कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

९० सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

अनुक्तातिदेशमाह—

येऽपि ह्यशास्त्रिताः के चित्संयोगा रागवर्धनाः।
आदरेणैव तेऽप्यत्र प्रयोज्याः सांप्रयोगिकाः ॥ ३१ ॥

येऽपीति। अभिधायकत्वेन शास्त्रं संजातं येषां ते शास्त्रिताः, ये नैवंविधाः किं तु स्वेच्छयोत्प्रेक्षिताः संयोगाः संश्लेषाः, आदरेणैव, अवज्ञाया न, अशास्त्रिता अपि अत्र ते सुरते रागवर्धनत्वात्प्रयोज्याः, सांप्रयोगिकाः, संप्रयोगप्रयोजनाः ॥ ३१ ॥

किमित्यशास्त्रिताः प्रयोज्या इत्याह—

शास्त्राणां विषयस्तावद्यावन्मन्दरसा नराः ।
रतिचक्रे प्रवृत्ते तु नैव शास्त्रं न च क्रमः ॥ ३२ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरण-
आलिङ्गनविचारो द्वितीयोऽध्यायः ।
आदितः सप्तमः ।

शास्त्राणामिति । अप्रवृद्धरागा हि शास्त्रोक्तप्रयोगक्रमं चापेक्षमाणाः शास्त्राणां विषयः, रतिचक्रे रागोत्पीडे प्रवृत्ते तद्वशादशास्त्रितानामप्यनुष्ठानोत्तदानीं न शास्त्रं स्यान्नापि क्रमः संयोगानां पौर्वापर्येणोच्चावचेन प्रवर्तनम्, तस्मान्मा भूच्छास्त्रस्य क्रमस्य चानर्थक्यमित्यनुक्तमतिदिश्यते ॥ ३२ ॥

इत्युपगूहनविचारोऽष्टमं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाख्यायां सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरण आलिङ्गनविचारो द्वितीयोऽध्यायः ।

तृतीयोऽध्यायः ।

एवं परिरभ्य चुम्बनादयः प्रयोक्तव्याः, तत्रापि किं प्राक्चुम्बनं-नखच्छेदं दशनच्छेदं वा पश्चादिति नास्त्येषां प्रयोगक्रम इत्याह—

चुम्बननखदशनच्छेद्यानां न पौर्वापर्यमस्ति रागयोगात् ॥१॥

न पौर्वापर्यमिति । रागयोगादिति रागवशाद् , रागाविष्टो हि न क्रममपेक्षते ॥ १ ॥

प्राक्संयोगादेषां प्राधान्येन प्रयोगः, प्रहणनसीत्कृतयोश्च संप्रयोगे ॥ २ ॥

३ अध्याये ] चुम्बनविकल्पप्रकरणम् । ९१

---

अयं तु विशेषः-यदेषां प्राक्संयोगात्=प्राग्यन्त्रयोगात्, यन्त्रयोगे प्राधान्येन बाहुल्येन रागाभ्यासाद्वा प्रबोधनार्थं प्रयोगो नायकाभ्यां यन्त्रयोगे प्राधान्येनेत्यर्थोक्तम्, प्रहणनसीत्कृतयोस्तु संप्रयोगे यन्त्रयोगे प्राधान्येन प्रयोग इत्येव, तदा हि प्रवृद्धरागयोः प्राधान्येन घातसहत्वम्, प्रहणनबाहुल्ये च तदुद्भवस्य सीत्कृतस्यापि बाहुल्यं, प्रागप्राधान्येनेत्यर्थोक्तम् ॥ २ ॥

एकीयमतमेतदुत्तरपक्षदर्शनाद्, यदाह—

सर्वं सर्वत्र रागस्यानपेक्षितत्वादिति वात्स्यायनः ॥ ३ ॥

सत्र सर्वत्रेति । चुम्बनादिपञ्चकं प्राक्प्रयोगे च प्राधान्येन प्रयोक्तव्यम्, रागस्यानपेक्षितत्वादिति चण्डवेगो हि न प्राधान्येनाप्राधान्येन वा प्रयोगमपेक्षते, मन्दमध्यवेगयोस्तु पूर्व एव पक्षः ॥ ३ ॥

अयं तु विशेषः पक्षद्वयेऽपि तुल्य इत्याह—

तानि प्रथमरते नातिव्यक्तानि विश्रब्धिकायां विकल्पेन च प्रयुञ्जीत तथाभूतत्वाद्रागस्य ॥ ४ ॥

तानि चुम्बनादीनि पञ्च, प्रथमरत इति । रतस्यारम्भे, नातिव्यक्तानि नातिस्फुटानि, यथालक्षणस्यासमापनाद्, नातित्वरितेन विश्रब्धिकायां विकल्पेन चेति, इदं वेदं वेत्येकमेव प्रयुञ्जीत न समुच्चयेन, तद्यथा—चुम्बनं वा नखच्छेदं वा, चुम्बनं वा दशनच्छेदं वा, चुम्बनं वा प्रहणनं वा, चुम्बनं वा सीत्कृतं वे, ति चतुर्धा, नखच्छेदं त्रि(१)धा, दशनच्छेदं द्विधा(२), प्रहणनमे(३)कमेवेत्यनुलोमा दश, तावन्त एव प्रतिलो(४)माः, एक(५)त्र विंशतिः प्रयोगाः; तथाभूतत्वादिति । आरम्भकाले हि मन्दो रागः, ततश्च मध्यस्थचित्तता नातिसहिष्णुता चेति तदनुरूप एव प्रयोगः ॥ ४ ॥

ततः परमातित्वरया विशेषवत्समुच्चयेन रागसंधुक्षणार्थम् ॥ ५ ॥

---

(१) नखच्छेदं वा दशनच्छेदं वा, नखच्छेदं वा प्रहणनं वा, नखच्छेदं वा सीत्कृतं वा।
(२) दशनच्छेदं वा प्रहणनं वा, दशनच्छेदं वा सीत्कृतं वा,
(३) प्रहणनं वा सीत्कृतं वा ।
(४) दशसंख्याकाः, ते यथा—नखच्छेदं वा चुम्बनं वा, दशनच्छेदं वा चुम्बनं वा, प्रहणनं वा चुम्बनं वा, सीत्कृतं वा चुम्बनं वा । दशनच्छेदं वा नखच्छेदं वा, प्रहणनं वा नखच्छेदं वा, सङ्कृतं वा नखच्छेदं वा । प्रहणनं वा दशनच्छेदं वा, सीत्कृतं वा दशनच्छेदं वा, । सीत्कृतं वा प्रहणनं वा ।
(५) अनुलोमप्रतिलोमसङ्कलने ।

९४ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

अङ्गुलिसंपुटेनेति । तर्जन्यङ्गुष्ठसंपुटेन, पिण्डीकृत्य गृहीत्वा, ततो निर्दशनं दशनव्यापारं विनोष्ठपुटेनावपीडयेद्, अत्र पीडनेऽपि बहिः पिण्डिताकर्षणं विशेषः, एवञ्च तदाकृष्टचुम्बननाम ग्रहणम् ॥१४॥

एवं कर्मभेदादष्टविधमधरचुम्बनमुक्तं त्रीणि कन्याचुम्बनानि पञ्च ग्रहणचुम्बनानीति, तत्र कर्षणचुम्बनभेदमशेषं समाप्यैवमवसरप्राप्तत्वादधरचुम्बने द्यूतमाह —

द्यूतं चात्र प्रवर्त्तयेत् ॥ १५ ॥

द्यूतं चेति । अत्रेत्यस्मिन्नधरचुम्बने, नान्यस्थाने चुम्बने, विशोभत्वाद् द्यूतमनुरागवर्धनार्थं स्यात् ॥ १५ ॥

तत्र जयपराजयफलत्वाद् द्यूतस्य लक्षणमाह—

पूर्वमधरसंपादनेन जितमिदं स्यात् ॥ १६ ॥

पूर्वमिति । आवयोः परस्परं चुम्बतोर्येन पूर्वं प्रथमतॊऽधरस्य ग्रहणविधिना संपादनं कृतं तस्मिन्सति तेन जितम्, किं तदित्याह—इदमिति । अनेन द्वयोरभिमतपणं सूचयति, द्यूतं च कपटेनाकपटेन वा स्यात्, तत्र यल्लौकिकेनैव चुम्बनेन द्वावेव परस्परस्याधरं चुम्बतस्तदकपटं च वक्ष्यति, तत्र तस्मिन्नकपटे द्यूते प्रवृत्ते नायकेन पूर्वमन्यतमेन ग्रहणम्, चुम्बनेन गृहीताधरत्वाज्जिता, अकपटद्यूते नायिकाया अबलत्वात्सैव जिता शोभते, कपटद्यूते चास्यास्तदनुरूपत्वाज्जयं वक्ष्यति, नायकेन तु कपटद्यूते न जेतव्या, तस्या अननुरूपत्वात् ॥ १६ ॥

तत्रान्यतरस्य जयेऽपरस्य कलहोऽवश्यं भावी; द्यूतस्य कलहास्पदत्वादिति कलहयोजनं रागोद्दीपनार्थमाह—

तत्र जिता सार्धरुदितं करं विधुनुयात्प्रणुदेद्धस्तोत्परिवर्त्तयेद्धलादाहृता विवदेत पुनरप्यस्तु पण इति ब्रूयात्, तत्रापि जिता द्विगुणमायस्येत् ॥ १७ ॥

सार्धरुदितमिति । क्रियाविशेषणं चैतत्, अधरपीडोपख्यापनार्थं सहार्धरुदितेन कृतकेन करं विधुनुयात्कम्पयेत्, प्रणुदेत्तर्जयेद् भङ्गिवैलक्ष्यान्नायकं क्षिपेद्, दंशोच्छ्लेषमधरग्रहणं बद्ध्वा दन्तैः खण्डयेत्, परिवर्त्तेत मुखेनाशक्ता चेत्कायेनाधरमोक्षार्थम्, विवदेत “नैव जिताऽस्मि मयैव जितमि”ति कलहायेत, पुनरस्त्वपरः पण इति । “पुनः क्रीडामः, पूर्वस्मात्पणादयमपरः पण” इति ब्रूयात्, तत्रापीति । द्वितीयेऽपि पणे, द्विगुणमायस्येदिति । करधूननाद्यधिक्येन कुर्यादित्यर्थः ॥१७॥

३ अध्याये ] चुम्बनविकल्पप्रकरणम्। ९५

कपटद्यूतमाह—

विश्रब्धस्य प्रमत्तस्य वाऽधरमवगृह्य दशनान्तर्गतमनिर्गमं कृ- त्वा हसेदुत्क्रोशेत्तर्जयेद्गलोद्वाहयेन्नृत्येतप्रनर्तितभ्रूणा च विचल- नयनेन मुखेन विहसन्ती तानि तानि च ब्रूयादिति चुम्बनद्यूत- कलहः ॥ १८ ॥

विश्रब्धस्येति । तस्मिन्नेव मुखचुम्बनद्यूतेऽन्तरा विश्रब्धिकथा नायिका विश्रम्भयेत्, ततो विश्रब्धस्य प्रमत्तस्याप्रमत्तस्य वाऽकस्माद-न्यत्र गतचेतसोऽधरमवगृह्यौष्ठसंपुटेन ततो दशनान्तर्गतमनिर्गमं कृत्वा यथा तदन्तर्गतमपि प्रमादान्न निर्गच्छति सापराधत्वात् पश्चाद् गृहीता-धरा मुक्ताधरा वा यथासंभवमुत्तरं व्यापारमनुतिष्ठेद्, इतरत्रापि क-पटद्यूते स्खलितप्रमादापेक्षयैव जयो दृष्टः, इत्येवं कपटेन जित्वा हसेत्, सशब्दमितरं वाऽत्यन्तपरितोषणाद्, उत्क्रोशेन्मया जितमिति फूत्कु-र्याद्, यथाऽस्य मित्राणि शृण्वन्ति स्वसख्यो वा, तर्जयेत् “लब्धोऽसी-दानीं खण्डयामि तेऽधरमि'ति, बलाद् हन्तुं सविलासं गात्राणि विक्षि-पेद्, आह्वयेत्सखेदन्तमेवोपसृत्य “आगच्छ दर्शयतां स्वपौरुषमि"ति, नृ-त्येत्तत्परितुष्ट्या, प्रनर्त्तितभ्रूणा चेति । एकोद्धारक्रमेण समुन्नमितभ्रूणा मुखेनेति विहसितसंस्कारः, विहसन्ती कलहावसानत्वात्, तानि ता-नीति । यानि यथार्थयुक्तानि रागदीपनानि मन्यते, चुम्बनद्यूतकलह इति। अकपटे कपटे च चुम्बनद्यूते कलह उक्तः, यदि नायकोऽपि जेता जितो-वा तथा चेष्टेत यथा कथं चित् कलहः स्यात्, तद्यथा—दृढमधर-मवपीडयन् ससीत्कृतं च शिरो विधुनुयाद्, नुदन्तीमुपसर्पेत् । दश-न्तीं प्रतिदशेत्, परिवर्तमानां प्रतिनिवर्तयेत्, विवदमानां प्रतिविवदेत, तिष्ठत्वयमपरः पण इति पूर्वकमेव तावत्प्रयच्छेति च ब्रूयात्, तत्रापि जेता द्विगुणमायस्येदिति पणद्वयसाधनार्थं साधयेत्, जितोऽपि वैलक्ष्या-द्विहसेत्, जितं जितं मयेत्युत्क्रोशन्त्यां मिथ्या मिथ्येति प्रत्युत्क्रोशेत्, तर्जयन्तीं प्रतितर्जयेद् । वल्गन्तीं तद्गात्रसंयमनेन प्रतिवल्गयेद्, आह्वय-न्तीं प्रत्याह्वयेत्, नृत्यन्तीं करतालिकया प्रतिनर्तयेत्, विहसन्तीं तानि तानि ब्रुवन्तीं तद्वचननिषेधार्थं प्रतिब्रूयादिति । यथा चोक्तम्—

'जितो वा यदि वा जेता चुम्बनद्यूतकर्मणि।
तस्या एव विचेष्टाभिः कलहं प्रतियोजयेद्' इति ॥ १८ ॥

एतेन नखदशनच्छेद्यप्रहणनद्यूतकलहा व्याख्याताः ॥ १९ ॥

एतेनेति । चुम्बनद्यूतेन कपटेनाकपटेन च, तत्राप्ययमेव विधिः, त·

९६ सटीके कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

यथा—पूर्वं नखच्छेद्यादिसंपादिते जितमिदं स्यादित्यादि, अत्र च द्यूत-प्रवर्तनं नखदशनहस्तानां प्रहणनस्थानेष्वेव मोहनेन स्यात्, सीत्कृतद्यूतकल्हस्तु पृथग् न संभवति, प्रहणनकलहे द्वयव्यस्तदुद्भवत्वात्, तत्र जेता ससीत्कृतं प्रहण्यात्, जीयमानश्च ससीत्कृतं प्रहणनं प्रतीच्छेत् ॥१९

चण्डवेगयोरेव त्वेषां प्रयोगः तत्सात्म्यात् ॥ २० ॥

एषामिति। कलहानाम्, तत्सात्म्यादिति । ईदृशैरेव चेष्टितैश्चण्डवेगयोः सात्म्यम्, न मन्दवेगयोः, तद्विमर्दाक्षमत्वात् ॥ २० ॥

तत उत्तरोष्ठविधिमाह—

तस्यां चुम्बन्त्यामयमप्युत्तरं गृह्णीयादित्युत्तरचुम्बितम् ॥२१॥

तस्यामिति । समग्रहेणेन नायकाधरं चुम्बन्त्यां नायिकायामयमपि नायकः सङ्गादस्या उत्तरोष्ठं समग्रहेण गृह्णीयाद्, उत्तरचुम्बितमुक्तरोष्ठग्रहणेन, प्रासङ्गिकमिदम्, केवलं तु न प्रयोक्तव्यं ग्राम्यत्वान्नासिकापुटपानवत्, प्रासङ्गिके च तिर्यग्ग्रहणादीनामसंभवाद्, एवमुत्तरचुम्बितमेकविधमेव ॥ २१ ॥

समग्रहणेनास्या नायिकाऽपि प्रयोक्त्री, यदि पुरुषो न जातव्यञ्जनस्तदा द्वयोरपि युगपद्विधिमाह—

ओष्ठसंदंशेनावगृह्यौष्ठद्वयमपि चुम्बेदिति संपुटकं स्त्रियाः, पुंसो वाऽजातव्यञ्जनस्य ॥ २२ ॥

ओष्ठसंदंशेनेति । उभाभ्यां ग्रहणं संदंशः, तेनौष्ठद्वयमवगृह्य वक्त्रान्तः प्रवेश्याभिचुम्बेदिति, सफूत्कारं स्वमोष्ठपुटं संकोचयेदित्यर्थः, सर्वत्र चुम्बनविधावायाते शब्दोच्चारणं कार्यम्, संपुटकमोष्ठद्वयग्रहणाद्, एतच्चतुर्विधम्—समं तिर्यग्दृष्टान्तमवपीडितं च, आकृष्टं न योज्यमशोभित्वात्, स्त्रिया इति। पुंसा प्रयोक्तव्यम्, तदौष्ठयोर्निर्लोमत्वात्, स्त्रियाऽपि पुंसश्चाजातव्यञ्जनस्याप्ररूढश्मश्र्रोः इतरथा लोमभिर्वक्त्रपूरणमसुखावहं स्यात् ॥ २२ ॥

एवमोष्ठचुम्बनं त्रिविध मुक्त्वा संपुटान्तर्गतत्वादन्तर्मुखचुम्बनविकल्पानाह—

तस्मिन्नितरोऽपि जिह्वयाऽस्या दशनानि घट्टयेत्तालु जिह्वांचेति जिह्वायुद्धम् ॥ २३ ॥

तस्मिन्निति । संपुटचुम्बने, इतरो नायको नायिका वा यस्य संपुटकं प्रयोक्तुमिच्छति, प्रयोक्तुर्विवृतास्यत्वादुपुर्यधश्च दशनानि जिह्वया घट्टयेत् संमार्जयेदित्यर्थः, तालु जिह्वयोर्ध्वप्रसारितया, जिह्वां-

३ अध्याये ] चुम्बनविकल्पप्रकरणम् । ९७

वा ऋजुप्रसारतया घटयेद्, जिह्वायुद्धं च कुर्यादिति शेषः, परस्पर- प्रेरणेन, एतच्चतुर्विधम्--अन्तर्मुखचुम्बनं दशनचुम्बनं जिह्वाचुम्बनं- तालुचुम्बनं चेति ॥ २३ ॥

एतेन बलाद्वदनरदनग्रहणं दानं च व्याख्यातम् ॥ २४ ॥

एतेनेति । जिह्वायुद्धेन, वदनरदनग्रहणमिति । हठाद्वदनेन वदनस्य दशनैर्दशनानां ग्रहणे परस्परस्य युद्धमिति ग्रहणपूर्वकं ददन- युद्धं रदनयुद्धं च व्याख्यातं, दानं चेति । एकश्चुम्बयितुं हठाद्वदनं- ददाति ग्राहयितुं वा दशनान्यन्यो गृह्णातीत्युभयोर्ग्रहणदानपूर्वकं वद- नयुद्धं चेति ॥ २४ ॥

समं पीडितमञ्चितं मृदु शेषाङ्गेषु चुम्बनं स्थानविशेषयोगादि- ति चुम्बनविशेषाः ॥ २५ ॥

शेषाङ्गेष्विति । ओष्ठान्तर्मुखेभ्योऽन्येषु ललाटादिस्थानेषु कर्मभेदा- त्समचुम्बनं पीडितचुम्बनमञ्चितचुम्बनं मृदुचुम्बनं चेति चतुर्विधं,- स्थानविशेषयोगादिति । यद्यत्र प्रयुज्यते तत्तत्र स्यादित्यर्थः, तत्रोरुसं- धिकक्षावक्षःसु समं न पीडितं नातिमृदु, स्तनकपोलनाभिमूलेषु पीडि- तं, कुचयोः कक्षापर्यन्ते चुम्बनमञ्चितं, ललाटे नयनयोर्मृदु स्पर्श- मात्रकरणमिति, एवमेते कर्मभेदाच्चुम्बनभेदा उक्ताः ॥ २५ ॥ त एवावस्थाभेदान्नामान्तरं प्रतिपद्यन्त इत्याह—

सुप्तस्य मुखमवलोकयन्त्याः स्वाभिप्रायेण चुम्बनं रागदीपनम् ॥ २६ ॥

सुप्तस्येति । मुखमालोकयन्त्या इत्याहितभावत्वं दर्शयति, स्वाभिप्रा- येणेति । यथा स्वयं धृतिं लभते तथा चुम्बतीत्यर्थः, एवं च सति तस्या एव रागसंधुक्षणाद्रागदीपनं, नायकस्य च तथा चुम्ब्यमानस्य प्रतिबो- धाद् जाग्रतोऽप्येतत्सम्भवति, तत्र तदवस्थकं सांप्रयोगिकमेव स्यात् ॥२६॥

प्रमत्तस्य विवदमानस्य वाऽन्यतोऽभिमुखस्य सुप्ताभिमुखस्य वा निद्राव्याघातार्थं चलितकम् ॥ २७ ॥

निद्राव्याघातार्थमित्युपलक्षणमेतत्, प्रमत्तस्य गीतालेख्यादिषु प्र- सक्तस्य प्रमादव्याघातार्थं, विवदमानस्य तया सह कलहव्याघातार्थम्, अन्यतोऽभिमुखस्यान्यतो दृष्टिव्याघातार्थं, सुप्ताभिमुखस्य सुषुप्सतो- निद्राव्याघातार्थं चलितकमिति, प्रमादादिना नायकस्य चलनं चलि- तं, तत्करोति-’ इति णिच्, तदन्ताच्चलयतीत्यच्, ततः संज्ञायां कन्, चलितकम्, अत्र नायिकैव प्रयोक्त्री शोभते ॥ २७ ॥

१३ का० सू०

९८ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

चिररात्रावागतस्य शयनसुप्तायाः स्वाभिप्रायचुम्बनं प्रातिबोधिकम् ॥ २८ ॥

चिररात्राविति। असञ्चारवेलायामागतस्य प्रयोक्तुः सम्बन्धलक्षणा षष्ठी, शयनसुप्तायाः प्र योज्यायाः “नागतश्चपल” इति प्रातिबोधिकं प्रतिबोधप्रयोजनम्, मुखावलोकनं स्वाभिप्रायाभावाद्भागदीपनान्न विद्यते, तत्र विस्रब्धिकायां रागदीपनम् ॥ २८ ॥

साऽपि तु भावजिज्ञासाऽर्थिनी नायकस्यागमनकालं संलक्ष्य व्याजेन सुप्ता स्यात् ॥ २९ ॥

साऽपि त्विति। भावजिज्ञासार्थिनी "किं चित्पश्यामि मय्यनुरागोऽस्ति न” इति सम्मानाशिंनी नायकादेव वैलक्ष्यसुप्ता स्यादिति व्याजेन कृतकनिद्रया शयितेत्यर्थः, यदि मयि भावितस्तदा प्रातिबोधिकं विदध्यान्मानयिता वा, “कुपिते” ति मानेन पादपतनादिना संभाव्योत्थापयेद्, एतत्त्रिविधमावस्थिकम् ॥ २९ ॥

समागतयोराह—

आदर्श कुड्ये सलिले वा प्रयोज्यायाश्छायाचुम्बनमाकारप्रदर्शनार्थमेव कार्यम् ॥ ३० ॥

आदर्श इति। कुड्ये दीपाद्यालोकयुक्ते, प्रयोज्याया इत्युपलक्षणार्थत्वाच्चायकस्यापि प्रयोज्यस्य, विशेषाभावात्, छायाचुम्बनमिति । दर्पणादिषु प्रयोज्यप्रतिबिम्बस्य समीपे लौकिकमिव चुम्बनं वैहासिकं कार्यम्, आकारप्रदर्शनार्थमिति । भावसूचकमाकारं प्रदर्शयितुमित्यर्थः, यतस्तदवस्थां दृष्ट्वेत्तरो मन्यते मय्यनुरक्तो यदेवमाकारयतीति, कुड्ये तु न वैहासिकं, किं तु च्छायावदने वदनं विदध्यादेवमित्याकारप्रदर्शनार्थम् ॥ ३०॥

बालस्य चित्रकर्मणः प्रतिमायाश्च चुम्बनं संक्रान्तकमालिङ्गनं च ॥ ३१ ॥

बालस्येति। स्वाङ्कगतस्य लाडीकस्य चित्रकर्मण आलेख्यस्य प्रतिमायां मृच्छिलाकाष्ठादिमय्याः प्रयोज्यास समक्षं चुम्बनं संक्रान्तकं, तदध्यारोपादा लिङ्गनं च संक्रान्तकं, यथासंभवं चुम्बनाधिकारे प्रसङ्गादुक्तं, तत्र च्छायाचुम्बनं संक्रान्तकं चोभयमावस्थिकं, स्पर्शानोचरातीतयोरनभिवृत्त संभाषणयोरसमागतयोर्द्रष्टव्यम् ॥ ३१ ॥

तथा निशि प्रेक्षणके स्वजनसमाजे वा समीपगतस्य प्रयोज्याया हस्ताङ्गुलिचुम्बनं संविष्टस्य वा पादाऽङ्गुलिचुम्बनम् ॥३२॥

३ अध्याये ] चुम्बनविकल्पप्रकरणम् । ९९

तथेति आकारप्रदर्शनार्थं, निशि रात्रौ प्रेक्षणके वा नटादिदर्शने वा स्वजनसमाजे वा ज्ञातिसंबन्धिषु संभूय स्थितेषु प्रयोज्यायाः समीपो-पविष्टस्य प्रयोक्तुरुपलक्षणार्थत्वात्प्रयोज्यस्य वा समीपोपविष्टायाः प्रयोज्यायाः, हस्ताङ्गुलिचुम्बनमिति । तदा हस्तस्य सुलभत्वात्, त-मन्यापदेशेनाकृष्य तदङ्गुलिचुम्बनं, संविष्टस्येति । नायिकासमीपे शयितस्य चशब्दाद्धस्ताङ्गुलिचुम्बनं च तदानीमुभयोरपि सुलभत्वात्, तत्र हस्ताङ्गुलिचुम्बनस्य द्वावपि प्रयोक्तारौ, पादाङ्गुलिचुम्बनस्य नायि-कैव, न नरो गर्हितत्वात् ॥ ३२ ॥

संवाहिकायास्तु नायकमाकारयन्त्या निद्रावशादकामाया-इव तस्योर्वोर्वदनस्य निधानमूरुचुम्बनं पादाङ्गुष्ठचुम्बनं चेत्याभि-योगिकानि ॥ ३३ ॥

संवाहिकायास्त्विति । नायकं संवाहयति या काचित्संवाहनद्वा-रेण नायकमभियुङ्क्ते, आकारयन्त्या भावसूचकमाकारं ग्राहयन्त्याः, अकामाया इवेति । चुम्बितुमनिच्छन्त्या इव, नायकाकारस्यागृहीत-त्वाद्, अतः कृतकनिद्रया सा नायकस्योर्वोश्चुम्बितुं वदनं निधत्ते, पादाङ्गुष्ठचुम्बनं तु पादावाकृष्य संवाहयन्त्या बुद्धिकारितमपि न दोषाय, मुखाङ्गुष्ठयोस्तदानीं परस्पराश्लेषसंभवाद्, एतान्यङ्गुलिचुम्बनादीनि स्पृष्टकादिना सोढगात्रस्पर्शापोरनतिप्रवृत्तसं भाषणयोरसमागतयोः, आ-भियोगिकानीति । अभियोगप्रयोजनानि च्छायाचुम्बनादीनि तदानीं-प्रयोगांन्तानि च लौकिकचुम्बनवत्प्रयोक्तव्यानि कर्मभेदासम्भवात् ॥३३॥

सांप्रयोगाभियोगकालयोः सामान्यविधिमाह—

कृते प्रतिकृतं कुर्यात्ताडिते प्रतिताडितम् ।
करणेन च तेनैव चुम्बिते प्रतिचुम्बितम् ॥ ३४ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे चुम्बनविकल्पास्तृतीयोऽध्यायः ।
आदितोऽष्टमः ।

कृत इति । सांप्रयोगिक आभियोगिके वा प्रयोक्तृकृते प्रयोज्या प्रति-कृतं कुर्यात्, तदेवोदाहरणार्थमाह—ताडिते चुम्बित इति । अन्यतरः संप्रयोगे स्तम्भमिवैनं मन्यमानां निर्विद्यते ततश्च निकृष्टः संप्रयोगः स्याद्, आभियोगिके च कारितोऽपि नावध्यत इति पशुमिव परिभवेत् ततश्च न समागमोऽर्थः सिध्येत्, तत्रापि करणेन च, तेनवेति । येनैव

१६० सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

कर्मभेदेन संप्रयुङ्क्ते तेनैव प्रयोजयेद्, एवं रतमाकारग्रहणेन स्फुटरसं स्यात् तच्चित्तानुविधानादिति ।

इति चुम्बनविकल्पा नवमं प्रकरणम् ।

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे चुम्बनविचारस्तृतीयोऽध्यायः ।

---

चतुर्थोऽध्यायः ।

एवं चुम्बनेनोपक्रम्य ततोऽधिकेन नखच्छेद्येनोपक्रमयितुं नखरदनजातय उच्यन्ते, नखविलेखनप्रकारा इत्यर्थः ।

तदेव स्वरूपेण दर्शयन्नाह—

रागवृद्धौ संघर्षात्मकं नखविलेखनम् ॥ १ ॥

संघर्षात्मकमिति । प्रदेशस्य नखैर्यत्समन्ततो घर्षणमवपृथक्करणं तन्नखविलेखनं तत्स्वभावत्वात्, तच्च रागवृद्धौ सत्याम्,

यत्तु नखाग्रेण नुदनं तद्रागमान्द्ये सति तत्र च्छेद्यस्याभावाद्, नखविलेखनस्यैव प्रकाराः कथ्यन्ते ॥ १ ॥

तस्य क्व प्रयोगः कदा चेत्याह—

तस्य प्रथमसमागमे प्रवासप्रत्यागमने प्रवासगमने क्रुद्धप्रसन्नायां मत्तायां च प्रयोगो न नित्यमचण्डवेगयोः ॥ २ ॥

तस्येति । नखविलेखनस्य, अचण्डवेगयोरिति । मन्दमध्यवेगयोः, न नित्यप्रयोगः, कदा तर्हीत्याह—प्रथमसमागमे तथा प्रवासप्रत्यागमने तयोरुत्कण्ठितयोः प्रवृद्धरागत्वात्, प्रवासगमने स्मरणार्थं, क्रुद्धप्रसन्नायामिति । नायकेन प्रसादिता सती हर्षाद्विवृद्धरागा भवति, मत्तायां च मद्यमदेन रागस्योच्चिङ्गितत्वाद्, एवं क्रुद्धप्रसन्ने मत्ते च नायके द्रष्टव्यं, चण्डवेगयोस्तदाऽन्यदा च प्रयोगो नित्यमर्थोक्तम् ॥ २ ॥

तथा दशनच्छेद्यस्य सात्म्यवशाद्वा ॥ ३ ॥

तथा, दशनच्छेद्यस्य प्रयोग इत्येव, तस्यैतावता तुल्यत्वादित्यतिदेशः, तेन स्वरूपमपि योज्यं, रागविवृद्धौ संघर्षात्मकं दशनच्छेद्यं, रागमान्द्ये तु दशनग्रहणमिति, सात्म्यवशाद्वा तयोः प्रयोगो यदि तदाऽचण्डवेगौ प्रकृतिसात्म्यान्न सहेतां तदा नैवेत्यर्थः ॥ ३ ॥

तदाच्छुरितकमर्धचन्द्रो मण्डलं रेखा व्याघ्रनखं मयूरपदकं शशप्लुतकमुत्पलपत्रकमिति रूपतोऽष्टविकल्पम् ॥ ४ ॥

४ अध्याये ] नखच्छेद्यप्रकरणम् । १०१

तदिति । नखविलेखनं, रूपत इति संस्थानात्, द्विविधं हि तद् रूपवदरूपवच्च, तत्र यत्कस्य चिदनुकारि तद्रूपवदष्टप्रकारमाच्छुरितकादि, तस्य लक्षणं वक्ष्यति, यदननुकारि तदरूपवत् त्रिविधं, मृदुमध्यातिमात्रभेदात् ॥ ४ ॥

कक्षौ स्तनौ गलः पृष्ठं जघनमूरू च स्थानानि ॥ ५ ॥

स्थानानि । कक्षस्तनगलपृष्ठजघनोरुपार्श्वानि तेष्वेव षट्सु नखक्षतैः स्त्रीपुंसयोरत्यर्थनिर्वृत्तिरित्याचार्याणां मतम् उत्तरपक्षदर्शनात्, तत्र गल इति सामीप्यात्तत्पार्श्वं, जघनशब्दः समुदायेन कटिभागे तदेकदेशे च पुरोभागे वर्तते, तदिह समुदायवृत्ति, तेन नितम्बलेखनमपि सिद्धं, तथा चोक्तम्—

‘ग्रीवापार्श्वोरुकक्षेषु कटिपृष्ठस्तनेषु च ।
संप्रयोगे प्रयुञ्जीत नखच्छेद्यानि योषिताम्’ इति ॥ ५ ॥

प्रवृत्तरतिचक्राणां न स्थानमस्थानं वा विद्यत इति सुवर्णनाभः ॥६॥

प्रवृत्तरतिचक्राणामिति । प्रवृत्तरागोत्पीडानां, न स्थानमिति । अङ्गं प्रत्यङ्गं वा सिद्धं सर्वमेव नखक्षतस्य स्थानं, यद्यप्येवं तथाऽपि शास्त्रकारो रूपवतां नियतस्थानं वक्ष्यति, तत्र हि परभागं लभन्त इति ॥६॥

छेद्यस्य नखाधीनत्वात्तेषामाश्रयतः कल्पनातो गुणतः प्रमाणतश्च विधिमाह—

तत्र सव्यहस्तानि प्रत्यग्रशिखराणि द्वित्रिशिखराणि चण्डवेगयोर्नखानि स्युः ॥ ७ ॥

तत्रेति । नखकर्मणि, सव्यहस्तानीति । आश्रयभावेन वामो हस्तो येषामिति, दक्षिणस्य प्रायशोऽन्यव्यापारार्देषां भङ्गोऽपि स्यात्, प्रत्यग्रशिखराणीति । अभिनवघटिताग्राणि, द्विशिखराणि त्रिशिखराणि वा क्रकचमुखवत्कल्पितानि, तत्रित्रिशिखरकाण्यनतिविस्तीर्णस्थलत्वाद् द्रुतं भिद्यन्ते, तद्विपर्ययाणि मध्यमन्दवेगयोरित्यर्थोक्तं, तत्रेष्टप्रमृष्टाग्राणि शूकाकृतीनि मध्यवेगयोः, प्रमृष्टाग्राण्यर्धचन्द्राकृतीनि मन्दवेगयोरिति तिस्रो नखविकल्पनाः ॥ ७ ॥

गुणानाह—

अनुगतराजि सममुज्ज्वलममलिनमविपाटितं विवर्धिष्णु मृदु स्निग्धदर्शनमिति नखगुणाः ॥ ८ ॥

अनुगतराजीति । अनुगता विवर्णा मध्ये लेखा यस्य, सममनिम्नोन्नतपृष्ठम् , उज्ज्वलमागन्तुकमलाभावादमलिनं कान्तिमद्, अविपाटितम-

१०२ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

विस्फुटितं, विवर्धिष्णु वर्धनशीलं, मृदु, न काष्ठप्रख्यं, स्निग्धदर्शनमिति । दृश्यत इति दर्शनं रूपं, 'कृत्यल्युटो बहुलम्' । ३ । ३ । ११३ । इति ल्युट्, तदरूक्षमस्येति ॥ ८ ॥

दीर्घाणि हस्तशोभीन्यालोके च योषितां चित्तग्राहीणि गौडानां नखानि स्युः ॥ ९ ॥

प्रमाणतस्त्रिधा । तत्र दीर्घाणि हस्तशोभीनि हस्तं शोभयितुं शीलं येषां, नखच्छेदं कर्तुमक्षमत्वाद्, आलोके=दर्शने, चित्तग्राहीणि योषिद्भिर्दृश्यमानानि तासां चित्तं हरन्तीति गुणद्वययुतानि स्पर्शमात्रकरत्वात्प्रायशो गौडानाम् ॥ ९ ॥

ह्रस्वानि कर्मसहिष्णूनि विकल्पयोजनासु च स्वेच्छाऽवपातीनि दाक्षिणात्यानाम् ॥ १० ॥

ह्रस्वानि, कर्मसहिष्णूनि लेखनादि कर्म सहन्ते, दीर्घाणि तु भज्यन्ते, विकल्पयोजनास्वर्धचन्द्रादयो ये विकल्पास्तत्संपादनासु स्वेच्छाऽवपातीनि प्रयोक्तुरिच्छया स्थाने योऽवपातः स विद्यते येषां न तु दीर्घाणाम्, इति गुणद्वयं, तानि खररागत्वात्प्रायशो दाक्षिणात्यानाम् ॥ १० ॥

मध्यमान्युभयभाञ्जि माहाराष्ट्रिकाणामिति ॥ ११ ॥

मध्यमानि न दीर्घाणि नातिह्रस्वानि, उभयभाञ्जि दीर्घह्रस्वगुणभाञ्जि, तानि वैचक्षण्यात्प्रायशो माहाराष्ट्रिकाणाम् ॥ ११ ॥

आच्छुरितकादेर्लक्षणं परभागार्थं च प्रयोगस्थानमाह—

तैः सुनियमितैर्हनुदेशे स्तनयोरधरे वा लघुकरणमनुद्गतलेखं स्पर्शमात्रजननाद्रोमाञ्चकरमन्ते संनिपातवर्धमानशब्दमाच्छुरितकम् ॥ १२ ॥

तैरिति । मध्यमैर्नखैः पञ्चभिरपि, सुनियमितैरिति । सुसंश्लिष्टैः, मध्यमावस्थापेक्षयेदं वचनं, प्रागसंश्लिष्टान्येव स्थाने निवेश्यन्ते ततश्च शनैराकृष्यमाणानि सुसंयमितानि भवन्ति न प्रागेव सुसंयमितानि, लोके तथा प्रयोगदर्शनाद्, लघुकरणमिति । लघ्वी क्रिया यस्मिन्निति, यथा क्षतं न भवति, यदाह—अनुद्गतलेखमिति । किमर्थं तर्हीत्याह—स्पर्शमात्रजननाद्रोमाञ्चकरमिति, अन्तइति । स्पर्शनक्रियाया नखघातादिभिरिति, अङ्गुष्ठनखेन प्रतिनखस्फालनादूर्ध्वमानचटचटाशब्दं यदेवंविधं कर्म तदाच्छुरितकं नखैराच्छुरणाद्, एवं च नखच्छेदाभावेऽप्यस्यैवानुरूपं, तत्र हनुदेशोऽधरे च सर्वासामेव नायिकानामाच्छुरितकमेव नान्यन्नखकर्मेति दर्शनार्थमुभयोर्ग्रहणं, स्तनयोराधिक्येन प्रयोक्तव्यमिति ज्ञापनार्थं वचनं, तत्रापि स्पर्शकरत्वात् ॥ १२ ॥

४ अध्याये ] नखच्छेद्यप्रकरणम्। १०३

अन्येषु तु स्थानेष्ववस्थाऽपेक्षया प्रयोगमाह— प्रयोज्यायां च तस्याङ्गसंवाहने शिरसः कण्डूयने पिटकभेद- ने व्याकुलीकरणे भीषणे च प्रयोगः ॥ १३ ॥

प्रयोज्यायां च कन्यायां तस्य प्रयोग इति विस्रम्भणार्थं नान्यस्येत- रस्य नखकर्मणः, संवाहने यत्र यत्र स्थाने मर्दनं तत्र तत्र, शिरःकण्डू- यने शिरस्येव, पिटकभेदने स्वल्पपिटकानां शरीरस्थानां भेदने, तद्देश- एव व्याकुलीकरणे किं चित्कर्तुमप्रयच्छन्त्या भीषणे भयं दर्शयितुमित्य- र्थः, एते संवाहनादिष्वावस्थिकाः सर्वास्वेव नायिकासु, अस्यावस्थि- ककार्यवशात्नायिकाऽपि प्रयोक्त्री ॥ १३ ॥

ग्रीवायां स्तनपृष्ठे च वक्रो नखपदनिवेशोऽर्धचन्द्रकः ॥ १४ ॥

ग्रीवायामिति । ग्रीवापार्श्वे बहिर्मुखाः स्तनपृष्ठे चोर्ध्वमुखाः, अर्ध- चन्द्रवद्वक्रोऽर्धचन्द्रः, सूच्यग्रेण कनिष्ठानखेन निष्पाद्यो मध्यमानखेना- र्धचन्द्रेण ॥ १४ ॥

तावेव द्वौ परस्पराभिमुखौ मण्डलम् ॥ १५ ॥

तावेव द्वाविति । अर्धचन्द्रौ क्रोडभावेन परस्पराभिमुखौ मण्डलं- तदाकारत्वात् ॥ १५ ॥

नाभिमूलककुन्दरवङ्क्षणेषु तस्य प्रयोगः ॥ १६ ॥

नाभिमूले रशनानायकवदेव स्थितं, ककुन्दरयोर्नितम्बस्योपरि- कूपकयोरन्तर्निहितप्रतिकूपकं मनोहारि, वङ्गणयोरूरुसन्ध्योः कर्णिकाऽ- लंकारवज्जघनस्य ॥ १६ ॥

सर्वस्थानेषु नातिदीर्घा लेखा ॥ १७ ॥

सर्वस्थानेति । लेखायाः स्थानविशेषाभावान्न स्थाने विशेषः, तेन ग्री- वात्रिकपृष्ठपार्श्वोरुमूलबाहुषु नातिदीर्घस्थानविशेषाद् द्व्यङ्गुला त्र्यङ्गुला वा प्रत्यग्रशिखरा निष्पाद्या ॥ १७ ॥

सैव वक्रा व्याघ्रनखकमास्तनमुखम् ॥ १८ ॥

सैवेति । लेखा, स्तनमुखादुत्थाप्याग्रतो वक्रीकृता व्याघ्रनखखण्ड- वत्स्तनकण्ठमलंकरोति ॥ १८ ॥

पञ्चभिरपि नखैर्लेखा चूचुकाभिमुखी मयूरपदकम् ॥ १९ ॥

पञ्चभिरपि नखैः सूच्यग्रशिखरकैः, चूचुकाभिमुखौति । स्तनमुखस्या- धस्तादङ्गुष्ठनखं विन्यस्योपरि च संश्लिष्टाङ्गुलिनखानि चूचुकाभिमुखमा- कर्षयेद्, मयूरपदकं तदाकारत्वात्, ॥ १९ ॥

१०४ सटीके कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

तत्संयोगश्लाघायाः स्तनचूचुके संनिकृष्टानि पञ्चनखपदा-
नि शशप्लुत कम् ॥ २० ॥

तदिति। मयूरपदकं, संप्रयोगश्लाघाया इति। नायकसंयोगे श्लाघा यस्यास्तस्या विधेयं, सर्वा एव हि स्त्रियः स्तनमुखं सर्वनख-विप्लुतं बहु मन्यन्ते, यथोक्तम्-

'स ते मनसि तन्वङ्गि! सखि! प्रागिव वर्तते।
स्तनचक्रं विशालाक्षि! यत्ते शिखिपदाङ्कितम्' ॥ इति,

स्तनचूचुक इति। सामीप्ये सप्तमी, संनिकृष्टानीति। नखाग्रपञ्चकमेकीकृ-त्यावष्टभ्य निदध्यात्ततः पञ्च पदानि संनिकृष्टानि शशप्लुततं, तदाका-रत्वात्, ॥ २० ॥

स्तनपृष्ठे मेखलापथे चोत्पलपत्राकृतीत्युत्पलपत्रकम् ॥ २१ ॥

उत्पलपत्राकृतीति। उत्पलपत्रसंस्थानं; तदेकमेव स्तनपृष्ठे मेख-लापथे चेति। यत्र मेखला निबध्यते तत्र, पथग्रहणाच्चैकम् अपि तु तिर्यगुत्पलपत्रमालामिव शोभार्थं निदध्यात्, नाभिमूलस्थमण्डलं मध्यस्थनायकरत्नवदाभाति ॥ २१ ॥

ऊर्वोः स्तनपृष्ठे च प्रवासं गच्छतः स्मरणीयकं संहताश्चतस्र-
स्तिस्रो वा लेखा इति नखकर्माणि ॥ २२ ॥

स्मरणीयकमिति। प्रोषितं स्मारयति यन्नखच्छेद्यं लेखाऽऽख्यं, 'कृत्यल्युटो बहुलम्' ।३।३।११३। इति कर्तर्र्यनीयर्, ततः संज्ञायां कन्, ततः प्रयोज्याया ऊर्वोः प्रवासं गच्छतः प्रच्छन्नस्य नायकस्य प्रयोक्तुः, स्तनपृष्ठे सार्वलौकिकस्य, संहता इति। निरन्तरा मङ्गलार्थं मा भूच्चिर-विप्रयोग इति, चतस्रो दीर्घप्रवासे, तिस्रो ह्रस्वप्रवासे, संख्याऽङ्कवलेखाः, एषामर्धचन्द्रादीनां देशकालकार्यवशान्नायिकाऽपि प्रयोक्त्री, नखकर्मा-णीति। एतानि नखच्छेद्यानि रूपवन्तीत्यर्थः, अरूपिणां त्वनिबद्धरूपत्वा-त्तत्स्थानानियमः, सर्वत्रैवोक्तस्थाने प्रयोगः ॥ २२ ॥

अन्येषामतिदेशमाह—

आकृतिविकारयुक्तानि चान्यान्यपि कुर्वीत ॥ २३ ॥

आकृतिविकारयुक्तानीति। संस्थानविशेषयुक्तानि, अन्यान्यपि पक्षि-कुसुमकलशपत्रवल्ल्यादीनि नखकर्माणि प्रयोक्तव्यानि, अनेन विकल्प-स्याधिक्यं दर्शयति ॥ २३ ॥

विकल्पानामनन्तत्वादानन्त्याच्च कौशलविधेरभ्यासस्य च स-

४ अध्याये ] नखच्छेद्यप्रकरणम् । १०५

...सर्वगामित्वाद्वागात्मकत्वाच्छेद्यस्य प्रकारान् कोऽभिसमीक्षितुमर्हतीत्याचार्याः ॥ २४ ॥

आचार्याणां मतं विकल्पानामिति । अष्टविकल्पमेवास्तु नान्यानि तेषां छेद्यप्रकाराणां निरूप्यमाणानामानन्त्याद्, अतस्तान् कोऽभिसमीक्षितुमर्हतीति संबन्धः, तदभिसमीक्षिणा कौशलमप्यपेक्षणीयं, तस्य च प्रतिविकल्पं भिन्नत्वादानन्त्यमित्याह—आनन्त्याच्चेति । कौशलविधिः कौशलकरणं, स च नाभ्यासं विनेत्ययमपरस्तृतीयोऽपेक्षणीयः, सोऽप्येकत्र कृतोऽन्यत्र न कौशलं निष्पादयतीति सर्वगामिना भवितव्यमित्याह—अभ्यासस्य च सर्वगामित्वादिति । तदित्थं महती परम्परेति कः प्रकारानभिसमीक्षते, किं च रागात्मकत्वाच्छेद्यस्येति । रागजन्यत्वात्तदात्मकं नखच्छेदं, रागविवृद्धौ हि नखविलेखनं, तच्च तदानीं रागान्धत्वादरूपवदेव प्रयुङ्क्ते, कोऽत्र छेद्यवस्तुनि प्रकारान् प्रयोक्तुमर्हति तदानीमष्टविकल्पमपि न वक्तव्यम् ॥ २४ ॥

भवति हि रागेऽपि चित्रापेक्षा वैचित्र्याच्च परस्परं रागो जनयितव्यो, वैचक्षण्ययुक्ताश्च गणिकास्तत्कामिनश्च परस्परं प्रार्थनीया भवन्ति, धनुर्वेदादिष्वपि हि शस्त्रकर्मशास्त्रेषु वैचित्र्यमेवापेक्ष्यते किं पुनरिहेति वात्स्यायनः ॥ २५ ॥

भवति हि रागेऽपीति । हिशब्दोऽवधारणे, रागकालेऽपि केषां चित् सत्यप्यानन्त्ये वैचित्र्यापेक्षा भवत्येव, अपिशब्दादरागकालेऽपि, यदाह—वैचित्र्याच्चेति । आहार्यरागे कृत्रिमरागे च रते परस्परस्य राग उत्पद्यमानः स न विना वैचित्र्यमिति तज्जननार्थं च वैचित्र्यापेक्षा, के पुनस्ते रागे सत्यपि वैचित्र्यमपेक्षन्त इत्याह—वैचक्षण्ययुक्ताश्चेति, तज्ज्ञतया युक्ता देवदत्तासदृश्यो गणिकास्तत्कामिनश्च मूलदेवसदृशाः, ते च विशिष्टरतार्थिनः परस्परस्य प्रार्थनीयास्तज्ज्ञा भवन्ति, मा भूदन्यत्र खलरतमिति । ततश्च तेषां वैचित्र्यमेव रागं जनयति, धनुर्वेदादिष्वपीति । शास्त्रान्तरेणास्य साधर्म्यं दर्शयति—आदिशब्दात्कुन्तखड्गादिशस्त्रपरिग्रहः, शस्त्रकर्मशास्त्रेष्विति । ज्ञानविद्या, कर्मविद्या चेति द्विविधा विद्या, धनुर्वेदे हि परशराणामागच्छतां शरैश्छेदनमेकसंधानेनानेकशस्त्रमोक्षणमित्यादिकं कर्मवैचित्र्यं, किं पुनरिह कामसूत्रे यत्र वैचित्र्यमेव मुख्यमभिप्रेतम्, अन्यथा नागरकानागरकयोः को भेदः ॥ २५ ॥

सर्वत्र च वैचक्षण्ययुक्तेषु वैचित्र्यप्रसङ्गप्रतिषेधमाह—

न तु परपरिगृहीतास्वेवं कुर्यात्, प्रच्छन्नेषु प्रदेशेषु तासा-

१४ का० सू०

१०६ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे, ५ अध्याये ]

मनुस्मरणार्थं रागवर्धनार्थञ्च विशेषान्दर्शयेत् ॥ २६ ॥

न त्विति। परपरिगृहीतासु वैचक्षण्ययुक्तास्वपि, एवमिति। वैचित्र्यं युक्तं, तासां प्रच्छन्ननायकोपभोग्यत्वात्, प्रच्छन्नेष्विति। ऊरुजघनवङ्क्षणादिषु, अनुस्मरणार्थमिति। ये नखच्छेद्यविशेषास्तान्दृष्ट्वा स्मरन्ति, नित्यसमागमस्य दुर्लभत्वाद्, रागवर्धनार्थञ्चेति। प्रमोदमात्रस्वरूपत्वाद्विस्रब्धिलक्षणां प्रीतिं महतीं जनयन्ति ॥ २६ ॥

स्मरणमधिकृत्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रशंसामाह—

नखक्षतानि पश्यन्त्या गूढस्थानेषु योषितः। चिरोत्सृष्टाऽप्यभिनवा प्रीतिर्भवति पेशला ॥ २७ ॥

नखक्षतानीति। गूढस्थानादिषु, अभिनवा प्रथमसमागम इव, प्रीतिः=स्नेहः, पेशला=अकृत्रिमा ॥ २७ ॥

चिरोत्सृष्टेषु रागेषु प्रीतिर्गच्छेद्वराभवम्। रागायतनसंस्मारि यदि न स्यान्नखक्षतम् ॥ २८ ॥

चिरोत्सृष्टेष्वनुभूय चिरपरित्यक्तेषु, पराभवं विनाशं, रागायतनसंस्मारीति। रूपं यौवनं गुणाश्चेति रागायतनं, तत्स्मारयितुं शीलं यस्येति, नखक्षतदर्शनात्तद्रूपादिषु स्मरणं, ततः प्रीतिवासनाप्रबोधः॥२८॥

सामान्येन प्रशंसामाह—

पश्यतो युवतिं दूरान्नखोच्च्छिष्टपयोधराम्। बहुमानः परस्यापि रागयोगश्च जायते ॥ २९ ॥

दूरादिति। तत्प्रकारमनुपलभ्यापि, उच्छिष्टं परिभुक्तं, बहुमानोऽतिगौरवं, परस्यापि येनापि न संगता, रागयोग इति। रागेण युज्यत इत्यर्थः ॥ २९ ॥

पुरुषश्च प्रदेशेषु नखचिह्नौर्विचिह्नितः। चित्तं स्थिरमपि प्रायश्चलयत्येव योषितः ॥ ३० ॥

पुरुषश्चेति। यथा पुरुषस्य तथा योषितोऽपि पुरुषं दृष्ट्वा रागः, प्रदेशे दष्टेषु, विचिह्नितो विलिखितः, स्थिरमपि तपश्चरणादिभिर्नियतपि प्रायश्चलयतीति प्रकृतेरित्यर्थः ॥ ३० ॥

नान्यत्पटुतरं किञ्चिदस्ति रागविवर्धनम्। नखदन्तसमुत्थानां कर्मणां गतयो यथा ॥ ३१ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः।

---

दशनच्छेदप्रकरणम्। १०७

आदितो नवमः।

नान्यदिति। रागयोगेभ्यः, पटुतरं रागवृद्धौ योग्यतरं, दन्तग्रहणं तुल्यफलत्वदर्शनार्थं प्रासङ्गिकं, कर्मणां गतय इति। छेदनानां प्रवृत्तयो यथा देहान्तरस्थिता न तथा लोकेऽन्यदस्ति संप्रयोगेऽपि रागवर्धनं, पूर्वपूर्वमिति वक्ष्यति ॥ ३२ ॥

इति नखजातयो दशमं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे नखजातयश्चतुर्थोऽध्यायः।

अथ पञ्चमोऽध्यायः।

एवं नखच्छेद्यानुपक्रम्य तदधिकेन दशनच्छेद्येनोपक्रमितुं दशनच्छेद्यविधयस्तथाऽऽलिङ्गनादयो, देशप्रवृत्तिमभिनिरूप्य प्रयुज्यमाना न रागाहेतव इति देशेषु भवा देश्या उपचारा, इति प्रकरणद्वयमत्राध्याये, गहेतव इति देशेषु भवा देश्या उपचारा, इति प्रकरणद्वयमत्राध्याये, तत्र च्छेद्यस्य विषयस्वरूपकालानां पूर्वत्रानिर्दिष्टत्वात्स्थानादीन्याह—

उत्तरोष्ठमन्तर्मुखं नयनमिति मुक्त्वा चुम्बनवद्दशनरदनस्थानानि ॥ १ ॥

उत्तरोष्ठमिति। चुम्बनस्येवात्राप्युत्तरोष्ठं छिद्यमानमसुखावहम्, अन्तर्मुखं जिह्वां, शेषमपि दशनागोचरत्वाद्, नयनयोश्छेद्यत्वासंभवात्पर्यन्तपीडाकरत्वाद्रूप्यकरणाच्च मुक्त्वा, शेषा ललाटाधरोष्ठगलकपोलवक्षःस्तनाः, तथा ललाटामूरुसंधिबाहुमूलनाभिमूलानि सन्ति तानि स्थानानि, न तु सर्वजनप्रयोज्यानीति, एतत्सर्वं प्रयोज्यं चुम्बनेन सहैकविषयत्वाद्, दशनरदनस्थानानि, दन्तविलेखनस्थानानि, उत्तरोत्तरवैचित्र्यदर्शनार्थं चुम्बनविकल्पानन्तरमिदं नोक्तम् ॥ १ ॥

गुणानाह—

समाः स्निग्धच्छाया रागग्राहिणो युक्तप्रमाणा निश्छिद्रास्तीक्ष्णाग्रा इति दशनगुणाः ॥ २ ॥

समा अकरालास्तुल्यच्छेदं निष्पादयन्तीति, स्निग्धच्छाया अपरषाः, रागग्राहिणस्ताम्बूलभक्षणादौ, न पुष्पावदाताः, इति गुणद्वयं शोभाऽर्थं; युक्तप्रमाणा न श्लक्ष्णा न पृथवः, निश्छिद्राः=घनाः, तीक्ष्णाग्रा इति गुणत्रयं छेद्यार्थं शोभार्थं च ॥ २ ॥

कुण्ठा राज्युद्गताः परुषा विषमाः श्लक्ष्णाः पृथवो विरला इति च दोषाः ॥ ३ ॥

१०८ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

राज़्युद्गता इति । मध्ये स्फुटिता लेखा उद्गता येषामित्याहिताग्न्यादिषु द्रष्टव्यं, गुणविपर्यये दोषाः सिद्धा अपि प्रधानदोषख्यापनार्थं पुनरुक्ताः, तेन रागाग्राहित्वं न दोषः, यतः शुद्धा एव दशनाः प्रायशो वर्ण्यन्ते, अत्रापि राज्युद्गतपरुषविषमाणांमाननकान्तिपरिपन्थित्‍वं, कुण्ठादीनां तु शेषाणां कार्यकारणेऽसामर्थ्यं दोषश्च ॥ ३ ॥

गूढकमुच्छूनकं बिन्दुबिन्दुमाला प्रवालमणिर्मणिमाला खण्डाभ्रकं वराहचर्वितकमिति दशनच्छेदनविकल्पाः ॥ ४ ॥

छेदनविकल्पा इति । रूपत उक्ताः ॥ ४ ॥

तेषां लक्षणं प्रयोगस्थानं चाह—

नातिलोहितेन रागमात्रेण विभावनीयं गूढकम् ॥ ५ ॥

रागमात्रेणेति । राग एव रागमात्रं क्षताभावाद्, अतिलोहितेनेति । तस्याधिक्यमाह, तेन विभावनीयं विज्ञेयं, एवं च गूढमिव गूढकम्, अस्फुटितत्वात्, तदेकेनैव राजदन्ताग्रेणावघृष्य निष्पाद्यम् ॥ ५ ॥

तदेव पीडनादुच्छूनकम् ॥ ६ ॥

तद् गूढकं यदाऽऽपीड्य निष्पाद्यते तदा जातश्वयथुत्वादुच्छूनकम्॥ ६ ॥

तदुभयं विन्दुरधरमध्य इति ॥ ७ ॥

तदुभयं गूढकमुच्छूनकं च, बिन्दुरिति । अयमितिशब्दश्चार्थे, बिन्दुश्च वक्ष्यमाणलक्षणः, त्रितयमधरमध्ये, तेषां स्वल्पाभोगत्वात् ॥ ७ ॥

उच्छूनकस्य वैशेषिकं स्थानमाह—

उच्छूनकं प्रबालमणिश्च कपोले ॥ ८ ॥

उच्छूनकं, प्रबालमणिश्च वक्ष्यमाणलक्षणः, कपोले तस्य शक्यक्रियत्वात् ॥ ८ ॥

कस्मिन्कपोले इत्याह—

कर्णपूरचुम्बनं नखदशनच्छेद्यमिति सव्यकपोलमण्डनानि॥९॥

सव्यकपोलमण्डनानीति । यथा कर्णपूरश्चारुत्वाद्वामे कर्णे विन्यस्तो वामकपोलस्य मण्डनं तथा, यथोक्तं—

'दन्तच्छेदं चुम्बनं सताम्बूलं रागमण्डनम्' ॥ ९ ॥

दन्तौष्ठसंयोगाभ्यासनिष्पादना प्रबाळमणिसिद्धिः ॥ १० ॥

दन्तौष्ठसंयोगाभ्यासनिष्पादनेति । उत्तरदन्ताधरोष्ठाभ्यामुत्तरोष्ठाधरदन्ताभ्यां वा स्थानस्य संयोगो यद् गृहीत्वा पीडनं तस्याभ्यासः पुनः पुनः करणं स एव निष्पादनं यस्याः सिद्धेः, निष्पाद्यतेऽनेनेति कृ-

५ अध्याये ] दशनच्छेदप्रकरणम् । १०९

---

त्वा, तथा हि तदभ्यासात्प्रबालमणिरिव लोहितः क्षतविवर्जितो दन्तोष्ठपदविन्यासो निष्पाद्यते ॥ १० ॥

सर्वस्येयं मणिमालायाश्च ॥ ११ ॥

मणिमालायाश्च दन्तोष्ठसंयोगाभ्यासनिष्पादना सिद्धिरित्येव, अत्राप्ययमेव प्रकारः, किं त्वेकं निष्पाद्यं, तदनन्तरमपरमपरं यावन्माला भूतेति ॥ ११ ॥

अल्पदेशायाश्च त्वचो दशनद्वयसंदंशजा बिन्दुसिद्धिः ॥ १२ ॥

अल्पदेशाया इति। स्थानापेक्षया, तत्र गले मुद्गमात्राया, अधरे तिलमात्रायास्त्वचः, दशनद्वयसंदंशजेति। उत्तरेणाधरेण च दशनाग्रेण त्वचमाकृष्य संदंशः खण्डनं तस्माज्जात इत्यर्थः, बिन्दुसिद्धिरिति। बिन्दुः स्वल्पदेशखण्डनात्, सिद्धिरित्युत्तरैश्चतुर्भिर्दशनैरल्पदेशायास्त्वचो युगपत्संदंशजेत्यर्थः ॥ १२ ॥

सर्वैर्बिन्दुमालाश्च ॥ १३ ॥

बिन्दुमाला, तदाकारत्वात् ॥ १३ ॥

तस्मान्मालाद्वयमपि गलकक्षवङ्गणप्रदेशेषु ॥ १४ ॥

तस्मान्मालाद्वयमपीति। मणिमाला बिन्दुमाला च, गलकक्षवङ्गणप्रदेशेषु श्लथत्वक्त्वादेषाम् ॥ १४ ॥

ललाटे चोर्वोर्बिन्दुमाला ॥ १५ ॥

ललाटे चोर्वोरिति। तत्राप्यूर्वोस्तिलपङ्क्तिरिव स्थिता स्यान्न तिर्यक्परिमण्डलमिवेति, सृक्वभागयोर्विच्छेदेऽपि परिमण्डलमिव लक्ष्यते ॥ १५ ॥

मण्डलमिव विषमकूटकयुक्तं खण्डाभ्रकं स्तनपृष्ठ एव ॥१६॥

विषमकूटकयुक्तमिति। विषमैः पृथुमध्यसूक्ष्मैर्दशनपदैः समन्ततो युक्तं खण्डाभ्रकं तत्सादृश्यात्, स्तनपृष्ठे सौकर्याच्छोभित्वाच्च, पुरुषस्य वक्षसीत्यर्थादवगन्तव्यं, तच्च कण्ठोपग्रहेण निष्पाद्यम् ॥१६॥

संहताः प्रदीर्घा बह्व्यो दशनपदराजयस्तासामन्तराला वराहचर्वितकं स्तनपृष्ठ एव ॥ १७ ॥

संहता इति। स्तनपृष्ठस्यैकतो भागात्स्वल्पदेशां त्वचं दशनसंदंशेन चर्वयेद्, यावदपरं भागमित्यनेन क्रमेणोपर्य्युपरि चर्वणान्निरन्तराः प्रदीर्घा बह्व्यश्चतस्रः षड् वा दशनपदपङ्क्तयो निष्पाद्याः, तासांचान्तरालाणि संमूर्च्छितरक्तत्वात्ताम्राणि भवन्ति, अतो वराहस्येव चर्वणाद्वराहचर्वितकं, स्तनपृष्ठ एव बहुलमांसत्वात् ॥ १७ ॥

११० सटीक कामसूत्रे [ २अधिकरणे,

तदुभयमपि च चण्डवेगयोः ॥ १८ ॥ इति दशनच्छेद्यानि ।

तदुभयमपि खण्डाभ्रकं वराहचर्वितकं च छेद्यं चण्डवेगयोः, तत्सात्म्याद्, एषां नायिकाऽपि प्रयोक्त्री द्रष्टव्या, उभयोरपि शास्त्राधिकाराद्, देशकालकार्यवशात् किञ्चिदेव कस्य चिदसाधारणम्, एतावन्ति दशनच्छेद्यानि सांप्रयोगिकान्युक्तानि, प्रयोज्याशरीरे प्रयोज्यमानत्वाद्, अभियोगे त्वसंभवात् ॥ १८ ॥

आकारप्रदर्शनार्थं सांक्रान्तिकमाभियोगिकमाह—

विशेषके कर्णपूरे पुष्पापीडे ताम्बूलपलाशे तमालपत्रे चेति प्रयोज्यागामिषु नखदशनच्छेद्यादीन्याभियोगिकानि ॥ १९ ॥

विशेषक इति । भूर्जपत्रादिकलिपततिलके, कर्णपूरे नीलोत्पलादौ, पुष्पापीड इत्युपलक्षणं शेखरे, सुसज्जितताम्बूलीपत्रे, तमालपत्रे सुरभिचयनङ्गलेखीकृते, एषां छेद्यविषयत्वाद्, इतिशब्दः प्रकारे, प्रयोज्यागामिष्विति । गमिष्यन्तीति गामिनः, 'भविष्यति गम्यादयः, ।३।३।३। इति सूत्रात्, प्रयोज्यागामिनो विशेषाकादयः, 'गमि गम्यादीनाम्'-२।३।२४ सू० वार्ति० इति समासः । तेषु हि च्छेद्यानि संक्रान्तकान्याभियोगिकानि भवन्ति, नखदशनच्छेद्यादीनीति । नखच्छेद्यमाभियोगिकं प्राङ् नोक्तम्, इहैकविषयत्वादेकीकृत्योक्तम् ॥ १९ ॥

दशनच्छेद्यविधय एकादशं प्रकरणम् ।

देशप्रवृत्तयो देश्या उपचारास्तानाह—

देशसात्म्याच्च योषित उपचरेत् ॥ २० ॥

देशसात्म्यादिति । ल्यब्लोपे पञ्चमी, सात्म्यं द्विविधं—देशतः, प्रकृतितश्च, तत्र चुम्बनादीनां येन यस्मिन्देशे सात्म्यमवस्थितं तदपेक्ष्य, तेन तत्र योषित उपचरेत्, स्वयं तच्छीलवद्भवैङ्, उपलक्षणमेतत्, पुरुषानपि योषित् ॥ २० ॥

तत्र मध्यदेशस्य प्रधानत्वात्तत्सात्म्यमाह—

मध्यदेश्या आर्यप्रायाः शुच्युपचाराऽचुम्बननखदन्तपदद्वेषिण्यः ॥ २१ ॥

मध्यदेश्या इति ।

'हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः' ॥ इति भृगुः,

५ अध्याये ] दशनच्छेदप्रकरणम्। १११

'गङ्गायमुनयोरित्येके, इति वशिष्ठः, अयमेव शास्त्रकृतां प्राधान्ये- नाभिप्रेतः, तत्र भवा मध्यदेश्याः, शुच्युपचाराः सुरते शुचिसमुदाचा- राः, आर्यप्रायतवात्, चुम्बनादित्रयं द्वेष्टुं शीलमासाम्, आलिङ्गनमि- च्छन्ति, प्रहणनेषु मध्याः ॥ २१ ॥

बाह्लीकदेश्या आवन्तिक्यश्च ॥ २२ ॥

बाह्लीकदेश्याः=उत्तरापथिकाः, आवन्तिक्यः=उज्जयिनीदेशभवाः, ता एवापरमालव्यः, चुम्बनादिद्वेषिण्यः ॥ २२ ॥

पूर्वाभ्यो विशेषमाह—

चित्ररतेषु त्वासामाभिनिवेशः ॥ २३ ॥

चित्ररतेष्विति । चित्ररतानि वक्ष्यन्ते, तेष्वभिनिवेशोऽतिप्रीतिकर- त्वात् ॥ २३ ॥

परिष्वङ्गचुम्बननखदन्तचूषणप्रधानाः क्षतवर्जिताः प्रहणन- साध्या मालव्य आभीर्यश्च ॥ २४ ॥

मालव्य इति । पूर्वमालवभवाः, परिष्वङ्गचुम्बनादीनि प्राधान्येने- च्छन्ति, क्षतविवर्जिताः तोदन्तु नखदन्ताभ्यामिच्छन्ति, प्रहणनसाध्याः प्रहणनेन जातरतयः, आभीर्य इति । आभीरदेशः श्रीकण्ठकुरुक्षेत्रादि- भूमिः, तत्र भवाः ॥ २४ ॥

सिन्धुषष्ठानां च नदीनामन्तराळीया औपरिष्टिकसात्म्याः ॥२५॥

सिन्धुषष्ठानां चेति । सिन्धुनदः षष्ठो यासां नदीनां, तद्यथा- विपाट् शतद्रुरिरावती चन्द्रभागा वितस्ता चेति पञ्चनद्यः, तासाम- न्तरालेषु भवाः, औपरिष्टिकसात्म्या इति । सत्यपि परिष्वङ्गचुम्बना- दौ मुखे जघनकर्मणा प्रीयन्त इत्यर्थः, खरवेगाः प्रीयन्त इति भावः॥२५॥

चण्डवेगा मन्दसीत्कृता आपरान्तिक्यो लाट्यश्च ॥२६॥

आपरान्तिक्य इति । पश्चिमसमुद्रसमीपेऽपरान्तदेशः, तत्र भवाः, अत्रत्यैः किलार्जुनसकाशाद्विष्णोरन्तःपुरमाच्छिन्नमिति, लाट्यश्चे- ति । अपरमालवात्पश्चिमेन लाटविषयः, तत्र भवाः चण्डवेगाः, म- न्दसीत्कृता इति । क्षतानि मन्दं च प्रहारं सहन्त इत्यर्थः, तदुङ्ग- वत्वात् सीत्कृतस्य ॥ २६ ॥

दृढप्रहरणयोगिन्यः खरवेगा एवापद्रव्यप्रधानाः स्त्रीरा- ज्ये कोशलायां च ॥ २७ ॥

स्त्रीराज्य इति । बङ्गदेशात्पश्चिमेन स्त्रीराज्यं तत्र, कोशलायां-

११२	सटीके कामसूत्रे	[ २ अधिकरणे,

च योषितः सत्यप्यालिङ्गनादौ दृढप्रहारैः प्रीयमाणाः संप्रयुज्यन्ते, खरवेगा एवेत्यवधारणात्सर्वदैवेत्यर्थः, कण्डूते रताधिक्याद्रागः खर इत्युच्यते, तदभावे तु चण्ड इति विशेषः, एवं च सत्यपद्रव्यप्रधानाः, कण्डूतिप्रतीकारार्थं प्राधान्येन कृत्रिमसाधनमिच्छन्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥

प्रकृत्या मृद्व्यो रतिप्रिया अशुचिरुचयां निराचाराश्चान्ध्र्यः ॥२८॥

आन्ध्र्य इति। नर्मदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः, तत्र कर्णाटविषयात्पूर्वेणान्ध्रविषयः, तत्र भवाः, प्रकृत्या स्वभावेन मृद्वङ्ग्यो न प्रहणनादि सहन्ते, किं तु रतिप्रियाः, पुरुषोपसृप्तमिच्छन्तीत्यर्थः, अशुचिरुचयोऽविविक्तसमुदाचाराः निराचाराश्च, भिन्नमर्यादा इत्यर्थः॥२८॥

सकलचतुःषष्टिप्रयोगरागिण्योऽश्लीलपरुषवाक्यप्रियाः शयने च सरभसोपक्रमा महाराष्ट्रियक्यः ॥ २९ ॥

महाराष्ट्रियक्य इति । नर्मदाकर्णाटविषययोर्मध्ये महाराष्ट्रविषयः, तत्र भवाः, सकलायाश्चतुःषष्टेः पाञ्चालिक्या गीताद्यायाश्च प्रयोगेण रागस्तासां भवतीति तत्प्रयोगरागिण्यः, अश्लीलं ग्राम्यं परुषं च निष्ठुरं वाक्यं वदन्ति सहन्ते चेति तत्प्रियाः, शयने चेति । संप्रयोगे, रभसोपक्रमा इति । धृष्टत्वादादावेव रभसेन पुरुषमभियुञ्जत इत्यर्थः ॥२९॥

तथाविधा एव रहसि प्रकाशान्ते नागरिक्यः ॥ ३० ॥

नागरिक्य इति । पाटलिपुत्रिक्यः, तथाविधा एवेति । तेनैव प्रकारेण सकलचतुःषष्टिप्रयोगरागितयाऽश्लीलपरुषवाक्यप्रियतया च रहसि विजने प्रकाशन्ते सत्रपत्वाद्, महाराष्ट्रियक्यस्तु प्रकाशे रहसि चेति विशेषः, शयने च रभसोपक्रमत्वं तुल्यम् ॥ ३० ॥

मृद्यमानाश्चाभियोगान्मन्दं मन्दं प्रसिञ्चन्ते द्राविड्यः ॥३१॥

द्राविड्य इति । कर्णाटविषयाद्दक्षिणेन द्रविडविषयः, तत्र भवाः, अभियोगादिति। यन्त्रयोगात्प्रागालिङ्गनाद्यभियोगात्प्रभृति पुरुषेण मृद्यमाना बहिरन्तश्च शिथिलीक्रियमाणावयवा मन्दं मन्दं प्रसिञ्चन्त इति स्तोकं स्तोकं मूर्च्छनासुखवर्जितं क्षरणं कुर्वत इति, अमन्दत्वात्, ततोऽन्ते समाक्षिप्तवेगा विसृष्टिः, तेनैकस्मिन्नेव रते निवृत्तरागा भवन्तीति दर्शयति ॥३१॥

मध्यमवेगाः सर्वसहाः स्वाङ्गप्रच्छादिन्यः पराङ्गहामिन्यः कुत्सिताश्लीलपरुषपरिहारिण्यो वानवासिक्यः ॥ ३२ ॥

वानवासिक्य इति । कोङ्कणविषयात्पूर्वेण वनवासविषयः, तत्र भवाः मध्यमवेगा भावतः कालतश्च सर्वमालिङ्गनादिकं सहन्ते,