४ अध्याये ] अभियोगप्रयोज्यकन्याप्रतिपत्तिप्रकरणम् । १९३

यस्तु धनवान्बहुपत्नीको गुणवानप्यवश्यस्तमभियुञ्जानं प्रतिलोमयेदिति दर्शयन्नाह—

वरं वश्यो दरिद्रोऽपि निर्गुणोऽप्यात्मधारणः । गुणैर्युक्तोऽपि न त्वेवं बहुसाधारणः पतिः ॥ ५५ ॥

वरमिति । आत्मधारणः कुटुम्बमात्रधारकः, बहुसाधारणो बहूनामेकः, यस्तु धनवान् कृतपरिग्रहो गुणवान् वश्यः, तं न प्रतिलोमयेदित्यर्थः ॥ ५५ ॥

यस्तु न वश्यस्तत्र दोषमाह—

प्रायेण धनिनां दारा बहवो निरवग्रहाः । बाह्ये सत्युपभोगेऽपि निर्विश्रम्भा बहिःसुखाः ॥ ५६ ॥

प्रायेणेति । स्वत एव धनवान्बहून्दारान्प्रतिगृह्णाति, विशेषतस्ताश्च, निरवग्रहाः=निरङ्कुशाः, तत्र कारणं—बाह्य इति । अशनाद्युपभोगेन बहिःसुखाः, निर्विश्रम्भा आन्तरेण रताख्यसुखेन वर्जिता इत्यर्थः ॥ ५६ ॥

नीचो यस्त्वभियुञ्जीत पुरुषः पलितोऽपि वा । विदेशगतिशीलश्च न स संयोगमर्हति ॥ ५७ ॥

नीचोऽधमजातिः पूर्वगुणयुक्तोऽपि, पलितः=वृद्धः, विदेशगतिशीलः=सदा प्रवासी ॥ ५७ ॥

यदृच्छयाऽभियुक्तो यो दम्भद्यूताधिकोऽपि वा । सपत्नीकश्च सापत्यो न स संयोगमर्हति ॥ ५८ ॥

यदृच्छयेति । स्वेच्छाभियोगशीलो बलात्कारेणेति भावः, दम्भाधिको व्याजबहुलो, द्यूताधिको द्यूतासक्तश्च, सपत्नीकः सापत्यश्च परिणीतभार्यायुक्तस्तदपत्यवांश्च, एकतरवान्वा ॥ ५८ ॥

वश्यस्तु तादृशोऽपि संयोगमर्हत्येवेत्याह—

गुणसाम्येऽभियोक्तॄणामेको वरयिता वरः । तत्राभियोक्तरि श्रैष्ठ्यमनुरागात्मको हि सः ॥ ५९ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे एकपुरुषाभियोगाः प्रयोज्योपावर्त्तनमभियोगतश्च कन्यायाःप्रतिपत्तिश्चतुर्थोऽध्यायः ।

२५ का० सू०

१९४ सटीक कामसूत्रे [ ३ आधिकरण,

गुणेति । यथोक्तगुणानां साम्ये, एको वरयिता वर इति । व्रियन्त- इति वराः सर्व एवाभियोक्तारः, तेषां वर एको वरयिता वरणे साधुः, ‘वर ईप्सायां’ साधुकारिणि तृन्, तस्मिन्नभियोक्तरि वरयितृत्ववि- शिष्टे, श्रेष्ठता तस्यानुरागात्मकत्वात् ॥ ५९ ॥
इत्यभियोगतः कन्यायाः प्रतिपत्तिस्त्रिंशं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां कन्यासं- प्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे एकपुरुषाभियोगः, प्रयोज्योपावर्तनमभियोगतश्च कन्यायाः प्रतिपत्तिश्चतुर्थोऽध्यायः ।

---

पञ्चमोऽध्यायः ।

एवमनुरञ्जितां स्वयंवरप्रवृत्तां च गान्धर्वेण योजयेद्, विपरीतामा- सुरादिभिरिति विवाहयोगा उच्यन्ते-तत्र गान्धर्वेण या प्रायशो विविक्ता- दृश्यन्ते, तस्या बहुसिद्ध्याः सुकरमभिप्रेतदेशनयनं, या तु न प्रायश- स्तस्यास्तावत्सहायसाध्यविधिमाह—

प्राचुर्येण कन्याया विविक्तदर्शनस्यालाभे धात्रेयिकां प्रिय- हिताभ्यामुपगृह्योपसर्पेत् ॥ १ ॥

प्राचुर्येणेति । धात्रेयिकां पुरुषप्रवृत्तामत्यर्थाद् , उपगृह्य प्रियहिता- भ्यामुपसर्पेत् , तस्याः समीपे निसृष्टार्थां प्रेषयेत् ॥१॥

सा चैनामविदिता नाम नायकस्य भूत्वा तद्गुणैरनुरञ्ज- येत् ॥ २ ॥

सा चेति । सा = उपसर्पिता, अविदिता नाम, नायकस्याविदितेव भूत्वा; कृतकप्रयोगपरिहारार्थं, तद्गुणैरिति । तस्य नायकस्य गुणैः॥२॥

तस्याश्च रुच्यान्नायकगुणान्भूयिष्ठमुपवर्णयेत् ॥ ३ ॥

तस्याश्चेति । रुच्यानभीष्टान् ॥ ३ ॥

अन्येषां वरयितॄणां दोषानभिप्रायविरुद्धान्प्रतिपादयेद् माता- पित्रोश्च गुणानभिज्ञतां लुब्धतां च चपलतां च बान्धवानाम् ॥४॥

अभिप्रायविरुद्धानिति । यथा नेच्छति तानियं तथेत्यर्थः, गुणानभि- ज्ञतां लुब्धतां चेति । ‘अगुणज्ञौ तव पितरौ लुब्धौ च, येन गुणवन्तमप- हायान्यं धनिनं निर्गुणं गवेषयतः’ इति प्रतिपादयेत् ॥ ४ ॥

५ अध्याये ] विवाहयोगप्रकरणम् । १९५

याश्चान्या अपि समानजातीयाः कन्याः शकुन्तलाऽऽद्याः स्वबुद्ध्या भर्तारं प्राप्य संयुक्ता मोदन्ते स्म ताश्चास्या निदर्शयेत् ॥ ५ ॥

समानजातीया इति । मोदन्ते स्म = प्रमुदितवत्यः, नानुरूपोऽयं ममेति स्वबुद्ध्याऽवधारणं, न पित्रोरिच्छया, तथा कर्तव्ये शकुन्तलाऽऽदिकृताः कथाः कथयेत्, कौशिकः स्वतपोविघ्नार्थमिन्द्रसंप्रेषितामप्सरसं मेनकां दृष्ट्वा जातरागश्चकमे, सा च तद्वीर्यग्रहणात्तत्रैव कन्यां प्रसूय त्यक्त्वा चारण्ये दिवं जगाम, शकुन्तसंपातमध्यगतां च तां कन्यां कण्वर्षिः करुणयाऽऽश्रममानीय वर्धितवान्, यथार्थं च शकुन्तलेति नाम चक्रे, सा च कालेन प्राप्तयौवना मृगयाप्रसङ्गादागतं दुष्यन्तं राजानं दृष्ट्वा स्वबुद्ध्या पाणिं ग्राहितवतीति, आदिशब्दाद्राजदारिकाः कन्या निदर्शयेत्, ॥ ५ ॥

महाकुलेषु सापत्नकैर्बाध्यमाना विद्धिष्टा दुःखिताः परित्यक्ताश्च दृश्यन्तायातिं चास्य वर्णयेत् ॥ ६ ॥

महाकुलेष्विति । महाकुलेषु च लोभात्पित्रा दत्ता नियतं सापत्नकैर्बाध्यन्ते, ततश्च विद्धिष्टाः परिजनस्य परित्यक्ताः सत्यो दुःखिता दृश्यन्त इति दर्शयेद्, आयतिमुत्तरभाविनमर्थम्, भविष्यति चेति ॥ ६ ॥

सुखमनुपहतमेकचारितायां नायकानुरागं च वर्णयेत् ॥ ७ ॥

एकचारितायामिति । एकपत्नीत्वे सुखमनुपहतं वर्णयेत् सापत्न्यदुःखाभावाद्, नायकानुरागं चेति ॥ ७ ॥

समनोरथायाश्चास्या अपायं साध्वसं व्रीडां च हेतुभिरवच्छिन्द्यात् ॥ ८ ॥

समनोरथाया इति । अस्त्येवायमस्या मनोरथः, किं तु दोषान्पश्यतीत्युत्प्रेक्ष्याह — अपायमिति । विनाशं कुतश्चित्, साध्वसं = भयं,-गुरुजनाद्, व्रीडां परिजनेषु, हेतुभिरपायैर्दर्शनैरपनयेत् ॥ ८ ॥

दूतीकल्पं च सकलमाचरेत् ॥ ९ ॥

दूतीकल्पं च पारदारिके वक्ष्यमाणं प्रतारणप्रकरणम्, ॥ ९ ॥

त्वामजानतीमिव नायको बलाद्ग्रहीष्यतीति तथा सुपरिगृहीता स्यादिति योजयेत् ॥ १० ॥

त्वामजानतीमिवेति । अजानतीमिव बलात्कारेण ग्रहीष्यति तदा न तव दोषः, तथेति । तेन प्रकारेण सुगृहीतं स्याद् वचनोयाभावादित्यमुंचार्थं योजयेत् ॥ १० ॥

१९६ सटीक कामसूत्रे [ ३ अधिकरणे,

प्रतिपन्नामभिप्रेतावकाशवर्तिनीं नायकः श्रोत्रियागारादग्निमा-
नाय्य कुशानास्तीर्य यथास्मृति हुत्वा च त्रिः परिक्रामेत् ॥ ११ ॥

प्रतिपन्नामिति । अभ्युपगतार्थामेकान्तदेशवर्तिनीं, श्रोत्रियेति । तत्राग्नेः संस्कृतत्वादित्यर्थः, यथास्मृति स्वगृह्योक्तविधिना, त्रिः परिक्रामेत् कन्यामग्निं भ्रमयेत् ॥ ११ ॥

ततो मातरि पितरि च प्रकाशयेत् ॥ १२ ॥

प्रकाशयेत्, प्रणिधिना यथा नायकेनोढेति ॥ १२ ॥

अग्निसाक्षिका हि विवाहा न निवर्तन्त इत्याचार्यसमयः ॥ १३ ॥

न निवर्तन्त इति । नान्येनोह्यत इति दर्शयति, तेन धर्मविवाहेष्वग्निसंनिधानं कार्यमिति ॥ १३ ॥

दूषयित्वा चैनां शनैः स्वजने प्रकाशयेत् ॥ १४ ॥

दूषयित्वेति । अभिगम्येत्यर्थः, नोद्वाहितमात्रां, शनैः स्वजने प्रकाशयेत्, तस्या आत्मीयकरणार्थम् ॥ १४ ॥

यथा पितरौ तथाविधामपि न प्रयच्छत इति तदाह—

तद्बान्धवाश्च यथा कुलस्याघं परिहरन्तो दण्डभयाच्च तस्मा-
एवैनां दद्युस्तथा योजयेत् ॥ १५ ॥

तद्बान्धवा इति । नायिकाबान्धवाः, नायकोपगृहीतेत्यघं दोषं परिहरन्तो, यदि तस्मै न प्रतिपाद्यते तदा कुलं दुष्यत इति, दण्डभयाच्चेति । एवं चानुश्रीयमानं यदि राजा शृणुयात्तदा दण्डं पातयेदिति, तस्मा एव नायकायैव, तथा योजयेत् प्रतिविदध्यान्नायकः ॥ १५ ॥

अनन्तरं च प्रीत्युपग्रहेण रागेण तद्बान्धवान्प्रणियेदिति ॥ १६ ॥

अनन्तरं च तत्प्रतिपादनस्य, प्रीत्युपग्रहेण मुकुरवस्त्रादिदानेन बाह्यानुरागेण चान्तरेण वा प्रीणयेत्तर्पयेद् ॥ १६ ॥

गान्धर्वेण विवाहेन वा चेष्टेत ॥ १७ ॥

गान्धर्वेण चेष्टेतेति । एवं गान्धर्वविधिरुक्तः ॥ १७ ॥

आन्तरस्थामधिकृत्याह—

अप्रतिपद्यमानायामन्तश्चारिणीमन्यां कुलप्रमदां पूर्वसंसृष्टां प्रीयमाणां चोपगृह्य तया सह विषह्यमवकाशमेनामन्यकार्यापदेशे-
नानाययेत् ॥ १८ ॥

५ अध्याये ] विवाहयोगप्रकरणम् । १९७

अप्रतिपद्यमानायामिति । स्वयं पाणिग्रहणमकुर्वत्याम्, अन्तश्चारिणीमन्यामिति । अन्तरङ्गां कुलस्त्रियम्, पूर्वसंबद्धां पित्रोः सौजन्येन प्रीयमाणां नायकस्य, उपगृह्येति । द्रव्येण स्वीकृत्य, विषह्यमिति गम्यम्, अन्यकार्यापदेशेनेति । अन्यं कार्यमपदिश्यानाययेत्प्रणिधिना ॥ १८ ॥

ततः श्रोत्रियागारादग्निमिति समानं पूर्वेण ॥ १९ ॥

समानं पूर्वेणेति । श्रोत्रियागारादित्यादि पूर्ववदित्यर्थः, अग्न्याहरणमात्रेण गान्धर्वेण तुल्यमित्ययमेकः प्रकारः ॥ १९ ॥

आसन्ने च विवाहे मातरमस्यास्तदभिमतान्यवरदोषैरनुशयंग्राहयेत् ॥ २० ॥

आसन्ने चास्या विवाहेऽन्येन वरेण सह, तदभिमतान्यवरदोषैरिति । नायिकामातुरभिमतो योऽन्यो वरस्तस्य दोषैः क्लैब्यपतनादिभिस्तामनुशयं ग्राहयेत् ॥ २० ॥

ततस्तदनुमतेन प्रातिवेश्याभवने निशि नायकमानाय्य श्रोत्रियागारादग्निमिति समानं पूर्वेण ॥ २१ ॥

तत इति । अनुशयग्रहणादूर्ध्वं, तदनुमतेन = मातुरभिप्रायेण, प्रातिवेश्याभवन इति । तस्या द्रव्येणोपगृहीतत्वादिति द्वितीयः ॥ २१ ॥

भ्रातरमस्या वा समानवयसं वेश्यासु परस्त्रीषु वा प्रसक्तमसुकरेण साहाय्यदानेन प्रियोपग्रहैश्च सुदीर्घकालमनुरञ्जयेदन्ते च स्वाभिप्रायं ग्राहयेत् ॥ २२ ॥

अस्या भ्रातरं तुल्यवयसमेकान्तप्रसक्तमसुकरेण कष्टसाध्येन दुःसाध्यस्त्रीसंपादनादिना, प्रियोपग्रहेरिति । सामदानैरन्यैर्वैत्यनुरञ्जनविधिः, स्वाभिप्रायमिति । स्वद्भगिनीं परिणेतुमिच्छामि ॥ २२ ॥

प्रायेण हि युवानः समानशीलव्यसनवयसां वयस्यानामर्थे जीवितमपि त्यजन्ति ततस्तेनान्यकार्यात्तामानायेद् विषह्यं सावकाशमिति समानं पूर्वेण ॥ २३ ॥

वयस्यानामिति । मित्राणामर्थे जीवितमपि परित्यजन्ति किमु भगिनीं न प्रयच्छन्ति, तत इति । प्रदानादूर्ध्वं, तेनैवेति । भ्रात्रा, अन्यकार्यादिति । ल्यब्लोपे पञ्चमी, अन्यकार्यमुद्दिश्येत्यर्थः, तत्रापि नायिकामानाययेदिति तृतीयः ॥ २३ ॥

१९८ सतीके कामसूत्रे [ ३ अधिकरणे,

सुप्तप्रमत्तोपगमात्पैशाचः, तमधिकृत्याह— अष्टमीचन्द्रिकाऽऽदिषु च धात्रेयिका मदनीयमेनां पाययित्वा किं चिदात्मनः कार्यमुद्दिश्य नायकस्य विषयं देशमानयेत् ॥ २४॥

अष्टमीचन्द्रिकाऽऽदिष्विति। अष्टमीचन्द्रिकाऽऽदिषु, तत्र दिवसमुपोष्य पूजापुरःसरं रात्रिजागरणमाचन्द्रोदयम्, अनन्तरं तां धात्रेयिका नाय-कपसक्ता मदनीयं सुराऽऽदिकं पाययित्वा, किंचिदात्मनः कार्यमिति। अङ्गुलीयकं विस्मृत्यागताऽस्मि तत्र गच्छाव इत्युपदिश्यानयेदित्यर्थः ॥२४

तत्रैनां मदात्संज्ञामप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण ॥२५॥

तत्रेति। विषयदेशे, संज्ञां = चेतनां, दूषयित्वेति। दूषयित्वा चैनां-शनैः स्वजनेषु प्रकाशयेत्, तद्बान्धवाश्चेत्यादि पूर्ववदित्येकः प्रकारः॥२५॥

सुप्तां चैकचारिणीं धात्रेयिकां वारयित्वा संज्ञामप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण ॥ २६ ॥

सुप्तां चैकचारिणीमिति। एकाकिनीं, तत्र सुप्तेति द्वितीयः, अत्रा-भ्याहरणादिकं नास्ति, अधर्मत्वादिति ॥ २६ ॥

प्रसह्याहरणाद्राक्षसस्तमधिकृत्याह— ग्रामान्तरमुद्यानं वा गच्छन्तीं विदित्वा सुसंभृतसहायो ना-यकस्तदा रक्षिणो वित्रास्य हत्वा वा कन्यामपहरेदिति वि-वाहयोगाः ॥ २७ ॥

ग्रामान्तरेति। स्वस्माद् ग्रामादन्यं ग्रामं, सुसंभृतसहाय इति। सुसंनद्धबहुसहायः, रक्षिणः = कन्यारक्षकान्, वित्रास्य, ते यथा त्यक्त्वा पलायन्ते, हत्वा वा प्रहारैः, कन्यामपहरेत्, कृष्णवद्रुक्मिणीम्, अत्रा-प्यधर्मत्वान्नाङ्गभ्याहरणादि, स्वगृहमेव च नीत्वा दूषणमिति, न किंचि-दतिदिष्टं, विवाहयोगा गान्धर्वादीनां विषयाः ॥ २७ ॥

अष्टानां विवाहानां मध्ये किमपेक्षया कस्य प्राधान्यमित्याह— पूर्वः पूर्वः प्रधानं स्याद्विवाहो धर्मसंस्थितेः । पूर्वाभावे ततः कार्यो यो य उत्तर उत्तरः ॥ २८ ॥

पूर्वः पूर्व इति। धर्मसंस्थितेरिति। धर्मतो व्यवस्थानादित्यर्थः, तत्र पूर्वे धर्म्याश्चत्वारः, अस्मिन्दर्शने गान्धर्वादु ब्राह्मादयः प्रधानं, तत्रापि के चित्तरतमभेदेन पूर्वः पूर्व इत्याहुः, गान्धर्वो ह्यासुरान्, पण्डित्येक-स्मिन्पक्षे एतौ द्वावति धर्म्यौ, किं तु यथा पूर्वे न तथा परतः, यथा च गान्धर्वो न तथाऽऽसुर इति।

५ अध्याये ] विवाहयोगप्रकरणम् । १९९

के चिद् 'आसुरोऽपि पैशाचात्तथा धर्मत्वात्, पैशाचोऽधम्मोऽपि राक्षसात्प्रधानं राक्षसस्य साहसाकर्मत्वाद्, यो य उत्तर उत्तर इति । अन्यगत्या अन्य इत्याहुः ॥ २८ ॥

गान्धर्व एव प्रधानमित्याह—

व्यूढानां हि विवाहानामनुरागः फलं यतः ।
मध्यमोऽपि हि सद्योगो गान्धर्वस्तेन पूजितः ॥ २९ ॥

व्यूढानामिति । कृतानामनुरागः फलम्, अन्यथाऽनुरागाभावे निष्फलः स्याद्, मध्यमोऽपि हि षडित्येकस्मिन्पक्षे, सद्योग इति । शोभनोऽनुरागात्मको योगोऽस्येति, तेन च सद्योगेन गान्धर्व इत्युच्यते ॥ २९ ॥

एवं च कृत्वाऽस्य प्राधान्यमित्याह—

सुखत्वादबहुक्लेशादपि चावरणादिह ।
अनुरागात्मकत्वाच्च गान्धर्वः प्रवरो मतः ॥ ३० ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे विवाहयोगाः पञ्चमोऽध्यायः ।

सुखत्वादिति । सुखहेतुत्वाद्, अबहुक्लेशात्, प्रायेणेति, प्रायशो न यत्नसाध्य इत्यर्थः, अवरणाद् = वरणसंविधानाभावात् ॥ ३० ॥

इति विवाहयोगा एकत्रिंशं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां-
कन्यासंप्रयुक्तके तृतीयेऽधिकरणे विवाहयोगाः पञ्चमोऽध्यायः ।

[ समाप्तं चेदं कन्यासंप्रयुक्तकं नाम तृतीयमधिकरणम् ]

भार्याधिकारिकं नाम चतुर्थमधिकरणम्।

प्रथमोऽध्यायः।

कन्या पुरुषेण संयुक्ता भार्या संवृत्ता तया पुंसि कथं ? वर्तितव्यमि- त्यतो भार्याऽधिकारिकमुच्यते, तच्च कन्यासं प्रयुक्तकशेषभूतम्, अन्यथा विशेषाधिकाननुष्ठानात्संयुक्ताऽप्यसंयुक्तकल्पैव स्याद्, भार्या च द्विविधा—एकचारिणी सपत्निका च, तत्र प्राधान्येनैकचारिणी वृ- त्तमुच्यते—

भार्यैकचारिणी गूढविश्रम्भा देववत्पतिमानुकूल्येन वर्तेत ॥१॥

भार्येति । गूढविश्रम्भा, इतरस्याः कपटव्यवहारः सम्भावितत्वा- द्देववद्, 'भर्ता तु देवता स्त्रीणाम्' इति न्यायाद्, आनुकूल्येन चित्तानुवि- धानेनैव, वर्तेतेत्यन्तर्भावितो ण्यथैः, शरीरस्थितिविषयमेतत् ॥ १ ॥

वृत्तं सूचयति—

तन्मतेन कुटुम्बचिन्तामात्मनि संनिवेशयेत् ॥ २ ॥

तन्मतेनेति । यदा तु नायकेनानुज्ञाता, कुटुम्बचिन्तां गृहचिन्ताम्, बाह्यवस्तुविषयमेतद्, आत्मनि संनिवेशयेद् आत्माधीनां कुर्याद्, वृत्त- मुभयमुत्तरत्र यथायोगं योज्यम् ॥ २ ॥

तत्र गृहप्रतिबद्धत्वाद् वृत्तस्य गृहचिन्तामाह—

वेश्म च शुचि सुसंमृष्टस्थानविरचितविविधकुसुमं संश्लक्ष्ण- भूमितलं हृद्यदर्शनं त्रिपवणाचरितबलिकर्म पूजितदेवायतनं कुर्यात् ॥ ३ ॥

वेश्म चेति । कुर्यादित्यनेन सम्बन्धः, सुसंमृष्टं सुशोधितं स्थानेषु भोग्येषु विरचितानि विप्रकीर्णानि विविधानि कुसुमानि यस्य, संश्ल- क्ष्णभूमितलमिति । मसृणभूतलं, हृद्यं = हृदयप्रियं, दर्शनं यस्य, त्रिपवणं- त्रिसंध्यमाचरितं कारितं बलिकर्म यत्र, देवताऽऽयतनं देवगृहं तत्पूजितं- यस्मिन् ॥ ३ ॥

न ह्यतोऽन्यद् गृहस्थानां चित्तग्राहकमस्तीति गोनर्दीयः ॥४॥

अतोऽन्यदिति । यथोपवर्णितवेश्मनः, चित्तग्राहकं = मनोहारि, गोनर्दीय इति । पुजाऽर्थमधिकरणेऽधिकृतत्वात् ॥ ४ ॥

१ अध्याये ] एकचारिणीवृत्तप्रकरणम् । २०१

तत्र वृत्तद्वयं दर्शयन्नाह—

गुरुषु मन्त्रवर्ग्येषु भृत्यवर्गेषु नायकभगिनीषु तत्पतिषु च यथाऽर्हं प्रतिपत्तिः ॥ ५ ॥

गुरुष्विति । श्वशुरादिषु, नायकभगिनीषु, ननान्दृषु, तत्पतिषु = ननान्दृपतिषु, यथाऽर्हं प्रतिपत्तिरिति । यथा यस्यां प्रतिपत्तिर्वाक्कायाभ्यामनुष्ठानम् ॥ ५ ॥

परिपूतेषु च हरितशाकवप्रानिक्षुस्तम्बाञ्जीरकसर्षपाजमोदशतपुष्पात्तमालगुल्मांश्च कारयेत् ॥ ६ ॥

परिपूतेषु चेति । पवित्रेषु, हरितं धान्याकार्द्रकादि, शाकं पालङ्क्यादि च, एषां वप्रान्केदारान्, इक्षुस्तम्बानिक्षुविटपान्, जीरकादीञ्शतपुष्पापर्यन्तान् कारयेत्, तत्राजमोदोऽनेनैव नाम्ना प्रतीतः, तमालगुल्मांस्तमालविटपान् ॥ ६ ॥

कुब्जकामलकमल्लिकाजातीकुरण्टकनवमालिकातगरनन्द्यावर्तजपागुल्मानन्यांश्च बहुपुष्पान्बालकोशीरकपातालिकांश्च वृक्षवाटिकायां च स्थण्डिलानि मनोज्ञानि कारयेत् ॥ ७ ॥

यत्र कुब्जकादीनां गुल्मान्, तगरः = पिण्डीतगरः, जपा = ओड्रपुष्पम्, बहुपुष्पा ये निर्भरं पुष्प्यन्ति, बालकोशीरयोः, पातालिका = केदारः, स्थण्डिलान्यवपट्टकानि ॥ ७ ॥

मध्ये कूपं वापीं दीर्घिकां वा खानयेत् ॥ ८ ॥

वापीं समचतुरस्रां पुष्करिणीं, दीर्घिकामायतचतुरस्रां, खानयेद्वास्तुवशात् ॥ ८ ॥

भिक्षुकीश्रमणाक्षपणाकुलटाकुहकेक्षणिकामूलकारिकाभिर्न संसृज्येत ॥ ९ ॥

भिक्षुकी = भिक्षणशीला, श्रमणा क्षपणा प्रव्रजिता रक्तपटिका च, कुलटा = प्रच्छन्नं खण्डितचारित्रा, कुहका = कौतुककारिका, ईक्षणिका = विप्रश्निका, मूलकारिका वशीकरणेन मूलेन या कर्म करोति, ताभिर्न संसृज्येत, भर्तृविकल्यहेतुत्वात् ॥ ९ ॥

भोजने रुचितमिदमस्मै द्वेष्यमिदं पथ्यमिदमपथ्यमिदमिति च विद्यात् त्यागोपादानार्थम् ॥ १० ॥

भोजने चेति । भोजनकाले रुचितादीन विद्यात् ॥ १० ॥

२६ का० सू०

२०२ सटीके कामसूत्रे [ ४ अधिकरणे,

स्वरं बहिरुपश्रुत्य भवनमागच्छतः किं कृत्यमिति ब्रुवती सज्जा भवनमध्ये तिष्ठेत् ॥ ११ ॥

किं कृत्यमिति । आदिश्यमानकार्यस्यानुष्ठानबुद्ध्या, सज्जा=सावधाना भवनमध्येऽङ्गनके ॥ ११ ॥

परिचारिकामपनुद्य स्वयं पादौ प्रक्षालयेत् ॥ १२ ॥

परिचारिकामिति । पादप्रक्षालनोद्यतामपनुद्यापास्य ॥ १२ ॥

नायकस्य च न विमुक्तभूषणं विजने संदर्शने तिष्ठेत् ॥१३॥

संदर्शन इति । अग्रतो न तिष्ठेद्, अकृतशरीरसंस्कारां दृष्ट्वा वैराग्यमपि स्यात् ॥ १३ ॥

अतिव्ययमसद्व्ययं वा कुर्वाणं रहसि बोधयेत् ॥ १४ ॥

अतिव्ययमुचितव्ययादधिकम्, असद्व्ययं यदनर्थिजने प्रतिपाद्यते, रहसि बोधयेद्, लोकमध्ये हि लज्जित एव स्यात् ॥ १४ ॥

आवाहे विवाहे यज्ञे गमने सखीभिः सह गोष्ठीं देवताऽभिगमनमित्यनुज्ञाता कुर्यात् ॥ १५ ॥

आवाहे=वरगृहे, विवाहे,=कन्यागृहे, गोष्ठीं सम्भूय पानभोजनं, देवताऽभिगमनं, द्रष्टुमनुज्ञाता कुर्याद्, अन्यथा स्वैरिणीत्याशङ्क्येत ॥ १२ ॥

सर्वक्रीडासु च तदानुलोम्येन प्रवृत्तिः ॥ १६ ॥

सर्वक्रीडासु चेति । यक्षरात्र्यादिषु लोके वृत्तासु तच्चित्तानुविधानेन प्रवृत्तिः ॥ १६ ॥

पश्चात्संवेशनं पूर्वमुत्थानमनवबोधनं च सुप्तस्य ॥ १७ ॥

पश्चात्संवेशनं, शयितस्य नायकस्य, पूर्वमुत्थानमनुत्थितान्नायकादहनि यावन्न प्रतिबुध्येत ॥ १७ ॥

महानसं च सुगुप्तं स्याद्दर्शनीयं च ॥ १८ ॥

महानसं सुगुप्तं स्याद्, यथाऽन्योऽत्र परकीयो न विशेद्, दर्शनीयं- चान्धकाराभावात् ॥ १८ ॥

नायकापचारेषु किं चित्कलुषिता नात्यर्थं निर्वदेत् ॥ १९ ॥

नायकापचारेष्विति । नायकापराधेसु, किञ्चित्कलुषिता धीरात्व-ख्यापनार्थं निर्वदेत्, पुनर्मा कार्षीरिति, तत्रापि नात्यर्थं मा भूद्वैलक्ष्य-मस्येति ॥ १९ ॥

१ अध्याये ] एकचारिणीवृत्तप्रकरणम्। २०३

साधिक्षेपवचनं त्वेनं मित्रजनमध्यस्थमेकाकिनं वाऽप्युपाल- भेत न च मूलकारिका स्यात् ॥ २० ॥

मित्रजनमध्यस्थं यदि कार्यवशात्साधिक्षेपवचनमुपालभेत, न च मूलकारिका स्यात् ॥ २० ॥

सत्स्वप्यपचारेषु युक्तिमाह--

न ह्यतोऽन्यदप्रत्ययकारणमस्तीति गोनर्दीयः ॥ २१ ॥

न ह्यत इति। मूलकर्मणः, अप्रत्ययकारणम् = अविश्वासकारणं, गोनर्दीयमतमनुमतमप्रतिषिद्धत्वात् ॥ २१ ॥

दुर्व्याहृतं दुर्निरीक्षितमन्यतो मन्त्रणं द्वारदेशावस्थानं निरी- क्षणं वा निष्कुटेषु मन्त्रणं विविक्तेषु चिरमवस्थानमिति वर्ज- येत् ॥ २२ ॥

दुर्व्याहृतं=दुर्मन्त्रितं, दुर्निरीक्षितं=अस्निग्धवीक्षणम् , अन्यतो मन्त्रणं=तिर्यङ्मुखं कृत्वा भाषणम्, एतत्त्रितयं वैराग्यजनकं, द्वारदेशावस्थानं, गृहद्वारस्थितिनिरीक्षणं च, तदुभयमयत्नसाध्यत्वसूचकं, निष्कुटेष्विति। गृहवाटिकायां निर्गत्य कया चित्सह मन्त्रणं, विविक्तेषु = निर्जनेषु गृहप्रदेशेषु, चिरमवस्थानं, तदुभयमसद्विकल्पजनकं भवेत् ॥ २२ ॥

स्वेददन्तपङ्कदुर्गन्धांश्च बुध्येतेति विरागकारणम् ॥ २३ ॥

स्वेदादीन्बुध्येतापनयनार्थं, दन्तपङ्कः=दन्तमलः, विरागकारणमिति। वैराग्यजनकं भवेद्भर्तुः ॥ २३ ॥

बहुभूषणं विविधकुसुमानुलेपनं विविधाङ्गरागसमुज्ज्वलं वास- इत्याभिगामिको वेषः ॥ २४ ॥

नानावर्णं कालवशाद्यद्यद्विराजते वर्णतस्तत्तदुपादेयमिति, आभिगामिको नायकाभिगमनप्रयोजकः, तदा हि बहुभूषणादिभिः कालौपयिकेन च रक्तवाससा प्रसाधिता मनोहरेति ॥ २४ ॥

प्रतनुश्लक्ष्णमल्पदुकूलता परिमितमाभरणं सुगन्धिता नात्यु- ल्वणमालेपनं तथा शुक्लान्यन्यानि पुष्पाणीति वैहारिको वेषः॥२५॥

प्रतनु श्लक्ष्णमल्पं सूक्ष्मं यत्संयन्तुं शक्यं वस्त्रं, परिमितं कर्णयोर्ग्रीवायां च, नात्युद्धतं वर्णविन्यासाभ्यां चेति, वैहारिको, यात्राक्रीडाविहारप्रयोजकः ॥ २५ ॥

२०४ सटीके कामसूत्रे [ ४ अधिकरणे,

नायकस्य व्रतमुपवासं च स्वयमपि करणेनानुवर्तेत वारिता- यां च नाहमत्र निर्बन्धनीयेति तद्वचसो निवर्तनम् ॥ २६ ॥

व्रतं नियमं स्वयमनुकरणेनानुवर्तेत भक्तिख्यापनार्थं, वारितायां- नायकेन व्रतोपवासाभ्यां, नाहमत्र निर्बन्धनीया निषेधनीयेति वाक्येन नायकवचसो निवर्तनं भक्तेर्नाट्यार्थम् ॥ २६ ॥

मृद्विदलकाष्ठचर्मलोहभाण्डानां च काले समर्धग्रहणम् ॥ २७ ॥

मृद्भाण्डं=घटादि, विदलभाण्डं=पिटकादि, काष्ठभाण्डं=पीठखट्- वाऽऽदि, लोहभाण्डं=ताम्रादिमयं, काले = इत्युपयोगकाले, तत्रापि यत्- समर्घं प्राप्यते ॥ २७ ॥

तथा लवणस्नेहयोश्च गन्धद्रव्यकटुकभाण्डौषधानां च दुर्ल- भानां भवनेषु प्रच्छन्नं निधानम् ॥ २८ ॥

लवणं=सैन्धवादि, स्नेहः=घृततैलवसामज्जानः, गन्धद्रव्यं=तगरादि, कटुकं=तुम्बूयादि, औषधं=द्विपञ्चमूलादि, दुर्लभा ये न तत्रत्याः, अपि तु दुःखेन लभ्यन्ते, प्रच्छन्नं निधानं यत्र तानि भवन्ति, न विनश्यन्ति वा ॥ २८ ॥

मूलकालुकपालङ्कीदमनकाम्रातकैर्वारुकत्रपुसवार्ताककूष्माण्डा- लाबुसूरणशुकनासास्वयंगुप्तातिलपर्णिकाऽग्निमन्थल्शुनपलाण्डुप्र- भृतीनां सर्वौषधीनां च बीजग्रहणं काले वापश्च ॥ २९ ॥

मूलकादीनां च बीजग्रहणमिति संबन्धः, एर्वारुकः=कर्कटिका, अलाबुः=तुम्बी, सूरणः=कन्दः, शुकनासा=सर्वतोभद्रा, स्वयंगुप्ता=क- पिकच्छूः, तिलपर्णिका=काश्मरी, अग्निमन्थः=अनेनव नाम्ना प्रथितः, पलाण्डुः=लशुनाकारो लोहितः ॥ २९ ॥

स्वयं च सारस्य परेभ्यो नाख्यानं भर्तृमन्त्रितस्य च ॥३०॥

सारस्य = द्रव्यस्य, परेभ्यो नाख्यानं ‘धनायुषी गुप्ततमे कार्ये’ इति वचनाद्, भर्तृमन्त्रितस्य च नाख्यानं मा ज्ञासीद्भिन्नरहस्येति ॥ ३० ॥

समानाश्च स्त्रियः कौशलेनोज्ज्वलतया पाकेन मानेन तथोप- चारैरतिशयीत ॥ ३१ ॥

समानाः=तुल्याभिजनाः, कौशलेन कलासु, मानेन मनस्वितया, उपचारैर्भर्तरि क्रियमाणैरुपचारैरतिशयीतात्मनोऽधिकत्वख्यापनार्थम्॥३१॥

सांवत्सरिकमायं संख्याय तदनुरूपं व्ययं कुर्यात् ॥ ३२ ॥

१ अध्याये ] एकचारिणीवृत्तप्रकरणम् । २०५

संख्यायेति । आयमुखाद् वर्षेणैतावदुत्पद्यत इति व्ययं कुर्यात्, तदनुरूपम्=आयानुरूपं, कालयापनार्थम् ॥ ३२ ॥

भोजनावशिष्टाद्रोरसात् सारग्रहणं तथा तैलगुडयोः, कर्पासस्य च सूत्रकर्तनं, सूत्रस्य वानं, शिक्यरज्जुपाशवल्कलसंग्रहणं, कुट्टनकण्डनावेक्षणम्, आचाममण्डतुषकणकुट्यङ्गाराणामुपयोजनम् , भृत्यवेतनभरणज्ञानं, कृषिपशुपालनचिन्तावाहनविधानयोगाः, मेषकुक्कुटलावकशारिकापरभृतमयूरवानरमृगाणामवेक्षणं, दैवसिकायव्ययपिण्डीकरणमिति च विद्यात् ॥ ३३ ॥

सारग्रहणमिति । यज्ञादिषु ब्राह्मणाम्भोजयित्वा, यदवशिष्टं तस्मात् सारग्रहणं, मथितं चापरं भवति, तैलगुडयोः सारग्रहणं सर्षपेक्षुकाण्डपीडनात्, कर्पासस्य सूत्रकरणं, वानमाच्छादनार्थं, शिक्यस्य भाण्डारोपणार्थं, रज्ज्वा जलोद्धरणार्थम् , पाशस्य पशुबन्धनार्थं, वल्कलस्य रज्ज्वाद्यर्थं संग्रहणं, कुट्टनं धान्यानां, कण्डनं तण्डुलानां, तयोरवेक्षणं परीक्षणम्, आचामस्य मण्डस्य च पानार्थं चेटिकादिषूपयोजनं, तुषाणां धारणं कुड्यलेपनादिषु, कणानां क्षुद्रतण्डुलानां कुक्कुटाद्यर्थं, कुटीनां तण्डुलपरागाणां गोमेषाद्यर्थम्, अङ्गाराणां महानसादुत्पन्नानां लोहभाण्डकरणादिषु, भृत्या ये बहिरन्तःकर्मसु नियुक्ताः, तेषां वेतनं प्रतिमासं प्रतिवर्षं वा यो निबन्धः, भरणं प्रतिदिनं भक्तं तयोर्ज्ञानं देशकालकर्मवशेन, कृषिपशुपालनचिन्तेति । कर्षणवापनरोपणादिप्रत्यवेक्षणं कृषिचिन्ता, मुष्टिव्याधिचिकित्साऽऽद्यनुष्ठानचिन्ता पशुपालनचिन्ता, वाहनविधानयोगा अश्वादीनां विधानयोजनम् , मेषादीनां क्रीडनाथ नायकपरिगृहीतानामवेक्षणमशनपानरक्षणैः, प्रत्यहायव्ययस्य पिण्डीकरणमेकीकरणमिति, विद्यादिति, सारग्रहणादि ॥ ३३ ॥

तज्जघन्यानां च जीर्णवाससां सञ्चयस्तैर्विविधरागैः शुद्धैर्वा कृतकर्मणां परिचारकाणामनुग्रहो मानार्थेषु च दानमन्यत्र वोपयोगः॥

तज्जघन्यानामिति । नायकोपभुक्तानां, तैः सञ्चितैः, कृतकर्मणामिति । यैः कर्म कृतम्, मानार्थेषु चेति । मान एवार्थो येषां, ते हि तैर्दत्तैर्मानिता भवन्ति, अन्यत्र वेति । दीपवर्त्यादिषु ॥ ३४ ॥

सुराकुम्भीनामासवकुम्भीनां च स्थापनं तदुपयोगः क्रयविक्रयायव्ययावेक्षणम् ॥ ३५ ॥

२०६ सटीके कामसूत्रे [ ४ अधिकरणे,

स्थापनमिति। प्रच्छन्नं, तदुपयोग इति। कार्यवशात्सुराऽऽदीनामुपयोगनं, क्रयविक्रयौ समर्धमहार्घतया, आयव्ययावल्पमहत्तयाऽवेक्षेत ॥ ३५ ॥

नायकमित्राणां च स्रगनुलेपनताम्बूलदानैः पूजनं न्यायतः ॥३६॥

न्यायत इति। गुणजातिवयोऽपेक्षया, पूजनं स्वीकरणार्थं परिचयधर्मार्थं भक्तिख्यापनार्थं च ॥ ३६ ॥

श्वश्रूश्वशुरपरिचर्या तत्पारतन्त्र्यमनुत्तरवादिता परिमिताप्रचण्डालापकरणमनुच्चैर्हासः ॥ ३७ ॥

तत्पारतन्त्र्यं तद्वचनानुष्ठानाद्, अनुत्तरवादिता तयोः प्रत्युत्तरं न देयम्, परिमिताप्रचण्डालापकरणमिति। तयोरग्रतः स्वल्पं च मृदु च ब्रूयाद्, अनुच्चैर्हासस्तत्समीपे ॥ ३७ ॥

तत्प्रियाप्रियेषु स्वप्रियाप्रियेष्विव वृत्तिः ॥ ३८ ॥

तत्प्रियाप्रियेष्विति। तयोरिष्टानिष्टेषु, स्वप्रियाप्रियेष्विव वृत्तिर्यथाऽऽत्मनः प्रियाप्रियौ भवतः ॥ ३८ ॥

भोगेष्वनुत्सेकः ॥ ३९ ॥

भोगेषु महत्स्वपि सत्स्वनुत्सेको लाघवपरिहारार्थं चित्तविकारो न कर्तव्यः ॥ ३९ ॥

परिजने दाक्षिण्यम् ॥ ४० ॥

परिजने नायकस्य सर्वदा दाक्षिण्यमुपसंग्रहार्थम् ॥ ४० ॥

नायकस्यानिवेद्य न कस्मै चिद्दानम् ॥ ४१ ॥

अनिवेद्य न कस्मैचिद्दानं, सपुत्राया अपि स्वातन्त्र्यपरिहारार्थम् ॥४१॥

स्वकर्मसु भृत्यजननियमनमुत्सवेषु चास्य पूजनमित्येकचारिणीवृत्तम् ॥ ४२ ॥

स्वकर्मस्विति। यो यत्र नियुक्तस्तत्र तस्य नियमनं कर्मानतिपातनाथम्, अस्येति। भृत्यजनस्य, पूजनं पानभोजनादिना ॥ ४२ ॥

एकचारिणीवृत्तं द्वात्रिंशं प्रकरणम् ॥

एकचारिण्याः संनिहिते नायके वृत्तमुक्तम्, प्रोषिते तु तद्वृत्तशेषभूता प्रवासचर्याऽऽरभ्यते—

प्रवासे च मङ्गलमात्राभरणा देवतोपवासपरा वार्तायां स्थिता गृहानवेक्षेत ॥ ४३ ॥

१ अध्याये ] प्रवासचर्याप्रकरणम् । २०७

प्रवासे चेति । मङ्गलमात्रमाभरणं शङ्खवलयादिकं यस्याः, नायकाभिवृद्धये देवतामुद्दिश्य च उपवासस्तत्परा, परग्रहणं कादाचित्कत्वनिवृत्त्यर्थं, वार्तायां स्थितेति । नायकवार्ताऽन्वेषणपरेत्यर्थः, ॥ ४३ ॥

गृहानवेक्षेतेति तात्स्थ्यात्कर्माण्वाह—

शय्या च गुरुजनमूले ॥ ४४ ॥

गुरुजनमूल इति । श्वश्रूजनसमीपे, शयनमात्मविशुद्ध्यर्थम् ॥ ४४ ॥

तदभिमता कार्यनिष्पत्तिः ॥ ४५ ॥

तदभिमतेति । गुरुजनाभिमतस्य कार्यस्यानुष्ठानमानुकूल्यख्यापनार्थम् ॥ ४५ ॥

नायकाभिमतानां चार्थिनामर्जने प्रतिसंस्कारे च यत्नः ॥४६॥

अर्जने प्रतिसंस्कारे च यत्न इति । नायकस्य येऽभिमताः, न च तेनापवर्जितास्तेषाम् ॥ ४६ ॥

नित्यनैमित्तिकेषु कर्मसूचितो व्ययः ॥ ४७ ॥

नित्यं कर्माशनपानादि, नैमित्तिकं कर्म बालकोत्सवादि, उचितोव्ययो यावता विधिः संपद्यते, नायककल्पितो वा ॥ ४७ ॥

तदारब्धानां च कर्मणां समापने मतिः ॥ ४८ ॥

तदारब्धानामिति । नायकारब्धानां देवकुलोद्यानादिकर्मणां समापने मतिः, येन प्रकारेण निष्पद्यते तथा कार्यमित्यर्थः ॥ ४८ ॥

ज्ञातिकुलस्यानभिगमनमन्यत्र व्यसनोत्सवाभ्याम् ॥ ४९ ॥

ज्ञातिकुलस्य=पितृगृहस्य, अनभिगमनं, कारणं विना तद्गमनं हि विनाशकारणं स्त्रीणां, कस्य चिद् व्यसने पुत्रशोकादौ, उत्सवे विवाहादौ यातव्यम् ॥ ४९ ॥

तत्रापि नायकपरिजनाधिष्ठिताया नातिकालमवस्थानमपरिवर्तितप्रवासवेषता च ॥ ५० ॥

नायकपरिजनाधिष्ठिताया गमनमात्मविशुद्ध्यर्थं, नातिकालमवस्थानमिति । नातिचिरकालमवस्थानं श्वशुरकोपभयाद्, अपरिवर्तितप्रवासवेषता चेति । उत्सवमधिकृत्येदं वचनम् ॥ ५० ॥

गुरुजनानुज्ञातानां करणमुपवासानाम् ॥ ५१ ॥

गुरुजनानुज्ञातानां करणं, स्वातन्त्र्यपरिहारार्थम् ॥ ५१ ॥

२०८	सटीके कामसूत्रे	[ ४ अधिकरणे,

परिचारकैः शुचिभिराज्ञाऽधिष्ठितैरनुमतेन क्रयविक्रयकर्मणा सारस्यापूरणं तनूकरणं च शक्त्या व्ययानाम् ॥ ५२ ॥

शुचिभिरिति । अर्थोपधाशुद्धैरात्माधिष्ठितैर्न स्वतन्त्रैः, अनुमतेन युक्तेन, क्रयविक्रयकर्मणेति । वणिज्याधर्मेण, सारस्यापूरणं द्रव्यस्याभिवर्धनं, तनूकरणं चेति । कृशीकरणं, शक्त्या व्ययानामिति । कार्यवशाद्यदि व्ययस्य महत्ता स्यात्तदा कृशं सारं कुर्यादित्यर्थः ॥५२॥

आगते प्रकृतिस्थाया एव प्रथमतॊ दर्शनं दैवतपूजनमुपहाराणां चाहरणमिति प्रवासचर्या ॥ ५३ ॥

आगते चेति । प्रवासात्प्रत्यागते नायके, प्रकृतिस्थाया इति । प्रवासवेषावस्थाया एव प्रथमतॊ दर्शनं स्यात्स्वरूपख्यापनार्थं, न पुनरागत इत्यात्मानं प्रसाधयेद्, देवतापूजनं सह परिजनेन, उपहाराणाम् = उपयाचितानाम्, आहरणं दानं देवताभ्यः ॥ ५३ ॥

प्रकरणद्वयोपसंग्रहार्थमाह—
भवतश्चात्र श्लोकौ—

सद्वृत्तमनुवर्तेत नायकस्य हितैषिणी ।
कुलघोषा पुनर्भूवा वेश्या वाऽप्येकचारिणी ॥ ५४ ॥

सदिति । शोभनं वृत्तं प्रत्यक्षे प्रोषिते च, यदुक्तं-'हितैषिणी न कपटेनानुवर्तनम्, इति दर्शनार्थम्, अस्मिन्वृत्ते नायिकात्रयमधिकृत्याह—कुलयोषेति । कन्यैवोढा कुलयोषित्युच्यते, ॥ ५४ ॥

वृत्तानुवर्तने फलमाह—

धर्ममर्थं तथा कामं लभन्ते स्थानमेव च ।
निःसपत्नं च भर्तारं नार्यः सद्वृत्तमाश्रिताः ॥ ५५ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे भार्याऽधिकारिके चतुर्थेऽधिकरणे एकचारिणीवृत्तं प्रवासचर्या च प्रथमोऽध्यायः ।

धर्ममिति । स्था'=प्रतिष्ठानं, निःसपत्नं=निष्कण्टकम् ॥५५॥

इति प्रवासचर्या त्रयस्त्रिंशं प्रकरणम् ।

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां भार्याऽधिकारिके चतुर्थेऽधिकरण एकचारिणीवृत्तं प्रवासचर्या च प्रथमोऽध्यायः ।

२ अध्याये ] सपत्नीषु ज्येष्ठावृत्तप्रकरणम् । २०९

द्वितीयोऽध्यायः।

सैव यदा सपत्नीभिर्युज्यते, तदा कथं वर्तितव्यमिति ? सपत्नीषु ज्येष्ठावृत्तमुच्यते, तत्र सापत्न्यकारणमाह—

जाड्यदौःशील्यदौर्भाग्येभ्यः प्रजाऽनुत्पत्तेराभीक्ष्ण्येन दारिकोत्पत्तेर्नायकचापलाद्वा सपत्न्यधिवेदनम् ॥ १ ॥

जाड्येति । जाड्यात्=शाठ्याद्, दौःशील्याद्=चारित्रखण्डनात्, प्रजाऽनुत्पत्तेर्वन्ध्यत्वाद्, आभीक्ष्ण्येनेति । पौनःपुन्येन दुहितुरुत्पादादित्येतानि स्त्रीगतानि कारणानि, नायकचापलादिति। नायकस्येन्द्रियलौल्यात् , सपत्न्यधिवेदनं सपत्नीलाभः ॥ १ ॥

तदादित एव भक्तिशीलवैदग्ध्यख्यापनेन परिजिहीर्षेत् ॥२॥

तदिति । तस्मादादित एवादावेव यद्वोढा भक्तिशीलवैदग्ध्यख्यापनेन यथाक्रमं जाड्यादित्रयं परिहर्तुमिच्छेद्, नायकचापल वैदग्ध्यख्यापनेनैव ॥ २ ॥

प्रजाऽनुत्पत्तौ च स्वयमेव सापत्न्ये चोदयेत् ॥ ३ ॥

प्रजाऽनुत्पत्तौ स्वयमेवान्यथा तेन कर्तव्यमेव, सापत्न्ये चोदयेत्, कुरु विवाहमिति, दारिकोत्पत्तावप्ययमेव क्रमः, स्त्रीपरिग्रहस्य पुत्रफलकत्वात् ॥ ३ ॥

अधिविद्यमाना च यावच्छक्तियोगादात्मनोऽधिकत्वेन स्थितिं कारयेत् ॥ ४ ॥

अधिविद्यमानेति । सापत्न्ये युज्यमाना न त्वधिविन्ना, यावच्छक्तीति । यावती शक्तिस्तदपेक्षयाऽऽत्मनः स्थितिं कारयेद्, अधिकत्वेनेति । सपत्न्याः सकाशादाधिक्येनेत्यर्थः ॥ ४ ॥

अधिविन्ना तु किं कुर्यादित्याह—

आगतां चैनां भगिनिकावदीक्षेत ॥ ५ ॥

आगतामिति । सपत्नीं भगिनिकावत् कनीयसीमिव भगिनीम्, अल्पे कन् ॥ ५ ॥

नायकविदितं च प्रादोषिकं विधिमतीव यत्नादस्याः कारयेत् ॥६॥

नायकविदितमिति । यथा नायको जानात्यनया कारितमिति, प्रादोषिकं प्रदोषभवं संस्कारम्, अतियत्नादनिच्छन्त्या अपि तस्याः स्नेहख्यापनार्थं परिचारिकया कारयेत् ॥ ६ ॥

सौभाग्यजं वैकृतमुत्सेकं वाऽस्या नाद्रियेत ॥ ७ ॥

२७ का० सू०

२१० सटीक कामसूत्रे [ ४ अधिकरणे,

सौभाग्यजं वैकृतं यदहंकृत्य व्याहृतम्, औत्सुक्यमुत्सेकं चित्तवि- कारं नाद्रियेत नापेक्षेत, अभिभवभयात् ॥ ७ ॥

भर्तरि प्रमाद्यन्तीमुपेक्षेत ॥ ८ ॥

भर्तेरीति । भर्तृविषये प्रमाद्यन्तीं प्रमादं यान्तीमुपेक्षेत, अनेनव स्खलितदोषेण दौर्भाग्यं स्यादिति ॥ ८ ॥

यत्र मन्येतार्थमियं स्वयमपि प्रतिपत्स्यत इति तत्रैनामादरत- एवानुशिष्यात् ॥ ९ ॥

यत्रेति । यस्मिन्प्रमादे मन्येत, नायकसंभोगार्थमियं कृत्वा सपत्नी स्वयमेव प्रतिपत्स्यते प्रमादो माभूदिति, तत्रैनां स्नेहख्यापनार्थमादरतो-ऽनुशिष्यात्पुनर्मा कार्षीरिति ॥ ९ ॥

नायकसंश्रवे च रहसि विशेषानधिकान्दर्शयेत् ॥ १० ॥

नायकसंश्रवे चेति । नायकस्य श्रुतिगोचरे सति, रहसि च यत्रान्यो-न शृणोति, विशेषानिति । कलाविशेषान्, अधिकानिति । ये नायकस्य न दर्शिताः, तद्दर्शने ह्युभावपि स्निह्यतः ॥ १० ॥

तदपत्येष्वविशेषः ॥ ११ ॥

तदपत्येष्विति । अपुत्रया सपुत्राया दर्शयितव्यः ॥ ११ ॥

परिजनवर्गेऽधिकानुकम्पाः ॥ १२ ॥

परिजनवर्ग इति । सपत्न्याः, अधिकानुकम्पा यद्यसौ नायकस्या-प्यभिमतः ॥ १२ ॥

मित्रवर्गे प्रीतिः ॥ १३ ॥

मित्रवर्ग इति । तस्या विवाहकाले यो मित्रवर्गस्तस्मिन्प्रीतिः स्वी-कारार्थम् ॥ १३ ॥

आत्मज्ञातिषु नात्यादरः ॥ १४ ॥

आत्मनो ज्ञातिषु नात्यादरो वचनीयतापरिहारार्थम् ॥ १४ ॥

तज्ज्ञातिषु चातिसंभ्रमः ॥ १५ ॥

तज्ज्ञातिष्विति । सपत्नीज्ञातिष्वतिसंभ्रमोऽत्यादरः स्नेहख्यापना-र्थम् ॥ १५ ॥

बह्वीभिस्त्वधिविन्नाऽव्यवहितया संसृज्येत ॥ १६ ॥

बह्वीभिस्त्वधिविन्ना, सपत्नीभिरव्यवहितयाऽनन्तरया कनीयस्या संसृज्येत विदितशीलत्वात् ॥ १६ ॥

यां तु नायकोऽधिकां चिकीर्षेत्तां भूतपूर्वसुभगया प्रोत्साह्य

२ अध्याये ] सपत्नीषु कनिष्ठावृत्तप्रकरणम् । २११

कलहयेत् ॥ १७ ॥

यां त्विति । सपत्नीं, तासु बह्वीषु नायकोऽधिकां स्नेहमानाभ्यां चिकीर्षेत्कर्तुमिच्छेद् , भूतपूर्वसुभगयेति । नायकस्य प्राक्तन्या सुभगया, प्रोत्साह्य तामेव सौभाग्यबीजोपन्यासेन च तयैव कलहयेत् ॥ १७ ॥

ततश्चानुकम्पेत ॥ १८ ॥

तत इति । उत्तरकालमनुकम्पेत कलहितां प्रच्छन्ने समाश्वासयेत्कलहभञ्जनार्थम् ॥ १८ ॥

ताभिरेकत्वेनाधिकां चिकीर्षितां स्वयमविवदमाना दुर्जनीकुर्यात् ॥ १९ ॥

ताभिरेकत्वेनेति । सपत्नीभिरन्याभिरेकत्वेनेत्यैक्येन संहतिधर्मेण स्थिताभिरित्यर्थः, एकीभावेऽपि सैव सौभाग्यबीजोपन्यासहेतुं नायकस्याग्रतो दुर्जनीकुर्याद्, येन नायकस्य तस्यां न सद्बुद्धिः स्याद्, दूष्योहिबहुभिः सकलैश्चाहियमाणः, तत्रापि स्वयमविवदमाना मध्यस्था सती, नैतत्कृतः प्रयोग इति ख्यापनार्थम् ॥ १९ ॥

नायकेन तु कलहितामेनां पक्षपातालम्बनोपबृंहितामाश्वासयेत् ॥ २० ॥

नायकेन तु कलहितामेनां, दौर्जन्योपन्यासेन, पक्षपातालम्बनोपबृंहितामिति । तत्परिग्रहेणोपगृहीतां दापितप्रत्युत्तरामाश्वासयेत् ॥ २० ॥

कलहं च वर्धयेत् ॥ २१ ॥

नायकेन सह, यलस्य तदर्थत्वात् ॥ २१ ॥

मन्दं वा कलहमुपलभ्य स्वयमेव संधुक्षयेत् ॥ २२ ॥

भिद्यमानं तूपलभ्य, कलहं संधुक्षयेद्यथा न मन्दीभवति ॥ २२ ॥

यदि नायकोऽस्यामद्यापि सानुनय इति मन्येत तदा स्वयमेव संधौ प्रयतेत ॥ २३ ॥

इति ज्येष्ठावृत्तम् ।

स्वयं वा संधौ प्रयतेत, यद्ययमेकान्तेनास्यां निरनुनयस्तदा तिष्ठत्वमन्निधैव मैनामवमन्यस्वेति प्रसादयेत् ॥ २३ ॥

इति ज्येष्ठावृत्तं चतुस्त्रिंशं प्रकरणम् ।

कनिष्ठाऽपि भार्या कथं वर्तेतेति ? कनिष्ठावृत्तमुच्यते—

कनिष्ठा तु मातृवत्सपत्नीं पश्येत् ॥ २४ ॥

कनिष्ठा त्विति । मातृवन्मातरमिव ज्येष्ठाम् ॥ २४ ॥

२१२ सटीक कामसूत्रे [ ४ अधिकरणे,

ज्ञातिदायमपि तस्या अविदितं नोपयुञ्जीत ॥ २५ ॥

ज्ञातिदायमिति । पितृभ्यां दत्तम्, भर्तृदत्तमित्यपिशब्दाद् , अविदितं नोपयुञ्जीत, अङ्कार्पणोपाय एषः ॥ २५ ॥

आत्मवृत्तान्तांस्तदधिष्ठितान्कुर्यात् ॥ २६ ॥

आत्मवृत्तान्तानिति । आत्मनि प्रतिवद्धान् व्यवहारान्, तदधिष्ठितान् ज्येष्ठस्वामिकान् ॥ २६ ॥

अनुज्ञाता पतिमधिशयीत ॥ २७ ॥

अनुज्ञाता ज्येष्ठया, क्रमप्राप्तेऽधिशयने पतिमधिशयीत, 'अधिशीङ्स्थाऽऽसां कर्म' इति कर्मसंज्ञा ॥ २७ ॥

न वा तस्या वचनमन्यस्याः कथयेत् ॥ २८ ॥

तस्या वचनं ज्येष्ठावचनं सदसद्वाऽन्यस्या अग्रे न कथयेत् , कलहपरिहारार्थम् ॥ २८ ॥

तदपत्यानि स्वेभ्योऽधिकानि पश्येत् ॥ २९ ॥

तदपत्यानि ज्येष्ठापत्यानि ज्येष्ठान्यज्येष्ठानि च, स्वेभ्योऽपत्येभ्योऽधिकं पश्येत् ॥ २९ ॥

रहसि पतिमधिकमुपचरेत् ॥ ३० ॥

रहसि शयने, अधिकमुपचरेद्येनायमन्याभ्यस्तस्यामनुरज्येत ॥ ३० ॥

आत्मनश्च सपत्नीविप्रकारजं दुःखं नाचक्षीत ॥ ३१ ॥

सपत्नीविप्रकारजं सपत्नीपरिभवजं, नात्मना परस्याचक्षीत, स्वयं कथ्यमानं नायको न प्रतीयाद् , अन्येन तु कथयेत् ॥ ३१ ॥

पत्युश्च सविशेषकं गूढं मानं लिप्सेत ॥ ३२ ॥

पत्युः सविशेषकमिति । अन्यतरभार्याभ्यो वैशेषिकीं पूजां पत्युः सकाशादप्रकटं लब्धुमिच्छेत् ॥ ३२ ॥

अनेन खलु पथ्यदानेन जीवामीति ब्रूयात् ॥ ३३ ॥

अनेनेति । सविशेषेण मानेन पथ्यदानेन शम्बलभूतेन जीवामि सपत्नीवागुरायामिति ब्रूयात् ॥ ३३ ॥

तत्तु श्लाघया रागेण वा बहिर्नाचक्षीत ॥ ३४ ॥

तन्मानं, श्लाघया विकत्थनेन, रागेण वेति । सपत्नीक्रोधेन, बहिः-सामान्यजनस्य नाचक्षीत ॥ ३४ ॥

दोषमाह--

भिन्नरहस्या हि भर्तुरवज्ञां लभते ॥ ३५ ॥