काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

। धातुबहुकृतद्विताव्ययसुप्तिङप-` Wait, let's read the exact letters!

Let's return to line 9: What is the first word on line 9? अ [?] याः Wait, look at: अद्भीयाः? Could it be अद्रीयाः? Wait, is it from a Vartika? Wait, what if it is: अलो ऽन्त्यस्य ॥ ५२ ॥ षष्ठीनिर्दिष्टस्य य उच्यते आदेशः सोन्त्यस्यालः स्थाने वेदितव्यः । Could it be: अद्भीयाः? Wait, let's search: "पञ्चगोभिः" "दशगोभिः" in Kashika: Wait! Could it be from a totally different sutra? Wait, look at: "अलोऽन्त्यस्य" - what are the examples of अलोऽन्त्यस्य? Usually:

1. "इद् दरिद्रस्य" -> दरिद्रिता.
2. "गोरतद्धितलुकि"? No.
3. What about "पञ्चगोभिः"? Wait! Is it "अलोऽन्त्यस्य"? Wait! Look at the text: Line 7: अलो ऽन्त्यस्य ॥ ५२ ॥ Line 8: `षष्ठीनिर्दिष्टस्य य उच्यते

९८ ॥ काशिका ॥ १ ॥ १ ॥ ङ्कद्भवति । प्रकृत्य । प्रहृत्य । ल्यबादेशे कृते ह्रस्वस्य पिति कृति तुगिति तुग्भ- वति । तद्धितादेशस्तद्धितवद्भवति । दाधिकम् । अद्यतनम् । कृत्तद्धितसमासा- श्चेति प्रातिपदिकसंज्ञा भवति । अव्ययादेशो ऽव्ययवद्भवति । प्रस्तुत्य । प्रहृत्य उपस्तुत्य । अव्ययादिति सुब्लुग् भवति । सुबादेशः सुब्बद्भवति । वृक्षात् । प्ल- क्षाय । सुपि चेति दीर्घत्वं भवति । तिङादेशस्तिङ्वद्भवति । अकुरुतम् । अकु- रुत । सुप्तिङन्तं पदमिति पदसंज्ञा भवति । पदादेशः पदवद्भवति । ग्रामो वः स्वम् । जनपदो नः स्वम् । पदस्येति रुत्वं भवति । वत्करणं किम् । स्थानि- आदेशस्य संज्ञा मा विज्ञायीति स्वाश्रयमपि यथा स्यात् । आङो यमहन्ः आहत । आङिद्विषेत्यात्मनेपदमुभयत्रापि भवति । आदेशग्रहणं किम् । आनु- मानिकस्याप्यादेशस्य स्थानिवद्भावो यथा स्यात् । पचतु । एहः । अनल्विधा- विति किम् । द्युपथिदादेशा न स्थानिवद्भवन्ति । द्यौः । पन्थाः । स इति दश्शब्दादिति सुलोपो न भवति ॥ अचः परस्मिन्पूर्वविधौ ॥ ५७ ॥ पूर्वेणानल्विधौ स्थानिवद्भाव उक्तः । अल्विध्यर्थमिदमारभ्यते । आदेशः स्थानिवदिति वर्तते । अच इति स्थानिनिर्देशः । परस्मिन्निति निमित्तसप्तमी । पूर्वविधाविति विषयसप्तमी । अजादेशः परनिमित्तकः पूर्वविधौ कर्तव्ये स्था- निवद्भवति । पटयति । अवधीत् । बहुखट्वकः । पटुमाचष्ट इति णिचि टिलोपे कृते तस्य स्थानिवद्भावादत उपधाया इति वृद्धिर्न भवति । अवधीत् । अतो लोपस्य स्थानिवद्भावादतो हलादेर्लघोेरिति हलन्तलक्षणा वृद्धिर्न भवति । बहु- खट्वक इति आपोऽन्यतरस्यामिति ह्रस्वस्य स्थानिवद्भावाद् ह्रस्वान्ते ऽन्त्यात्पूर्व- मिति स्वरो न भवति । अच इति किम् । प्रश्नः । अक्राष्टाम् । आगत्य । प्रश्न इति प्रच्छेर्नङ्प्रत्यये छोः शूडनुनासिके चेति छकारस्य शकारः परनिमि- त्तकस्तुकि कर्तव्ये न स्थानिवद्भवति । अक्राष्टामिति झलो झलीति सिचो लोपः परनिमित्तकः कृषेः षकारस्य षढोः कः सीति ककारे कर्तव्ये न स्थानिवद्भवति । आगत्येति वा ल्यपीति अनुनासिकलोपः परनिमित्तकस्तुकि कर्तव्ये न स्थानि- वद्भवति । परस्मिन्निति किम् । युवजानिः । वधूटेजानिः । वैयाघ्रपद्यः । आदी- ध्ये । युवजानीरिति जायाया निङ् न परनिमित्तकस्तेन यलोपे न स्थानिव- द्भवति । वैयाघ्रपद्य इति न परनिमित्तकः पादस्यान्तलोपः पद्भावं न प्रतिषे- धाति । आदीध्ये इति दीधीङ उत्तमपुरुषैकवचने टैरित्वस्यापरनिमित्तकत्वा- च्छीङोर्दीधीवेव्योरिति लोपो न भवति । पूर्वविधाविति किम् । हे गौः । वाभ्रवीयाः । नैषेयः । हे गौरिति सुब्लुगादेशः संबुद्धिलोपे कर्तव्ये न स्थानिव- द्भवति । वाभ्रवीया इति वाभ्रव्यस्यामीच्छात्रा इति वृद्धाच्छ इति छः इयन्तात्

? It has ह, ल्, then प, then रwith a stroke:हल्पर). Then इति:इ+ति. Then अस्माद्वचनाद्भवति ।`

Now let's check line 27-32: Line 27: "जश् । जश्विधिं प्रत्यजादेशो न स्या-" Line 28: "निवद्भवति । सग्घिश्च मे सपीतिश्च मे । अद्यात्ने हरी धानाः । अदेः क्तिनि" Line 29: "बहुलं छन्दसीति घस्लादेशः, घसिभसोर्हलि चेति उपधालोपः, झलो झलीति" Line 30: "सकारलोपः, झषस्तथोर्धो ऽध इति धत्वम्, उपधालोपस्य स्थानिवत्त्वात् झलां" Line 31: "जश् झशीति धकारस्य जश्त्वं न स्यादस्माद्वचनाद्भवति । समाना ग्धिः," Wait! In line 31: "समाना ग्धिः," or "समाना ग्धिः"? Look at line 31: "समाना ग्धिः," - wait, it says "समाना ग्धिः," or "समाना ग्धिः,"? Wait, in line 31: "समाना ग्धिः,"

Here is the line-by-line transcription of the page into clean Devanagari Markdown:

२० ॥ काशिका ॥ १ ॥ १ ॥ चन,भ्यासकार्ये, घसिभसोर्हलि चेति उपधा लोपः, झलो झलीति सकार- लोपः, झषस्तथोर्धोऽध इति धत्वम्, उपधालोपस्य स्थानिवत्त्वात् झषां झष् झशीति जश्त्वं न स्यादस्माद्वचनाद्भवति । चर् । चर्विधिं प्रत्यजादेशो न स्थानिवद्भवति । जक्षतुः । जक्षुः । अक्षन्नमीमदन्त पितरः । लिड्द्विवचनबहुव- चनयोरदेर्घस्लादेशः, गमहनजनखनघसामित्युपधालोपः, द्विर्वचन,मभ्यासकार्ये तत्रोपधालोपस्य स्थानिवत्त्वात् खरि चेति घकारस्य चत्त्वं न स्यादस्माद्वचना- द्भवति । शासिवसिघसीनां चेति षत्वम् । अक्षन्नित्यदेलुङिबहुवचनेघस्लादेशः श्लेरागतस्य मन्त्रे घसहूरेति लुक्, गमहनजनखनघसामित्युपधालोपः

स्येति" Wait, in "स लोपोऽनन्त्यस्येति": Wait, the sutra 7.2.79 is "लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य"! Here it has a space: "स लोपोऽनन्त्यस्येति".

Now look at L17: "सीयुटसकारलोपः प्रत्ययैकदेशलोपस्तत्र प्रत्ययलक्षणेन झलोत्यनुनासिकलोपो" Wait, look at "सीयुटसकारलोपः": Is it "सीयुटः सकारलोपः" or "सीयुटसकारलोपः"? It is "सीयुटसकारलोपः" (no visarga after ट, joined). "प्रत्ययैकदेशलोपस्तत्र" - all one word. "प्रत्ययलक्षणेन" "झलोत्यनुनासिकलोपो" - wait, let's look at that word again: झ + ल + ो + त्य + नु + ना + सि + क + लो + पो Wait, could it be "झलोत्यनुनासिकलोपो"? Let's look at the letter between झ and त्य: It has vertical line, top matra. It's either 'लो' or 'ली'. As we noted, it is printed as 'लो' (or 'ली'). If printed as 'लो', it's झलोत्यनुनासिकलोपो. Let's transcribe what is visible: "झलो

२२ ॥ काशिका ॥ १ ॥ १ ॥ अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा ॥ ६५ ॥ धात्वादौ वर्णसमुदाये ऽन्त्यादलः पूर्वो यो वर्णः सोऽलेवोपधासंज्ञो भवति । पच् । पठ् । अकारः । भिद् । छिद् । इकारः । बुध् । युध् । उकारः । वृत् । वृध् । ऋकारः । अल् इति किम् । शिष्टः । शिष्टवान् । समुदायात्पू- र्वस्य मा भूत् । उपधाप्रदेशाः । अत उपधाया इत्येवमादयः ॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ॥ ६६ ॥ तस्मिन्निति सप्तम्यर्थनिर्देशे पूर्वस्यैव कार्यं भवति नोत्तरस्य । इको यणचि । दध्युदकम् । मध्विदम् । पचत्योदनम् । निर्दिष्टग्रहणमानन्तर्यार्थम् । अग्निचिदत्रेति व्यवहितस्य मा भूत् ॥ तस्मादित्युत्तरस्य ॥ ६७ ॥ निर्दिष्टग्रहणमनुवर्त्तते । तस्मादिति पञ्चम्यर्थनिर्देश उत्तरस्यैव कार्यं भवति न पूर्वस्य । तिङ्ङतिङः । ओदनं पचति । इह न भवति । पचत्योदन- मिति ॥ स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा ॥ ६८ ॥ शास्त्रे स्वमेव रूपं शब्दस्य ग्राह्यं बोध्यं प्रत्याय्यं भवति न बाह्यो ऽर्थः, शब्दसंज्ञां वर्जयित्वा । शब्देनार्थावगतेरर्थे कार्यस्यासंभवात्तद्वाचिनां शब्दानां संप्रत्ययो मा भूदिति सूत्रमिदमारभ्यते । अग्नेर्ढक् । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् । अग्निशब्दो ऽग्निशब्दस्यैव ग्राहको भवति न ज्वलनः पावको धूमकेतुरिति नातः प्रत्ययो भवति । उदश्वितो ऽन्यतरस्याम् । औदश्वित्कम् । औदश्वि- तम् । तक्रमरिष्टं कालशेयं दण्डाहतं मथितमिति नातः प्रत्ययो भवति । अश- ब्दसंज्ञेति किम् । दाधा घ्वदाप् । तरप्तमपौ घः । घुग्रहणेषु घग्रहणेषु च संज्ञिनां ग्रहणं न संज्ञायाः ॥ सित्तद्विशेषाणां वृक्षार्थम् ॥ * ॥ सिन्निर्देशः कर्तव्यः । ततो वक्तव्यं तद्विशेषाणां ग्रहणं भवतीति । किं प्रयोजनम् । वृक्षार्थम् । विभाषा वृक्षमृगतृणेति । प्लक्षन्यग्रोधम् । प्लक्षन्यग्रोधाः । पित्पर्यायवचनस्य च स्वाद्यर्थम् ॥ * ॥ पिन्निर्देशः कर्तव्यः । ततो वक्तव्यं पर्यायवचनस्य ग्रहणं भव- ति, चकारात् स्वस्य रूपस्य तद्विशेषाणां चेति । किं प्रयोजनम् । स्वाद्यर्थम् । स्वे पुषः । स्वपोषं पुष्टः । रैपोषम् । धनपोषम् । अश्वपोषम् । गोपोषम् । जित् पर्यायवचनस्यैव राजार्थम् ॥ * ॥ जिन्निर्देशः कर्तव्यः । ततो वक्तव्यं पर्याय- वचनस्यैव ग्रहणं भवतीति, न स्वरूपस्य नापि तद्विशेषाणाम् । किं प्रयोजनम् । राजार्थम् । सभा राजामनुष्यपूर्वा । इनसभम् । ईश्वरसभम् । तस्यैव न भवति राजसभा । तद्विशेषाणां च न भवति । पुष्यमित्रसभा । चन्द्रगुप्तसभा । झित्-

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

॥ काशिका ॥ १ ॥ १ ॥ २३ द्विशेषाणां च मत्स्याद्यर्थम् ॥ * ॥ णिन्निर्देशः कर्त्तव्यः । ततो वक्तव्यं तस्य च ग्रहणं भवति तद्विशेषाणां चेति । किं प्रयोजनम् । मत्स्याद्यर्थम् । पक्षिमत्स्य- मृगान् हन्तीति ठक् । पाक्षिकः । मात्स्यिकः । तद्विशेषाणाम् । शाकुनिकः । पर्यायाणां न भवति । अजिह्मगान् हन्ति । अनिमिषान् हन्तीति । यस्येष्यते । मीनान् हन्तीति मैनिकः ॥ अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः ॥ ६९ ॥ परेण णकारेण प्रत्याहारग्रहणम् । अण् गृह्यमाण उदिच्च सवर्णानां ग्राहको भवति स्वस्य च रूपस्य प्रत्ययं वर्जयित्वा । आदुगुणः । यस्य चोः । यस्येति च । स्वरानुनासिक्यकालभिन्नस्य ग्रहणं भवति । उदित्स्वपि । चुटू । लशकतद्धिते । चवर्गटवर्गयोः कवर्ग

ह न संबध्यते । त्यदादीनि शब्दरूपाणि वृद्धसंज्ञानि भवन्ति । त्यदीयम् । तदीयम् । एतदीयम् । इदमी- यम् । अदसीयम् । त्वदीयम् । मदीयम् । त्वायायनिः । मादायनिः । भव- दीयम् । किमीयम् ॥

Let's check Sutra 75: एङ् प्राचां देशे ॥ ७५ ॥ यस्याचामादिग्रहणमनुवर्त्तते । एङ् यस्याचामादिस्तत्प्राग्देशाभिधाने वृद्धसंज्ञं भवति । एणीपचनीयम् । भोजकटीयः । गोनर्दीयः । एङिति किम् । काहिकच्छः कान्यकुब्जः । प्राचामिति किम् । देवदत्तो ग्राम बाहीकेषु ग्रामः । Wait, let's look at L22: "काहिकच्छः कान्यकुब्जः ।" or "माहिकच्छः"? Look at the first letter of "काहिकच्छः": Is it 'म' or 'क'? Compare with 'म' in "मालीयः": 'म' has a loop. Here: it is 'म' with aa-matra: "मा

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ २५ तेभ्यो गाङ्कुटादिभ्यः परे ऽञ्णितः प्रत्यया ङितो भवन्ति ङिद्वद्भवन्तीत्यर्थः । गाङः । अध्यगीष्ट । अध्यगीषाताम् । अध्यगीषत । कुटादिभ्यः । कुटिता । कुटि- तुम् । कुटितव्यम् । उत्पुटिता । उत्पुटितुम् । उत्पुटितव्यम् । अञ्णिदिति किम् । उत्कोटयति । उच्चुकोट । उत्कोटकः । उत्कोटो वर्त्तते ॥ व्यचेः कुटादित्व- मनसीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ विचिता । विचितुम् । विचितव्यम् । अनसीति किम् । उव्व्यचाः ॥ विज इट् ॥ २ ॥ ओविजी भयचलनयोः, अस्मात्पर इडादिः प्रत्ययो ङिद्वद्भवति । उद्वि- जिता । उद्विजितुम् । उद्विजितव्यम् । इडिति किम् । उद्वेजनम् । उद्वेजनीयम् ॥ विभाषोर्णोः ॥ ३ ॥ इडिति वर्तते

२६ ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ शीनां तु रलो व्युपधादिति विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थं वचनम् । मृडित्वा । मृदित्वा । गुधित्वा । कुषित्वा । क्लिषित्वा । उदित्वा । उषित्वा ॥ रुदविदमुषग्रहिस्वपिप्रच्छः संश्च ॥ ८ ॥ रुद विद मुष ग्रहि स्वपि प्रच्छ इत्येतेभ्यः संश्च क्त्वा च कितौ भवतः । रुदविदमुषीणां रलो व्युपधादिति विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थं ग्रहणम् । ग्रहेर्विध्य- र्थमेव । स्वपिप्रच्छ्योः संनर्थं ग्रहणम् । किदेव हि क्त्वा । उदित्वा । रुरुदिषति । विदित्वा । विविदिषति । मुषित्वा । मुमुषिषति । गृहीत्वा । जिघृक्षति । सुप्त्वा । सुषुप्सति । पृष्ट्वा । पिपृच्छिषति । ग्रहादीनां कित्त्वात्संप्रसारणं भवति । किरश्च पञ्चभ्य इति प्रच्छेरिडागमः ॥ इको झल् ॥ ९ ॥ [L1

' or 'प'? In line 23 directly above is "कित्त्वादनुनासिकलोपः", specifically 'सि' and 'क'). The 'इ'-matra of 'सि' hangs down, or the u-matra of 'नु'? Directly above that 'न' is 'क' of 'कित्त्वादनुनासिकलोपः'. Wait, look at the slant: it is definitely an 'े' matra or is it a visarga? No, it's 'े'. But wait, in Kasika: "आङो यमहनेत्यात्मनेपदम्"?? Wait! If "यमहने" + "इत्यात्मनेपदम्", sandhi would be "यमहनेत्यात्मनेपदम्" or "यमहन इत्यात्मनेपदम्"? Notice that between "यमहने" and "इत्यात्मनेपदम्", is there a space? Wait, look at line 24: "आङो यमहने इत्यात्मनेपदम्" or "आङ्गो यमहने इत्यात्मनेपदम्"? Wait, why would Kasika cite "आङो यमहन्"? The sutra 1.3.28 is "आङो यमहनः". With visarga: "यमहनः". Before vowel "इ": "यमहन इत्यात्मनेपदम्" (भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि -> लोपः शाकल्यस्य -> यमहन इत्यात्मनेपद

३८ ॥ काशिका ॥ १ । २ ॥ यंस्त कन्याम् । उपायस्त भार्याम् । उपायंस्त भार्याम् । उपयमनं स्वीकारणं विवाहः दारकर्म पाणिग्रहणमित्यर्थः । उपाद्यमः स्वकरणइत्यात्मनेपदम् ॥ स्थाघ्वोरिच्च ॥ १७ ॥ सिजात्मनेपदेष्विति वर्तते । तिष्ठतेर्धातोः घुसंज्ञकानां च इकारश्चा- न्तादेशः सिच्च किद्वद्भवति चात्मनेपदेषु परतः । उपास्थित । उपास्थिषाताम् । उपास्थिषत । घुसंज्ञकानाम् । अदित । अधित ॥ इत्त्व कस्य तकारस्थं दीर्घो मा भूदृतेपि सः । अनन्तरे प्लुतो मा भूत् प्लुतश्च विषये स्मृतः ॥ न क्त्वा सेट् ॥ १८ ॥ क्त्वाप्रत्ययः सेन्न किद्वद्भवति । देवित्वा । वर्तित्वा । सेडिति किम् । कृत्वा । हुत्वा* । क्त्वाग्रहणं किम् । निगृहीतिः । उपगृहीतिः । निगूहितः ॥ न सेडिति कृते ऽकित्

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ २९

तमनेन। प्रद्योतितः। प्रद्युतितः। मुदितमनेन। मोदितमनेन। मुदितः। प्रमोदितः। उदुपधादिति किम्। लिखितमनेन। भावादिकर्मणोरिति किम्। रुचितं कार्षापणं ददाति। सेडित्येव। प्रभुक्त ओदनः। व्यवस्थितविभाषा चेयम्। तेन शब्विकरणानामेव भवति। गुधपरिवेष्टने। गुधितमित्यत्र न भवति॥ पूङः क्त्वा च ॥ २२ ॥ अन्यतरस्यामिति न स्वर्यते। उत्तरसूत्रे पुनर्वाववचनात्। नसेडिति वर्तते। पूङश्चेतीड्विहितः क्लिशः त्वानिष्ठयोः पूङश्चेति। पूङः परो निष्ठाप्रत्ययः क्त्वा च सेड् न किद्भवति। पवितः। पवितवान्। क्त्वाप्रत्ययस्य न क्त्वा सेडिति सिद्ध एव प्रतिषेधः। तस्य ग्रहणमुत्तरार्थम्। तथा चोक्तम्। नित्यमकित्त्वमि- डाद्योः क्त्वानिष्ठयोः क्त्वाग्रहणमुत्तरार्थ

३० ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ ऊकालो ऽज् ह्रस्वदीर्घप्लुतः ॥ २७ ॥ ऊरिति त्रयाणामयं मात्रिकद्विमात्रिकत्रिमात्रिकाणां प्रश्लिष्टनिर्देशः । ह्रस्वदीर्घप्लुतः इति द्वन्द्वैकवद्भावे पुँल्लिङ्गनिर्देशः । उऊऊ ३ इत्येवं कालोऽज् यथाक्रमं ह्रस्वदीर्घप्लुतः इत्येवं संज्ञो भवति । उकालो ह्रस्वः । दधि । मधु । ऊकालो दीर्घः । कुमारी । गौरी । ऊ ३ कालः प्लुतः । देवदत्ता ३ अन्वासि । कालग्र- हणं परिमाणार्थम् । दीर्घप्लुतयोः ह्रस्वसंज्ञा मा भूत् । आलूय । प्रलूय । ह्रस्व- स्य पिति कृति तुगिति तुङ् भवति । अज्ग्रहणं संयोगात्समुदायनिवृत्त्यर्थम् । प्रतत्य । प्रहत्य । ह्रस्वाश्रयस्तुङ् मा भूत् । तितउच्छत्रम् । दीर्घात्पदान्ताद्वेति विभाषा तुङ् मा भूत् । ह्रस्वदीर्घप्लुतप्रदेशाः । ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ।

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ ३१ स्थाने नीचभागे निष्पन्नो ऽच् अनुदात्तः। यस्मिन्नुच्चार्यमाणे गात्राणामन्वव- सर्गो भवति । मार्दवम् । स्वरस्य मृदुता स्निग्धता । कण्ठविवरस्योहुता महत्ता । त्वसमसिमनेमेत्यनुच्चानि । नमस्ते रुद्र नीलकण्ठ सहस्राक्ष । अनु- दात्तप्रदेशा अनुदात्तौ सुप्पित्तावित्येवमादयः ॥ समाहारः स्वरितः ॥ ३१ ॥ अजिति वर्तते । उदात्तानुदात्तस्वरसमाहारो योऽच् स स्वरित-संज्ञो भवति । सामर्थ्याच्चात्र लोकवेदयोः प्रसिद्धौ गुणावेव वर्णधर्मावुदात्तानुदात्तौ गृह्येते नाचौ । तौ समाह्रियेते यस्मिन्नचि तस्य स्वरित इत्येषा संज्ञा विधीयते । शिक्यम् । कन्या । सामन्यः । क्व । स्वरितप्रदेशाः तित्स्वरितमित्येवमादयः ॥ तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् ॥ ३२ ॥ उदात्तानुदात्तस्वरसमाहारः स्वरित इत्युक्तम् । तत्र न ज्ञायते कस्मि- न्नंशे उदात्तः कस्मिन्ननुदात्तः, कियान्वा उदात्तः कियान्वा अनुदात्त इति । तदुभयमनेनाख्यायते । तस्य स्वरितस्य आदावर्धह्रस्वमुदात्तम् । परिशिष्टमनु- दात्तम् । अर्धह्रस्वमिति चार्धमात्रोपलक्ष्यते । ह्रस्वग्रह्णमतन्त्रम् । सर्वेषामेव ह्रस्वदीर्घप्लुतानां स्वरितानामेष स्वरविभागः, शिक्यमित्यत्रार्धमात्रादित उदात्ता ऽपरार्धमात्रा ऽनुदात्ता, एकश्रुतिर्वा । कन्या इत्यत्रार्धमात्रा ऽऽदित उदात्ता ऽर्धमात्रा ऽनुदात्ता । माणवका ३ माणवकेत्यत्रार्धमात्रा ऽऽदित उदात्ताऽर्ध- तृतीयामात्रा अनुदात्ता ॥ एकश्रुति दूरात्संबुद्धौ ॥ ३३ ॥ त्रैस्वर्ये पदानां प्राप्ते दूरात्संबुद्धावेकश्रुत्यं विधीयते । एका श्रुतिर्यस्य तदिदमेकश्रुति । एकश्रुति वाक्यं भवति । दूरात्संबोधयति येन वाक्येन तत्सं- बोधनं संबुद्धिः, नैकवचनं संबुद्धिः । स्वराणामुदात्तादीनामविभागे ऽभेदः तिरोधानमेकश्रुतिः । आगच्छ भो माणवक देवदत्ता ३ । दूरादिति किम् । आगच्छ भो माणवक देवदत्त ॥ यज्ञकर्मण्यजपन्यूङ्खसामसु ॥ ३४ ॥ त्रैस्वर्येण वेदे मन्त्राः पठ्यन्ते तेषां यज्ञक्रियायामपि तथैव प्रयोगे प्राप्ते एकश्रुतिर्विधीयते । अपन्यूङ्खसामानि वर्जयित्वा यज्ञकर्मणि मन्त्राणामैकश्रुत्यं भवति । अग्निमूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपां रेतांसि जिन्व- तो३म् । यज्ञकर्मणीति किम् । संपाठे मा भूत् । अजपेष्विति किम् । ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्तु । जपो ऽनुकरणमन्त्रः । उपांशुप्रयोगः । अन्यूङ्खेष्विति किम् । न्यूङ्ख ओकारः षोडश । तेषु के चिदुदात्ताः के चिदनुदात्ताः । असामस्विति

[Header] ३२ ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥

किम् । इ३ विश्वं सम्भिषं दहा३ । सामानि वाक्यविशेषस्यगीतय उच्यन्ते । तत्रैकश्रुतिर्न भवति ॥ उच्चैस्तरां वा वषट्कारः ॥ ३५ ॥ यज्ञकर्म्मणीति वर्तते । यज्ञकर्म्मणि वषट्कारः उच्चैस्तरां वा भवति एक- श्रुतिर्वा । वषट्शब्देनात्र वौषट्शब्दो लक्ष्यते, वौषडित्यस्यैवेदं स्वरविधानम् । यद्येवं वौषड्ग्रहणमेव कस्मान्न कृतम् । वैचित्र्यार्थम् । विचित्रा हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः । सोमस्याग्ने वीही ३ वौ ३ षट् । सोमस्याग्ने वीही ३ वौ ३ षट् ॥ ॥ विभाषा छन्दसि ॥ ३६ ॥ छन्दसि विषये विभाषा एकश्रुतिर्भवति, पक्षान्तरे त्रैस्वर्यमेव भवति । वेति प्रकृते विभाषाग्रहणं यज्ञकर्म्मणीत्यस्य निवृत्त्यर्थम् । तेनायं स्वाध्यायका- लेपि पाक्षिक एकश्रुत्यविधिर्भवति । इषे त्वोर्जे त्वा । इषे त्वोर्जे त्वा । अग्नआयाहि वीतये । अग्नआयाहि वीतये । अग्निमीळे पुरोहितम् । अग्निमीळे पुरोहितम् । शन्नो देवीरभिष्टये । शन्नो देवीरभिष्टये । * व्यवस्थितविकल्पोय- मिति के चित् । व्यवस्था च वेदे मन्त्रदले नित्यं त्रैस्वर्यं ब्राह्मणदले नित्यमै- कश्रुत्यमिति ॥ “इच्छासंदितयोरार्षे छन्दो वेदे च छन्दसि” इति नानार्थकोशात् छन्दसि वर्णसंहितायामिति भट्टाचार्य्यवरव्या- हृति । भाषायामप्येकश्रुतिर्विभाषा भवतीति सिद्धम् ॥ न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः ॥ ३७ ॥ सुब्रह्मण्या नाम निगदस्तत्र यज्ञकर्म्मणीति विभाषा छन्दसीति च एकश्रुतिः प्राप्ता प्रतिषिध्यते । सुब्रह्मण्यायामेकश्रुतिर्न भवति । यस्तु लक्ष- प्राप्तः स्वरितस्तस्योदात्त आदेशो भवति । सुब्रह्मण्यो ३ मिन्द्रागच्छ हरिव आगच्छ मेधातिथेर्मेष वृषणश्वस्य मेने गौरावस्कन्दिन्नहल्यायै जार कौशिक ब्राह्मण गौतमब्रुवाण श्वः सुत्यामागच्छ मघवन् । अत्र सुब्रह्मण्योमित्योकार- स्तिस्वरित स्वरितस्तस्योदात्तो विधीयते । इन्द्र आगच्छेत्यामन्त्रितमाद्युदात्तं द्वितीयो वर्णो ऽनुदात्तः । उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति स्वरितः प्रसक्तस्त- स्यानेनोदात्तः क्रियते । तेन द्वावप्युदात्तौ संपद्येते । आगच्छेत्याकार उदात्तः । ततः परोऽनुदात्तः स्वरितस्तस्यानेनोदात्तः क्रियते । तदेवमिन्द्र आगच्छेति चत्वार उदात्ताः । पश्‍चम एकोऽनुदात्तः । हरिव आगच्छेत्यनयैव प्रक्रियया चत्वार उदात्ताः द्वावनुदात्तौ । मेधातिथेरिति षष्ठ्यन्तं परमामन्त्रितमनुप्रविशति ।

• व्यवस्थितेत्यारभ्य सिद्धमित्यन्तः पाठः केषु चित्पुस्तकेषु नोपलभ्यते ।

' or 'यमुने': 'य' has a curved left. In L23, it has a curved left and right vertical: it looks like 'य'! The compositor might have dropped the ra-phala, or it's a worn 'ग्र'. It looks like 'यहणं'! But could be 'ग्रहणं' with faint slant. Let's write 'ग्रहणं' or 'यहणं'? In the prompt: "Transcribe ... pure, clean Markdown in Unicode Devanagari ... exactly line by line". Let's keep it as printed, or standard? Usually faithful transcription is best: "संहिताग्रहणं" with a note or just "संहिताग्रहणं"? Wait, look at "वाक्यद्रहे": 'द' with ra-phala = 'द्र'! It clearly has 'द्र' instead of 'ग्र'! So the type was indeed 'द्र' in "वाक्यद्रहे", and in "संहितायहणं" it's either 'य' or 'ग्र'. Let's look closely: it looks like "संहिताग्रहणं" where the loop is like 'य'. Actually 'ग' with ra-phala often looks like that in this font, or it's 'ग्र'.

Let's check line 29: "कहिदंपदावाप्युम्रेकुभ्य इति।" Wait, could it be "कहिदंपदावाप्युम्रेकुभ्य"? Yes, that's exactly what's printed.

Everything is clear and

३४ ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ निहन्यते, अनुदात्तं सर्वमपादादाविति तस्य प्रथममक्षरमुदात्तं तस्मिन्परभूते पूर्वस्य सरस्वतौतो कारस्य सन्वतर आदेशो भवति । माणवक जटिलकाध्यापक क्व गमिष्यसि । क्व इति स्वरितस्तस्मिन्परभूते क्व इति अनुदात्तस्तस्य सन्वतर आदेशो भवति ॥ अपृक्त एकाल्प्रत्ययः ॥ ४१ ॥ अपृक्त इतीयं संज्ञा भवति 'एकाल् यः प्रत्ययस्तस्य । असहायवाची एक- शब्दः । स्पृशोऽनुदके क्विन् । घृतस्पृक् । भजो ण्विः । अर्धभाक् । पादभाक् । एकाल्इति किम् । दर्विः । जागुविः । प्रत्यय इति किम् । सुराः । अपृक्तप्रदेशा- वेरपृक्तस्येत्येवमादयः ॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ॥ ४२ ॥ तत्पुरुष इति समासविशेषस्य संज्ञां वक्ष्यति । स तत्पुरुषः समानाधि- करणपदः कर्मधारयसंज्ञो भवति । अधिकरणशब्दोऽभिधेयवाची । समानाधि- करणः समानाभिधेयः । परमराज्यम् । उत्तमराज्यम् । कर्मधारये राज्यमित्य- न्तरपदाद्युदात्तं न भवति । पाचकवृन्दारिका । तत्पुरुष इति किम् । पाचि- काभार्यः । समानाधिकरण इति-किम् । ब्राह्मणराज्यम् । कर्मधारयप्रदेशाः कर्मधारये निष्ठेत्येवमादयः * ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समासउपसर्जनम् ॥ ४३ ॥ प्रथमया विभक्त्या यन्निर्द्दिश्यते समासशास्त्रे तदुपसर्जनसंज्ञं भवति । समासइति समासविधायि शास्त्रं गृह्यते । वक्ष्यति द्वितीया श्रितातीतपतित- गतात्यस्तप्राप्तापन्नैरिति द्वितीयासमासे द्वितीयेत्येतत्प्रथमानिर्दिष्टं तृतीयास- मासे तृतीयेति चतुर्थीसमासे चतुर्थीति पञ्चमीसमासे पञ्चमीति षष्ठीसमासे षष्ठीति सप्तमीसमासे सप्तमीति । कष्टश्रितः । शङ्कुलाखण्डः । यूपदारु । वृकभयम् । राजपुरुषः । अक्षशौण्डः । उपसर्जनप्रदेशा 'उपसर्जनं पूर्वमित्येव- मादयः ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ॥ ४४ ॥ एका विभक्तिर्यस्य तदिदमेकविभक्ति, समासे विधीयमाने यन्नियतविभ- क्तिकं द्वितीये संबन्धिनि बहुभिर्विभक्तिभिर्युज्यमानेऽप्येकयैव विभक्त्या युज्यते तदुपसर्जनसंज्ञं भवति अपूर्वनिपाते, पूर्वनिपातं पूर्वनिपाताख्यमुपसर्जनकार्यं वर्जयित्वा । निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । पूर्वपदे नानाविभक्तिकेऽप्युत्तरपदं यत्पञ्चम्यन्तमेव भवति । निष्क्रान्तः कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बिः । निष्क्रान्तं कौ-

• कर्मधारयप्रदेशाः पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेष्वित्येवमादय इति पाठान्तरम् ।

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ ३५ शाम्ब्या निष्कौशाम्बम् । निष्क्रान्तेन कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बिना । निष्क्रा- न्ताय कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बये । निष्क्रान्तात् कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बेः । नि- ष्क्रान्तस्य कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बेः । निष्क्रान्ते कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बौ । एवं निर्वाराणसिः । एकविभक्तीति किम् । राजकुमारी । अपूर्वनिपात इति किम् । नहि भवति कौशाम्बीनिरिति ॥ अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ॥ ४५ ॥ अभिधेयवचनो ऽर्थशब्दः । अर्थवच्छब्दरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं भवति धातु- प्रत्ययौ वर्जयित्वा । डित्यः । कपित्थः । कुण्डम् । पीठम् । अर्थवदिति किम् । वनं धनमिति नान्तस्यावधेर्मा भूत् । न लोपो हि स्यात् । अधातुरिति किम् । हन्तेर्लङ् । अहन् । नलोपः स्यात् । अप्रत्यय इति किम् । काण्डे । कुड्ये । ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्येति ह्रस्वः स्यात् । *अनर्थकस्यापि निपातस्य प्रातिपदि- कसंज्ञेष्यते । अध्यागच्छति । प्रलम्बते । प्रातिपदिकप्रदेशाः ह्रस्वो नपुंसके प्राति- पदिकस्येत्येवमादयः ॥ कृत्तद्धितसमासाश्च ॥ ४६ ॥ कृतस्तद्धिताः समासाश्च प्रातिपदिकसंज्ञा भवन्ति । अप्रत्यय इति पूर्वेण पर्युदासात्कृदन्तस्य तद्धितान्तस्य चानेन प्रातिपदिकसंज्ञा विधीयते । अर्थव- त्समुदायानां समासग्रहणं नियमार्थम् । कृत। कारकः । हारकः । कर्ता । हर्ता । तद्धितः । औपगवः । कापटवः । समासः । राजपुरुषः । ब्राह्मणकम्बलः । समा- सग्रहणस्य नियमार्थत्वाद्वक्यस्यार्थवतः संज्ञा न भवति ॥ ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ॥ ४७ ॥ नपुंसकलिङ्गे ऽर्थे यत्प्रातिपदिकं वर्तते तस्य ह्रस्वो भवति आदेशोऽलो- न्यस्याचः । अतिरि कुलम् । अतिलु कुलम् । नपुंसकेति किम् । ग्रामणीः । सेनानीः । प्रातिपदिकस्येति किम् । काण्डे तिष्ठतः । कुड्ये तिष्ठतः । प्रातिप- दिकग्रहणसामर्थ्यादेकादेशः पूर्वस्यान्तवन्न भवति ॥ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ॥ ४८ ॥ प्रातिपदिकस्येति वर्तते । गोरिति स्वरूपग्रहणं, स्त्रीति प्रत्ययग्रहणं स्वरि- तत्वात् । उपसर्जनग्रहणं तयोर्विशेषणं, गोरुपसर्जनस्य स्त्रीप्रत्ययान्तस्योपस- र्जनस्येति । ताभ्यां प्रातिपदिकस्य तदन्तविधिः । उपसर्जनगोशब्दान्तस्य उपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तस्य च प्रातिपदिकस्य ह्रस्वो भवति । चित्रगुः । शब- लगुः । स्त्रियाः । निष्कौशाम्बिः । निर्वाराणसिः । अतिखट्वः । अतिमालः ।

• अनर्थकस्येत्यारभ्य प्रलम्बते इत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु न दृश्यते ।

३६ ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ उपसर्जनस्येति किम् । राजकुमारी । स्वरितत्वं किम् । अतितन्त्रीः । अति- लक्ष्मीः । अतिश्रीः । ईयसो बहुव्रीहेः प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ बहुश्रेयसी । विद्यमानश्रेयसी ॥ लुक्तद्धितलुकि ॥ ४९ ॥ स्त्रीग्रहणमनुवर्त्तते उपसर्जनस्येति च । पूर्वेण ह्रस्वत्वे प्राप्ते लुग्विधीयते । तद्धितलुकि सति स्त्रीप्रत्ययस्य उपसर्जनस्य लुग्भवति । पञ्चेन्द्रायौ देवता अस्य पञ्चेन्द्रः । दशेन्द्रः । पञ्चभिः शष्कुलीभिः क्रीतः पञ्चशष्कुलिः । आमलक्याः फलमामलकम् । बकुलम् । बदरम् । तद्धितग्रहणं किम् । गार्ग्याः कुलं गार्गीकु- लम् । लुकीति किम् । गार्गीत्वम् । उपसर्जनस्येत्येव । अवन्ती । कुन्ती । कुरुः ॥ इद्गोण्याः ॥ ५० ॥ पूर्वेण लुकि प्राप्ते इकारो विधीयते । गोण्यास्तद्धितलुकि सति इकारादेशो भवति । पञ्चभिर्गोणीभिः क्रीतः पटः पञ्चगोणिः । दशगोणिः । इदिति योग- विभागः । पञ्चभिः सूचीभिः क्रीतः पञ्चसूचिः । दशसूचिः । स च एवं विषय एव ॥ लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने ॥ ५१ ॥ लुपीति लुप्तसंज्ञया लुप्तस्य प्रत्ययस्यार्थे उच्यते । तत्र लुपि युक्तवद् व्य- क्तिवचने भवतः । युक्तवदिति निष्ठाप्रत्ययेन क्तवतुना प्रकृत्यर्थ उच्यते । स हि प्रत्ययार्थमात्मना युनक्ति तस्य युक्तवतो व्यक्तिवचने लुबर्थे विधीयेते । अथ वा युक्तः प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थेन संबद्धस्तस्मिन्निव व्यक्तिवचने लुबर्थे भवतः । सप्त- म्यर्थे वतिः । व्यक्तिवचने इति च लिङ्गसंख्ययोः पूर्वाचार्यनिर्देशस्तदीयमेवेदं सूत्रम् । तथा चास्य प्रत्याख्यानं भविष्यति । तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वादिति । व्यक्तिः स्त्रीपुंनपुंसकानि,वचनमेकत्वद्वित्वद्वित्वबहुत्वानि । पञ्चालाः क्षत्रियाः । पुंल्लिङ्गाः बहुवचनविषयाः । तेषां निवासो जनपदः यथा तेषु क्षत्रियेषु व्यक्तिवचने तद्वज्जनपदे भवतः । पञ्चालाः । कुरवः । मगधाः । मत्स्याः । अङ्गाः । वङ्गाः । सुह्माः । पुण्ड्राः । लुपीति किम् । लुकि मा भूत् । लवणः सूपः । लवणा यवागूः । लवणं शाकम् । व्यक्तिवचने इति किम् । शिरीषाणामदूरभवो ग्रामः शिरीषास्तस्य वनं शिरीषवनम् । विभाषौषधिवनस्पतिभ्य इति णत्वं न भवति ॥ हरीतक्या- दिषु व्यक्तिः ॥ * ॥ हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः फलानि ॥ खलतिकादिषु वचनम् ॥ * ॥ खलतिकस्य पर्वतस्यादूरभवानि वनानि खलतिकं वनानि ॥ विशेषणानां चाजातेः ॥ ५२ ॥ लुपीति वर्त्तते । लुबर्थस्य यानि विशेषणानि तेषामपि व्यक्तिवचने भवतो जातिं वर्जयित्वा । पञ्चालाः रमणीयाः । बहुजाः बहुक्षीरघृताः बहुमाल्यफलाः ।