर्वतविस्तृतप्रस्तरवद् विशालं बृहद् अस्य इन्द्रायुधस्य पृष्ठं पृष्ठप्रदेशम् अनारोहता अनधिरोहता लता, किं त्रैलोक्यराज्यस्य लोकत्रयाधिपत्यत्वकर-णस्य फलम् आसादितं प्राप्तम् अपि तु, किमपि नेत्यर्थः । पृष्ठा रोहणमस्यात्यन्तसौभाग्यफलमित्याशयः ।
उच्चैरिति । उच्चैःश्रवसा तत्सञ्ज्ञकतुरङ्गनिरोक्षणेनेत्यर्थः, विस्मितम् साश्चर्यं हृदयं मनो यस्य स तादृशः । शतमख इन्द्रः जलनिधिना मथ्यमानेन समुद्रेण वञ्चितः प्रतारितः खलु निश्चयेन; येनेदं न दत्त-मित्याशयः । इह वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा ।
मन्य इति । इयतापि कालेन एतावतापि समयेन भगवत ऐश्वर्यादियुक्तस्य नारायणस्य श्रीविष्णोः चक्षुर्गोचरं नयनविषयम् अयम् अश्वो नोपगतो न प्राप्तः । येन हेतुना अद्यापि इदानीं पर्यन्तमपि तां पूर्वजातां गरुडारोहणे वैनतेयाधिरोहणे व्यसनिताम् आसक्तिं न त्यजति न जहाति नारायण इति शेषः; अन्यथा गरुडं परित्यज्य एनमेवारोहेदित्याशयः । अत्र 'मन्ये' इति प्रतिपादनाद्वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा ।
अहो इति । अहो इत्याश्चर्ये । खलु निश्चयेन तातस्य मच्छितुः इयं राजलक्ष्मीः आधिपत्यश्रीः अतिशयिता अतिक्रान्ता त्रिदशराजस्य सुराधिपत्य समृद्धियया सा तादृशी वर्तते । यद् यस्मात् कारणात् एवंविधान्यपि पूर्वोक्तरूपाण्यपि सकलत्रिभुवनदुर्लभानि समस्तलोकत्रयदुष्प्राप्याणि रत्नानि मण्य
योग्य एवं सर्वोत्कृष्ट अश्वके लक्षणोंसे संयुक्त था । इस प्रकारका अश्व पहले और कभी भी उसे दृष्टिगोचर नहीं हुआ था । उस समय उसके मनमें इस प्रकार होने लगा कि-'वेगके साथ आकर्षण ( खींचने ) से बढ़े हुए शरीर वाले वासुकिनागके द्वारा भ्रमित मन्दराचलसे समुद्र-मन्थन करते हुए देव और दानवोंने यदि इस अश्वरत्नको नहीं निकाला तो किस रत्न को निकाला था ? देवराज, सुमेरु पर्वतके शिलातल ( चट्टान ) के समान विशाल इस अश्वके पीठ पर यदि नहीं चढ़े तो उनको त्रिलोकीके राज्यसे क्या फल मिला ? उच्चैःश्रवाको देखकर ही विस्मित हृदय वाले इन्द्र, समुद्र द्वारा निश्चय ही प्रतारित हुए हैं। मेरे विचारमें 'अभी तक भी यह अश्व, भगवान् नारायणको दृष्टिगोचर नहीं हुआ है' क्योंकि वे अब तक भी उस गरुड़ पर चढ़नेकी आसक्ति नहीं छोड़ रहे हैं। कितना आश्चर्य ! मेरे पिताकी यह राजलक्ष्मी तो, निश्चय ही देवराजकी समृद्धिको अतिक्रमण कर रही है, क्योंकि-समस्त त्रिभु-वनके मध्यमें दुर्लभ-सादृश रत्नोंको लाकर उनसे इसका भोग हो रहा है । अत्यन्त तेजस्वी और महाबलवान्
१. विस्मयः । २. "...विवर्त्तन..." । ३. "...चलित..." । ४. जलनिधि..." । ५. वन्यमुद्धरता, अनुद्धरता । ६. सुरलोकेन । ७. कुत्रचित् 'अपि' पदं नोपलभ्यते । ८. तं गरुडारोहणव्यसनितां न परित्यजति । ९. अतिशयः..." । १०. "...राज्य..." ।
इन्द्रायुधवर्ण०-२४ ] , चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । , २४५
णतामागच्छन्ति । अतितैजस्चितया महाप्राणतया च सदैवतेवेयम् अस्याकृतिः, यत्सत्यमा- रोहणे शङ्कामिव मे जनयति । न हि सामान्यवाजिनामानुषलोकोचिताः सकल-त्रिभुवन- विस्मयजनन्य ईदृश्यो भवन्त्याकृतयः। दैवतान्यपि हि मुनिशापवशादुज्झितनिजशरीराणि शापवचनबलोपनीतानि³ एतानि शरीरान्तराणि⁴ अध्यासत एव । श्रूयते हि पुरा किल⁵ स्थूलशिरा नाम महातपा मुनिखिल-त्रिभुवन⁶-ललामभूतामप्सरसं रम्भामिधानां शशाप; सा सुरलोकमपहायाश्वहृदये निवेश्यात्मानमश्वहृदयेति विख्याता वडवा भूत्वा⁷ मृत्तिकावत्यां शतधन्वानं नाम राजानमुपसेवमाना मर्त्यलोके महान्तं कालमुवास ।
उपकरणतां भोगसाधनताम् आगच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । एवंविधं रत्नं सुरेन्द्रस्य नास्तीत्याशयः ।
अतीति । अस्य पुरोऽवलोक्यमानस्याश्वस्य इयम् आकृतिः आकारः, अतितैजस्चितया अत्यन्तप्र- भाववत्तया महाप्राणतया अत्यन्तशक्तियुक्ततया च हेतुना सदैवतेव कयाचिद्देवतयेव अधिष्ठिता, यत् सत्यम् एतदकस्माद् आरोहणे अधिरोहणे मे मम शङ्कामिव जनयति उत्पादयति । इह यत्सत्यमित्येकमेवा- व्ययपदं चाथार्थ्ये ।
ननु सदैवतेवेति कथं वितर्क्यत इत्यत आह—नहीति । सामान्यवाजिनां साधारणतुरङ्गमानाम आकृतयः आकाराः ईदृश्यः एतादृश्यः अमानुषलोकोचिताः देवलोकोयोग्याः, तथा सकलत्रिभुवनस्य सम- स्तलोकत्रयस्य विस्मयजनन्य आश्चर्योत्पादिका न हि भवन्ति । सुतरां सदैवतेवेति वितर्क इत्याशयः ।
देवानार्माप रूपान्तरपरिग्रह सम्भवतीत्यभिप्रायेणाह—दैवतानोति । हि यस्मात् । दैवतान्यपि सुरा अपि । मुनिशापवशात् ऋषिमिसङ्गापताववशाद् उज्झितानि त्यक्तानि निजशरीराणि देवदेहाः यैरैवं- म्भूतानि शापवचनबलेन अभिसम्पातवाक्यबलेन उपनोतानि उपस्थापितानि एतानि शरीरान्तराणि ईदृशानि स्वशरीराद्विभेन्द्रियायतनानि अध्यासत एव आश्रयन्त्येव । एवञ्च नूनमस्य स्वरूपेऽपि कस्य- चिद्देवतस्याश्रयसम्भावनेत्याशयः ।
नन्वेवंविधोदन्तः कदाचिदवलोकितः आकर्णितो वेत्यत आह—श्रूयत इति । हि निश्चये श्रूयते आकर्ण्यते । पुरा पूर्व स्थूलशिरा नाम महातपा अतितपस्वी मुनिः ऋषिः, संखिलस्य समग्रस्य त्रिभुवनस्य लोकत्रयस्य ललामभूताम् अलङ्कारस्वरूपा म् अप्सरसं संर्वैर्धूम् , रम्भाभिधानां रम्भानाम्नीं शशाप शापं दत्तवान् । इह यद्यपि 'स्त्रियां बहुष्वप्सरसः' इति कोशाद्वहुवचनमेवापेक्ष्यते तथापि 'स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्यादेकत्वेऽप्सरा अपि' इति शब्दार्णवाद् बहुत्वं प्रायोवादः । 'अनचि च' इति सूत्रस्याद् 'अप्सराः' इति माप्याच्च 'अप्सरसम्' इत्येकवचनम् । सा सुरलोकं देवलोकम् अपहाय परित्यज्य अश्वहृदये तुरङ्गमोरसि कात्मानं निवेश्य संस्थाप्य तुरङ्गदेहं परिगृह्येत्यर्थः, अत एव अश्वहृदयेति विख्याता प्रसिद्धा वडवा अश्वा मृत्तिकावत्यां तन्नामिकायां राजधान्याम्, शतधन्वानं नाम राजानं भूपतिम् उपसेवमाना भजमाना मर्त्यलोके महान्तं भूयांसं कालं समयम् उवास उषितवती ।
इह च महाभारतीया कथा— पुरा किल स्थूलशिरा नाम महर्षिः कुशसमिदर्भमरण्यं पर्यटन् 'आंः वयं श्वश्रान्तरे पतामः परित्रायस्वास्मान्' इत्यार्त्तशब्दं श्रुत्वा तद्देशमुपगम्य लताप्रान्तावलम्वितान्
होनेके कारण इसका यह शरीर, किसी देवता द्वारा मानो अधिष्ठित प्रतीत हो रहा है; अत एव इस पर चढ़नेमें मुझे मानो कुछ शङ्का उत्पन्न हो रही है, क्योंकि—साधारण अश्वकी आकृति, इस प्रकार मनुष्य लोकके अयोग्य और समस्त त्रैलोक्यमें विस्मय उत्पन्न करनेवाली नहीं होती । देवता भी मुनियोंके शापसे अपने-अपने शरीरको छोड़कर शाप-वचनके प्रभावसे उपस्थित इस प्रकारके अन्यान्य शरीर धारण करते रहते हैं। सुना जाता है पहले समयमें स्थूलशिरा नामक कोई महातपस्वीने समस्त त्रिभुवनमेंमें अलङ्कार-रूपिणी रम्भा अप्सराको शाप दिया था, जिससे वह देवलोक छोड़ कर अश्व-हृदयमें स्वयं प्रवेश करके, 'अश्वहृदया' नामकी कोई घोड़ी होकर मृत्तिकावती नामकी नगरीमें शतधन्वा नामके राजाकी सेवा करती हुई बहुत काल तक
१. सदैवतेवेदम । २. ०-शरीराणि । ३. ०-वचनोपनीतानि । ४. शरीराणि । ५. क्वचिद् 'किल' इति पदं नोपलभ्यते । ६. ०-भुवन०- । ७. क्वचित् 'भूत्वा' इति पदं न विद्यते । ८. मूर्तिकवत्याम् ।
| २४६ | कादम्बरी- | [ कथामुखम्- |
|---|
अन्ये च महात्मानो मुनिजनशाप-परिप्रीतप्रभावा नानाकारा भूत्वा बभ्रमुमिमं लोकम् । असंशयमनेनापि महात्मना केनापि शापभाजा भवितव्यम् । आवेदयतीव मदन्तः-करणमस्य दिव्यताम् ।'
इति विचिन्तयन्नेवारुरुक्षुरासनादुदतिष्ठत् । मनसा च तं तुरङ्गममुपसृत्य॑ 'महात्मन् । अर्वन् ! योऽसि सोऽसि, नमोऽस्तु ते, सर्वथा मर्षणीयोऽयमारोहणातिक्रमोऽस्माकम् , अपरिगतानि दैवतान्यप्यनुचित-परिभवभाञ्जि भवन्ति' इत्यामन्त्रयाम्बभूव । विदिताभिप्राय इव स तमिन्द्रायुधश्चटुलशिरः-केसर-सटा-हति-कूर्णिताकेकर-तारकेण तिर्यक्चक्षुषा - विलोक्य
अतलस्पर्शगर्ते पतितुं प्रवृत्तान् पुरुषान् दृष्ट्वा 'के यूयम्' इत्यपृच्छत्, तं च स्थूलशिरसः पितरो वयम् त्वया च सन्तानोत्पत्तिर्न कृता, तद्वियोगात्तदुपरे पुंनाम्नि नरके पतिष्यामः इत्यवोचन् स्थूल-शिरास्तु तच्छ्रुत्वा सन्तानोत्पत्त्यर्थं रम्भाभिधानां योषितमभिहितवान्—'त्वां कामये' इति । तया चाभिहितम्—'यथाज्ञापयसि,' किन्तु देवकार्यं कृत्वागमिष्यामि इत्युक्त्वा गत्वा विलम्बितवतीति 'क्रुद्धो महर्षिः 'वडवा भव' इति तां शशाप, नरनायणविग्रहावधिश्च शापो भविष्यति' इति ॥
अन्य इति । अन्येऽपरे महात्मानो गरीयांसो जनाः मुनिजनानां तपस्विनां शापेन अभिसम्पातेन परिप्रीतो विलयं नीतः प्रभावो माहात्म्यं येषां ते तादृशाः । यथा अगस्त्यादीनामभिसम्पातेन नहुषप्रभृतयः अजगररूपादिभिः नानाकारा भूत्वा विविधप्रकाराणि शरीराण्युपगृह्य इमं लोकं संसारं बभ्रमुः अभ्रिमवन्तः । असंशयं निःसन्देहम् अनेनापि केनापि महात्मना महापुरुषेण शापभाजा अभिसम्पातिना भवितव्यम् । मदन्तःकरणं मच्चित्तम् अस्य तुरङ्गमस्य दिव्यतां स्वर्गीयत्वम् आवेदयतीव बोधयतीव ।
इतेति । इति एवम्प्रकारेण चिन्तयन्नेव ध्यायन्नेव आरुरुक्षुः आरोढुमिच्छुः आसनात् सिंहासनाद् उदतिष्ठद् उत्थितो बभूव । तं तुरङ्गमम् अश्वं मनसा चेतसा उपसृत्य समीपं गत्वा चन्द्रापीड इत्यामन्त्रयामास अभ्यर्थयामास । किन्तदामन्त्रणमित्यत आह—महात्मन्निति । हे अर्वन् हे अश्व ! 'वाजिवाहार्बगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।' इत्यमरः, योऽसि सोऽसि यत्तद्रूपोऽसि ते तुभ्यं नमो नमो नमस्कारोऽस्तु । सर्वथा सर्वप्रकारेण अस्माकम् आरोहणेन योऽतिक्रमः अवहेलनं स मर्षणीयः सोढव्यः । अपरिगतानि देवत्वेनाज्ञातानि, दैवतान्यपि देवा अपि अनुचितम् अयोग्यं परिभवम् अवमाननां भजन्ते लभन्त इति तानि तादृशानि भवन्ति । इत्यज्ञाञाततयैव भवानपि ममैतदारोहणावमाननमाग मवतीत्याशयः ।
विदितेति । स इन्द्रायुधोऽश्वः अतिमनोरमम् अतिरमणीयं हेषारवं हेषाशब्दम् अकरोत् कृतवान् इत्यन्वयः । विदितो ज्ञातः अभिप्रायः चन्द्रापीडस्य सविनय आशयो येन स तादृशः चदुलं चञ्चलं यच्छिरः उत्तमाङ्गं तस्य याः केसरा एव सटा जटाः तासाम् आहुतिः आघातः ताडनं तया कूर्णिता कुञ्चिता आकेकरा किञ्चित्कुटिला च तारका कनीनिका यस्य तेन् तयोक्ततेन चक्षुषा लोचनेन तं चन्द्रापोडं तिर्यक् निरक्षोनं
मर्त्यलोकमें रही थीं । अन्यान्य महात्मा भो, मुनियोंके शापसे अपने-अपने प्रभाव क्षीण हो जाने पर अनेक प्रकारकी आकृति धारण कर इस संसारमें भ्रमण कर गए हैं । इसलिए यह भी शापग्रस्त कोई महात्मा ही होगा, इसमें कोई सन्देह नहीं । मेरा अन्तःकरण भी इसको स्वर्गीय समझ कर मानो परिचय देता है ।'
इस प्रकार चिन्ता करते-करते ही चन्द्रापीड़ सवार होनेकी इच्छा से आसनसे उठ खड़ा हुआ । एवं अश्वके समीपमें जाकर मन ही मन उससे अभ्यर्थना करने लगा कि—'हे महात्मन् अश्व ! तुम चाहे जो हो सो हो, तुमको मैं नमस्कार करता हूँ । तुम मेरे सवार होनेकी अवज्ञा सर्वथा क्षमा करना, क्योंकि अपरिचित देवता भी असह्य अनेक अपमानके भागी हो जाते हैं ।' उसके बाद वह इन्द्रायुध चन्द्रापीडका अभिप्राय जानकर ही मानो, चञ्चल मस्तकस्थित केसररूप जटाके ताड़नसे जरा मिची और तिरछी कनीनिका युक्त आँखोंके द्वारा तिर्यक् (तिरछे) रूपसे (पुतलियोंको फेरकर) उसे (चन्द्रापीड़को) देख कर, दाहिने खुरसे बारम्बार भूतल-ताडन कर उत्थित धूलियोंसे अपने छातीके रुपैंको मटमैला कर, आह्वान करते-करते (दुलत्ते २) ही मानो फूले हुए नथनोंके छिद्रसे 'वर्चट्' शब्द युक्त और मधुर हुङ्कार-समन्वित सुश्राव्य और अत्यन्त मनोहर हिनहिनाहट करने लगा ।
१. अनुपसृत्य, समुपसृत्य । २. इह 'स्थितेन' इत्यधिकः पाठः कुत्रचिदुपलभ्यते ।
इन्द्रायुधव०-२४ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २४७
मुहुर्मुहुस्ताडयता क्षितितलम् उत्खात-धूलि-धूसरित-क्रोड-रोम-राजिना दक्षिणखुरेणारोहणाया- ह्वयन्निव स्फुरित-घ्राण-विवर-घर्घरध्वनिमिश्रं मधुरमपरुषं²-हुङ्कारपरम्परानुबद्धमतिमनोहरं हेपारवम्³ अकरोत् ।
अथानैन मधुर-हेपितेनँ⁴ दत्तारोहणाभ्यनुज्ञ इव इन्द्रायुधमारुरोह चन्द्रापीडः । समा- रुह्य तं प्रादेशमात्रमिव त्रैलोक्यमखिलं⁵ मन्यमानो निर्गत्य, जलधर-⁶ विमुक्तोपलासार- परुषेण जर्जरयतेव रलातलमतिनिष्ठुरेण खुरपुटानां रवेण, खुररजोनिरुद्ध-घ्राण-घोर-घोषेण च हेपितेनँ⁷ वधिरीकृत-सकलभुवनं-विवरम्⁸, अशिशिरकिरण-दीधिति-परामर्शं१० स्फुरित-विमल-
विलोक्य निरीक्ष्य मुहुर्मुहुः वारंवारं क्षितितलं पृथ्वीतलं ताडयता आस्फालयता, उत्खाताभिः आघाते- नोत्थापिताभिः धूलिभिः भूरजोभिः धूसरिता धूम्रवर्णीकृता क्रोडरोमराजिः भुजान्तरालकपङ्क्तिर्येन तथोक्तेन दक्षिणखुरेण अपसव्यशफेन आरोहणाय अधिरोहणाय तं चन्द्रापीडम् आह्वयन्निव आह्वानं विदधदिव सन्। स्फुरितः स्यन्दितो यो घ्राणविवरः नासिकारन्ध्रं तस्य यो घर्घरध्वनिः अव्यक्तः शब्दः तेन मिश्रं संयुक्तम्, मधुरं सुश्राव्यं कर्णसुखदमित्यर्थः । अपरुषया अकठोरया हुङ्कारपरम्परया हुमित्येवं शब्दपङ्क्त्या अनुबद्धं सम्मिलितम् अतिमनोहरं हेपारवम् अकरोत् ।
इह ‘विदिताभिप्राय इव’ इति ‘आह्वयन्निव’ इति क्रियोत्प्रेक्षायुगलेन सङ्कीर्णा स्वभावोक्तिः ।
अथेति । अथेत्यानन्तर्ये । अनेन इन्द्रायुधेन कर्त्रा, मधुरहेपितेन सुश्राव्यहेपाशब्देन करणेन, दत्ता आरोहणाय अभ्यनुज्ञास्वीकृतिर्यस्य स इव चन्द्रापीडः इन्द्रायुधम् आरुरोह अधिरूढः ।
‘दत्तारोहणाभ्यनुज्ञ इव’ इति क्रियोत्प्रेक्षा ।
समारुह्येति । तम् इन्द्रायुधं समारुह्य आरोहणं कृत्वा चन्द्रापीडः अखिलं समस्तं त्रैलोक्यं त्रिभुव- नम्, तर्जन्यङ्गुष्ठे प्रसारिते सति यन्मानं तद्व्रादेश इत्यभिधीयते । तदुक्तमभिधानचिन्तामणौ—
‘प्रदेशिन्यादिभिः सार्द्धमङ्गुष्ठे वितते सति । प्रादेशताल गोकर्णवितस्तयोर्यथाक्रमम् ॥’ इति ।
तन्मात्रमिव मन्यमानो जानन् अयमिन्द्रायुधः स्वकीयनिरतिशयवेगवशेनार्तित्वरितमेव लङ्घयि- ष्यति मार्गमित्यस्य सम्भाव्यमानत्वादित्याशयः । निर्गत्य ततो बहिरागत्य ‘अश्वसैन्यम् अपश्यत्’ इत्युत्त- रेण सम्बन्धः । इह द्वितीयान्तानि पदानि अश्वसैन्यमित्यस्य विशेषणानि । जलधरैः मेघैः विमुक्तो वर्षणं कृतो य उपलासारः निरन्तरा पाषाणवृष्टिः तेनेव तस्य शब्दवदित्यर्थः, परुषेण दुःश्रवेण, रसायाः पृथिव्याः तलम् ऊर्ध्वभागं जर्जरयतेव प्रशिथिलावयवं विदधतेव । तथा अतिनिष्ठुरेण अतिकठिनेन, खुरपुटानां तुरङ्गखुराग्राणां रवेण ध्वनिना, तथा खुररजोभिः निजनिजखुरपुटोद्भूतपांसुभिः निरुद्धानां परिपूरितप्रायाणां घ्राणानां नासिकानां घोरघोषो भीषणशब्दो यत्र तथोक्तेन हेपितेन हेपारवेण च वधिरीकृतानि अकर्णतां प्रापितानि सकलानि समस्तानि भुवनविवराणि संसारनिवासिनां जन्तूनां कर्णरन्ध्राणि येन तत्तादृशम् । इह ‘प्रादेशमात्रमिव’ इत्यत्र गुणोत्प्रेक्षालङ्कारः । ‘जर्जरयतेव’ इति क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः । ‘वधिरीकृतसकल- भुवनम्’ इत्यत्र वधिरीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिरलङ्कारः ।
अशिशिरेति । अशिशिरकिरणस्य उष्णमयूखस्य सूर्यस्य दीधितिपरामर्शेन किरणसंश्लेषेण स्फुरि-
उसके बाद चन्द्रापीड, इन्द्रायुधके मधुर हिनहिनाहटसे सवार होनेकी अनुमति पाकर ही मानो उसके पीठ पर सवार हो गया । सवार होकर समस्त त्रिभुवनको मानो प्रादेशप्रमाण, समझकर, विद्यालयते बाहर निकल कर उसने अश्वारोही सैन्यको ( घुड़सवारों की एक फौज को ) देखा, जिसको अन्त तो देख भी नहीं पड़ता था । मेघमुक्त शिलावृष्टि ( बरसते ओले ) के शब्दके समान श्रुतिकठोर, भूतलको मानो विदारणकारी और अत्यन्त निष्ठुर खुरोंके शब्दसे एवं खुराघातसे उड़ती धूलियोंसे परिपूर्ण प्रायः नासिका-विवरके भयङ्कर शब्दते मिश्रित हिनहिनाहटसे वह अश्वारोही सैन्य ( घुड़सवारों का एक फौज ) समस्त प्राणियोंके कर्णविवरको बहरा कर दिया था । सूर्य किरणोंके स्पर्शते उज्ज्वल और निर्मल फलकवाला, ऊँचे किए हुए और
१. रोहणाय । २. अपरुषं । ३. अतिमनोहरहेपारवम् । ४. ॰॰॰हेपितेन । ५. कुत्रचित् ‘अखिलम्’ इति पदन्नास्ति । ६. प्रलयजलधर॰॰॰ । ७. हेषितेन । ८. ॰॰॰त्रिभुवनम् । ९. क्वचित् ‘विवरम्’ इति पदं नास्ति । १०. अशिशिरदीधितिसंस्पर्शं॰॰॰ ।
२४८ कादम्बरी- [ कथायाम्-
फलकेन ऊर्ध्वीकृतेन॑ कुन्त-लता-वनेन उन्नाल-नीलोत्पल-कलिका-वन-गहनं सर इव गगनतल-मलङ्कुर्वाणम् , उद्दण्ड-मयूरातपत्र-सहस्रान्धकारिताष्टादिङ्मुखतया स्फुरित-शतमम्यु-चाप-कलाप-कल्माषमिव॑ जलधरवृन्दम् , उद्द्रमत्-फेनपुञ्ज-धवलित-मुखतया अनवरत-वल्गन-चटुलतया च प्रलय-सागर-जल-कल्लोलसङ्घातमिव समुद्गतम्। अदृष्ट-पर्य्यस्तमश्वसैन्यम्॑ अपश्यत्। तच्च सागरजलमिव चन्द्रोदयेन॑ चन्द्रापीडनिर्गमेन सकलमेव सञ्चचालाश्वीयम्। अह-
तानि देदीप्यमानानि विमलानि स्वच्छानि फलकानि अग्रभागा यस्य तेन तादृशेन, ऊर्ध्वीकृतेन ऊर्ध्वं स्थापितेन, कुन्ताः प्रासास्राख्यविशेषा एव लता वल्ल्यस्तद्वल्लभवन्मत्वादित्याशयः, तासां वनेन समूहेन करणेन, उद्गतानि उत्थितानि नालानि मृणालानि यासां तासां नीलोत्पलकलिकानां कुवलयकुड्मलानां वनेन विपिनेन गहनं नीरन्ध्रं सरः सरोवरमिव गगनतलम् आकाशतलम् अलङ्कुर्वाणं भूषयन्तम्। नीलोत्पलवनेन सरः यथाऽलङ्क्रियते तथा गगनं कुन्तसमूहेनालङ्कृतमित्यभिप्रायः।
इह 'कुन्तलते'त्यत्र निरङ्गकेवलरूपकम्, 'वनगहनम्' इत्यत्र 'गहनं काननं वनम्' इत्यमरकोशादुभयोः पर्यायतया आपाततः पौनरुक्त्यप्रतीतावपि अनन्तरं गहनपदस्य नीरन्ध्रार्थकत्तया पर्यवसानात् पुनरुक्तवदाभासोऽलङ्कारः। तदुक्तं साहित्यदर्पणे-
'आपाततो यदर्थस्य पौनरुक्त्यावभासनम्। पौनरुक्त्यवदाभास......इति। 'सर इव' इत्यत्र श्रौत्युपमालङ्कारस्तथा चैतेषां मिथोऽङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः॥
उद्दण्डेति। ऊर्ध्वमुत्थापिता दण्डा येषां तानि उद्दण्डानि यानि मयूरातपत्राणि मयूरबर्हरचितच्छत्राणि तेषां सहस्रेण वृन्देन करणेन, अन्धकारितानि समुत्पन्नान्धकाराणि अष्टानां दिशां ककुभां मुखानि आद्यभागा येन तत्तादृशम्, तस्य भावस्तया तादृश्या कारणेन, स्फुरितेन, उड्डीसेन शतमम्योरिन्द्रस्य चापकलापेन धनुःसमूहेन कल्माषं चित्रितं नानावर्णमित्यर्थः, जलदवृन्दं मेघसमूहः तमिव विद्यमानम्। इह 'मेघवृन्दमिव' इत्यत्र श्रौत्युपमालङ्कारः।
उद्द्रमदिति। 'उद्द्रमद्भिः वहिर्निस्सरद्भिः फेनपुञ्जः अश्वमुखकफसमूहैः धवलितानि श्वेतीकृतानि मुखानि अश्वानामाननानि यत्र तस्य भावस्तया तादृश्या, अनवरतं निरन्तरं यद्वल्गनम् अङ्गसञ्चालनं तेन चटुलतया चञ्चलतया च कारणेन, समुद्गतं तटे समुत्थितम्, प्रलये प्रलयसमये सागरजलस्य कल्लोलसङ्घातं महातरङ्गवृन्दमिव विद्यमानम्, तस्याप्यश्वमुखकफपुञ्जधवलत्वात् अनवरतचटुलत्वाच्चेत्याशयः। अदृष्ट। अत्यधिकतया लोचनागोचरत्पादनवलोकिताः पर्यन्ताः प्रान्तदेशा यस्य तत्तादृशम्। अश्वसैन्यमपश्यत्। प्रलयसागरेत्यादावुपमालङ्कारः।
तच्चेति। अपि चेति चार्थः चन्द्रोदयेन सागरजलमिव समुद्रसलिलमिव, चन्द्रापीडनिर्गमेन कारणेन तत् सकलं समस्तमेव अश्चीयम् अश्वसैन्यवृन्दं सञ्चचाल तस्य परिवेष्टनाय यानोद्योगादित्याशयः। 'वृन्देत्वश्वीयमाश्ववत्' इत्यमरः। इह 'सागरजलमिव' इति श्रौत्युपमा।
लतास्वरूप ऊँचे कुन्तसमूह (भालों) से वह सैन्यगग, जलके ऊपर उठे हुए नाल-समन्वित नीलकमलकी कलियोंके समूहसे भरे सरोवरके समान आकाशको शोभायमान करता था। सैनिकोंके ऊँची डंडीवाले मोर पंखोंके बने हजारों छत्रोंके कारण आठों दिशाओंके मुख अन्धकारसे व्याप्त हो गए थे जिससे वह अश्वारोही सैन्य, चमकते इन्द्रधनुषके समूहसे विचित्रीकृत मेघ-समूहके समान विद्यमान था। फेनका ढेर निकलनेसे श्वेत मुखवाले और अनवरत अङ्गसञ्चालनसे संपूर्ण अस्थिर हुए घोड़ोंसे वह सैन्य, प्रलयकालमें तटमें उठे समुद्रजलके महातरङ्ग-समूहके समान दृष्टिगोचर होता था। चन्द्रोदयसे समुद्रजलके समान, सब अश्वारोही सैन्य चन्द्रापीडके बाहर निकलने से चञ्चल हो उठे (अर्थात् चन्द्रापोडको निकलते देख सेनाओंमें खलबली मच गई)। एवं 'मैं पहले मैं पहले' इस प्रकार इच्छा प्रणोदित होकर, चन्द्रापीडको नमस्कार करनेके लिए इच्छुक, शीघ्रतामें छत्रोंके एकदम खिसक जानेसे खुले मस्तकवाले, एवं परस्पर सङ्घर्षश क्रुद्ध घोड़ोंको रोक देनेसे परिश्रान्त राजपुत्रगण ठहर कर चन्द्रापीडके आस-पास (चारों ओर) इकट्ठे हो गए। उस समय बलाक (सेनापति) से प्रत्येक का नामोच्चारण कर एक-एक का परिचय करा देने पर राजपुत्रगण अपने-अपने मस्तकको अवनत कर चन्द्रापीडको नमस्कार
१. ऊर्ध्वीकृत। २. कल्माषितम्। ३. पूर्वं तम्। ४. अप्रमेयमश्वसैन्यम्, अश्वीयं सैन्यम्। ५. चन्द्रोदयेनेव।
चन्द्रापीडस्य विद्यावाप्तिर्गम०-२५] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २४६
महमिकया च प्रणामलालसाः सरभसापनीतातपत्र-शून्य-शिरसः परस्परोत्पीडन-कुपित-तुरङ्गम-निवारणायास्ताः^१ राजपुत्रास्तं पर्य्यवारयन्त । एकैकशश्च प्रतिनाम-ग्रहणम्^२ आवेद्यमाना बलाहकेन विचलित-मुकुट-पद्मराग-किरणोद्गमच्छलेनानुरागमिवोद्वमद्भिः सङ्घटित^३-सेवा-ञ्जलि-मुकुलतया यौवराज्याभिषेक-कलसावर्जित-सलिल-लग्न-कमलैरिव दूरावनतैः शिरोभिः प्रणेमुः ।
चन्द्रापीडस्तु तान् सर्व्वान् मानयित्वा^४ यथोचितमनन्तरं तुरङ्गमाधिरूढेनानुगम्यमानो वैशम्पायनेन, राजलक्ष्मी-निवास-योग्य-पुण्डरीकाकृतिना^५, सकल-राजन्यकुल-कुमुद-षण्ड-चन्द्रमण्डलेनेव तुरङ्गम-सेना-स्रवन्ती-पुलिनायमानेन, क्षीरोद-फेन-धवलित-वासुकि-फणा-
ऽहमिति । अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इत्यहङ्कारोऽहमहमिका तया, तादृश्या । ‘अहमहमिका तु सा स्यात् परस्परं यो भवत्यहङ्कार’ इत्यमरः । प्रणामे चन्द्रापीडस्य नमस्कारे लालसा इच्छुकाः सरभसं सजवम् अपनीतैः नमितैः आतपत्रैः छत्रैः शून्यानि रिक्तानि शिरांसि मस्तकानि येषां ते तादृशाः, तया परस्परम् अन्योन्यं यत्पीडनं सङ्घर्षस्तेन कुपितानां कोपं प्राप्तानां तुरङ्गमागाम् अश्वानां निवारणेन निरोधनेन आयस्ताः खिन्नाः । तं चन्द्रापीडं राजपुत्राः नृपसुताः पर्यवारयन्त परिवेष्टनमकुर्वत ।
एकैकश इति । बलाहकेन तत्संज्ञकेन सेनाध्यक्षेण, प्रतिनामग्रहणं यथा स्यात्तथा एकैकश आवेद्यमानाः 'अयम्अमुकदेशस्य नृपतेरात्मजः एवंविधाचारणः' एवं प्रकारेण परिचाय्यमाना नृपतिसुताः, विचालितानां मस्तकावनमनेन कम्पितानां मुकुटानां कोटीराणां पद्मरागा लोहितमणयः तेषां किरणानां रश्मीनाम् उद्गमो बहिःप्रसारः तस्य छलेन व्याजेन अनुरागं चन्द्रापीडं प्रति अनुरक्तिम् उद्वमद्भिः उद्गिरद्भिरिव विद्यमानैः, सङ्घटिता भालपट्टेषु संयोजिताः सेवाञ्जलयः प्रणामव्यञ्जकपाणिसंयोगाः मुकुलानीव येषु तेषां भावस्तया कारणेन, तेषां यौवराज्ये योऽभिषेकः तत्र कलसैः स्नानकुम्भैः आवर्जितेभ्यः पातितेभ्यः सलिलेभ्यो जलेभ्यः लग्नानि भालपट्टेषु संसक्तानि कमलानि पङ्कजानि येषु तैरिव विद्यमानैः भालपटलग्नसेवाञ्जलीनां कमलसादृश्यादित्यशयः । दूरावनतैः नितान्तनम्रीभूतैः शिरोभिः मस्तकैकैः चन्द्रापीडं प्रणेमुः नमश्चक्रुः । इह 'विचलित-मुकुट-परागे'त्यादौ सापह्नवोल्लेखालङ्कारः । 'यौवराज्याभिषेके'त्यादौ लुप्तोपमा-गुजोत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।
चन्द्रेति । चन्द्रापीडो नगराभिमुखः प्रतस्थे इत्यग्रिमया क्रियया सम्बन्धः । चन्द्रापीडस्तु तान् पूर्वोक्तान् सर्वान् राजपुत्रान् यथोचितं यथायोग्यं मानयित्वा प्रत्यभिवादेन सम्मानं कृत्वा, पश्चात् तुरङ्गमाधिरूढेन वैशम्पायनेन मन्त्रिसुतेन अनुगम्यमानः समनुगम्यमानः इति सम्बन्धः ।
राजेति । इत आरभ्य तृतीयान्तानि पदानि 'आतपत्रेण' इत्यस्य विशेषणानि । राजलक्ष्मीः आधिपत्यश्रीः तस्या निवासयोग्यं निवासोचितं यत् पुण्डरीकं सिताम्भोजं तस्य आकृतिरिव आकृतिः स्वरूपं यस्य तेन तादृशेन, सकलं समस्तं राजन्यकुलं विद्यमानक्षत्रियमण्डलं कुमुदषण्डं कैरवसमूह इव तस्य चन्द्रमण्डलेन शशिबिम्बेनेव, चन्द्रमण्डलावलोकनेन कुमुदानाभिव तच्छत्रायलोकनेन राजपुत्राणां प्रमोदेन मुखविकासादित्याशयः । तुरङ्गसेना तदश्ववाहिनी एव स्रवन्ती नदी अतिदूरप्रसृतत्वात् धारा-रूपेण चलनाच्चेत्यभिप्रायः तस्याः पुलिनवत् सैकतवदाचरतेति पुलिनायमानेन सैकतवत् धवलवर्णत्वात्
फिर। उस समय उन लोगोंके नम्र मुकुटोंमेंसे निकलती पद्मराग-मणियोंकी किरणोंके बहाने नर्तक मानो चन्द्रापीडके प्रति अनुरागका उद्गिरण करता था, और राजपुत्रद्वारा नमस्कार करनेके समयमें ललाट-देशमें पद्म-कलिकाके समान अञ्जलिपुटको संस्थापन करनेसे, उन लोगोंके यौवराज्याभिषेकके समय कलशोंसे जलके साथ गिरते हुए पद्मसमूह मानो ललाटमें चिपक गये हों ऐसा प्रतीत होता था।
इसके बाद चन्द्रापीड, प्रत्यभिवादन-पूर्वक उन समस्त राजपुत्रोंका यथोचित सम्मान करके नगरीकी ओर प्रस्थान किया, वैशम्पायन भी घोड़े पर चढ़कर उसके पीछे-पीछे जाने लगा । कोई सेवक चन्द्रापीडके मस्तकके ऊपर बहुत बड़ा एक छत्रको धारण कर रौद्र (धूप) निवारण करने लगा। वह छत्र, राज-लक्ष्मीके रहनेके योग्य पुण्डरीक (श्वेत कमल) के समान था। एवं कुमुदके ऊपर चन्द्रमण्डलके समान राजपुत्रोंके समीपमें प्रकाश पाता था। अश्वसेना रूप नदीके तटके समान देखनेमें आ रहा था। एवं क्षीर-समुद्रके फेनसे
^१. निवारणायायासिताइत्याः, निवारणायायासिताः ।
^२. प्रतिनामग्रहणम् ।
^३. सङ्घट्टित ।
^४. संना-मदित्वा ।
^५. ॰॰॰निवासपुण्डरीकाकृतिना ।
१६ का०
| २५० | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
मण्डलच्छविना, स्थूलमुक्ताकलापजालकावृतेन१, उपरिचिह्नीकृतं केसरिणमुद्वहता अतिमहता कार्तस्वरदण्डेन२ ध्रियमाणेनातपत्रेण निवारितातपः, उभयतः समुद्धूयमानचामरकलापपवननर्तितकर्णपल्लवः, पुरःप्रधावता तरुणवीरपुरुषप्रायेण, अनेकसहस्रसंख्येन पदातिपरिजनेन, 'जय जीवे'ति च मधुरवचसा मङ्गलप्रायम्३, अनवरतमुच्चैः पठता वन्दिजनेन स्तूयमानो नगराभिमुखः५ प्रतस्थे ।
क्रमेण च तं समासादितविग्रहमिवानङ्गमवतीर्णं नगरमार्गमनुप्राप्तमवलोक्य सर्व एव
प्रकृतत्वाच्चेत्याशयः । क्षीरोदस्य दुग्धसमुद्रस्य फेनैः सञ्चिच्छफैः धवलितं श्वेतीकृतं यद्वासुकेः शेषनागस्य फणामण्डलं तस्यच्छविरिव छविः शोभा यस्य तेन तादृशेन, शेषनागस्य श्वेतत्वं सुप्रसिद्धम्, अत एव श्वेतच्छत्रस्य वासुकि (शेष)-फणामण्डलेन सादृश्यम्, क्षीरोदफेनैस्तस्य ततोऽप्यतिशयितश्वेतत्वमित्यर्थः। स्थूलमुक्ताकलापानां स्थूलमुक्तासमूहानां जालेन जाल्या आवृतं प्रान्तभागे लम्वितं तेन तादृशेन । उपरि ऊर्ध्वभागे चिह्नीकृतं सूत्रादिनाङ्कीकृतं केसरिणं सिंहम् उद्वहता धारयता छत्रे सिंहाकृतिः राजचिह्नत्वेनाङ्कितेत्यर्थः । अतिमहता अत्यन्तविस्तृतेन, कार्तस्वरस्यायमिति कार्तस्वरः सुवर्णमयो दण्डो यस्य तेन तादृशेन, ध्रियमाणेन धार्यमाणेन मूर्न्युपरि केनचित् भृत्येनेति शेषः । आतपत्रेण छत्रेण निवारितो दूरीकृतः आतपः सूर्यकिरणो यस्य स तादृश इति चन्द्रापीड इत्यस्य विशेषणम् ।
इह 'सकलराजन्यकुलकुमुदे'त्यत्र लुप्तोपमा, 'चन्द्रमण्डलेनेव' इत्यत्र चोपमा, अनयोश्चाङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः। 'तुरङ्गसेना' इत्यत्र निरङ्गकेवलंरूपकम्, 'पुलिनायमानेन' इत्यत्र क्यङ्लोपमा चानयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः । 'वासुकिफणामण्डलच्छविने' त्यत्र हि लुप्तोपमालङ्कारः।
उभयत इति । उभयतः उभयपार्श्वयोः समुद्धूयमानः भृत्यैरान्दोल्यमानो यश्चामरकलापो बालव्यजनसमूहः तस्य पवनेन वायुना नर्तितौ सञ्चालितौ कर्णपल्लवौ श्रोत्रकिसलयौ यस्य स तादृशः ।
पुर इति । पुरः प्रधावता अग्रतः शीघ्रं प्रचलन्ता, तरुणवीरपुरुषाः युवसुभटनराः प्राया अधिका यत्र तेन तादृशेन, अनेकेषां सहस्राणां संख्या यत्र स तेन तादृशेन । पदातिपरिजनेन पादचारिसेवकवर्गेण संयुत इति शेषः ।
'जयेति । चकारः क्रमव्यतिरेके, सम्बन्धश्चास्य स्तूयमान इत्यनेन । मधुरवचसा निष्टवाक्येन, अनवरतं निरन्तरं 'जय जीवे'ति मङ्गलप्रायं मङ्गलात्मकं वाक्यम् उच्चैः पठता उच्चस्वरेण उच्चारयता, वन्दिजनेन वैतालिकमण्डलेन स्तूयमानश्च सन् । नगराभिमुखः राजधानीं प्रति प्रतस्थे प्रस्थानं कृतवान् ।
क्रमेणेति । अपि चेति चार्थः । सर्व एव जनः समस्त एव लोकः, समासादितो गृहीतो विग्रहः शरीरं येन तादृशम् अनङ्गं कामदेवमिव अवतीर्णम् उपस्थितम् । क्रमेण परिपाट्या नगरमार्गं राजधानीरथ्याम् अनुप्राप्तम् उपस्थितम् अवलोक्य निरीक्ष्य, परित्यक्तसकलव्यापारः दूरीकृतसमस्तव्यावृत्तिः
श्वेतवर्ण अनन्तनागकी फणामण्डलके समान शोभा पा रहा था। इसके प्रान्त भागमें बड़े-बड़े मोतियोंका झालर लग रहा था, एवं ऊपर भागमें सूत्र द्वारा एक सिंहकी आकृति बनाई हुई थी। उसका दण्ड सुवर्णमय था। चन्द्रापीडके दोनों बगलमें सेवकगण चामरोंका सञ्चालन कर रहे थे। उसके वायुसे चन्द्रापीडके दोनों ओर झूलते कर्णपल्लव हिल रहे थे। आगे-आगे बहुसंख्यक परिजन पैदल जा रहे थे। उन लोगोंके मध्यमें अधिकतरपदक युवा और वीरपुरुष ही थे और मधुरभाषी स्तुतिपाठकगण (वन्दीजन)-'जय हो, चिरजीवी होइए' ऐसे मधुर मङ्गलमय वचनोंसे अनवरत उच्च स्वरसे उच्चारण करते हुए उसकी प्रशंसा करते जाते थे।
क्रमसे चन्द्रापीड नगर-मार्ग पर उपस्थित हुआ, उस समय सब लोग, शरीर-धारी कन्दपंके समान उसे उपस्थित देख कर अपने २ सब कार्योंको छोड़कर, चन्द्रोदयके समय खिलते कुमुद-वनके समान, हर्षसे प्रफुल्लित
१. मुक्ताफलकलाप···परिवृतेन ।
२. कार्तस्वरेण दण्डेन ।
३. वीरप्रायेण ।
४. मङ्गलप्रायमालयन् ।
५. नराभिमुखं ।
चन्द्रापीडप्रवेशे नगरलोकभावालाप० २६] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता २५१
परित्यक्तसकलव्यापारो रजनिकरोदय-परिवुध्यमान-कुमुद्वनानुकारी¹ जनः समजति । 'सत्यस्मिन् सम्प्रति² मुख-कुमुद-कदम्बक-विकृताकृतिः³ कार्तिकेयो विडम्बयति कुमारशब्दम् । अहो ! वयमतिपुण्यभाजो यदि माममानुषीम्⁴, अस्याकृतिमन्तःसमाहृद-प्रीतिरस-निप्पन्दै⁵-विस्तारितेन कुतूहलोत्तानितैन लोचनयुगलेनानिवारिताः पश्यामः⁶। सफला नोऽद्य जाता जन्मवत्ता । सर्वथा नमोऽस्मै रूपान्तरधारिणे भगवते चन्द्रापीडच्छद्मने पुण्डरीकेक्षणाय' इति वदन्नारचितप्रणामाञ्जलिर्नगरलोकः प्रणनाम सर्वतश्च समपावृतं⁷-कपाट-पुट⁸-प्रकट-वातायन-
सन्, रजनिकरस्य चन्द्रस्य उदयेन उद्गमेन परिबुध्यमानं प्रकाश्यमानं कुमुदवनम् अनुकरोतीति स तादृशः समजति जातः, चन्द्रापीडावलोकनोत्पन्नप्रमोदेन विकसितवदनो वभूवेत्यर्थः । इह 'अनङ्गमिव' इत्यत्र द्रव्योत्प्रेक्षालङ्कारः, 'कुमुद्वनानुकारी' इत्यत्र चायौपमालङ्कारः, अनयोश्च परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः । सम्प्रति चन्द्रापीडं निरीक्ष्य पौरवाणामुक्तिविकल्पान् प्रतिपादयति-सत्यस्मिन्नित्यादिना । सम्प्रति अधुना अस्मिन् चन्द्रापीडे सति विद्यमाने, मुखानि पद्माननानि कुमुदानीव धवलत्वादित्याशयः, तेषां कदम्बकं समूहः तेन विकृता अस्वाभाविकत्वान् कुत्सितीकृता आकृतिः आकारो यस्य स तादृशः, कार्तिकेयो गुहः कुमारशब्दं विडम्बयति स्वाभिधायकत्वेन स्वीकुर्वान्नन्वर्थरहितं करोति । तथा च अप्राकृतिकमुखबाहुल्याद् विकृतस्वरूपे कार्तिकेये कुमारशब्दो विडम्बनायै, अस्मिंस्तु कुत्सितो मारः कन्दर्पो यस्मात् स कुमार इति व्युत्पत्त्या कंदर्पादप्यधिकरमणीये चन्द्रापीड एव नितरामुपयुज्यत इत्यभिप्रायः । इह विडम्बनामन्वन्वाऽभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्त्यलङ्कारः स च 'मुखानि कुमुदानीव' इति लुप्तोपमया सङ्कीर्यते । अत एव हि कार्तिकेयादधिकरमणीयश्चन्द्रापीड इति व्यतिरेकालङ्कारो ध्वन्यते इत्यलङ्कारेणालङ्कारध्वनिः ।
अहो इति । यत् यस्माद् कारणात् अनिवारिताः केनाऽप्यनिषिद्धा अतिपुण्यभाजो गरिष्ठसुकृतभाजो वयम्, अन्तः समास्टढेन चेतसि समुत्पन्नेन प्रीतिरसेन प्रमोदधारया निप्पन्दं निश्चलं प्रसारि-तञ्च तेन तादृशेन, कुतूहलेन कौतुकेन उत्तानितम् ऊर्ध्वमुखीकृनं तेन, लोचनयुगलेन नेत्रद्वयेन, इमाम् अमानुषीं देवसम्बन्धिनीम् अस्य चन्द्रापीडस्य, आकृति स्वरूपं पश्यामःऽवलोकयाम इति सम्बन्धः ।
सफलेति । नोऽस्माकम् अद्य जन्मवत्ता जन्मधारणं सफला फलवती जाता। सर्वया सर्वप्रकारेण अस्मै रूपान्तरधारिणे भिन्नस्वरूपग्राहिणे चन्द्रापीडच्छद्मने भगवते महाविभवशालिने पुण्डरीकेक्षणाय कमलनयनाय विष्णवे, नमः, अन्यथा नैवंविधो गुणगणः सम्भवतत्याशयः । इति एवं वदन् ब्रुवन् आरचितो विहितः प्रणामाय नमस्काराय अञ्जलिपाणिद्वयसंयोगो येन स तादृशो नगरलोकः पुरवासिजनः प्रणनाम प्रणामं चक्रे ।
सर्वत इति । किञ्चेति चार्थः । सर्वतः चतुर्दिक्षु, समपावृतैः समुद्घाटितैः कपाटपुटैः अररसंपुटैः प्रकटं प्रकाशितं वातायनसहस्रं गवाक्षजालवृन्दं यत्र तस्य भावस्तया कारणेन, चन्द्रापीडस्य यद्दर्शन-कुतूहलम् अवलोकन कौतुकं तस्मात्, नगरमपि पुरमपि न केवलं नगरलोकः किन्तु नगरमपीत्यपेरर्थः, समुन्मीलितः प्रकाशितः लोचननिवहः नेत्रसमूहो येन तत्तथोक्तमिव अभवत् । तथाविधवातायना-
हो गया। वे लोग आपसमें इस प्रकार बोलने लगे कि—'इस राजपुत्रके विद्यमान रहने पर खिलने कुमुद वनके समान मुख-समूहोंके कारण विकृत आकारवाले कात्तिकेय कुमार शब्दको अन्वर्थहीन करते हैं। अहो! इन लोगोंने कैसे पुण्य किये हैं ? क्योंकि, हृदयमें समुत्पन्न आनन्दरसवाहिते निस्पन्द और विस्तारित एवं कुतूहलसे ऊपर उठे हुए नेत्रोंसे अनिविद्ध रूपमें (बेरोकके) इसकी इस स्वर्गीय आकृतिको देखते हैं। एवं आज ही हम लोगोंका जन्म सफल हुआ। भगवान् नारायण चन्द्रापीडके बहाने रूपान्तर धारण करके आये हुए हैं, अत एव इन्हें सर्वथा नमस्कार करते हैं।' यों कहते-कहते नगर के सब लोग हाथ जोड़ कर उसको नमस्कार करने लगे। एवं सब तरह किवाड़ खोल देनेसे हजारों खिड़कियों द्वारा प्रकाश पाने लगा, इससे वह राजधानी भी
१. कुमुदकुमुद***। २. कुत्रचिद् 'सम्प्रति' इति पदन्नास्ति । ३. मुखकमलविडम्बनाः, मुखकमल । ४. यदममानुषीम्, यद इमां*** । ५. निस्पन्द*** । ६. पश्यामश्चेति । ७. समुन्मुक्त, समुद्घाटित***, ८. कुत्रचिद् 'पुट' इति पदयोर्नाभ्यते ।
२५२ -कादम्बरी- [ कथायाम्
सहस्रतया चन्द्रापीड-दर्शन-कुतूहलांन्नगरमपि समुन्मीलित-लोचन-निवहमिवाभवत् ।
अनन्तरञ्च 'समाप्तसकलविद्यो विद्यागृहान्निर्गतोऽयमागच्छति$^१$ चन्द्रापीडः' इति समाकर्ण्यालोकनकुतूहलिन्यः सर्वस्मिन्नेव नगरे$^२$ ससम्भ्रममुत्सृष्टार्द्धपरिसमाप्तप्रसाधनव्यापाराः, काश्चिद्वाम-करतल-गत-दर्पणाः स्फुरित-सकल-रजनिकर-मण्डला इव पौर्णमासीरजन्यः, काश्चिदाद्रीमलक्तक-रस-पाटल्लित-चरणपुटाः कमल-परिपोत-बालातपा इव नलिन्यः, काश्चित् ससम्भ्रमगति-विगलित-मेखला-कलापा-कुलित-चरण-किसलयाः शृङ्खला-सन्दान-मन्द-मन्द सञ्चारिण्य इव करिण्यः, काश्चिज्जलधर-समय-दिवसश्रिय इवेन्द्रायुध-राग-रुचिराम्बरधारिण्यः,
न्यायेव लोचनस्थानपातीनीत्याशयः । इह 'समुन्मीलितलोचननिवहम्' इत्यत्रोन्मीलनोत्प्रेक्षणात् क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
अनन्तरमिति । अनन्तरं चन्द्रापीडावलोकनकौतुकेन गवाक्षकपाटोद्घाटनमनन्तरं समाप्ताः पारं प्राप्ताः सकलाः समस्ता विद्या यस्य स तादृशः, अयं चन्द्रापीडः विद्यागृहात् विद्यामन्दिरात् निर्गतो निःसृत इति समाकर्ण्य श्रुत्वा आलोकनकुतूहलिन्यः विलोकनकौतुकवत्यः, ससम्भ्रमं शीघ्रतरम् उत्सृष्टाः परित्यक्ताः अर्द्धपरिसमाप्ताः अर्द्धविहिताः प्रसाधनव्यापाराः अलङ्करणक्रिया याभिस्ताः तादृश्यः, ललनाः स्त्रियः हर्म्यतलानि प्रासादतलानि समारुरुहुः आरोहणं चक्रुरित्यग्रिमेण सम्बन्धः । तदारोहणप्रकारमेव प्रकटयन्नाह—काश्चिदिति । काश्चित् तासां मध्ये काश्चिल्ललना इत्यर्थः । इत्थमन्यत्रापि । वामकरतलेषु सव्यपाणितलेषु गताः स्थिता दर्पणा आदर्शा यासां ताः तादृश्यः, अत एव स्फुरितं प्रकाशितं सकलं समस्तरजनिकरमण्डलं चन्द्रविम्बं यासु ताः तादृश्यः पौर्णमासीरजन्यः राकात्रिपामा इव । दर्पणानां वर्तुलतया स्वच्छतया च रजनिकरमण्डलसदृशत्वात् तासां च चन्द्रिकावच्छुभ्रकान्तिमत्त्वादित्याशयः । इह 'पौर्णमासीरजन्य इव' इत्युपमालङ्कारः ।
काश्चिदिति । आर्द्रण क्लिन्नेन अलक्तकरसेन यावकद्रवेण पाटलितानि आलोहितीकृतानि चरणपुटानि याभिस्ताः, अत एव कमलैः पङ्कजैः करणैः परिपीतो गृहीतः बालातपः लोहितवर्णोऽभिनवदिनकरालोको याभिस्ताः नलिन्यः कमलिन्यः पद्गलता इव । इहाऽप्युपमा । अलक्तकरसस्य बालातपेन कमलैश्चरणानाम् ,कमलिनीभिः ललनानां साम्यमवगन्तव्यम् ।
काश्चिदिति । ससम्भ्रमेण ससत्वरेण या गतिर्गमनं तेन विगलितैः कटिप्रदेशात् स्त्रस्तैः मेखलाकलापैः रसनादामभिः आकुलितानि विह्वलीकृतानि प्रतिपदं प्रतिबध्यमानानि चरणकिसलयानि पादपल्लवा यासां ताः तादृश्यः, अत एव शृङ्खलया सन्दानेन पादयोर्बन्धनेन मन्दमन्दसञ्चारिण्यः मन्दमन्दगामिन्यः करिण्य इव हस्तिन्य इव । इहोपमावृत्त्यनुप्रासयोः संसृष्टिः ।
काश्चिदिति । जलधरसमयस्य वर्षाकालस्य यो दिवसो दिनं तस्य श्रियः शोभा इव इन्द्रायुधस्य शक्रधनुषः राग इव रागः अनेकविधरूपसम्बन्धः तेन रुचिराणि मनोहराणि अम्बराणि वस्त्राणि धारयन्तीति ताः तादृश्यः, पक्षे इन्द्रायुधस्य रागेण रञ्जनेन रुचिरं सुन्दरम् अम्बरं गगनं धारयन्तीति ताः तादृश्यः । पूर्णोपमा ।
मानो, चन्द्रापीड़के दर्शन करनेके कुतूहल ( चाव ) से सब नेत्रोंको खोल दी है, ऐसा प्रतीत हो रहा था ।
उसके बाद 'चन्द्रापीड़ समस्त विद्याओंकी शिक्षा समाप्त कर विद्यालयमें से निकल कर अभी यहाँ अने है' यह समाचार सुनकर समस्त नगर ( शहर भर ) की रहनेवाली सब स्त्रियां उनको देखनेके लिए उत्कण्ठित हुई अलङ्कार-धारण-कार्य करती-करती अर्धपरिसमाप्त परित्याग कर ( थोड़े-बहुत गहने पहन कर जैसे की तैसी ) उतावलीमें उठ, महलोंकी चोटियों पर और गेच तलेमें चढ़ गई । उन सबोंके मध्यमें कितनी ही स्त्रियाँ बाएँ हाथमें दर्पण धारण कर, प्रकाशमान पूर्णचन्द्र-मण्डल समन्वित पूर्णिमा-रात्रिके समान शोभा पाने लगीं । कितनी ही स्त्रियाँ अलक्तक रस ( महावर ) से चरण-युगल लाल-लाल रंग कर, पद्मके ऊपर नई धूप गिरने पर पद्गलताके समान शोभायमान थीं । कितनी ही स्त्रियाँ घबराहटमें चलनेसे मध्यभागसे उतरी हुई काञ्चीदाम ( टरकनी ) द्वारा चरण युगल रँध जानेसे, चरणमें शृङ्खलाबन्धनसे मन्द-मन्द चलनेवाली हथिनियोंके समान धीरे-धीरे उठने लगीं । वर्षाकालकी दिनलक्ष्मी जिस प्रकार इन्द्रधनुषके विविधवर्णसे मनोहर आकाशको धारण करती है, उसी प्रकार कितनी युवतियाँ इन्द्रधनुषके समान विविधवर्ण मनोहर वस्त्र धारण कर चढ़ने लगी ।
१. क्वचित् 'मागच्छति' इति पदं न विद्यते ।
२. सर्वस्मिन्नगरे ।