काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

? Wait! To the right of "अनुपसर्गादित्येव ।": First letter is 'प्र' with 'ज्व' - "प्रज्वलः ।" Then the black blotch! To the right of the blotch, there are letters: "तनोतेश्च उपसंख्यानम् ॥ * ॥" Wait, let's transcribe what is visible: "अनुपसर्गादित्येव । प्रज्वलः । तनोतेश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥" Wait, is it "तनोतेश्चोपसंख्यानम्" or "तनोतेश्च उपसंख्यानम्"? It says: "तनोतेश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥" (it has 'चो' with an o-matra: तनोतेश्चोपसंख्यानम्).

Line 30: अवतनोतीत्यवतानः ॥

Line 31 (footnote):

• अयं श्लोको बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

Wait, let's verify where the asterisk * appears in the main text: In line 3: "सर्वथाऽनर्थकः शः स्यात्सिद्ध्यन्ति ह्यच्पचादयः ॥ " There is an asterisk after the shloka! And footnote at the bottom: " अयं श्लोको बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।" That matches perfectly!

Let's check every line carefully.

Line 1: ॥

१६८ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ श्याऽद्द्व्यधासुसंस्रुवतीषवसावह्वलिहश्लिषश्वसश्च ॥ १४१ ॥ अनुपसर्गादिति विभाषा चेति निवृत्तम् । श्यैङ आकारान्तेभ्यश्च धातुभ्यः व्यध आसु संस्रु अतीष् अवस्रा अवह्व लिह श्लिष श्वस इत्येतेभ्यश्च णप्रत्ययो भवति । आकारान्तत्वादेव श्यायतेः प्रत्यये सिद्धे पुनर्वचनं बाधक- बाधनार्थम् । उपसर्गं कं बाधित्वा ऽयमेव भवति । अवश्यायः । प्रतिश्यायः । दायः। धायः। व्याधः। आस्रावः। संस्रावः। अत्यायः। अवसायः। अवहारः। लेहः । श्लेषः । श्वासः ॥ दुन्योरनुपसर्गे ॥ १४२ ॥ दुनोतेर्नयतेश्चानुपसर्गे णप्रत्ययो भवति । दुनोतीति दावः । नयतीति नायः । अनुपसर्गेति किम् । प्रदवः । प्रणयः ॥ विभाषा ग्रहः ॥ १४३ ॥ विभाषा ग्रहेर्धातोर्णप्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः । ग्रहः । ग्राहः । व्यव- स्थितविभाषा चेयम् । जलचरे नित्यम् । ग्राहः । ज्योतिषि नेष्यते । तत्र ग्रह एव* ॥ भवतेश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भवतीति, भावः । भवः ॥ गेहे कः ॥ १४४ ॥ ग्रहेर्धातोः कप्रत्ययो भवति गेहे कर्त्तरि । गृहं वेश्म । तात्स्थ्याद्दारा- श्च । गृह्णन्तीति, गृहा दाराः । गृहाणि वेश्मानि ॥ शिल्पिनि ष्वुन् ॥ १४५ ॥ धातोः ष्वुन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि ॥ नृतिखनिरञ्जिभ्यः परि- सङ्ख्यानं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ नर्त्तकः । खनकः । रजकः । नर्त्तकी । खनकी । रजकी । रञ्जेरनुनासिकलोपश्च ॥ गस्थकन् ॥ १४६ ॥ गायतेस्थकन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि । गाथकः । गाथिका ॥ ल्युट् च ॥ १४७ ॥ चकारेण ष इत्यनुकृष्यते† । गायतेर्ल्युट्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि । गायनः । गायनी । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ ह्रेश्च व्रीहिकालयोः ॥ १४८ ॥ चकारेण ल्युडनुकृष्यते । हरतेर्व्रीहिकालयोश्च धातोर्ल्युट्प्रत्ययो भवति...

• जलचरे ग्राह एव । ज्योतिषि ग्रह एव । इति पा० २ । † 'थकन् इत्यनुकृष्यते' इति क्व चित् पुस्तके पाठो दृश्यते ।

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ५ ॥ १६५ हो काले च कर्त्तरि । हायना नाम व्रीहयः । बह्वप्युदकमिति कृत्वा । काले । हायनः संवत्सरः । जहाति भावानिति ॥ प्लुसृ*स्वः समभिहारे वुन् ॥ १४९ ॥ प्लु सृ स्वू इत्येतेभ्यो धातुभ्यः समभिहारे वुन्प्रत्ययो भवति । प्लवकः । सरकः । स्वकः। समभिहारग्रहणेनात्र साधुकारित्वं लक्ष्यते । साधुकारिणि वुन्विधानात्स- म्प्रतिषेधे यः सुष्ठु करोति तत्र भवति । बहुशो यो दुष्टं करोति तत्र न भवति ॥ आशिषि च ॥ १५० ॥ आशिषि गम्यमानायां धातुमात्राद् वुन्प्रत्ययो भवति । जीवतात्, जी- वकः । नन्दतात्, नन्दकः । आशीः प्रार्थनाविशेषः । स च क्रियाविषयः । अमु- ष्याः क्रियायाः कर्त्ता भवेदित्येवमाशास्यते ॥ इति काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ कर्मण्यण् ॥ १ ॥ त्रिविधं कर्म निर्वर्त्य विकार्यं प्राप्यं चेति । सर्वत्र कर्मण्युपपदे धातोरण्प्र- त्ययो भवति । निर्वर्त्ये तावत् । कुम्भकारः । नगरकारः । विकार्यम् । काष्ठतक्षकः । शरलावः । प्राप्यम् । वेदाध्यायः । चर्चापाठः । ग्रामं गच्छति, आदित्यं पश्यति, हिमवन्तं शृणोतीत्यत्र न भवत्यनभिधानात् ॥ शीलकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः पूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् ॥ * ॥ मांसशीलः । मांसशीला । मांसकामः । मांसकामा । मांसभक्षः । मांसभक्षा । कल्याणाचारः । कल्याणाचारा ॥ ईप्सित- मिभ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सुखप्रतीतः । सुखप्रतीता । बहुसमः । बहुसमा ॥ ह्वावामश्च ॥ २ ॥ ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । वेञ् तन्तुसन्ताने । माङ् माने । एतेभ्यश्च कर्मण्यु- पपदे ऽण् प्रत्ययो भवति । कप्रत्ययापवादः । स्वर्गह्वायः । तन्तुवायः । धान्यमायः ॥ आतो ऽनुपसर्गे कः ॥ ३ ॥ आकारान्तेभ्यो ऽनुपसर्गेभ्यः कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । गोदः । कम्बलदः । पाणिध्मः । शङ्खध्मः । अनुपसर्गेति किम् । गोसंदायः । वडवासंदायः । * 'स्रु' इत्येकस्मिन् पुस्तके पाठः, तदनुसारेणोदाहरणमपि कश्च स्वक स्थाने स्रवक आवेव तत्र ।

१०० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ सुपि स्थः ॥ ४ ॥ सुबन्तउपपदे तिष्ठतेः कप्रत्ययो भवति । समस्थः । विषमस्थः * । अथ योगविभागः कर्त्तव्यः । सुपीति । सुप्याकारान्तेभ्यः कप्रत्ययो भवति । द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः । पादपः । कच्छपः । ततः स्थः । स्थश्च सुपि कप्रत्ययो भवति । किमर्थमिदम् । कर्त्तरि पूर्वयोगः । अनेन भावे यथा स्यात् । आखूनामुत्थानम् आखूत्थः । शलभोत्थः । इत उत्तरं कर्मणीति च सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते । तत्र सकर्मकेषु धातुषु कर्मणीत्येतदुपतिष्ठते । अन्यत्र सुपीति ॥ तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः ॥ ५ ॥ तुन्दशोकयोः कर्मणोरुपपदयोः परिमृजापनुदोर्धात्वोः कप्रत्ययो भवति ॥ तुन्दपरिमृज आस्ते । शोकापनुदः पुत्रो जातः ॥ आलस्यसुखाहरणयोरिति वक्त-

॥ काशिका ३ । २ ॥ १०७ वाहः । उद्यमनमुत्क्षेपणम् । अंशं हरतीत्यंशहरः । रिक्थहरः । अनुद्यमन इति किम् । भारहारः ॥ कर्तृकरणे शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटघटीधनुष्षु वहे- रुपसंख्यानम् ॥ * ॥ शक्तिवहः । लाङ्गलवहः । अङ्कुशवहः । यष्टिवहः । तोम- रवहः । घटवहः । घटीवहः । धनुर्वहः ॥ सूत्रे च धार्यार्थे ॥ * ॥ सूत्रवहः । सूत्रं धारयतीत्यर्थः । सूत्रवाह यवान्यः ॥ वयसि च ॥ १० ॥ वयसि गम्यमाने हरतेः कर्मण्युपपदे ऽच्प्रत्ययो भवति । उद्यमनार्थोऽय- मारम्भः । कालकृता शरीरावस्था यौवनादिर्वयः । यदुद्यमनं क्रियमाणं संभाव्यमानं वा वयो गमयति तत्रायं विधिः । कास्यहरः श्वा । कवचहरः क्षत्रियकुमारः ॥ आङि ताच्छील्ये ॥ ११ ॥ आङ्पूर्वाद्ध

१७२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ सङ्ख्ययः ॥ उत्तानादिषु कर्त्तृषु ॥ * ॥ उत्तानः शेते, उत्तानशयः। अवमूर्द्धा शेते, अवमूर्द्धशयः ॥ गिरौ डश्छन्दसि ॥ * ॥ गिरौ शेते गिरिशः ॥ चरेष्टः ॥ १६ ॥ अधिकरण इति वर्त्तते। चरेर्धातोरधिकरणे सुबन्तउपपदे टप्रत्ययो भवति। कुरुषु चरतीति कुरुचरः। मद्रचरः। कुरुचरी। मद्रचरी। प्रत्ययान्तरकरणं ङीबर्थम् ॥ भिक्षासेनादायेषु च ॥ १७ ॥ अनधिकरणार्थ आरम्भः। भिक्षा सेना आदाय इत्येतेषूपपदेषु चरेर्धातो- ष्टप्रत्ययो भवति। भिक्षाचरः। सेनाचरः। आदायचरः ॥ पुरोग्रतोग्रेषु सर्त्तेः ॥ १८ ॥ पुरस् अग्रतस् अग्रे इत्येतेषूपपदेषु सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पुरः सरति, पुरःसरः। अग्रतःसरः। अग्रेसरः ॥ पूर्वे कर्त्तरि ॥ १९ ॥ पूर्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पूर्वः सरतीति पूर्वसरः। कर्त्तरीति किम्। पूर्वं देशं सरति, पूर्वसारः ॥ कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु ॥ २० ॥ कर्मण्युपपदे करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। हेतौ ताच्छील्ये आनु- लोम्ये च गम्यमाने। हेतुरैकान्तिकं कारणम्। ताच्छील्यं तत्स्वभावता। आनुलोम्यमनुकूलता। हेतौ तावत्। शोककरी कन्या। यशस्करी विद्या। कुलकरं धनम्। ताच्छील्ये। श्राद्धकरः। अर्घकरः। आनुलोम्ये। प्रैषकरः। वचनकरः। एतेष्विति किम्। कुम्भकारः। नगरकारः ॥ दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दी- किंलिपिलिबिवलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्रसंख्या- जङ्घाबाह्वहर्यत्तद्धनुररुष्षु ॥ २१ ॥ कर्मणि सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते। तत्र यथायोगं सम्बन्धः। दिवा- दिषूपपदेषु करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। अहेत्वाद्यर्थ आरम्भः। दिवाशब्दो ऽधिकरणवचनः सुपीत्यस्य विशेषणम्। दिवा करोति प्राणिनश्चेष्टायुक्तामिति, दिवाकरः। विभां करोतीति विभाकरः। निशाकरः। प्रभाकरः। भास्करः। सकारस्यनिपातनाद्विसर्जनीयजिह्वामूलीयो न भवतः। कारकरः। अन्तकरः। अनन्तकरः। आदिकरः। बहुकरः। नान्दीकरः। किंकरः। लिपिकरः। लिबिकरः। बलिकरः। भक्तिकरः। कर्त्तृकरः। चित्रकरः। क्षेत्रकरः। संख्या। एककरः। द्विकरः।

चित्रकरः । जङ्घाकरः । बाहुकरः । अहस्करः । यत्करः । तत्करः । धनुष्करः । बहुकरः । * किंयत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानम् ॥ * ॥ किंकरा । यत्करा । तत्करा । बहुकरा । अथ वा ऽजादिषु पाठः करिष्यते ॥ कर्मणि भृतौ ॥ २२ ॥ कर्मणीति स्वरूपग्रहणम् । कर्मशब्दउपपदे कर्मवाचिनि करोतेष्टप्रत्ययो भवति भृतौ गम्यमानायाम् । भृतिर्वेतनम् । कर्म निर्वेशः । कर्म करोतीति, कर्म- करः । भृतक इत्यर्थः । भृताविति किम् । कर्मकारः ॥ न शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु ॥ २३ ॥ शब्दादिषूपपदेषु करोतेष्टप्रत्ययो न भवति । हेत्वादिषु प्राप्तः प्रति- षिध्यते । शब्दकारः । श्लोककारः । कलहकारः । गाथाकारः । वैरकारः । चाटु- कारः । सूत्रकारः । मन्त्रकारः । पदकारः ॥ स्तम्बश

कर्मण्युपपदे पचेः खश् प्रत्ययो भवति । प्रस्थं Wait: "परिमाणं प्रस्थादि, तस्मिन्कर्मण्युपपदे पचेः खश् प्रत्ययो भवति । प्रस्थं"

Line 23: पचति, प्रस्थम्पचा स्थाली । द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥ Wait, is there a danda after खारिम्पचः? "पचति, प्रस्थम्पचा स्थाली । द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥" or "द्रोणम्पचः । खारिम्पचः । कटाहः ॥"? Looking at L23: "पचति, प्रस्थम्पचा स्थाली । द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥" (no danda between द्रोणम्पचः and खारिम्पचः, or maybe faint? It looks like just a space: "द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥")

Line 24: Sutra 34: मितनखे च ॥ ३४ ॥

Line 25: मित नख इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः पचेः खश्प्रत्ययो भवति । अपरि- Wait: "मित नख इत्येतयोः कर्मणोरुपप

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १७४ असूर्यललाट इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः दृशितपोर्धात्वोः खश्प्रत्ययो भवति । असूर्यम्पश्या राजदाराः । ललाटन्तप आदित्यः । असूर्य इति चास- मर्थसमासो ऽयम् । दृशिना नञः सम्बन्धात् । सूर्यं न पश्यन्तीति । मुप्तिपरं चैतत् । एवं नाम गुप्ता यदपरिहार्यदर्शनं सूर्यमपि न पश्यन्तीति ॥ उग्रम्पश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च ॥ ३७ ॥ उग्रम्पश्य ईरम्मद पाणिन्धम इत्येते शब्दा निपात्यन्ते । उग्रं पश्यतीत्युग्र- म्पश्यः । ईरया माद्यतीतीरम्मदः । पाणयो आध्मन्ते ऽस्मिन्निति पाणिन्धमाः पन्थानः ॥ प्रियवशे वदः खच् ॥ ३८ ॥ प्रिय वश इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्वदेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति । प्रियं वदतीति, प्रियंवदः । वशंवदः । चकारः खचि ह्रस्व इति विशेषणार्थः । खकारो मुमर्थः । प्रत्ययान्तरकरणमुत्तरार्थम् ॥ खश्प्रकरणे गमेः सुप्युपसंख्या- नम् ॥ * ॥ मितंगमो हस्ती । मितंगमा हस्तिनी ॥ विहायसो विह च ॥ * ॥

• विहायसा गच्छति, विहंगमः ॥ खच्च ङित्वा वक्तव्यः ॥ * ॥ विहंगः । विहं- गमः ॥ डेश्च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः ॥ * ॥ विहगः ॥ द्विषत्परयोस्तापेः ॥ ३९ ॥ द्विषत्परयोः कर्मणोरुपपदयोस्तापेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति । चुरा- दिः तप संतापे, भ्वादिः । द्वयोरपि ग्रहणम् । द्विषन्तं तापयति तप दाहे, द्वि- षन्तपः । परन्तपः । द्विषत्परयोरिति द्वितकारको निर्देशः । तेन स्त्रियां न भ- वति । द्विषतीं तापयति द्विषतीतापः ॥ वाचि यमो व्रते ॥ ४० ॥ वाक्शब्दे कर्मण्युपपदे यमेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति व्रते गम्यमाने । व्रतम् इति शाश्वतो नियम उच्यते । वाचंयम आस्ते । व्रत इति किम् । वाग्यामः ॥ पूःसर्वयोर्दारिसहोः ॥ ४१ ॥ पूर् सर्व इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्यथासंख्यं दारिसहोर्धात्वोः खच् प्रत्ययो भवति । पुरं दारयति, पुरंदरः । सर्वंसहो राजा ॥ भगे च दारेरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भगन्दरः ॥ सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः ॥ ४२ ॥ सर्व कूल अभ्र करीष इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु कषेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति । सर्वं कषति, सर्वंकषः खलः । कूलंकषा नदी । अभ्रंकषो गिरिः । करीषंकषा वात्या ॥
• विहङ्गमश्चेति क्व चित् पाठः ।

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण है:

१७६ ॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥ मेघर्त्तिभयेषु कृञः ॥ ४३ ॥ मेघ ऋति भय इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु कृञः खच् प्रत्ययो भवति । मेघंकरः । ऋतिकरः ॥ भयंकरः ॥ उपपदविधौ भयादिग्रहणं तदन्तविधिं प्रयोजयति ॥ * ॥ नाभयंकरः ॥ क्षेमप्रियमद्रे ऽण् च ॥ ४४ ॥ क्षेम प्रिय मद्र इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु करोतेरण् प्रत्ययो भवति, चका- रात्खच्च । क्षेमकारः । क्षेमंकरः । प्रियकारः । प्रियंकरः । मद्रकारः । मद्रं- करः । वेति वक्तव्ये पुनरण्ग्रहणं हेत्वादिषु टप्रतिषेधार्थम् ॥ आशिते भुवः करणभावयोः ॥ ४५ ॥ अत्र सुपीत्युपतिष्ठते । आशितशब्दे सुबन्ते उपपदे भवतेर्द्धातोः करणे भावे च

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १७७ आशिषि हनः ॥ ४९ ॥ 'ड' इति वर्तते । आशिषि गम्यमानायां हन्तेर्धातोः कर्मण्यपपदे डप्र- त्ययो भवति । शत्रुं वध्यात्सिंहः । शत्रुहः । आशिषीति किम् । शत्रुघातः ॥ दारावाह्नो ऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम् ॥ * ॥ दारावुपपदे आङ्पूर्वाद्धन्तेरण् प्रत्ययो भवति, अन्तस्य च टकारादेशो भवति, संज्ञायां विषये । दारु आहन्ति,- दार्व्वाघाटः ॥ चारौ वा ॥ * ॥ आङ्पूर्वाद्धन्तेश्चारावुपपदे, ऽण्, अन्तस्य वा टकारादेशः । चार्वाघाटः । चार्वाघातः ॥ कर्मणि समिश्च ॥ * ॥ कर्मण्युपपदे संपूर्वाद्धन्तेरण्प्रत्ययो ऽन्तस्य च वा टकारादेशः । वर्णान्संहन्ति, वर्णसंघाटः । पदानि संहन्ति पदसंघाटः । पदसंघातः ॥ अपे क्लेशतमसोः ॥ ५० ॥ अपपूर्वाद्धन्तेः क्लेशतमसोः कर्मणोरुपपदयोर्डप्रत्ययो भवति । क्लेशापहः पुत्रः । तमोपहः सूर्यः । अनाशीर्थ आरम्भः ॥ कुमारशीर्षयोर्णिनिः ॥ ५१ ॥ हन इति वर्तते । कुमार शीर्ष इत्येतयोरुपपदयोः हन्तेर्णिनिः प्रत्ययो भवति । कुमारघाती । शीर्षघाती । निपातनाच्छिरसः शीर्षभावः ॥ लक्षणे जायापत्योष्टक् ॥ ५२ ॥ हन्तेर्जायापत्योः कर्मणोरुपपदयोर्लक्षणवति कर्त्तरि टक् प्रत्ययो भव- ति । जायाघ्नो ब्राह्मणः । पतिघ्नी वृषली । अथ वा लक्षणे द्योत्ये टक्प्रत्ययः ॥ अमनुष्यकर्तृके च ॥ ५३ ॥ अमनुष्यकर्तृके वर्तमानाद्धन्तेर्धातोः कर्मण्यपपदे टक् प्रत्ययो भवति । जायाघ्नस्तिलकालकः । पतिघ्नी पाणिरेखा । श्लेष्मघ्नं मधु । पित्तघ्नं घृतम् । अमनुष्यकर्तृके इति किम् । शत्रुघातः शूद्रः । इह कस्मान्न भवति । चौरघातो हस्ती । कृत्यल्युटो बहुलमिति बहुलवचनादण् भवति ॥ शक्तौ हस्तिकपाटयोः ॥ ५४ ॥ शक्तौ गम्यमानायां हस्तिकपाटयोः कर्मणोरुपपदयोर्हन्तेष्टक् प्रत्ययो भवति । मनुष्यकर्त्रार्थ आरम्भः । हस्तिनं हन्तुं शक्तः । हस्तिघ्नो मनुष्यः । कपाटघ्नश्चोरः । शक्ताविति किम् । विषेण हस्तिनं हन्ति हस्तिघातः ॥ पाणिघाताडघौ शिल्पिनि ॥ ५५ ॥ पाणिघ ताडघ इत्येतौ शब्दौ निपात्येते शिल्पिनि कर्तरि । पाणि ताड इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्हन्तेर्धातोः कः प्रत्ययो भवति, तस्मिंश्च परतो १२

१७८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ हन्तेष्टिलोपो घत्वं च निपात्यते * । पाणिघः । ताडघः । शिल्पिनीति किम् । पाणिघातः । ताडघातः ॥ राजघ उपसंख्यानम् ॥ * ॥ राजानं हन्ति राजघः ॥ आढ्यसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु च्व्यर्थेष्वच्वौ कृञः करणे ख्युन् ॥ ५६ ॥ आढ्यादिषु कर्मसूपपदेषु च्व्यर्थेष्वच्च्यन्तेषु करोतेर्धातोः करणे कारके ख्यु- न्प्रत्ययो भवति । च्वेर्विकल्पेन विधानाद् द्विविधाश्च्व्यर्थाः । च्व्यन्ता अच्व्य- न्ताश्च । तत्र च्व्यन्ताः पर्युदस्यन्ते । अनाढ्यमाढ्यं कुर्वन्त्यनेन आढ्यंकरणम् । सुभगंकरणम् । स्थूलंकरणम् । पलितंकरणम् । नग्नंकरणम् । अन्धंकरणम् । प्रियंकरणम् । च्व्यर्थेष्विति किम् । आढ्यं तैलेन कुर्वन्ति, आभ्यञ्जयन्तीत्यर्थः

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १९६ ऋत्विगादयः पञ्चशब्दाः क्रिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अपरे त्रयो धातवो निर्दिश्यन्ते । ऋतुशब्दउपपदे यजेर्धातोः क्रिन् प्रत्ययो निपात्यते । ऋतौ यजति, ऋतुं वा यजति, ऋतुप्रयुक्तो वा यजति, ऋत्विक्। रूढिरेषा यथा- कथं चिदनुगन्तव्या । धृषेः क्रिन्प्रत्ययः द्विर्वचनमन्तोदात्तत्वं च निपात्यते । धृष्णोतीति दधृक् । सृजेः कर्मणि क्रिन् अमागमश्च निपात्यते । सृजन्ति तामिति स्रक् । दिशेः कर्मणि क्रिन्निपात्यते । दिशन्ति तामिति दिक् । उत्पूर्वात्स्निहः क्विबुपसर्गान्तलोपः षत्वं च निपात्यन्ते । उष्णिक् । अञ्चु युजि क्रुञ्च इत्येतेषां धातूनां क्रिन्प्रत्ययो भवति । निपातनैः सहनिर्देशादत्रापि किं चिदलाक्षणिकं कार्यमस्ति । अञ्चतेः सुबन्तमात्रउपपदे क्रिन्प्रत्ययो भवति । प्राङ् । प्रत्यङ् । उदङ् । युजेः क्रुञ्चेश्च केवलादेव । युङ् । युञ्जौ । युञ्जः । सोपपदात्तु सत्सूद्वि- षेत्यादिना क्विप् भवति । अश्वयुक् । अश्वयुजौ । अश्वयुजः । क्रुङ् । क्रुञ्चौ । क्रुञ्चः । नलोपः कस्मान्न भवति । निपातनसाहचर्यात् ॥ त्यदादिषु दृशो ऽनालोचने कञ् ॥ ६० ॥ त्यदादिषूपपदेषु दृशेर्धातोरनालोचनेऽर्थे वर्तमानात्कञ् प्रत्ययो भवति । चकारात्

ग्रामणीः । कथमत्र णत्वं, स एषां ग्रामणीरिति निपातनात् । नयतेः पूर्वपदात् संज्ञायामग इति णत्वम् । राट् । विराट् । सम्राट् । मो राजि समः क्वौ इति मत्वम् । अन्येभ्योऽपि दृश्यते, क्विप् चेति सामान्येन वक्ष्यति तस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ भजो ण्विः ॥ ६२ ॥ उपसर्गे सुपीति वर्त्तते । भजेर्धातोः सुबन्तउपपदे उपसर्गेऽप्यनुपसर्गेऽपि ण्विप्रत्ययो भवति । अर्द्ध भजते, अर्द्धभाक् । उपसर्गेऽपि । प्रभाक् ॥ छन्दसि सहः ॥ ६३ ॥ उपसर्गे सुपीत्येव । छन्दसि विषये सहेर्धातोः सुबन्तउपपदे ण्विप्रत्ययो भवति । तुराषाट् * । सहेः साडः स इति षत्वम् । अन्येषामपि दृश्यतइति दीर्घत्वम् ॥ वहेश्च ॥ ६४ ॥ वहेर्धातोश्छन्दसि विषये सुबन्तउपपदे ण्विप्रत्यया भवति । प्रष्ठ वाट् । दित्यवाट् । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कव्यपुरीषपुरीष्येषु ज्युट् ॥ ६५ ॥ कव्य पुरीष पुरीष्य इत्येतेषु उपपदेषु छन्दसि विषये वहेर्धातोर्ज्युट् प्रत्ययो भवति । कव्यवाहनः पितॄणाम् । पुरीषवाहनः । पुरीष्यवाहनः ॥ हव्ये ऽनन्तःपादम् ॥ ६६ ॥ हव्यशब्दे उपपदे छन्दसि विषये वहेर्धातो र्ज्युट् प्रत्ययो भवति, अन- न्तःपादं चेद्बर्हिर्भवति । अग्निश्च हव्यवाहनः । अनन्तःपादमिति किम् । हव्यवाहमग्निरजरः पिता नः ॥ जनसनखनक्रमगमो विट् ॥ ६७ ॥ छन्दसि उपसर्गे सुपीत्यनुवर्त्तते । जन जनने । जनी प्रादुर्भावे । द्वयो- रपि ग्रहणम् । तथा षणु दाने । वन षणसंभक्तौ । द्वयोरपि ग्रहणम् । जना- दिभ्यो धातुभ्यः सुबन्तउपपदे छन्दसि विषये विट् प्रत्ययो भवति । टकारः सामान्यग्रहणविघातार्थः, वेरपृक्तस्येति, विशेषणार्थश्च, विड्वनोरनुनासिकस्या- दिति । अब्जाः । गोजाः । सन । गोषा इन्द्रो नृषा असि । खन । विसखाः । कूपखाः । क्रम । दधिक्राः । गम । अग्रेगा उचेतुषाम् ॥ अदो ऽनन्ने ॥ ६८ ॥ छन्दसीति निवृत्तम् । अदेर्धातोरनन्ने सुबुपपदे विट् प्रत्ययो भवति । आममत्ति, आमात् । शष्पात् । अनन्नइति किम् । अन्नादः ॥

• अषाषाट् । पृतनाषाट् इति क्व चित्पुस्तकेऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ३ । १-२ ॥ १८९ क्रव्ये च ॥ ६९ ॥ क्रव्यशब्द उपपदे अदेर्धातोर्विट् प्रत्ययो भवति । क्रव्यमत्ति, क्रव्यात् । पूर्वेणैव सिद्धे वचनमस्रूपबाधनार्थम् । तेनाण्न भवति । कथं तर्हि क्रव्यादः । हतविक्रसशब्दे उपपदे ऽण् तस्य च पृषोदरादिपाठात्क्रव्यभावः । हतविक्रस- पक्वमांसभक्षः क्रव्याद उच्यते । आममांसभक्षः । क्रव्यादिति ॥ दुहः कब् घश्च ॥ ७० ॥ दुहेर्धातोः सुप्युपपदे कप्प्रत्ययो भवति । घकारश्चान्तादेशः । काम- दुघा धेनुः * । अर्थदुघा ॥ मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो श्विन् ॥ ७१ ॥ श्वेतवह उक्थशस् पुरोडाश इत्येतेभ्यो श्विन् प्रत्ययो भवति मन्त्रे- विषये । धातूपपदसमुदाया निपात्यन्ते अलाक्षणिककार्य

? In some editions: अयेगावा). Here the text clearly has अयेगावा । Then: विच् खल्वपि । रेडसि पथो न

*   **Line 8:**
    येः । अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थः । निरुपपदादपि भवति । धीवा ।
    "रेडसि पथो न येः" - Rigveda / Yajurveda: "रेडसि स्वधावान्... पथो न येः" (from या धातु with विच् -> येः).
    Then: `अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थः । निरुपपदादपि भवति । धीवा ।`

*   **Line 9:**
    पीवा । दृश्यग्रहणं प्रयोगानुसरणार्यम् ॥
    Wait, is it `प्रयोगानुसरणार्यम्` or `प्रयोगानुसारार्थम्`?
    Look at the text:
    `प्रयोगानुसरणार्यम्` - it has `स` `र` `ण` `ा` `र्य` `म्`! The letter is `र्य`! But wait, `ण` has `ा`? It looks like `प्रयोगानुसरणार्यम्` or `प्रयोगानुसारार्थम्`?
    Let's zoom in on line 9:
    `प्र यो ग ा नु स र ण ार्य म्` -> wait, look at `ण`:
    `

॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥ १८३ व्रते ॥ ८० ॥ व्रतमिति शास्त्रतो नियम उच्यते । व्रते गम्यमाने सुबन्तउपपदे धातो- र्णिनिः प्रत्ययो भवति । समुदायोपाधिश्चायं, धातूपपदप्रत्ययसमुदायेन व्रतं गम्यते । स्थण्डिलशायी । अश्राद्धभोजी । कामचारप्राप्तो नियमः, सति शयने स्थण्डिलएव शेते नान्यत्र, सति भोजने ऽश्राद्धमेव भुङ्क्ते न श्राद्धमिति । व्रते इति किम् । स्थण्डिले शेते देवदत्तः । अताच्छील्यार्थ आरम्भः । जात्यर्थो वा ॥ बहुलमाभीक्ष्ण्ये ॥ ८१ ॥ आभीक्ष्ण्ये गम्यमाने धातोर्बहुलं णिनिप्रत्ययो भवति । आभीक्ष्ण्यं पौनःपु- न्यं, तात्पर्यमासेवा ताच्छील्यादन्यत् । कषायपायिणो गान्धाराः । क्षीरपायिण उ- शीनराः। सौवीरपायिणो बाह्लीकाः। बहुलग्रहणात्कुल्माषखाद इत्यत्र न भवति ॥ मनः ॥ ८२ ॥ सुपीति वर्त्तते । मन्यतेः सुबन्तउपपदे णिनिप्रत्ययो भवति । दर्शनी- यमानी । शोभनमानी । बहुलग्रहणानुवृत्तेर्मन्यतेर्ग्रहणं न मनुतेः । उत्तरसूत्रे हि खश्प्रत्यये विकरणकृतो विशेषः स्यात् ॥ आत्ममाने खश् च ॥ ८३ ॥ आत्मनो मननमात्ममानः । आत्ममाने वर्त्तमानान्यतेः सुप्युपपदेखश्प्र- त्ययो भवति । चकाराण्णिनिश्च । यदा प्रत्ययार्थः कर्त्ता ऽऽत्मानमेव दर्शनीय- त्वादिना धर्मेण युक्तं मन्यते तदायं विधिः । दर्शनीयमात्मानं मन्यते दर्शनीयंम- न्यः । दर्शनीयमानी । पण्डितंमन्यः । पण्डितमानी । आत्ममान इति किम् । दर्श- नीयमानी देवदत्तस्य यज्ञदत्तः । अतः सार्वकालिका विधयो वेदितव्याः ॥ भूते ॥ ८४ ॥ भूतइत्यधिकारो वर्त्तमाने लडिति यावत् । यदित ऊर्द्ध्वमनुक्रमिष्यामः भूतइत्येवं तद्वेदितव्यम् । धात्वधिकाराच्च धात्वर्थे भूतइति विज्ञायते । वक्ष्यति, करणे यजः । अग्निष्टोमेनेष्टवान् । अग्निष्टोमयाजी । भूतइति किम् । अग्निष्टोमेन यजते ॥ करणे यजः ॥ ८५ ॥ णिनिरनुवर्त्तते । न खश् । यजतेर्द्धातोः करणउपपदे णिनिप्रत्ययो भवति भूते । अग्निष्टोमयाजी । अग्निष्टोमः फलभावनायां करणं भवति ॥ कर्मणि हनः ॥ ८६ ॥ कर्मणि उपपदे हन्तेर्द्धातोर्णिन्प्रत्ययो भवति भूते काले । पितृव्यघाती । मातुलघाती । कुत्सितग्रहणं कर्त्तव्यम् । इह मा भूत् । चौरं हतवान् ॥

१८४ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् ॥ ८७ ॥ कर्मणीति वर्त्तते । ब्रह्मादिषु कर्मसूपपदेषु हन्तेर्द्धातोः क्विप् प्रत्ययो भवति भूते । ब्रह्महा । भ्रूणहा । वृत्रहा । किमर्थमिदमुच्यते । यावता सर्वे- धातुभ्यः क्विब्विहित एव । ब्रह्मादिषु हन्तेः क्विब्वचनं नियमार्थम् । चतुर्वि- धश्चात्र नियम इष्यते ॥ ब्रह्मादिष्वेव हन्तेर्नान्यस्मिन्नुपपदे । पुरुषं हतवा- निति । ब्रह्मादिषु हन्तेरेव नान्यस्मात्स्यात् । ब्रह्माधीतवानिति । ब्रह्मादिषु हन्तेर्भूतकाले क्विबेव नान्यः प्रत्ययः । तथा भूतकालएव नान्यस्मिन् । ब्रह्माणं हन्ति हनिष्यति वेति । तदेतद्वक्ष्यमाणबहुलग्रहणस्य पुरस्तादपकर्षाल्लभ्यते ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ८८ ॥ पूर्वेण नियमादप्राप्तः क्विब्विधीयते । छन्दसि विषये उपपदान्तरेऽपि हन्तेर्बहुलं क्विप्प्रत्ययो भवति । मातृहा सप्तमं नरकं प्रविशेत् । पितृहा । न च भवति । मातृघातः । पितृघातः ॥ सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः ॥ ८६ ॥ कर्मणीति वर्त्तते, तदसंभवात्सुशब्दं वर्जयित्वा परिशिष्टानां विशेषणं भवति । स्वादिषु कर्मसूपपदेषु करोतेर्द्धातोः क्विप्प्रत्ययो भवति । सुकृत् । कर्म- कृत् । पापकृत् । मन्त्रकृत् । पुण्यकृत् । अयमपि नियमार्थ आरम्भः । त्रिवि- धश्चात्र नियम इष्यते ॥ धातुनियमं वर्जयित्वा कालोपपदप्रत्ययनियमः । धातोरनियतत्वाद्वान्यस्मिन्नप्युपपदे भवति । शास्त्रकृत् । भाष्यकृत् ॥ सोमे सुञः ॥ ९० ॥ कर्मणीति वर्त्तते । सोमे कर्मण्युपपदे सुनोतेर्द्धातोः क्विप् प्रत्ययो भवति । सोमसुत् । सोमसुतौ । सोमसुतः । अयमपि नियमार्थ आरम्भः । चतुर्विधश्चात्र नियम इष्यते ॥ धातुकालोपपदप्रत्यय विषयः ॥ अग्नौ चेः ॥ ९१ ॥ कर्मणीत्येव । अग्नौ कर्मण्युपपदे चिनोतेर्द्धातोः क्विप् प्रत्ययो भवति । अग्निचित् । अग्निचितौ । अग्निचितः । अत्रापि पूर्ववच्चतुर्विधो नियम इष्यते ॥ कर्मण्यग्न्याख्यायाम् ॥ ९२ ॥ चेः कर्मणीति वर्त्तते । कर्मण्युपपदे चिनोतेः कर्मण्येव कारके क्विप् प्रत्ययो भवति अग्न्याख्यायां, धातूपपदप्रत्ययसमुदायेन चेदग्न्याख्यागम्यते । श्येनइव चीयते श्येनचित् । कङ्कचित् । आख्याग्रहणं रूढिसंप्रत्ययार्थम् । आख्यायैौ हीष्टकाचय उच्यते श्येनचिदिति ॥ कर्मणीनि विक्रियः ॥ ९३ ॥

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १८५ कर्मण्युपपदे विपूर्वात्क्रीणातेर्धातोरिनिप्रत्ययो भवति । कर्मणीति वर्त- माने पुनः कर्मग्रहणं कर्तुः कुत्सानिमित्ते कर्मणि यथा स्यात् । कर्ममात्रे मा भूत् । सोमविक्रयी । रसविक्रयी । इह न भवति । धान्यविक्रयः ॥ दृशेः क्वनिप् ॥ ९४ ॥ कर्मणीत्येव । दृशेर्धातोः कर्मण्युपपदे क्वनिप् प्रत्ययो भवति । मेरु- दृश्वा । परलोकदृश्वा । अन्येभ्योऽपि दृश्यन्तइति क्वनिपि सिद्धे पुनर्वचनं प्रत्य- यान्तरनिवृत्त्यर्थम् ॥ राजनि युधिकृञः ॥ ९५ ॥ कर्मणीत्येव । राजन्शब्दे कर्मण्युपपदे युध्यतेः करोतेश्च क्वनिप् प्रत्ययो भवति । ननु च युधिरकर्मकः । अन्तर्भावितण्यर्थः सकर्मको भवति । राज- युध्वा । राजानं योधितवानित्यर्थः । राजकृत्वा ॥ सहे च ॥ ९६ ॥ सहशब्दे चोपपदे युधिकृञोर्धात्वोः क्वनिप्प्रत्ययो भवति । असत्त्ववा- चित्वादत्रोपपदं कर्मणा विशेष्यते । सहयुध्वा । सहकृत्वा ॥ सप्तम्यां जनेर्डः ॥ ९७ ॥ सप्तम्यन्तउपपदे जनेर्धातोर्डः प्रत्ययो भवति । उपसरे जातः उपसरजः । मन्दुरजः ॥ पञ्चम्यामजातौ ॥ ९८ ॥ पञ्चम्यन्तउपपदे जातिवर्जिते जनेर्डः प्रत्ययो भवति । बुद्धिजः । संस्का- रजः । दुःखजः । अजाताविति किम् । हस्तिनो जातः । अश्वाज्जातः ॥ उपसर्गे च संज्ञायाम् ॥ ९९ ॥ उपसर्गे चोपपदे जनेर्डः प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये । समुदायोपाधिः संज्ञा । अथेमा मानव्यो प्रजाः ॥ अनौकर्मणि ॥ १०० ॥ अनुपूर्वाद् जने कर्मण्युपपदे डः प्रत्ययो भवति । पुमांसमनुजातः पुम- नुजः । स्त्र्यनुजः ॥ अन्येष्वपि दृश्यते ॥ १०१ ॥ अन्येष्वप्युपपदेषु कारकेषु जनेर्डप्रत्ययो दृश्यते । सप्तम्यामित्युक्तमसप्त- म्यामपि दृश्यते । न जायते इत्यजः । द्विर्जाताः द्विजाः । पञ्चम्यामजातावि- त्युक्तं जातावपि दृश्यते । ब्राह्मणजो धर्मः । क्षत्रियजं युद्धम् । उपसर्गे संज्ञा- यामित्युक्तम् असंज्ञायामपि दृश्यते । अभिजाः । परिजाः । केशाः । नखाः

१८६ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ कर्मणीत्युक्तमर्कर्मण्यपि दृश्यते । अनुजातः । अनुजः । अपिशब्दः सर्वोपाधि- व्यभिचारार्थः । तेन धात्वन्तरादपि भवति कारकान्तरेपि । परितः खाता परिखा । आखा ॥ निष्ठा ॥ १०२ ॥ क्तक्तवतू निष्ठेत्युक्तं स निष्ठासंज्ञकः प्रत्ययो भूते भवति । कृतम् । कृतवान् । भुक्तम् । भुक्तवन् । निष्ठायामितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः । संज्ञायां क्तक्तवतू भाव्येते । सतोश्चानयोः संज्ञया भाव्यम् । नैष दोषः । भाविनी संज्ञा विज्ञायते । स भूते भवति यस्यैतस्य निष्ठेत्येषा संज्ञा भवति । सामर्थ्यात् क्तक्तवत्वोर्विधानमेतत् ॥ आदिकर्मणि निष्ठा वक्तव्या ॥ * ॥ प्रकृतः कटं देव- दत्तः । प्रकृतवान् कटं देवदत्तः ॥ सुयजोर्ङ्वनिप् ॥ १०३ ॥ सुनोतेर्यजतेश्च ङ्वनिप् प्रत्ययो भवति । सुत्वा । यज्वा ॥ जीर्यतेरतृन् ॥ १०४ ॥ भूतइति वर्तते । जीर्यतेरतृन् प्रत्ययो भवति भूते । जरन् । जरन्तौ । जरन्तः । वासरूपेण निष्ठा । जीर्णः । जीर्णवानिति ॥ छन्दसि लिट् ॥ १०५ ॥ भूत इत्येव । छन्दसि विषये धातोर्लिट्प्रत्ययो भवति । अहं सूर्यमुभ- यतो ददर्श । अहं द्यावापृथिवी आततान । ननु * छन्दसि लुङ्लङ्लिट इति सामान्येन लिड्विहित एव । धातुसंबन्धे स विधिरयं त्वविशेषेण ॥ लिटः कानज्वा ॥ १०६ ॥ छन्दसि लिटः कानजादेशो भवति वा । अग्निं चिक्यानः । सोमं सुषु- वाणः । वह्निं सुषुवाणः । न च भवति । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । अहं द्यावा- पृथिवी आततान । लिड्ग्रहणं किम् । न पूर्वस्यैव प्रकृतस्यादेशविधाने विभक्ति- विपरिणामो भविष्यति । लिङ्मात्रस्य यथा स्यात् । योपि परोक्षे विहितस्तस्या- प्ययमादेशो भवति ॥ क्वसुश्च ॥ १०७ ॥ छन्दसि लिटः क्वसुरादेशो भवति । जक्षिवान् । पपिवान् । न च भवति । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ भाषायां सदवसश्रुवः ॥ १०८ ॥ सद वस श्रु इत्येतेभ्यः परस्य लिटो भाषायां विषये वा क्वसुरादेशो भ- वति । आदेशविधानादेव लिडपि तद्विषयोऽनुमीयते । उपसेदिवान् कौत्सः